Franciszek Ksawery Malinowski

KRYTYCZNE UWAGI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

ZAKOŃCZENIE.

KRYTYCZNE UWAGI NAD ROZPRAWĄ KŚ. CHOIŃSKIEGO SŁOWO O JĘZYKU POLSKIM

wydaną w Poznaniu 1870

Malinowski Franciszek Ksawery

Ks. Lic. Choiński, pleban z Owińsk pod Poznaniem, Członek Azyjatyckiego Tow. w Paryżu, ogłosił w przededniu tegorocznego Wieca Ortograficznego Poznańskiego broszurę, której cel sam bliżej określa w następujących zdaniach:

"Największe jednak baczenie i to przedewszystkiem obróćmy na daleko ważniejszą" bo duchową część języka ojczystego (Składnią).

Nietylko zacierają się dziś powszechnie. ponętne barwy języka z Zygmuntowskiej epoki.... nietylko z dnia na dzień więcej zatraca nasz język piętno rodzime, męzkiej krótkości i stanowczości znamię, ale wkradają się nadto jeszcze do mowy naszej wyrażenia z wręcz niemożliwem pojęciem.

Które zaniedbanie, gdy znachodzim nawet u najznakomitszych pisarzów dzisiejszych, a krytyka uparcie milczy, pobudziła mnie dzisiejsza pora do zaznaczenia kilku uwag....

Mniemam zaś, że temi uwagami przyczynię się choć w cząstce do wyrównania przekopu, jakim język nasz od języka epoki Zygmuntowskiej przedzielony jest.... "

Któżby nie pochwalił tak zacnych Autora chęci, takiej pieczołowitości i troski o czystość mowy rodzinnej....

Tymczasem pokazało się, że cały spis płodów owych "najznakomitszych pisarzy" składa się w głowie Autora s kilku odcinków Dziennika Poznańskiego, Rachunków Kraszewskiego, Gramatyki prof. Małeckiego — na których się mełło — głównie zaś — s pierwszych dwóch — pobieżnie przeczytanych — zeszytów mojej gramatyki, na których się skrupiło.

Bezstronny Czytelnik przyzna, że ks. Choińskiemu nie chodziło o nic jinnego, jak tylko o zdyskredytowanie mojej nauki wobec zebranych na Wiecu, i to przez polemikę, której jądro charakterystyczne Autor złożył w następującym ustępie (str. 45):

"Nieńapiasku rosną wawrzyny. Nie było i nie będzie przykładu, aby ktoś abecadłem i jakąbądź pisownią świat do siebie zwyciężył. "

Wawrzyny Miltiadesa Temistoklesowi spać nie pozwoliły.... Nie posądzenie wszakże w tych słowach zawarte podnieciło mnie do napisania niniejszej odprawy.

Dałem tego liczne dowody, że umiem milczeć w obec różnych pocisków miotanych przez mojich przeciwników.

I dziś odpowiadam jedynie dla tego, że znalazło się kilku mężów, których wysoko cenię, a którzy już to prywatnie, już to publicznie — może tylko w pierwszym uniesieniu radości — pracy ks. Choińskiego przypisywali wartość niepoślednią.

Trzeba dać świadectwo prawdzie....

Stanowczy ton, którym Autor chciał pokryć zupełny brak potrzebnych do takiego wystąpienia wiadomości, śmiałe a niesłuszne zarzucenie mi błahej chęci zdobycia sławy, niech wytłumaczą i uniewinnią sposób napisania tych Uwag Krytycznych, sposób, w jakim pisać prawdziwą jest przykrością,. — Wzgląd na publiczność obałamuconą, na godność umiejętności, nie pozwoliły mi użyć jinnego, jak tylko sprawiedliwego łokcia. Wyrozumiały na brak nauki, nie mogę jednak pozwolić na pomiatanie tą nauką i nadużywanie jej, i to jeszcze w celu, którego szlachetnym nazwać nie mogę.

Pisałem w Komornikach pod Poznaniem, dnia 30 go lipca 1870.

Kś. Fran. Ksaw. Malinowski.

WSTĘP.

1 Na pierwszej stronicy swego Wstępu Autor usiłuje wykazać w przypisku, że sanskryt mniej ma brzmień, niżeli nasz język polski i samowolnie wyrzuca s pomiędzy brzmień spółgłoskowych sanskrytu osiem spółgłosek przydechowych, jako złożonych z odpowiednich jim spółgłosek chwilowych i s tchnienia oznaczonego głoską h, w czym tak pod fonetycznym, jako też i pod gramatycznym względem grubo błądzi. Każda bowiem spółgłoska chwilowa, wymówiona z następującym po niej głosem samogłoski, któremu towarzyszyć musi tchnienie, jest albo niemą, albo przydechową. Niemą, (muta) jest wtedy, jeżeli tchnienie, towarzyszące głosowi samogłoski, jest dla ucha niesłyszalne; jeżeli zaś toż tchnienie słyszeć się daje, wtedy niema spółgłoska przechodzi w przydechową. Przy wymawianiu spółgłoski przydechowej siła głosu rozdziela się na spółgłoskę niemą i towarzyszące jej tchnienie słyszalne; stąd pierwsza traci na swojej mocy, i dla tego jej wygłoszenie jest daleko słabsze, aniżeli odpowiedniej niemej. I tak w zgłosce ba brzmienie spółgłoski b jest daleko mocniejsze, aniżeli w zgłosce bha. To samo rozumieć należy o zgłoskach ka, ga i kha, gha itd. Słusznie więc sanskryt już ze względów fonetycznych w swojim głoskozbiorze jinną pojedyńczą postacią oznacza spółgłoskę niemą, np. b, jinną zaś postacią pojedyńczą dwójkę bh itd. Wszystkie spółgłoski przydechowe, jakkolwiek są złożone z niemej i słyszalnego tchnienia, i są dwójkami, to jednakże pod względem gramatycznym są tylko jednostkami, tak że przydechowe przechodzą w nieme, lub pozostawiają, po sobie samo tchnienie, i na odwrót nieme w ustroju sanskryckiego języka przechodzą w przydechowe bez najmniejszego wpływu na znaczenie wyrazu. A kiedy w obec gramatyki są, jednostkami, słusznie więc Indyjanie oznaczają spółgłoski przydechowe pojedyńczemi jednolitemi głoskami, tak jak oznaczają odpowiednie jim spółgłoski nieme. Stąd łatwo pojąć można, dla czego w hebrajskim abecadle jedne i te same postacie spółgłosek są raz niememi, drugi raz przydechowemi. Kiedy zaś były niememi, a kiedy przydechowemi, wiedział o tym każdy Hebrajczyk za życia swojej ojczystej mowy, wiedzieli o tym i rabini z dawnego podania; a kiedy zaprowadzono w wieku VII po Chrystusie do ksiąg hebrajskich tak zwaną punktacyją, wtedy każdą spółgłoskę bez punktu w środku wymawiano odtąd przydechowo, s punktem zaś, który nazywają gramatycy dagesz lene, wymawia się, jako niema.

Za przykładem Indyjan poszli w swojim alfabecie i Grecy, którzy również swoje przydechowe theta, phi, khi, oznaczają pojedyńczemi postaciami.

To położywszy za zasadę, to jest policzywszy sanskryckie spółgłoski przydechowe do jednostek, różniących się w brzmieniu swojim tak fonetycznie, jak gramatycznie od odpowiednich jim niemych, mamy w sanskrycie wraz z Visargą 35 spółgłosek. A że w polskim języku, jak to wykazałem w mojej Głosowni, jest brzmień spółgłoskowych 37, przeto sanskryt co do spółgłosek, ma jich mniej, aniżeli język polski.

Teraz rozpatrzmy się w sanskryckich samogłoskach i dwugłoskach. S pomiędzy tych wyrzucamy tak zwane samogłoski graficzne, służące tylko do lepszego wyjaśnienia prawideł gramatycznych, i nie będące bynajmniej ani jistotnemi samogłoskami, ani też dwugłoskami, a zatym nie dające wcale odmiennych głosów sanskryckiemu językowi. Po jich tedy wyrzuceniu s pomiędzy głosów sanskryckiego języka mamy w sanskrycie samogłosek pojedyńczych 6, to jest trzy krótkie a, i, u, trzy zaś długie a, i, u. Też same samogłoski wymawiają się także nosowo, każda według odpowiedniej nienosowej. Dwugłoski są etymologiczne: e, o, które również przyjmują anuvare, czyli brzmienie nosowe, i dwie dwugłoski tak etymologiczne, jak i fonetyczne: ai, au. Według tego wykazu mamy tedy w sanskrycie osiem głosów ustnych samogłoskowych i osiem głosów samogłoskowych nosowych, przy których wymawianiu głos uchodzi z ustroju mównego nie otworem ust, lecz otworami nosa, i nadto dwie fonetyczne dwugłoski ai, au, co wszystko policzywszy, mamy w sanskrycie 18 samogłosek, włącznie z dwiema dwugłoskami, gdy tymczasem w języku polskim, oprócz dwu tylko samogłosek nosowych ę, a, mamy tylko dziewięć samogłosek, a te są: a, d, e, é, i, u, o, ó, y, co czyni w ogóle 11 samogłosek. Do tych dodawszy 37 spółgłosek, mamy w języku polskim w całości 48 głosów i brzmień; kiedy przeciwnie sanskryt włącznie z 18 samogłoskami i 35 spółgłoskami ma w swojim języku 53 głosów i brzmień; a zatym sanskryt przewyższa język polski o 5 głosów czyli brzmień. Myli się więc autor, jeżeli sądzi, że język polski jest bogatszy w ogóle w brzmienia i głosy od sanskrytu, który wprawdzie ma o dwie spółgłoski mniej, aniżeli język polski, ale też za to posiada więcej głosów samogłoskowych o siedem, niżeli język polski.

2. W tymże wstępie na stronicy IV wyrzekł Autor w obec umiejętności językowej wielką niedorzeczność, godną surowej chłosty krytyki, zawartą w tych słowach: "Czy kto powie "onę książkę" lub "oną książkę, " w żadnym razie nic nierozumnego nie powiedział, owszem na obadwa wyrażenia znajdzie słuszne wywody. " Tu trzeba odróżnić od siebie myśl od jej formy. Można bowiem mówić nader rozumnie, a przytym gwałcić prawidła języka; kto zaś używa w bierniku ona zamiast onę, ten dowodzi, jeżeli tego nie wyrzekł s pomyłki, lecz ze zasady, że nie zna prawideł gramatyki, albo nader skrzywione ma pojęcie o prawidłach językowych, i kazi czystość ojczystej mowy, a następnie w obec umiejętności językowej niczym się usprawiedliwić nie może.

I.

3. Pierwszy oddział swojej rozprawy, pod napisem "O błędach przeciwpojęciowych" poświęca Autor duchowej stronie naszego języka, to jest Składni. Tu doprawdy trudno zrozumieć i pojąć, co Autor rozumie przez błędy przeciwpojęciowe. Przymiotnik przeciwpojęciowy, którego nikt nie rozumie, jest godzien ze wszech miar chłosty surowej krytyki. Pojęcia mogą być fałszywe albo prawdziwe, ale zawsze pozostają pojęciami. I tak za pomocą wyobraźni mogę przyjść do pojęcia skrzydlatego konia; pojęcie to nie zgadza się z rzeczywistością, ale jednakże jest pojęciem. Czyliż w takim położeniu rzeczy można dopuszczać się błędów W składni jakiegokolwiek języka przeciw pojęciom'?

Autor zamierzywszy sobie mówić o błędach przeciwko składni, ni stąd, ni z owad, jak deus ex machina, uderza na błąd przeciwko pisowni temi słowy: "Grzeszy przeciw pięknobrzmieniu i wymowy ułatwieniu, kto pisze i wymawia człowieczi zamiast człowieczy, słudzi zamiast słudzy itd. " Zapewno, że dopóki nie mamy jednolitych postaci dla spółgłosek pieszczonych, np. ć, di, i dopóki samogłoska i jest u nas znamieniem pieszczenia, dopóty zmuszeni jesteśmy gwałcić prawa słowiańskiej umiejętności językowej, a następnie zamiast i cienkiego musim tu pisać y czyli i grube; jednakże taka pisownia gwałci przyrodzone prawa słowiańskiej mowy. Dla tego też starzy Słowianie po spółgłoskach przyciskowych cz, sz, dz nigdy nie pisali i grubego, tak zwanego jery, lecz jedynie swoje jiże, które odpowiada naszemu i cienkiemu. Czesi, którzy nie mają w swojim języku spółgłosek pieszczonych syczących, nie piszą po przyciskowych y grubego, lecz i cienkie, jako to: żwot, ridky, cloveci, susi itd., a nawet Jan Kochanowski pisał po większej części żiwot zamiast naszego żywot.

4. Pierwszy błąd wytyka Autor Kraszewskiemu: "pozwól mi się także przypatrzeć; " zbieg wyrazów mi się jest dla Autora ckliwy, ale kiedy takim dla Kraszewskiego nie był i tak się mówi pospolicie, jakże można poczytywać Kraszewskiemu za błąd. że tak napisał. Nie zachodzi tu żaden błąd przeciwko składni, co zaś dla jednego jest ckliwe, to dla drugiego może być bardzo piękne: de gustibus non est disputandum.

5. Dalej powiada Autor, że grzeszę przeciw zasadzie pierwiastku, bo piszę próć, kłóć. Na to odpowiadam, że nie ja tak pisze, ale tak pisali i piszą wszyscy pisarze, od Zygmuntowskich począwszy, i sądzę, że ani ja, ani Autor nie mamy najmniejszego prawa rugować z naszego języka żadnego pierwiastku. Tych bowiem słów są pierwiastkami kot, por; w trybach zaś bezokolicznych kłóć, próć zaszła przesuwka pierwiastkowej samogłoski o dla wygodniejszego połączenia końcówki trybu bezokolicznego c. Starosłowiański język zachowuje te pierwiastki hol, por, od którego są formy: hola, kolesi (koleszy), porą, poresi (poreszy), i jedynie tylko tym się różni od polszczyzny, że w trybie bezokolicznym przywraca samogłoskę o do pierwotnego jej brzmienia a, s którego nasze i starosłowiańskie o powstało.

Autor uczy, że nasza forma kole, kolesz powstała s kowię, kowiesz, lecz to mu się tylko zdaje, ale niczym tego nie dowodzi. Ale dajmy na to, że tak jest, więc pozostaje jeszcze do wyjaśnienia, skąd się wzięły formy porze, porzesz? Czy one także zastępują formy rzekomo pierwotne powie, powiesz itd. ? Obok pierwiastków koł, por są także w naszym języku pierwiastki kłu, pru, od których słowa kłuć, pruć są całkiem foremne. Kolę i kłuję, porzę i pruję są prawda słowa blizkoznaczne, lecz nie zawsze jednoznaczne. Nie razi nas wcale, jeżeli kto powić: rolnik pługiem ziemię porze, lecz raziłoby nas gdyby powiedział: ziemię pruje, bo zapytałby się każdy, kto ziemię zeszywał? Przeciwnie dobrze mówim: krawiec suknią pruje. Od pierwiastku koł mamy kolka, mówim: róża kole, lecz krawiec jigłą kłuje itd. Że takie wyrazy blizkoznaczne używają się jeden za drugi, rzeczą jest nader prostą i zwyczajną. Jakkolwiekbądź, grzeszy nasz Autor, wyrzucając z naszego języka pierwiastki, których znaczenia nie rozumie.

6. W ustępie 1ym na stronie 6 ej pokazuje Autor wielką, nieświadomość zasad gramatyki, kiedy naucza, jiż grzeszyłby ten, któryby za analogiją, mól, mola, chciał mówić i pisać król, króla. Zapewne, żeby błądził; tylko tu ubolewać trzeba, jiż Autor jeszcze nie wie o tym, że w mól o pochyla "się brzmieniem swojim ku u w skutek zakrywającego i; dla tego, gdy to I przestanie zakrywać samogłoskę o i zgłoska mo odkryje się w dopełniaczu mola, przyczyna pochylania znika.

Jinaczej rzecz się ma w wyrazie króla zamiast korola, tu bowiem s pierwiastku kor, po litewsku kar w karas (wojna), stąd karalus (wódz wojska), wypadła pierwiastkowa samogłoska o, i dla tego następne o po r, czy ono się znajduje w zgłosce zakrytej, np. król, czy w odkrytej króla, powinno być pochylone, jako zastępujące w naszym języku samogłoskę długą o. S tej samej przyczyny kto mówi: pójdę, dojdę zamiast pojidę, dojidę, ten mówi poprawnie i dobrze, bez względu na to, czy takowe wymawianie ucho Autora razi lub nie, bo w tych formach wypadło pierwiastkowe i, a pozostała tylko nasuwka j (porównaj łacińskie źre). Lecz ktoby chciał za analogiją pójdę, dójdę mówić pójmę, dójmę zamiast pojimę, dojimę, tenby oczywiście błądził, bo tu nie wypadła wcale pierwiastkowa samogłoska, ale tylko wsuwne i, które jest w formie jimę; albowiem pierwiastkiem słowa jimę nie jest bynajmniej jim, lecz tylko jm (porównaj dmę, żmę).

Szczególniejsze ma Autor wyobrażenie o zadaniu gramatyka, którego przedmiotem badań jest język; gramatyk nie jest twórcą prawideł językowych, ale je wydobywa ze samego języka, i dla porządku, jasności i ładu, układa te prawidła w system, którym nie krępuje bynajmniej języka. Pisząc zaś gramatykę nie gra bynajmniej w preferansa, zatym nie może wygrać, ani przegrać. Ale kto się wtrąca do rozstrzygania prawideł gramatycznych, ten się powinien pierwej długo uczyć gramatyki, nim się ośmieli jinnych pouczać w tym, czego nie rozumie.

7. Dalej powiada Autor, "że grzeszy ten, kto każe pisać i mówić jich, jim, jimięitd., bo taka wymowa jest ociężała, nie dobrze brzmiąca i bez gwałtu do wymówienia nie sposobna. " Tak sądzi Autor, a pomimo tego pisze sam: moji, mojich, stoji itd. Jeżeli zgłoska ji w środku wyrazu po samogłosce nie jest ociężałą, dla czego ta sama zgłoska ji ma być ociężałą na początku wyrazu? Tego nikt rozsądny nie zdoła pojąć. Czyliż w mowie polskiej może jistnieć zgłoska ji tylko na początku zgłoski wśród wyrazów, a nie mogłaby jistnieć na początku wyrazu, np. w jich, jim, jimię, kiedy te wyrazy mogą również następować po wyrazach kończących się na samogłoskę, np. to jim powiedziałem ? Czyliż tu jim nie brzmi tak jak w twojim ? Jeżeli prof. Małecki w § 25 swojej Głosowni uczy, że zamiast zgłoski ji zwyczaj uświęcił pisanie samego i, i według tego zwyczaju pisze: ich, im, stoi, moi, to rozumiem; ale czego Autor chce, tego zapewne nikt nie zrozumie".

Nadto naszego zajimka ji, ja, je jest pierwiastkiem i tematem sama spółgłoska j, która w pisowni nałogowej ich, im całkiem ginie, a pojawia się dopiero we formach jego, jemu. Wolno każdemu tak pisać, jak mu się podoba, a zatym też ich, im, tylko nie wolno mu przeciw oczywistej prawdzie twierdzić i dowodzić, że jego pisownia jest gramatyczną, boby to było brednią; a jeżeli się Autor odwołuje na łacińskie is, id, że tu pierwiastkiem i a nie j, to mu powiem, że tak jest w samej rzeczy, ale ten pierwiastek i w łacinie jak i w gockim powstał ze zwokalizowania spółgłoski j, tak jak w naszym języku mówiemy dobry zamiast dobrj.

Że j w mowie ludzkiej przechodzi w i, powinienby Autor wiedzieć, jako znawca języków semickich, s hebrajskiej gramatyki, w której jest mowa o jot i vav quiescens. Cóż to jest, jeżeli nie zwokalizowanie spółgłoski, j? Tymczasem nasz język nie zwokalizował w zajimku osobno używanej spółgłoski j, a nasze formy w mianowniku przestarzałe ji, ja, je odpowiadają dosłownie sanskryckiemu zajimkowi jas, ja, jat i litewskiemu jis, ji.

8. Dalej powiada Autor, że grzeszy, kto gwałtem każe dziś pisać widziemy zamiast widzimy, Cierpiemy zamiast cierpimy. Na to odpowiadam, że nikt nie ma prawa gwałtem kogo przymuszać do pisania lub wymawiania widziemy, Cierpiemy, ale już Kochanowski sam pisał w liście swojim do Vogelwedera, ogłoszonym w Bibliotece Warszawskiej, piszemy i mówiemy, nie mówimy; kto zaś pisze i mówi widzimy, cierpimy, ten używa formy wszechsłowiańskiej i o tyle nie popełnia żadnego błędu przeciwko przyrodzie mowy słowiańskiej. Kto zaś mówi i pisze widziemy, Cierpiemy, ten używa formy wyłącznie polskiej, opartej na prawie stopniowania samogłosek, o którym Autor, zdaje się, nie ma najmniejszego wyobrażenia.

9. Dalej powiada autor, że ks. Malinowski pisze zadowolniony, co uważa za wielki błąd; lecz niech zajrzy do słownika, a przekona się, że nie tylko ja, ale już wielu przedemną pisarzy używało tej formy, i zapewne nadal używać będzie, pomimo że forma to samo znacząca zadowolić jest lepszą" aniżeli zadowolnił. 10. (str. 7). Dotąd Autor nie wytknął żadnego grzechu przeciwko składni polskiej, jak to sobie był zamierzył; błędy te wytyka Autor dopiero w ustępie pod b (str. 7), w którym, jako też i w następnych ustępach zamierza składnią naszę oczyścić s kąkolu i chwastów, jakie się do niej wkradły. Powiada on, że wyrażenie: obejdzie się bez czego zamiast obędzie się bez czego jest błędnym i niedorzecznym, który to błąd wyrzuca nie tylko mnie, ale nawet Zachariasiewiczowi, Kraszewskiemu i jinnym. Zapewne, że nikt obejść samego siebie nie może, i nikt też tego słowa zajimkowego bez przyjimka z lub bez, nadającego temu słowu znaczenie dopiero pewne, nie używa. Jeżeli zaś w obejść się s Hm lub s czym zajimek się nikogo nie razi przy słowie przechodnym, np. obejdę pole, obszedłem łąkę, to zapewne nie ma dostatecznego powodu do przygany wyrażenia obejdzie się bez tego zamiast obędzie się bez tego. Jeżeli bowiem kogo razi przy słowie przechodnym zajimek zwrotny się, to tym bardziej razić go powinien przy słowie nijakim być, będę, w wyrażeniu obędę się. Zresztą i Francuzi używają swojego passer, również znaczącego poruszenie z miejsca na miejsce, se passer de quelque chose, obywać się bez czego, a żadnemu francuzkiemu puryście nie przyszło jeszcze do głowy, rugować takowego wyrażenia z języka (1).

(1) Autor nasz snadź nie wie jeszcze, że tak zwane formy bierne słowa w sanskrycie, greczyznie i łacinie, i tak zwane słowa, media, w sanskrycie atmanepadam, urobiły się, w samej rzeczy ze zbitki formy słowa czynnego ze zajimkiem zwrotnym se, np. amor, amaris powstało z amo se, amas se, a jednak forma hortor, hortare nie jest słowem biernym, ale czynnym i przechodnym, jak odpowiednie jemu w znaczenia naszę napominam, pomimo tego, jiż w nim równie tkwi zajimek zwrotny se. Podobnie słowo utor (używam) nie jest słowem biernym. Forma grecka typiomai jest widocznie za typiomahi, i takowa forma może być verbum passivum vel medium. Jeżeli łacińskie zdanie: terra dividitur in quinque partes tlumaczym: ziemia dzieli się na pięć części, to tłumaczym zupełnie dosłownie, gdyż dividitur jest to samo co dividit se, albowiem to końcowe r w dividitur powstało ze spółgłoski s zajimka zwrotnego se (porównaj erom, eras zamiast esam, esas). Nowsze języki, do których należy i nasz język polski, nie mające konjugacyji biernej, z wyjątkiem jimiesłowu biernego, tym się różnią od sanskrytu i klasycznych języków, że dopiero po urobieniu pełnej formy słowa czynnego dodają do niego zajimek zwrotny się, gdy tymczasem tak sanskryt, jak i języki klasyczne zbijają w jedno zakończenie zajimek, oznaczający, podmiot zdania, z zajimkiem zwrotnym se, i to zakończenie łączą bezpośrednio s tematem słowa. I takim sposobem powstają verba passiva i media. Jeżeli więc w greczyźnie może być od tematu słownego es formą esomai zamiast esomahi, to tym samym prawem możemy do formy obyć od słowa nijakiego być, dodać zajimek zwrotny się i mówić obyć się. A jeżeli możemy dodawać do słowa obyć zajimek się, to tymbardziej do słowa przechodnego (transivitum) obejść, i równie dobrze mówim obejść się bez czego, jak i obyć się bez czego, jakkolwiek to ostatnie wyrażenie zdaje się nam być lepsze i poprawnjejsze.

11. (str. 8). Autora razi wyrażenie zbywa mi na czym, np. na, wiadomościach, dla tego, że mówiemy zbywam kogo czym i zbywają mi pieniądze, np. zbywają mi trzy grosze. Tu Autor zapomina o kategoryjach gramatycznych; w pierwszym bowiem wyrażeniu zbywa mi na czym jest słowo nieosobiste, zbywam kogo czym jest znowu słowo przechodne, w wyrażeniu zaś zbywają mi pieniądze jest słowo nijakie, którego podmiotem zdania są, pieniądze. W takim położeniu rzeczy wszystkie te trzy wyrażenia w języku naszym jistnieć mogą bez sprawienia gmatwaniny i niezrozumiałości. Prawda, że wyrażenia zbywa mi na czym i zbywają mi pieniądze oznaczają pojęcia wprost sobie przeciwne, pomimo że jich słowa są jednego i tego samego pierwiastku by i złożone s tym samym przyjimkiem z lub s, to jednakże nie uprawnia nas do wyrzucenia z języka wyrażenia zbywa mi na czym, bo gdybyśmy według tej wymarzonej przez autora zasady z językiem naszym postępować mieli, musielibyśmy z niego powyrzucać więcej wyrazów jednego i tego samego pierwiastku, oznaczających wprost przeciwne sobie pojęcia, i niewiedzielibyśmy w końcu, które z nich wyrzucić, a które zachować. I tak np. od pierwiastku jad, po sanskrycku ad, mamy wyrazy jadło, jedzą, które utrzymują życie zwierzęce, równie jak trawa, potrawa, których pierwiastek jest tru; lecz słowo od pierwiastku tru, truję, równie jak jad, jadu, oznaczają pojęcia wprost przeciwne, boć jad niweczy organizm zwierzęcy, a kto otruł człowieka, ten go zapewne przy życiu nie chciał zachować. Pytam się tedy Autora, które wyrazy mamy wyrzucić z naszego języka: jadło, jedza, jedzenie, jem, trawa, potrawa, czy jad, truję, trucizna.

12. (str. 11). Pod literą e Autor potępia, opierając się na płytkiej nader podstawie, wyrażenia: mieć: w pogotowiu, być na podorędziu, dla tego, że. formy pogotowiu, podorędziu już są same przysłówkami, i że ks. Wujek używa samego przysłówka pogotowiu, bez poprzedzającego przyjimka w. Tu trzeba Autora nauczyć, że jakkolwiek pogotowiu i podorędziu są przysłówkami, to jednakże ich forma jest ze zakończeniem miejscownika, który dobrze się kładzie s przyjimkiem w. lub. na, np. na. wezgłowiu, na stole, w lecie, w zimie. Pisarze. Zygmuntowscy, jak wiadomo, używali miejscownika nader często bez przyjimka, np. Skarga w kazaniu na Nowy Rok pisze: kto lecie na dobre żniwo nie zarobi, zimie żebrać musi, my zaś już mówim w lecie, w zimie. Podobnie w Postylli ks. Wujka Większej znajdujemy ciągle, nie tylko zimie, lecie, ale i poicie; my już dzisiaj mówiemy w poście. Jeżeli więc nie kazim naszego języka, mówiąc dzisiaj w zimie, w lecie, w poście, nie kazim, go również, gdy mówim dzisiaj, w pogotowiu, na podorędziu, bo; te formy są również, miejscownikami. Autor zaś błądzi i gmatwa, by dowieść swojego, widzimisię, miejscownik z narzędnikiem podostatkiem, do którego ani przyjimka w, ani przyjimka na przydawać nie możemy; to jest, nie możemy mówić ani w podostatkiem, ani na podostatkiem, bo przyjimki w, na nigdy się nie kładą. w. języku naszym z narzędnikiem, lecz jedynie z biernikiem lub miejscownikiem.

13. (str. 13). Pod literą g podaje nasz Autor rodowód spójnika ponieważ, i twierdzi kategorycznie z wielką pewnością, że w skład jego koniecznie wchodzić muszą wyrazy,. po, nie, uważyć. " Ta etymologija jest więcej niż wątpliwą, i zdaje mi się, że jest całkiem niedorzeczną. Ja sądzę, że w skład tego spójnika prawdopodobnie wchodzą następujące żywioły: przyjimek po, zajimek je, na końcu zaś. spójnik aż. Wiadomo bowiem, że po przyjimku spółgłoska j zajimka ji, ja, je przechodzi w n, np. dziecię zostało samo w ogrodzie, jidź po nie. Do tego ponie dodano spójnik aż, by zaś zapobiedz rozziewowi, wsunięto wsuwkę w, i taka jest moja etymologija spójnika ponieważ, która przynajmniej nie zostaje w sprzeczności ze znaczeniem tego spójnika. Przy tej okoliczności Autor chce wmówić w swojich czytelników, że. pisarze Zygmuntowscy tego spójnika wcale nie używali, w czym grubo błądzi, bo kś. Wujek w Postylli większej, wydanej r. 1573, na str. 196 zaczyna swoje kazanie na niedzielę pierwszą w poście: "Ponieważ żywot człowieka na świecie nic nie jest jinnego. " Na, str. 199: "Ponieważ to jest mieszkać w ciele. " Na str. 207: "Ponieważ chciwość bogactw, albo podwyższenia itd. " Nie ma kazania w całej Postylli większej ks. Wujka, w którymby nie zaczynało się, jeżeli nie kilkanaście lub kilkadziesiąt, to przynajmniej kilka okresów od spójnika ponieważ. Sam nawet Autor znalazł w przedruku swojej Postylli mniejszej spójnik ponieważ, ale nie obeznany wcale s pierwotnemi; wydaniami krakowskiemi, posądza wydawcę, że tylko on położył ten spójnik zamiast jinnego spójnika. S tego powodu udzielani Autorowi tej przyjacielskiej rady, jeżeli chce szczerze badać ojczystą, mowę na wzorowych pisarzach Zygmuntowskich, ażeby nie czytał wcale przedruków według widzimisię wydawcy skażonych i zepsutych, które zasługują na spalenie, ale wziął się do czytania pierwotnych wydań krakowskich.

14. (str. 14). Pod literą h poucza nas Autor, że błędnie z rzeczownikiem słównym, kończącym się na nie lub cie, łączym zajimek zwrotny się, w czym ma błądzić nasz Kraszewski, używając wyrażeń, np. poddanie się woli Opatrzności, uznanie się. do słabości, zapatrywanie się twoje, sposób nauczenia się jakim językiem mówić. Odwołuje się tu Autor na dzieła Skargi i Wujka, w których tego rzeczownika słownego w połączeniu ze zwrotnym zajimkiem się nie znalazł. Być to może, że ci dwaj pisarze, dla których wzorem stylu była łacina, unikali takowej składni, lecz stąd jeszcze nie wypływa, żeby to już miało być błędem, czego nie ma w polszczyznie Wujka lub Skargi. Dowodząc błędności łączenia zajimka zwrotnego się z rzeczownikiem słownym, dowodzi zarazem nasz Autor, że mu całkiem zbywa na zdrowych pojęciach gramatycznych. Sądzi on, że np. rzeczownik słowny poddanie pochodzi od jimiesłowu biernego poddany, a zatym md znaczenie bierne, i że dla tego nie można z nim łączyć biernika ząjjmka zwrotnego, się. W tym grubo błądzi, albowiem w urabianiu form językowych od tematu słownego, czy ta forma jest rzeczownikiem sławnym, czy trybem bezokolicznym, czy jinną jakąkolwiek formą słówną, nie urabia się ona nigdy od j innej formy słównej, lecz każda wprost od tematu słównego za pomocą zakończenia; a każdy rzeczownik słowny ma takie znaczenie, jakie ma i odpowiedniemu słowo. Jeżeli słowo jest czynne przechodne, np. oddam, oddasz, to takie samo znaczenie ma i rzeczownik słowny oddanie. Pomimo, że jimiesłów bierny oddany ma znaczenie bierne, to jednakże rzeczownik słówny oddanie ma takie samo znaczenie, to jest czynne przechodne, jakie ma i samo słowo oddam. Co więcej, forma oddano przybrała całkiem, w naszym języku znaczenie czynne przechodne, np. odddno go pod sąd, poddano się na łaskę lub niełaskę zwycięzcy, rozpoczęto wojnę, podjęto tę sprawę, lub podjęto się tej sprawy.

Dalej, gdyby było błędem w polskim języku, przydawać do rzeczownika słownego na nie lub de zajimek zwrotny się, to takim samym błędem byłoby, dodawać ten zajimek w bierniku do trybu bezokolicznego. który w gruncie rzeczy niczym jinnym nie jest. jak tylko rzeczownikiem słownym, nie ulegającym w naszym języku skłanianiu; a jednak mówim, i nikogo to nie obraża: poddać się, oddać się, podjąć się, weselić się, uczyć się itd. S tego już jasno wypływa, że używanie biernika się' z rzeczownikami słównemi na nie i de, np. poddanie się, podjęcie się itd. jest zupełnie uprawnione. Nasz Autor gmatwa i mięsza nasze rzeczowniki słówne na nie lub de z jiunemi rzeczownikami, które nie są bynajmniej rzeczownikami słównemi, jak np. miłość" czym dowodzi, że mu niedostaje pojęć gramatycznych, i dla tego mąci mu się w głowie. Że przy niektórych rzeczownikach słownych dzisiejsza polszczyzna nie używa biernika się, stąd bynajmniej nie wypływa, ażeby było błędem używać tegoż ząjimka w bierniku przy j innych rzeczownikach słownych, np. przyzwyczajenie się, zachowanie się.

Nie jest także błędem, jak się Autorowi zdaje, wyrażenie posyłanie go do szkoły, albowiem go jest z rodu swego jak i jego nie biernikiem, lecz dopełniaczem, i dopiero po zatraceniu w naszym języku właściwej i pierwotnej formy biernika w rodzaju męzkim ji, (który ks. Wujek w Postylli większej pisze s czeska gi, a w Bibliji 1599 raz gi, drugi raz ji), zastępuje miejsce biernika na tej zasadzie, na której język nasz używa formy dopełniacza rzeczowników żywotnych w rodzaju męzkim zamiast formy biernika, która się niczym nie różni od formy mianownika liczby pojedynczej.

15. (str. 18). Pod literą i zwraca swoję uwagę Autor na nadużycie, jakiego się, dopuszcza dzisiejsza polszczyzna przez używanie w orzeczeniu narzędnika przymiotników i jimiesłowów zamiast mianownika, i podaje niektóre praktyczne wskazówki ku ostrzeżeniu się takowego nadużycia. Te wskazówki możnaby sprowadzić do ogólnej zasady w ten sposób, że każdy przymiot, który łączym s podmiotem, jeżeli jest jistotną i nieodłączną własnością podmiotu zdania, nie powinien wyrażać się w orzeczeniu narzędnikiem, lecz koniecznie mianownikiem; np. w zdaniu: Bóg jest święty, wszechmocny, miłosierny, sprawiedliwy itd., albowiem świętość, wszechmocność, sprawiedliwość, miłosierdzie itd. są nieodłącznemi atrybutami jistoty Boga. Ziemia jest okrągła, bo odkąd ją, ludzie zamieszkali, była zawsze okrągła i będzie okrągła. Źleby tu było powiedzieć ziemia jest okrągłą; lecz gdyby była dzisiaj czworograniastą, a były pewne poznaki, że s czasem może się stać okrągłą, w takim razie nie zgwałcilibyśmy żadnego prawidła składni polskiej, gdybyśmy powiedzieli: ziemia nasza będzie kiedyś okrągłą, gdyż forma będzie ma to samo znaczenie w naszym języku co stać się, zostać, a mówimy: słowo stało się dałem, on został lub stał się poczciwym itd. Nie słusznie tu Autor przygania Kraszewskiemu, który powiedział: pisarz może być narodowym, ulubionym, jakoby narzędnik tu nie był w swojim miejscu; bo co może być, to jeszcze niejest. Pytanie wyrażone w tych słowach: "jakim może być pisarz?" nie zawiera w sobie żadnego błędu przeciw składni polskiej; a jeżeli w pytaniu narzędnik jakim jest w swojim miejscu, to się samo przez się rozumić, że i W odpowiedzi: "pisarz może być narodowym, ulubionyrn, " narzędniki narodowym ulubionym są w swojim miejscu.Że pisarze Zygmuntowscy nie tak często jak my w orzeczeniu używali narzędnika, łatwo sobie wyjaśnić tym, że oni zostawali pod silniejszym daleko wpływem łaciny, aniżeli my dzisiaj, a pomimo tego i oni używali narzędnika przymiotników w orzeczeniu i nie gwałcili bynajmniej przez to prawideł składni polskiej, jak się to Autorowi zdaje. Skarga bowiem pisze, jak to sam Autor przytacza, w tych słowach: "i owszem mieli być doskonali we wierze i w nauce i światu wszystkiemu pożyteczniejsi i od nieprzyjaciół dobrze obronionemu" Wujek zaś pisze: "abyś był sposobniejszym do modlitwy. "

W końcu wytyka Autor i moje błędy przeciwko jego własnemu zapatrywaniu się. Pomiędzy jinnemi przytacza: "że gramatyka nasza dopóty nie będzie jasną, dopóki grafika nie będzie zastosowaną. " Niechże dowie się Autor, że użyłem w powyższym wyrażeniu składni Mrozińskiego, który w Odpowiedzi na recenzyją na str. 31 powiada: "przekonany jestem, że gramatyka polska nie będzie dopóty jasną, dopóki ortografija nie bedzie zastosowaną, do gramatycznego mechanizmu języka. " Jeżeli Mroziński, który znał dokładniej od Autora ustrój i budowę języka naszego, pobłądził, czego jeszcze Autor nie dowiódł, to i ja pobłądziłem, używając jego składni, a nie rzekomej Autora. Wyjaśniłem tu tylko, w jakim znaczeniu mógł użyć Mroziński wyrazu ortografija, zamiast którego położyłem grafika, zresztą użyłem zupełnie jego składni; bo gdybyśmy tu ortografija wzięli w znaczeniu pisowni, toby Mroziński był nic nie powiedział, gdyż pisownia jest zwierciadłem pojęć gramatycznych. Zależy więc pisownia całkiem od gramatyki, a bynajmniej gramatyka od pisowni; co jinnego jest grafika, która jest pisownią abecadłową., a ortografija, która jest pisownią wyrazową. Zresztą odsyłam tu Autora tak do pierwszego zeszytu mojej gramatyki, jak i do mojej rozprawy umieszczonej w roczniku 2 gim Tow. Przyj. Nauk Poznańskiego.

16. (str. 27). Pod literą k słusznie Autor wytyka błędy składni jimiosłowowej, albowiem kiedy używamy dla skrócenia jimiesłowu na ąc lub wszy w zdaniu pobocznym, to się samo przez się rozumie, że w składni polskiej jedynie wtedy zdanie poboczne możemy przemienić na jimiesłów, kiedy w zdaniu pobocznym jest ten sam podmiot, który się znajduje w zdaniu głównym: czyli: nie wolno według prawideł naszej składni oznaczać zdania pobocznego jimiesłowem, jeżeli to zdanie poboczne nie ma tego samego podmiotu, jaki się znajduje w zdaniu głównym.

Pomijam tu błędy przeciwko temu prawidłu Kraszewskiego i Zachariasiewicza i przyznaję, że w zdaniu: "pisząc w całym tekście po spółgłoskach przyciskowych literę i, np. czitam za czytam, po dziś dzień wolno Polakowi pisać je po twardych" jest błąd przeciwko tej zasadzie.

17. (str. 30). Pod literą m wytyka Autor błędne używanie przy stopniu wyższym spójnika jak zamiast niż, niżeli. Błąd zawsze jest błędem, to prawda; niech mi będzie jednak wolno dodać, że co do mnie jest on następstwem ciągłego czytania ksiąg niemieckich, francuzkich lub łacińskich, a bynajmniej skutkiem niewiadomości. Tu tylko można jeszcze nadmienić, że rodowód spójnika niż jest bardzo przez Autora naciągnięty i nie opiera się na żadnej podstawie; etymologicznie bowiem jak spójnik jiż, tak i spójnik niż są jednego i tego samego rodu; pierwiastkiem jich jest spółgłoska j, jaką mamy w starosłowiańskim zajimku względnym jiże, jaże, jeże, (który, która, które). Stąd jiż, nasze że, zamiast jeże, odpowiada zupełnie pod względem znaczenia łacińskiemu quod, greckiemu δτι (hoti). Od spójnika jiż powstał spójnik niż przez prostą wymianę spółgłoski pierwiastkowej j na ń, jak to się zwykle dzieje z zajimkiem ji, ja, je po przyjimkach; np. do niego, ku niemu, w nim itd. zamiast do jego, ku jemu, w jim. Nie może więc tu być mowy o jakimkolwiekbądź przeczeniu, jak się to Autorowi nader błędnie zdaje.

18. (str. 31). Autor pod literą n widzi błąd w tym wyrażeniu mojim: "Ta okoliczność, że trzy ludy słowiańskie odmiennie przygłosują język starosłowiański, nadweręża mocno upowszechnione dziś mniemanie, że język starosłowiański jest starobułgarski. " Lecz w czyni tu popełniłem błąd przeciwko składni? Oto w tym, według Autora, że nie wyraziłem mojego przekonania w tej sprawie. Mnie się zaś zdaje, że żaden Autor nie jest obowiązany wypowiadać od razu swojego przekonania. Do przekonań Autora krytyka nie ma żadnego prawa, i ograniczać się winna jedynie na tym, co autor wypowiada, lub czego naucza; a potym dosyć jest dla czytelnika, jeżeli autor nazywa twierdzenie jakie mniemaniem, które, jak wiadomo, może być błędne lub prawdziwe.

Kończąc oddział pierwszy zwraca się Autor do uchybień mnie samemu tylko właściwych.

1. Pierwszy błąd mój ma być: "napotykamy na nasuwki, " bo, powiada Autor, napotykać wymaga biernika. Czyliż nasuwki nie jest biernikiem? Ale zapewne nie o to Autorowi chodziło, tylko że powtórzyłem przed biernikiem przyjimek na? Czyliż błędem jest natrafić na co, a miałoby być błędem napotkać na co zamiast co? Jakkolwiek byłoby lepiej, gdybym był powiedział zamiast napotykamy na nasuwki, napotykamy nasuwki, lecz stąd jeszcze nie wypływa, ażeby pierwsze wyrażenie było błędne.

2. "Tę zaletę i pierwszeństwo" ma być błędem, dla czego ? tego Autor nie powiada.

3. Przyjęliśmy do naszego języka" zamiast przyjęliśmy do swego języka. Sądzę, że obydwa wyrażenia nie gwałcą prawideł składni i są dozwolone, bo są logiczne. Mówim bowiem w Modlitwie Pańskiej: jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. Czy Autor mówiąc pacierz po polsku również poprawia ten błąd ks. Wujka i mówi: jako i my odpuszczamy swojim winowajcom? Nie wiem.

4. Obeznanie się s kilką, nawet z jednym językiem. " Według Autora powinienbym był powiedzieć s kilku językami, i tego zdania jest mistrz naszego Autom, Małecki wraz s Drzewickim. S tym wszystkim ani ks. Wujek, ani ks. Skarga, na których powagę Autor odwołuje się tak często, nie używają nigdzie narzędnika kończącego się na u, i słusznie, bo forma narzędnika w liczbie pojedynczej może się kończyć na ą, m, w liczbie podwójnej na ma, w liczbie mnogiej na mi, lecz nigdzie na u, która to końcówka u może być końcówką dopełniacza liczby pojedynczej, np. wołu, grobu, lub liczby podwójnej ręku, oczu, uszu, lub końcówką celownika, np. panu, bratu, słowu, polu. lub miejscownika w oku, w polu, w rogu, a nareszcie wołacza o człowieku! o piękny widoku itd. Lecz nigdy przenigdy samogłoska u nie może być w polskim języku końcówką narzędnika. Kto zaś jidąc za Kopczyńskim, Drzewickim lub Małeckim pisze w narzędniku u, ten według mego przekonania błądzi. Zresztą odsyłam Autora w tym względzie do trzeciego zeszytu mej gramatyki, gdzie właśnie w nauce o skłanianiu zajimków wytykam ten błąd Małeckiemu.

5. Że Słowacy, że jich lud nie mówił" ma być błędem, lecz czyliż nie wolno w orzeczeniu używać liczby pojedynczej, jeżeli ostatni podmiot stoji w liczbie pojedynczej ?

III.

W drugim dziale swojej rozprawy zastanawia się Autor nad pytaniem: Czy alfabet nasz jistotnie potrzebuje odmiany? Krytyczny rozbiór tego działu zachowujemy sobie na sam koniec i przystępujem niebawem do trzeciego działu, pod napisem Słowo o naszej Głosowni.

19. (str. 51). Najpierw zastanawia się Autor pod literą, a nad różnicą dwu a w naszym języku, i wyjaśnia swoje pojmowanie w taki sposób, że nikt w końcu nie zrozumie ani pojmie jego pojmowania. Trudno jest krytykować to co jest ciemne i niejasne, i czego sam Autor zapewne nie rozumie.

Powiada nam najpierw, że lud nasz wielkopolski wymawia á, tak zwane pochylone, głosem samogłoski o, lecz w tym grubo błądzi; gdyby się bowiem lepiej przysłuchał, jak lud nasz wymawia wyrazy robák, Polak, chodák, usłyszałby, jeżeli ma słuch normalny, że lud nasz jinaczej wymawia samogłoskę o w pierwszej zgłosce, aniżeli á nochylone w drugiej zgłosce. Autorowi dalej zdaje się, że tylko nasz lud wielkopolski á pochylone rozróżnia. Tak twierdzić może tylko ten, kto nigdzie po za granicami Wielkopolski nie był, jinaczej przekonałby się, że od Łomnicy do Heli, od Chojnic, Międzyrzecza, Opola, Cieszyna do Suwałk, Ostrołęki, Siedlec, Lublina, Rzeszowa, czyli że, w Prusach, Kaszubach, Wielkopolsce, Ślązku, Małopolsce i na Mazurach, więc w całej właściwej Lechiji różnica dwu a dotychczas w całej pełni jest dochowaną. Autor nam prawi o różnicy samogłosek długich i krótkich w naszym języku, a zapomina o tym, czego się mógł dowiedzieć z mojej Głosowni, że właśnie samogłoski pochylone é, á, ó są, następczyniami samogłosek niegdyś długich, o których w dzisiejszej polszczyznie mowy już być nie może.

Dalej mięsza, i gmatwa ze sobą rzeczy całkiem różne, to jest akcent czyli przygłos z długością lub krótkością samogłoski, a wiadomo, że w języku, w którym jistnieje różnica samogłoski długiej i krótkiej, przygłos padać może tak na samogłoskę długą, jak i na krótką. Wreszcie po długiej gadaninie, którą nie wiem czy kto zrozumie, stawia twierdzenie, że niepodobieństwem jest dla nas wymówić á ciemne, jeźli to á nie ma się zamienić w o. Jestże to prawda? lud nasz nie wymawia d ciemnego jak nasze o. Stojeński, najpierwszy nasz gramatyk, który przez 10 lat jako Francuz uczył się naszego języka nie od ludu, ale od wykształconych Małopolan, uczy nas, że i Małopolanie za jego czasów wymawiali d polskie jak palestyńscy Żydzi i chrześcijańscy uczeni hebrajskie kamee, a zaś jasne czyli europejskie jak hebrajskie patach, i powiada w swojej gramatyce, której Autor zapewne nie czytał, że jinaczej brzmią obydwa a w lata (anni), aniżeli w látá (volat). Lecz pocóż o tym wszystkim tu wspominać, kiedy tę rzecz wyłożyłem obszernie w mojej Głosowni. Czemuż Autor, chcąc wystąpić przeciwko rozróżnianiu dwu a w naszym języku, nie zbijał raczej mojej nauki o tym rozróżnianiu? Natomiast popisuje się on ze swoją czczą i niedorzeczną gadaniną. Zresztą różnica dwu a nie była i nie jest wyłączną własnością naszego języka; jistnieje ona dotąd i w jinnych językach, np. w węgierskim, niemieckim, bułgarskim i moskiewskim, a wszędzie wymówienie d ciemnego jest środkowym brzmieniem pomiędzy a jasnym i głosem samogłoski o. Czyliż jedni tylko dzisiejsi Polacy mieliby być mniej uzdolnieni od Węgrów, Niemców, Bułgarów i Moskali, a wreszcie od portugalskich i palestyńskich Żydów, ażeby uchem swojim nie mogli odróżniać w mowie ludzkiej i w naszym języku dwu a i żeby następnie nie zdołali oddać w żywej mowie swojim ustrojem mównym tejże różnicy?

Ale mniejsza już o fonetykę; lecz każdy gramatyk wiedzieć powinien, gdzie jest a pierwotne, a gdzie pochodne, powstałe s kontrakcyji, lub ze stopniowania. Jeżeli o tej różnicy nie wie lub wiedzieć nie chce, to wyrzuca z organizmu naszego języka jedno ważne kółko, bez którego w wyjaśnianiu prawideł językowych często z błędem spotykać się będzie i nie da sobie rady. Ważność i wartość tej różnicy dwu a dla każdego badacza języka ojczystego jest nader wielkiej wagi, dla tego też księgi Zygmuntowskich pisarzy wszędzie zachowują tę różnicę, chociaż nie oznaczają różnicy pomiędzy o, e, i ó, 6 kreskowanemi nigdzie z wyjątkiem, o jile mi wiadomo, słowników ks. Knapskiego i pierwszego wydania Bibliji ks. Wujka z 1599, gdzie znajdujemy kreskowane ó, ó.

Autor odwołuje się często w swojej rozprawie do powagi ks. Wujka i ks. Skargi; ubolewać tylko trzeba, że dzieła tych pisarzów czytuje w skażonych i poprzekręcanych przedrukach, a nie w dawnych pierwotnych wydaniach krakowskich.

20. (str. 53). Na stronie 53 powiada dalej Autor: "Wszystkie upadające języki (od ludu jedynie pielęgnowane), wszystkie ludowe narzecza pouczają nas jak z a powstaje w skażony sposób o a nawet w. " Tu Autor w swojej niewiadomości, nie mając wyobrażenia o lingwistyce porównawczej, zniżył język grecki i łaciński do rzędu narzeczy ludowych i niewykształconych, w których, jak wiadomo, pierwotne a krótkie przechodzi w o, a nawet w u, jak w łacinie; np. sanskrycki aoryst alipam, brzmi w greckim elipon, gdzie sanskrycki augment a w pierwszej zgłosce przeszedł w e krótkie, w trzeciej zaś zgłosce w o krótkie. Sanskryckie dhumas przeszło w greczyznie w thymos, a w łacinie fumus, gdzie widzim, że sanskryckie zakończenie as w rzeczownikach tego samego pierwiastku przeszło w greczyznie w o krótkie, w łacinie zaś w u krótkie. Czyliż dla tego greczyzny i łacinę nazwiemy barbarzyńskiemi językami, kiedy przeciwnie język litewski, pielęgnowany tylko przez sam lud prosty, zachowuje dotąd troskliwie pierwotne a krótkie daleko częściej, aniżeli greczyzna i łacina; np. sanskryckie asztau, litewskie asztuni, po łacinie i po grecku okto; łacińskie ovis, litewskie avis. Porównaj litewskie vartai i nasze wrota, litewskie gaspadorus, nasze gospodarz, złożone z dwu pierwiastków sanskryckich glias i padam itd. Lecz Autor udaje się w badaniach swojich porównawczych, zamiast do pokrewnych języków, pomiędzy któremi najważniejszym ogniwem jest sanskryt, raczej do języków semickich, których ustrój i budowa tak się oddala od języków indoeuropejskich, czyli jak ja je nazywam jafeckich, jak niebo od ziemi.

Pomijam już jinne niedorzeczności, jakie Autor wypowiedział w tym względzie, i zwracam tylko uwagę na owo całkiem niedorzeczne zdanie, że nasza dwójka aj jest guną, a nie wriddi głosu a; to jest, że nasze ai powstało s krótkiego a i i. Tu czytelnik nieświadomy rzeczy mógłby sądzić, że dwójka aj lub odpowiednia jej dwugłoska ai jest guną czyli pierwszym stopniem krótkiego a, gdy tymczasem a krótkie w sanskrycie nie ma wcale guny, to jest pierwszego stopnia, tylko wriddi, czyli drugi stopień, którym jest a długie, dwójka zaś aj s krótkim ą powstaje przed samogłoską z dwugłoski e, która jest guną nie samogłoski a, lecz samogłoski i; dwójka zaś aj z długim a powstaje z dwugłoski ai, która jest wriddą nie samogłoski a, lecz również drugim stopniem samogłoski i. W naszym zaś języku samogłoska i stopniuje się zamiast w dwugłoskę oi, w dwójkę oj, która dosłownie odpowiada sanskryckiej dwójce aj s krótkim a, oj zaś stopniuje się w aj, które odpowiada dosłownie sanskryckiej dwójce ai z długim a; np. od pierwiastku pi mamy pierwiastki poj, páj; jako to: piję, poję, nápój, upájám itd. Zresztą odsyłam Autora do mojej Głosowni, w której obszernie rozwinąłem teoryją stopniowania samogłosek i, u, której niestety nasz Autor albo wcale nie czytał, albo czytał jedynie tylko w tym celu, by wykryć moje uchybienia pod względem składni, a bynajmniej dla tego, żeby się jeszcze nauczył, czego dotąd nie rozumie. Zresztą powtarza w tym względzie Autor same tylko frazesa powszednie i przestarzałe, jak np. że język nasz, zarzucając wymowę samogłoski "' pochylonego, oczyścił się z błędu, z gnuśności wymowy i piękność swą odzyskał. — Czemuż Autor nie radzi porzucić ó pochylonego i é pochylonego? Gdzie tu logika? —

21. (str. 55). Pod literą, b mówi Autor: "Stawiamy drugie pytanie: jak mówić: jim czy im, jistota czy istota, mojim czy moim, Francya, Francyia czy Francja itd. ? Nasz przyjimek jego jej pochodzi od staro aryjskiego piśrwiastku i. " Ten pierwiastek już ze sanskrytu zaginął, a zachował się we wedyjskich formach id, im (na rodzaj żeński). Zapewne przez pomyłkę nazwał tu Autor przyjimkiem zajimek ji, ja, je, któremu w sanskrycie odpowiada zajiinek jds, ja, jot, w litewskim jis, na rodzaj żeński ji. Tego zajimka ma być podług Autora aryjski pierwiastek zajimkowy i, który miał zaginąć w sanskrycie, a dochował się we wedyjskim narzeczu. Tu Autor jest w grubym błędzie, albowiem pierwotna forma pierwiastku nie jest bynajmniej i, lecz jedynie j, i ten zachował się w pierwotnym swojim kształcie w sanskrycie; tam zaś gdzie się zwokalizował, jak np. we wedach, w łacinie i w gockim, jest ten sam pierwiastek i czyste. Według Autora ma być we formach polskich jego, jemu przemiana pierwiastku i w j, we formie zaś im sám pierwiastek złączony bezpośrednio s końcówką m. Trudno tu tylko pojąć, dla czego obok formy im nie mamy również formy igo, imu, lecz koniecznie jego, jemu, jak tego, temu. Formom polskim jego, jemu, tego, temu odpowiadają sanskryckie jasja, tasja, jasmai, tasmai. Formie zaś jim, a według błędnej pisowni Autora im, tym odpowiadają, sanskryckie narzędniki liczby pojedyńczej jena, tena, po starosłowiańsku zaś jim, tem, gdzie widzim, że tu spójka e w sanskrycie stoji tak po j, jak i po t, w starosłowiańskim zaś po t jest ta sama spójka e, po j zaś według powszechnego prawa głosowego e musiało przemienić się w i. Tymczasem gdzie jest w sanskrycie a krótkie, tam w starosłowiańskim jest o; po twardym t samogłoska o, po j zaś podług powszechnego prawa głosowego musiało się przemienić o w e, stąd po starosłowiańsku jego, togo, jemu, tomu, po sanśkrycku jasja, tasja, jasmai, tasmai itd.

Z tego krótkiego wywodu wypływa, że jakkolwiek piszem, jak pisali Zygmuntowscy pisarze im, ich zamiast jim, jich. to jednakże nie można takowej pisowni nazywać gramatyczną, i nie godzi się żadnemu Polakowi wymawiać form zajimkowych im, ich, tak jak Niemcy wymawiają swoje im, ich, lecz koniecznie jim, jich. Zresztą odwołuję się tu do tego, com już wyżej w tym względzie powiedział, do Zeszytu III mojej Gramatyki, a wreszcie do Odpowiedzi mojej danej Małeckiemu na jego rozprawkę o przyrodzie spółgłoski j, w której to odpowiedzi sprawę poruszoną pod b wszechstronnie wyczerpałem i zapatrywanie moje uzasadniłem. Poetyczne w końcu ekspektoracyje, jak np. że i jest "najmocniejszą" samogłoską, e najwątlejszą" że i podpórek nie potrzebuje, choć Autor pisze swojich, mojich itd. itd. itd., któremi Autor całe trzy strony zapełnił, pomijam, bo szkoda czasu i atłasu.

22. (str. 60). Co się tyczy pod d poruszonego szczegółu, że po przyciskowych spółgłoskach nie należy pisać nam samogłoski y, lecz cienkie i, pozostaję, przy mojim przekonaniu; jeżeli zaś dzisiaj piszemy duszy, wieży, wierzy, mnodzy, pieczy z y zamiast z i, to takowa pisownia dopóty tylko ostać się może w naszym języku, dopóki będziemy używali obecnego antigramatycznego abecadła i dopóki w naszej pisowni samogłoska i jest tak samogłoską, jak i znakiem pieszczenia poprzedzającej spółgłoski. Starzy Słowianie, o których języku zdaje się Autor nie mieć najmniejszego wyobrażenia, nigdy nie pisali po przyciskowych spółgłoskach swojego jery, odpowiedniego naszemu y, lecz samogłoskę jiże. Takowa pisownia: jest gramatycznie uzasadnioną i jedynie uprawnioną i umiejętną. Zachowują ją w swojim języku Czesi, i mogą, zachować, nie mając obecnie syczących pieszczonych spółgłosek, i nie używając, jak my, z włoska samogłoski i jako znaku pieszczenia poprzedzającej spółgłoski; lecz my nie możemy jej przestrzegać, dopóki będziemy pisali obecnym antigramatycznym abecadłem. Pomimo tego już Kochanowski pisał żiwot, żiję zamiast żywot, żyję itd.. aczkolwiek nie wymawiał polszczyzny po żydowsku.

Tyle co do działu III go.

IV.

W IV tym dziale obejmuje Autor sporne momenta deklinacyji i konjugacyji.

23. (str. 62). Pod a. Czy pisać naszę wolą, czy naszą woię, stawia Autor jako zasadę, że "rzeczowniki mają zakończenie ę, przymiotniki mają zakończenie ą. " Dalej powiada, że "ą jest zakończeniem biernika tych wyrazów rodzaju żeńskiego, które przed końcówką a mają głoskę i; ę mają wyrazy zakończone przez głoskę, a. " Takie są zasady pod względem biernika naszego Autora, o których dotąd żaden gramatyk nie wiedział, i zdaje mi się, że są jedynie wymarzone w jego głowie; albowiem końcówką biernika wyrazów żeńskich, tak rzeczowników, jak i przymiotników, jako też zajimków nie jest bynajmniśj ani samogłoska ę, ani samogłoska ą, lecz jedynie spółgłoska m, która rozpływając się Według bezwyjątkowych praw głosowych w jasnym a mianownika wydaje końcówkę ę, w ciemnym zaś d czyli pochylonym, końcówkę ą. Ta zasada jest dla każdego znającego, kiedy mianownik kończy się na a jasne, a kiedy na á pochylone, zupełnie jasną i zrozumiałą; jako też bezwyjątkową, którą ściśle zachowywali pisarze Zygmuntowscy, a późniejsi wskutek zniknienia s książkowej polszczyzny różnicy dwu a zaniedbali, i dotąd się w tym względzie błąkają omackiem. Tak to jedno ogniwo, wyrzucone z organizmu naszego języka, pociągi za sobą nieład i gmatwaninę.Śmiechu jest warte wymyślone przez Autora prawidło, jakoby mianowniki mające przed zakończeniem a samogłoskę i miały kończyć biernik na ą; gdyż najpierw zakończenie ia bez pośredniej joty nie jest polskie ani słowiańskie, Zygmuntowscy zaś pisarze pisali stale bierniki: czyję, szyję, żmiję, bo w mianowniku: czyja, szyja, żmija jest a jasne; a że także w mianowniku nasza, wasza, moja, twoja, twoja jest a jasne, a w rzeczowniku wolá, powstałym s pełnej formy wolija, jest á pochylone, przeto należy po polsku pisać: moję, twoję, swoję, naszę, waszę, podobnie: tę, onę, owę, wszystkę wolą, i na odwrót: md, twá, swá, mają w bierniku: mą, twą, swą wolą.

Jinne Autora wywody w tym względzie dowodzą nam tylko wielkiej nieświadomości rzeczy gramatycznych; jakoż nie może być jinaczej u człowieka młodego, który prócz gramatyki Muczkowskiego i Małeckiego w żadnej się jeszcze nie rozpatrzył i nie ma wyobrażenia najmniejszego ani o starosłowiańskim, ani o jinnych narzeczach pobratymczych. W końcu odsyłam w tym względzie Autora do mojej Głosowni i do nauki skłaniania objętej w zeszycie IIIcim.

24. (str. 68). Pod literą c powiada Autor: "Ktoby sobie upodobał we formie

rozumi, rozumicie, winien także mówić rozumiłem. " Na taką uwagę gramatyczną, mógłby ktoś odpowiedziść: jeżeli tak się rzeczy mają, toby można mówić i pisać: widziłem, widziłeś, boć się mówi: widzi, widzicie. Widać tedy stąd, że Autor konjugacyji polskiej nie umie".

25 (str. 68). Dalej powiada Autor, "że kś. Malinowski zaleca pisać czyniemy, myślemy, słyssemy. " Na to odpowiadam, że ja tych form nie wyssałem sobie s palca, ale je znalazłem tak w ustnej mowie mówiących poprawnie po polsku, jako też we wzorowych pisarzach Zygmuntowskich, równie jak i w dzisiejszych, obok form wszechsłowiańskich czynimy, myślimy, słyszymy, których wcale nie potępiam ani odrzucam; lecz jako Polak wolę nasze formy na emy, jako oparte na podstawie stopniowania samogłosek, którego, jak widać, Autor wcale nie rozumie.

26. (str. 69). Dalej powiada Autor: "mimowolnie narzuca się pytanie, czemuż tymże samym prawem nie mówim jedzide zamiast jedziecie?" Na to pytanie odpowiadam, że jeżeli już we formie jedziecie jest samogłoska e, to nie ma żadnego powodu i przyczyny do przemiany tejże samogłoski e w i we formie jedziemy, boć stąd, że końcówki sz, de godzą się s poprzedzającym i, jeszcze nie wypływa, ażeby też końcówki nie mogły już następować po cięższych samogłoskach niżeli i, jakiemi są i, a pochylone; i dla tego też dobrze mówim jedziesz, jedziecie, kochasz, kochacie. Całe tu rozumowanie Autora jest nader sofistyczne i mija się ze zdrowym rozsądkiem.

27. (str. 70). Na stronie 70 wyrzekł Autor wielki nonsens w tych słowach:

"Bądźmyż sprawiedliwi. Przedewszystkiem zaś pamiętać należy, jako błądzi, kto do Zygmuntowskich pisarzów chodzi po naukę gramatyczną. " Czemuż tędy Autor odwołuje się, wytykając rzekome błędy przeciw składni polskiej, na powagę Wujka i Skargi? Nie przeczę, że i w jich pismach trafiają się niekiedy błędy i usterki, lecz pomimo tego pisarze Zygmuntowscy daleko lepiej i umiejętniej znali ustrój i budowę naszego języka, aniżeli późniejsi, począwszy od epoki Stanisławowskiej aż do dnia dzisiejszego, a znali język nasz dla tego lepiej, że byli obeznani z językiem starosłowiańskim i jinnemi pobratymczemi, na której znajomości dzisiejszym, tak jak i Autorowi całkiem zbywa. Nasz Paprocki zajmuje dotąd zaszczytne miejsce nie tylko w historyji literatury polskiej, ale nawet i czeskiej, gdyż równie dobrze władał i pisał nie tylko po polsku, ale i po czesku. Każdy badacz języka ojczystego, a następnie każdy gramatyk języka polskiego, powinien badać mowę ojczystą nie tylko s czasów złotej epoki Zygmuntowskiej, ale nawet najstarsze pomniki przedzygmuntowskie, wraz z mową, ludu naszego w rozmajitych okolicach dawnej Polski, i obeznawać się przedewszystkim z językiem starosłowiańskim i jinnemi pobratymczemi. Ktoby tak sądził jak Autor, tenby nie miał najmniejszego wyobrażenia o zadaniu i powołaniu gramatyka, i wystawiłby sobie świadectwo ogromnego nieuctwa.

28. (str. 70). W końcu pod literą d rozwięzuje Autor pytanie: "Mamyż pisać przyszedłszy czyli też przyszedszy?" na które odpowiada dowodząc, że forma przyszedłszy jest organiczną i prawną, Zygmuntowską zaś przyszedszy błędną. Prof. Bopp nie wywodzi końcówki ł od w, sanskryckiej końcówki van, wszechsłowiańskiej uszy, vat, lecz od końcówki jimiesłowu biernego t, która w perskim języku przechodzi w słabe d, np. budem, budes, bud, nasze byłem, byłeś, był i przytacza greckie dahry, które w łacinie brzmi lacrima. Lecz przypuściwszy, że końcówka ł jistotnie powstała ze sanskryckiej końcówki van przez wymianę w na ł, co jest także prawdopodobieństwem, to pomimo tego nie tylko w języku polskim, ale i w całej mowie słowiańskiej są dwa jimiesłowy: jeden kończący się w rodzaju męzkim i nijakim na v, w rodzaju żeńskim na vszy i to w mianowniku liczby pojedynczej. To w w starosłowiańskim i we wszystkich językach słowiańskich w tym jimiesłowie odpada całkiem po spółgłosce, tak że ten jimiesłów w rodzaju męzkim i nijakim niczym się nie różni od tematu kończącego się na spółgłoskę, a w mianowniku rodzaju męzkiego- liczby pojedynczej kończy się na szy, nie na wszy. Jimiesłów ten, jak wiadomo, używa się nie tylko w języku polskim, ale i w całej mowie słowiańskiej w składni jimiesłowowej; gdy tymczasem jimiesłów na ł, np. byt, była, było, czynił, czyniła, czyniło używa się wyłącznie w orzeczeniu, a zatym ze słowem posiłkowym m, eś itd., powstałym ze starych form jeśm, jeś, i opisuje nam czas przeszły, np. czyniłem, czyniłeś, czyniliśmy, czyniliście, albo czas przyszły ze słowem posiłkowym będę; np. będę czynił, czyniła, czyniło.

Różni się także jimiesłów na ł i pod względem zewnętrznej formy od jimiesłowu na w, wszy; bo kiedy ten kończy się w rodzaju nijakim jak w męzkim, a w żeńskim na wszy, to przeciwnie jimiesłów na ł kończy się w rodzaju nijakim na o, w rodzaju zaś żeńskim na a, np. był, była, było. Stąd wypływa, że jak w całej słowiańskiej mowie, tak i w polskim są dwa odrębne pod względem znaczenia i formy jimiesłowy na w, wszy i na ł, ła, ło, i mięszać jich s sobą, w żaden sposób, jak to Autor czyni, nie należy.

Kś. Kopczyński, pisząc gramatykę języka polskiego bez znajomości języka starosłowiańskiego i pobratymczych, uważał formę jimiesłowu przeszłego przyszedł po prostu za formę pojedynczą czasu przeszłego, i sądził za rzecz stosowną wywodzić jimiesłów na szy od czasu przeszłego przyszedł, i on to narzucił językowi naszemu te dziwolągi przyszedłszy, uplótłszy itd., których nie zna ani język starosłowiański, ani jinne pobratymcze. A kiedy już starzy Słowianie dli względów eufonicznych wyrzucili bez powrotu spółgłoskę w po spółgłosce tematowej, i zamiast padwszy mówili i pisali padszy, które to formy przyjęli Zygmuntowscy pisarze i jinni Słowianie, to Kopczyński narzucił naszemu językowi prawdziwe potwory pod względem eufonicznym, np. padłszy, plotłszy itd., w których obronie nasz Autor występuje, pomimo że odrzuca przez Kopczyńskiego narzucone językowi naszemu rozróżnianie rodzaju nijakiego od męzkiego w narzędniku i miejscowniku liczby pojedynczej przymiotników i zajimków.

Autor powtarza także za Małeckim, że forma na wszy jest miejscownikiem rodzaju nijakiego liczby pojedynczej, co jednakże nie zgadza się s prawdą. Albowiem jakkolwiek prawdą jest, że jimiesłów w miejscowniku w Sanskrycie kończy się na uszy (usi) z i krótkim, a w starosłowiańskim na wszy, to jednakże forma mianownika w rodzaju żeńskim liczby pojedyńczej kończy się w Sanskrycie na uszy z i długim, a w starosłowiańskim na wszy, i ta jedna forma żeńska z rodu swego służy w dzisiejszej polszczyznie na wszystkie rodzaje i liczby. W składni zaś jimiesłowowej jest ten jimiesłów na wszy orzeczeniem, a bynajmniej przysłówkiem. Orzeczenia zaś język polski nie oznacza nigdy miejscownikiem, lecz, jak Autorowi wiadomo, albo mianownikiem, albo narzędnikiem, i w tym tylko razie można przypuścić dla tego jimiesłowu formę miejscownika rodzaju nijakiego, kiedy ten jimiesłów nie odnosi się do podmiotu głównego zdania i używa się przysłówkowo, np. wyjąwszy zamiast oprócz, zważywszy zamiast z uwagi.

Te są główne błędy naszego Autora w ustępie 4 ym, dowodzące nam wielkiej nieznajomości rzeczy gramatycznych. Autor nasz, nieprzyjaciel nowości, staje, jak zwykle, sam częstokroć ze sobą w sprzeczności i odstępuje od powszechnie przyjętej i uzasadnionej pisowni, i pisze np. chyba, chybić, pochyla", pochylanie zamiast przez ch, przez samo h, nie wiedząc o tym, że Czesi piszą te wyrazy przez ch, i nikomu się s Czechów jeszcze nie marzyło, ażeby pierwiastek chyb zostawał w związku s pierwiastkiem gub, jak to się Autorowi zdaje. A co się tyczy pochylać, pochylanie, to nie tylko Czesi, ale już starzy Słowianie pisali przymiotnik pochyły nie przez g, ani h, które w starosłowiańskim języku wcale nie jistnieje, lecz przez cher, jako to: pochyl.

W końcu nie można pominąć, że Autor prócz tego wypowiada oczywistą, niedorzeczność, gdy na stronicy 58 naucza, że spółgłoski c, n, s, z miękczą się, gdy stoją, po, ma być pewnie przed i. Czyż nie wić jak się czyta łacińskie cibus, sibi, niemieckie zittern, nicht itd. ?

II.

Załatwiwszy się z licznemi błędami, które Autor popełnił we wstępie, w oddziale pierwszym, trzecim i czwartym, przystępujemy teraz do oddziału ligo pod napisem: "Czy alfabet nasz jistotnie potrzebuje odmiany?" Zaczyna on rzecz swoję tym szumno brzmiącym frazesem: "Od niezmiennych duchowych języka praw (NB. składni) przechodzim do znikomej bardzo języka pisanego własności, do alfabetu. " Tu widzim, że według naszego Autora alfabet, a następnie i pismo, które bez alfabetu być nie może, jest tylko rzeczą, znikomą. Tymczasem słowem żywym objawia się duch ludzki podobnemuż duchowi za pomocą, słuchu, słowem zaś pisanym za pomocą, wzroku. Słowo żywe jest ograniczone czasem i przestrzenią, słowo zas pisane przechodzi granicę czasu i przestrzeni, i udziela się przyszłym pokoleniom i potomnym wiekom. S płodów ducha ludzkiego Greków i Rzymian korzystamy jeszcze dzisiaj za pomocą pisma. Odkąd naród jaki przyjmie pismo, którym podaje płody ducha swego następnym pokoleniom, odtąd zaczyna się jego piśmiennictwo, bez którego nie może być oświaty narodowej. Czyliż sam Autor, nie znąjąc abecadła, tej znikomej i marnej według niego rzeczy, umiałby czytać i przez czytanie dochodzić ducha naszego języka? Umiałżeby pisać, nie znając abecadła, i ogłaszać światu swoje po większej części niedorzeczne pomysły? Pismo więc, które bez abecadła być nie może, nie jest tak znikomą i drobną, rzeczą, jak się to Autorowi zdaje.

29. (str. 36). Autor powiada na str. 36: "Rzekomy niedostatek dzisiejszego alfabetu widzi kś. Malinowski w następujących momentach:

1. Uczniowi trudno pojąć, jak koń może mieć w 2 gim przypadku horda, a nie końa, jak ciało pisze się bez kreski na c, a dać pisze się s kreską. Stąd — twierdzi ks. Malinowski — trzeba głoski miękczone odrębną wyrażać postacią. Spółgłosek zmiękczonych zna ks. Malinowski jedenaście. "

Na ten moment tak Autor odpowiada: "Uczeń, któremu się w głowie nie pomieści, jakim sposobem koń może mieć w 2gim przypadku konia, na zawsze stracony jest dla językowych badań. Kto się takiej drobnostki ustraszy, jakżeż on sobie pocznie s całym labiryntem trudności języka naszego? Jak on zdoła pojąć, skąd się może mówić: módz, mocny, mógł, może, wszystko z jednego pierwiastku?"

(Każdy Czytelnik przyzna, że Autor tu użył podstępu sofistycznego. Kto czyta odnośne miejsce z mej gramatyki, pozna na pierwszy rzut oka, że tu nie o badania językowe, lecz po prostu o mechaniczne czytanie i pisanie chodzi. Dziecko niech tu sądzi, czy logiczniej jest pisać koń, konia, czy koń, końa, jak kot, kota).

"Przy wyrazie koń zdaje się na pozór, jakoby lepiej było miękczenie n wyrażone znakiem, zostawić przez wszystkie deklinacyji przypadki. Choć już w 2 gim przypadku liczby mnogiej słusznie mógłby się zapytać uczeń: czemu ja, pisząc koni, mam znakiem miękczenia odznaczać głoskę n, gdy i bez tego znaku głoskę n w zmiękczony sposób wymówić muszę, — n-i (jakby niemieckie wie) wymówić jest dla Polaka chyba wygwałceniem. "

(Dla tego ja też wymagam, żeby i w dopełniaczu liczby mnogiej pisano kom czyli korf. Czy Autor o tym nie wiś, czy tylko udaje że nie wiś? W każdym razie ani to sumniennie, ani po naukowemu).

"Ale jakżeż on uczeń, nie pojmujący odmiany koń na konia, zadziwić się musi, gdy od panna znajdzie panien, gdzie n nagle w odmiennym wyskoczy kształcie. Przy sarna a sarnie trzeba będzie wykładać uczniowi naturę samogłoski słowiańskiej jat' opartej na sanskryckim 3cim przypadku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego o źródłosłowach samogłoskowych zakończonym przez e, które jest guną samogłoski a, powstałą z ai — przez di, które jest wriddhi samogłoski a, powstałe z di — dalej może będzie uczniowi trzeba wspomnieć greckie ? i łacińskie ae. "

(Dziecko zrozumie, że te pytania należą do gramatyki, a nie do grafiki, czyli do kwestyji alfabetowej. Ubi sensus, ubi arbitrium?!)

"Zajiste, kto taką naukę pojmie, temu niewątpliwie koń a konia z naszą dzisiejszą pisownią do poznawania języka nie przeszkodzi.

"Koń, konny, woń, wonny i mnogie bardzo przykłady wskazują, że polskiego języka w jednolitość głosek nie ujmiesz. To samo, a nadto dwojakiem prawem mówi się o wyrazach, jak: orzeł orla, studnia studzien. Czyż za pomocą tego, iż rz wyrazim przez r przekreślone s haczykiem u lewej strony, że dź wyrazim przez d w górnej części przekreślone, zyska uczeń jakie ułatwienie? Brzmieć mu zawsze będzie rz, dź i w każdym razie będzie musiał uznać, że od 1 go przypadku orzeł, w 2gim przypadku orla z wypadło etc. "

(Kto jeszcze utrzymuje, że od mianownika orzeł, w dopełniaczu orla z wypadło, ten powinien jiść na szkolną ławę i tam dowiedzieć się, że się czyta o-rzel (jakoby o-żeł) a nie or-zel. Ubi mens, ubi acumen!)

"Polski język ma tylko cztery spółgłoski, które jistotnie się miękczą, a te są: ć, ń, ś. ż, jak w dać, cień, ryś, wieź. Spółgłoski zaś b', p', w', f', m' nie są jistotnie zmiękczone, są one wynalazkiem gramatyków. " (Obacz niżej).

"Samogłoska nasza i sprawia powyższych czterech spółgłosek miękczenie. Gdy mówię: ciebie, nie, sito, ziele, to ustępuję prawda głosce i i miękczę spółgłoski na ó, ń, ś, ź, ale mógłbym także pomimo i zachować brzmienie twarde i mówić c-iebie, n-ie, s-ito, z-ielę. Przy spółgłoskach b, p, w, f, m przed i jedno jedyne jest możliwe brzmienie: biały czy b-iały, piwo czy p-iwo, wiatr czy w-iatr, trafić czy trafić, miałem czy m-iałem, brzmi zupełnie zarówno, mimo największe wysilenie itd. itd. "

(Ciekawość nasamprzód, jak Autor czyta twardo c-iebie, n-ie! i po jakiemu to będzie! — Co do zmiękczonych wargowych, to jeżeli wyrazów bity, pity, firanka, wino, miły nie czytamy po niemiecku twardo, jak: bitte, pilz, firniss, wind, milde, więc mamy też obowiązek logiczny pisania jich takim samym prawem w nowej grafice przez b', p', f, w' m' (b, p, f, y, m), jak wyrazy: sidło, ćicho, zimno, nigdy przez zmiękczone ś, ó, ź, ń).

Tak Autor obala pierwszy powód, jak on nazywa moment, by wykazać dostateczność naszego alfabetu dla gramatyki i dla nauki czytania. Tymczasem najznakomitszy badacz naszego języka już przed półwiekiem uznał nasze obecne abecadło za antigramatyczne, a tym badaczem był generał Mroziński, który w Odpowiedzi na recenzyją na str. 31 powiedział: "przekonany jestem, że gramatyka polska nie będzie dopóty jasną, dopóki ortografija nie będzie zastosowaną do gramatycznego mechanizmu języka. " Że tu Mroziński nie oznacza bynajmniej wyrazem ortografią pisowni, ale raczej grafikę., czyli po prostu abecadło, wykazuje się to jasno s tego, co mówi dalej w tych słowach: "Wielką przeszkodą do jasnego wyłożenia gramatycznej budowy języka polskiego jest, że znamieniem miękczącym jest niekiedy kreska (koń), a niekiedy litera i (konia); tudzież że i jest niekiedy literą, a niekiedy znakiem miękczącym. Gramatyka jest nauką wieku dziecinnego; nie każde dziecię pojmie, jak litera i może nie być głoską i. Ortografija gramatyczna musi tej niedogodności zaradzić. "

Tak mówi Mroziński. Po czyjej że tu stronie prawda? Czy po stronie naszego młodego Autora, któremu się dopiero gramatyki uczyć potrzeba, nim się ośmieli wystąpić s pouczaniem drugich, czyli po stronie najgłębszego badacza w swojim czasie mowy ojczystej, którym był bez zaprzeczenia Mroziński? —

30. (str. 36). Autor powiada, że ja znam jedenaście spółgłosek zmiękczonych, co jest nieprawdą, albowiem ja uznaję w języku naszym osiemnaście spółgłosek zmiękczonych, które dzielę na przyciskowe i pieszczone. Przyciskowe są: c, cz, dż, dz, sz, ż, rz, pieszczone zaś są: ń, l, ć, ś, i, dź, b', p' w', f', m'. Autor nie uznaje wargowych spółgłosek za zmiękczone, i jich miękczenie uważa tylko za wymysł gramatyków; tymczasem Wujek i Skarga, na których Autor tak się zapatruje, że nawet w stylu jich przedrzeźnia, a którzy nie pisali gramatyk, kreskują, te spółgłoski na końcu wyrazów, np. krew itd., jak się o tym Autor może przekonać s pierwotnych wydań krakowskich, a nie ze skażonych przedruków, które niestety czytuje. W każdej spółgłosce zmiękczonej, czy przyciskowej, czy pieszczonej, jak to wykazałem w głosowni, tkwi etymologicznie spółgłoska j. Cóż tedy ta spółgłoska j jest w gruncie rzeczy ? Oto nic jinnego, jak tylko pieszczotliwe tchnienie przepuszczone przez ustrój mówny tym samym kanałem, jakim przepuszczamy głos samogłoski i cienkiego, wymówionego z nadechem, i tym tylko się różni od czystego tchnienia oznaczanego w łacińskim alfabecie spółgłoską h, którą zwykle wymawiamy w najłatwiejszy sposób, tym samym kanałem, jakim przechodzi głos samogłoski a; i nie na próżno tu Rzymianie nazwali tę spółgłoskę, a raczej to czyste tchnienie zgłoską ha. Jeżeli więc Indyjanie w swojim devanagari uznali za rzecz stosowną, swoje przydechowe bh, ph, i za jich przykładem Grecy, oznaczać j e d n ą głoską, dla czegóż i my nie moglibyśmy tak oznaczać nasze pieszczotliwo-przydechowe nie tylko wargowe b', p, w' f', m', ale i wszystkie jinne pieszczone spółgłoski na rzecz gramatyki, jak tego pragnął Mroziński, który chciał, ażebyśmy raz na zawsze samogłoski i przestali używać jako znaku miękczenia? Tego jinaczej dokonać nie można, jak tylko obmyśleniem nowych postaci dla spółgłosek pieszczonych; bo kreski, kropki, zgoła wszelkie znaki nad spółgłoskami, uchodzą tylko w arabskim alfabecie, a bynajmniej w europejskim czyli łacińskim, przy którym pozostać powinniśmy. Aby zaś wykazać nienormalność naszej grafiki, zestawmy tylko celowniki od rzeczowników: skała, ręka, noga, mucha, rana, broda, cnota, kosa, koza, ryba, chałupa, skale, ręce, nodze, musze, ranie, brodzie, cnocie, kosie, kozie, rybie, chałupie,

krowa, rafa, brama,

krowie, rafie, bramie.

Widzim tu spółgłoski zmiękczone w celowniku oznaczone już jedną tylko spółgłoską. l, c, np. w skale, ręce, już spółgłoską i samogłoską i, np. ranie, cnocie, kosie, kozie, rybie, chałupie, krowie, rafie, bramie, już za pomocą z, np. nodze, musze, już za pomocą trzech liter, np. brodzie. Czyliż tu nie można zapytać, dla czego Polacy oznaczają w jednym i tym samym skłonniku spółgłoski, podlegające zmiękczeniu, czworakim sposobem, raz za pomocą, pojedyńczych postaci c, l, drugi raz za dodaniem z, trzeci raz za pomocą samogłoski i, czwarty raz za pomocą zgłoski zi? Czyliż ta niejednostajność, do której już przywykliśmy, nie utrudnia nauki naszego języka tak dzieciom, jak i cudzoziemcom, a nawet pobratymcom? Kto tego nie uznaje, ten zapewne jest pozbawiony, jak nasz Autor, wszelkiego zmysłu gramatycznego. A skądże się to wzięło, że ojcowie nasi użyli spółgłoski z, jako też samogłoski i, jako znaku miękczenia? Pierwsze przejęli od Niemców, drugie od Włochów. Wiadomo bowiem, że wszystkie księgi Zygmuntowskich pisarzy były drukowane szwabachą, w której są kombinacyje sz, tz; niemieckie grosz, wydrukowane w polskiej księdze, było nader wygodne do oznaczenia polskiego wyrazu grosz.

Taką lub tym podobną drogą, za pierwowzorem niemieckich dwójek sz, tz, utworzyli krakowscy drukarze nasze dwójki: sz, cz, rz, dz, dż, dż; według wzoru zaś danego przez Włochów we wyrazach: fiore, piano, bianco, chiaro itd. dostała się do naszej grafiki samogłoska i, jako znak miękczenia w zgłoskach: bia, wia, fia, mia itd. Grafika więc obecna nasza, a następnie i abecadło, jest urządzone na podstawie łacińskiego abecadła według wzorów przejętych z gramatyki niemieckiej i włoskiej. I słusznie możnaby nazwać obecne abecadło nasze niemieckowłoskim, a bynajmniej polskim.

Autor nasz sądzi, że dosyć dla abecadła polskiego 26 głosek, gdy tymczasem jile jest brzmień w języku, tyle też być powinno w naszym języku pojedyńczych głosek, jeżeli grafika nasza nie ma być etymologiczną" jak ludów giermańskich i romańskich, lecz koniecznie według słowiańskiej przyrody naszego języka fonetyczną. S tego też powodu mistrz naszego Autora, prof. Małecki, podaje abecadło polskie składające się s 47 głosów i brzmień, pomimo że tych brzmień, stosując się do grafiki będącej w używaniu, nie oznacza pojedyńczemi postaciami.

Autor zna tylko cztery spółgłoski ó, ś, ż, ń zmiękczone, zapewne dla tego, że pieszczotliwe tchnienie spółgłoski j przenika tych spółgłosek brzmienie, kiedy pieszczonym spółgłoskom b', p', w', f, m toż pieszczotliwe tchnienie tylko towarzyszy. W czym grubo błądzi, bo nawet obecna grafika obchodzi się z niemi w taki sam sposób, jak ze spółgłoskami 6, ż, ś, ń, to jest na końcu zgłoski lub wyrazu kładzie nad niemi kreski, przed samogłoską zaś używa samogłoski i, jako znaku miękczenia; i dla tego piszem dotąd jak: Staś Stasia, paź pazia, gość gościa, koń konia, tak samo: paw' pawia, gołąb' gołębia, drop' dropia, karm' karmi, a stąd przekonywamy się, że nie tylko spółgłoski e, ś, z, ń, ale nawet spółgłoski b' p', w', f, m grafika nasza obecna uważa za takie same jednostki, jakiemi są Autora naszego spółgłoski zmiękczone ć, ś, ż, ń.

31. (str. 40). 2. Pod nrem 2gim Autor staje w obronie dwójek sz, cz i dwójki ch. Brzmienie jednolite, oznaczane w obecnej grafice naszej dwójką sz, oznacza się w Sanskrycie jedną pojedynczą postacią, tak samo w głagolicy i cyrylicy. Autor w całkowitej nieznajomości paleografiji nie wić wcale o tym, że postać głoski tej jest przejęta przez św. Cyryla do głagolicy od Koptów, którzy ją wzięli ze starego demotycznego egipskiego abecadła, do którego się dostała z egipskich hieroglifów, albowiem po egipsku szei oznaczało płot ze sztachetów. Trzy te więc kreski, połączone na dole kreską poziomą, przedstawiają egipskie szei, to jest płot ze sztachetów. Jakkolwiekbądź, postać ta jest pojedyncza, i symbolicznie oznacza jednolite brzmienie, i dla tego jest lepszą, od naszej dwójki sz, ktora ani etymologicznie, ani fizyjologicznie nie oznacza tego, co ma oznaczać. Nie zgadza się z etymologiją, gdyż brzmienie sz urabia się nie tylko ze zmiękczenia spółgłoski s, np. od pierwiastku pis mamy formy piszę, piszesz, ale również i od ch, np. od such, suszę, suszysz. To samo rozumieć należy o brzmieniu cz, które powstaje w naszym języku tak ze spółgłoski k, jak i ze spółgłoski t, np. od pierwiastków ryk, pust mamy formy ryczę, puszczę. Że zaś dwójki sz, cz są skombinowane przeciwko fizyjologiji, to przyznaje sam Autor.

Czyliż w takim położeniu rzeczy pojedyńcze postacie, jakie są w abecadłach starosłowiańskich i moskiewskiej grażdance, nie są daleko stosowniejsze dla polskiego języka, jako słowiańskiego, aniżeli antifizyjologiczne dwójki sz, cz? Że te dwójki sprawiają obrzydzenie jinnym Słowianom, dowodem tego to, że Ilirowie i Łużyczanie wolą te brzmienia oznaczać na sposób czeski przez s, ć z różkami, aniżeli przez nasze pod każdym względem niedorzeczne dwójki sz, cz.

Słowiańska grafika, czego nasz Autor wcale nie rozumie, nie jest bynajmniej etymologiczną, jak grafika języków giermańskich i romańskich; jej więc zadaniem nie może być wskazywanie etymologiji wyrazu, jak to się Autorowi zdaje, jinaczej musielibyśmy brzmienia sz, cz jinaczej pisać, gdy powstały ze spółgłosek s, k, a jinaczej ze spółgłosek t, ch.

Nie podoba się Autorowi jedna postać zamiast dwójki ch, która w językach giermańskich i romańskich, jakiekolwiek jest jej brzmienie, zawsze jest córką spółgłoski k, gdy tymczasem w mowie słowiańskiej nie powstaje ona ze spółgłoski k, tylko zostaje w najbliższym powinowactwie ze samogłoską s. Kś. Wujek pisał jeszcze abychmy, zamiast którego my piszem abyśmy, i na odwrót sanskryckie s końcówki su przeszło w naszym języku w ch (porównaj sanskryckie vidhavasu, nasze wdowach). Od pierwiastku pas mamy opaszę, opaszesz. Brzmienie więc sz rodzi się w naszym języku nie tylko z brzmienia mocnego ch, ale również ze spółgłoski s, i ubolewać tu potrzeba nad tak grubą niewiadomością. Autora w rzeczach gramatycznych, że nie wie jeszcze o tym, iż ze spółgłosek gardłowych k, g, h, ch fizyologiczne jest niemożebną rzeczą, ażeby te spółgłoski wskutek zmiękczenia mogły wydać brzmienia c, cz, sz, ż, bez poprzedniego przeobrażenia się w spółgłoski zębowe t, d, s, z.

Autor rozprawia (str. 42) przytym w grubej niewiadomości rzeczy gramatycznych o aspiratach czyli spółgłoskach przydechowych w języku naszym, w którym ani jednej spółgłoski przydechowej nie mamy; jeżeli przez aspiratę rozumie" spółgłoski c, ch, to się grubo myli, gdyż te spółgłoski nie są przy dechowemi, ale powiewnemi, czyli jak je prof. Szleicher nazywa, spirantes. Jakkolwiekbądź, opisywanie mocnej powiewnej gardłowej ch w języku słowiańskim, a następnie polskim, jest graficzną niedorzecznością, dla tego też w głagolicy, jak i w cyrylicy nasze ch oznacza się jedną pojedynczą postacią, tak jak i w semickich językach postacią zwaną chet. Kopczyński więc, zalecając nam oznaczać dwójkę ch jednolitą postacią w swojej pośmiertnej gramatyce, miał zupełną słuszność, a Autor nasz grubo błądzi.

32. (str. 44). 3. Autor broni dwójek rz, dz, dż, dż równie niedorzecznie, bez znajomości paleografiji i grafiki, i daje (str. 45) do zrozumienia, że kto urządza dla, języka jakiego abecadło gramatyczne, ten czyni to dla tego, ażeby sobie zjednał sławę. Taki zarzut jest niesłuszny, i dowodzi tylko tego, że chyba Autor sam napisał swoję rozprawę dla zrobienia rozgłosu swemu jimieniu. Jeżeli zaś uważym, że Autor jest człowiekiem młodym, któremu się jeszcze długo uczyć potrzeba, nim weźmie pióro do ręki, by drugich nauczać, i że zarzut ten jest zrobiony starcowi, który przez 45 lat badał język ojczysty wraz s pobratymczemi i spokrewnionemi z nim językami, to każdy rozsądny przyzna, że tu Autor okazał obok swojej niewiadomości w rzeczach, o których rozprawia, wielką, zarozumiałość i próżność. Nie uważył Autor tego, że ten zarzut wymierzony przeciwko mojej osobie spada na wszystkich tych mężów uczonych, wymienionych w I zeszycie mojej gramatyki, którzy usiłowali poprawić obecne nasze abecadło, a nadewszystko spada na najgłębszego w czasie swojim badacza ojczystej mowy Mrozińskiego, który obecne nasze abecadło uznał za antygramatyczne. Niech Autor będzie przekonany, że zamierzając napisać gramatykę porównawczą wszechsłowiańską albo polską, z dzisiejszego stanowiska umiejętności językowej, nigdybym był nie urządzał na podstawie alfabetn łacińskiego gramatycznego abecadła, gdyby obecne, którego używamy, było gramatyczne, jak to się Autorowi w jego grubej niewiadomości zdaje. Odwołuje się on tu do grafiki angielskiej, a nie wić o tem, że ta grafika jak i jinnych ludów giermańskich i romańskich jest całkiem etymologiczną i niezgodną z wymawianiem; gdy tymczasem przyroda mowy słowiańskiej, a następnie języka polskiego, wymaga koniecznie grafiki fonetycznej, czyli jinnemi słowy, jile jest brzmień odrębnych w języku polskim, tyle też być powinno w abecadle jego osobnych postaci głosek. Jestto rzecz nader prosta i naturalna, niepotrzebująca dla człowieka rozsądnego żadnych dowodów.

33. (str. 46 i 47). 4. Co do punktu 4go, 5go i 6go nie opłaci się Autorowi odpowiadać, chybabyni musiał przypomnieć Autorowi owę bajkę Krasickiego, zaczynającą się od tych słów: Pytał głupi mądrego: na co rozum zda się? itd.

Co do 7go punktu, na ten również już odpowiedziałem, zresztą odsyłam go do Uwag mojich nad artykułem pana Wł. Sabowskiego s Krakowa, pisanym s powodu listu otwartego Dr. Rzepeckiego do Dr. Hermana Beigla w Londynie.

Jednej jednakże rzeczy nie godzi się mi tu pominąć. Autor upatruje niedostatki w urządzonym przezemnie abecadle wszechsłowiańskim, i s tych niedostatków robi wniosek, że gramatyczne abecadło dla języka polskiego jest zbyteczne, w brew przeciwnemu zdaniu naszego Mrozińskiego. Przyznaję, że w urządzonym przezemnie gramatycznym abecadle dla języka polskiego i jinnych słowiańskich mogą być niedostatki, jednakże te nie są takiego rodzaju, ażeby nie mogły być poprawione. Lecz kiedy Autor, uznawszy obecne nasze abecadło za gramatyczne, narzuca naszemu narodowi sanskrycką grafikę obok zachowania łacińskiego alfabetu, sam staje ze sobą w sprzeczności i dowodzi nam całkowitego niedostatku zdrowego rozsądku w swojej głowie. Zaleca on nam, ażebyśmy używając jak dotąd łacińskiego alfabetu za przykładem sanskryckiej grafiki, opuszczali w piśmie każdą samogłoskę a. Cóżto za płytki i niedorzeczy pomysł, jeżeli zważym, że w Sanskrycie jedynie tylko krótkie a po każdej spółgłosce jest domyślne, a następnie nie oznacza się żadnym znakiem, kiedy przeciwnie każde długie a jest oznaczone stale pewnym znakiem samogłoskowym po każdej spółgłosce; jeżeli zważym, że prawie wyłącznie tylko końcowe spółgłoski pozbawione następującej samogłoski oznaczają się w sanskryckiej grafice ogonkiem, który indyjscy gramatycy nazywają virama, to jest spoczynkiem, i dla uniknienia w piśmie tych ogonków zaprowadzili do swej grafiki monogramy czyli krotła, to jest postaci głosek pojedyńcze, które od dwu aż do czterech spółgłosek obejmują w sobie. Któż tu nie będzie podziwiał takowego dzikiego pomysłu Autora, według którego wyraz, np. trwoga musielibyśmy pisać, nie mając sanskryckich kroteł, trwog i dodawać pod t, r ogonki. Jeszczeby to było pół biedy, gdybyśmy wszystkie pojedyńcze brzmienia naszego języka oznaczali pojedyńczemi postaciami. Ale jakże mamy sobie postąpić, pytam się Autora, w wyrazach rzecz, rzesz? Gdzie tu przyprawić ogonek u dwójek sz, cz, które s taką. ochotą, przyjął i za dobre uznał? Czy ten ogonek ma być pod c, s, czyli pod z? Jeżeli go napiszem pod z, to każdy te wyrazy według nowego systemu Autora, według którego każde a po spółgłosce ma być w piśmie opuszczone, wymówić powinien rzecaz, rzesaz, jeżeli zaś damy ogonek pod e, s, to te wyrazy czytelnik będzie wymawiał według Autora systemu żec-za, żes-za. Któż tu ze zdrowym rozsądkiem nie uzna ogromnej niedorzeczności, jaka się wylądz mogła tylko w głowie naszego Autora? Chyba, że Autor tą drogą zamierzył skłonić nasz naród do przyjęcia nie tylko sanskryckiej grafiki, ale zarazem indyjskiego devanagari, wraz z jego krotłami. Ale i w takim razie powstałby ogromny kłopot, bo jak wyżej wykazałem, w Sanskrycie jest 35 postaci dla brzmień spółgłoskowych; s tych odrzuciwszy ośm spółgłosek przydechowych i dwa n, jedno gardłowe, drugie podniebienne twarde, w ogóle dziesięć spółgłosek dla języka naszego niepotrzebnych, pozostałoby nam tylko 25 liter dla spółgłosek, a że mamy w naszym języku wszystkich spółgłosek 37, przyszłoby nam zatym dorobić pojedyńczych postaci jeszcze dwanaście wraz z odpowiedniemi krotłami, ażeby grafika polsko, Autora mogła stanąć na równi ze sanskrycką grafiką. Tego wszystkiego nasz Autor nie rozważył sobie; pływa on tylko w rzeczach naukowych po rozbujałych bałwanach swojej wyobraźni i ogromnej zarozumiałości. I tacy to ludzie całkiem niepowołani wtrącają się dzisiaj do rozwiązania pytania, czy nasze obecne abecadło jest gramatyczne!

ZAKOŃCZENIE.

Na tym mógłbym właściwie poprzestać, bo mi nie chodziło o nic więcej, jak o odparcie zarzutów pracom i zasadom mojim przez Autora uczynionych. Wszelako kiedy sobie rozważę, że kś. Choiński wystąpił jako apostoł poprawnego stylu, jako Herkules oczyszczający stajnią mowy polskiej z zagranicznego nawozu, z błędów "przeciwpojęciowych" i przeciw "pięknobrzmieniu, " jako architekt mający rzucić most między nami i Zygmuntowskiemi pisarzami, albo zasypać ów "p r z e k o p" nieszczęsny złotemi ziarnami broszury swojej, wtedy pytam się sumnienia, czy tez nie jest mojim obowiązkiem ostrzedz ziomków przed naśladowaniem i zewnętrznej nawet sukni, w jaką kś. Choiński błędy swoje przystrojił.

Z żalem wypowiedzieć to muszę, że nie zdarzyło mi się jeszcze napotkać w naszych czasach na styl tak napuszysty, tak chropowaty a zarazem zawiły i pełen sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem, jak ten, którego użył nasz Autor. Pełno tu zwrotów przestarzałych lub na ich podobieństwo ukutych, pełno obrazów niezgodnych z wyobraźnią polską, pełno wykazów niewłaściwie użytych lub zgoła źle wymyślonych na nowo. Ażeby sąd ten mój uzasadnić, przejrzę z grubszego Wstęp broszury Autora, a potym z reszty kilkanaście miejsc wybitniejszych przytoczę jako przykład do — nie naśladowania. — Praca to niewdzięczna, jednak słuszność wymaga, żeby ten kto, jak Autor, drugich w tej mierze chce pouczać, sam był wolny od winy.

AUTOR PISZE:

1. Str. I. "W harmonijnem łączeniu — dźwięków — język polski przerósł wszystkie języki znane. " — Słowa przerósł użyto niewłaściwie, bo język tego nie robił ani z wiedzą, ani w czasie historycznie znanym.

2. Str. II. "Słowicze pienie. " — Pienie może być tylko ludzkie lub anielskie.

3. Tamże. "Na dzisiejsze stósunki" — w tym razie źle użyte.

4. Tamże. "Na mały rozstrój bacznie obmyśla zgodę. " — Zgoda na co, iest przyzwoleniem a tu ma być lekarstwo na rozstrój, jakoby na chorobę.

5. Tamże. "Uderza tu jednak to spostrzeżenie. " — Spostrzeżenie jest moją własną, czynnością, więc mnie uderzać nie może; chyba obcy przedmiot mógłby mnie uderzyć.

6. "Chęci wymierzone na zaprowadzenie zgody. " — Chyba w celu, ale nie na, bo chęci to nie strzelba.

7. Tamże. "Przeznaczony pod obrady. " — Tak wzorowy pisarz nie powie.

8. Tamże. "Że ta cząstka znikoma jest i mniejszej pieczy godna, świadczą (chyba dowodzą tego, gdyż dowodu tu trzeba a nie świadectwa) dzieje - mowy naszej, która z dawnej przeszłości ledwo ślady pisowni i form zachowała. "-Pominąwszy owo ledwo ślady, jako zbyt śmiałe i niesłuszne, zwracamy uwagę Czytelnika na błąd w argumentowaniu. Okoliczność, żeśmy Ślązk i Pomorze utracili, nie dowodzi bynajmniej tego, że owe prowincyje nie były godne większej królów naszych pieczy.

9. Str. III. "Fizyczna część języka — podlega zmianie z konieczności. " — Ja twierdzę, że duchowa w równej mierze, albo w jeszcze większej.

10. Tamże. "Chęci, które niżej jeszcze sięgają. " — Albo wyżej, albo głębiej; nizko sięgać nie można.

11. Tamże. "Godzi się temu wznowieniu poświacie uwagę. " — Całkiem źle. Wyraz wznowienie tu niezrozumiały. Uwagą poświęcić, to znaczy wyrzec się jej zupełnie, tak jak mówim: poświęcić honor, cnotę, życie.

12. Str. IV. "Na obadwa wyrażenia znajdzie słuszne wywody. " — Nie można powiedzieć: wywód na co.

18. Tamże. "Zacierają się ponętne barwy języka z zygmuntowskiej epoki. " — Całkiem niezrozumiałe. Pomniki języka Zygmuntów, o jile się dochowały, są zawsze przystępne dla każdego i nic a nic ze swej barwy nie utraciły.

14. Tamże. "Do zaznaczenia kilku uwag. " — Wcale nie po zygmuntowsku — i znaczy tyle, co kilka uwag czyli przypisków, np. w gramatyce łacińskiej, zakreślić ołówkiem lub w jinny sposób zaznaczyć celem łatwiejszego jich odszukania.

15. Tamże. Raz Autor mówi, że "zaniedbanie" jest nawet i u "najznakomitszych pisarzy, " więc prawdopodobnie ogólne, potym, że uwag tych "nie bedzie wiele" jednak zdaje mu się, "że choć w cząstce przyczyni się do wyrównania, ' pewnie wypełnienia, "przekopu; " oczywiste sprzeczności.

16. Tamże. Najlepszy koniec; apostoł zygmuntowskiej polszczyzny pisze, że "dodaje przyczynek do obrady wiecowej. " Kś. Choiński nie wie, że w języku Zygmuntów znaczy to: "do uciechy wiecowej. " Czy na to broszurę pisał?... Otóż snopek zebrany na cztyrech tylko stronkach patetycznego Wstępu.

Co do reszty podniosę tylko kilkanaście grubszych ziarnek tego złotego piasku.

Str. 5. U Autora jest "y najwspanialszą ze samogłosek. " Czy dla tego że z ogonem?

Str. 7. Giermanizm: "nie musi on naprowadzać. "

Tamże. "Nieubłagany system" (NB. mój).

Str. 8. "Diametralnie niesłuszne znaczenie. " — To już lepiej brzmi: "piramidalne głupstwo.. "

Str. 9. "Pochodniczość" — nie wiem z jakiego "Zygmunta" wyjęta.

Tamże. "Kształtuje pojęcia mocą, antytezy. " — Trentowski dodałby:" i wiąże rogi umu metafizycznym powrozem. "

Str. 13. "Ma język przywileje kaprysu. " — Któż je ma te przywileje: czy język, czy kaprys?

Str. 17. "Zdaje się być koniecznie. " (!)

Str. 20." Wykonuje rzemiosło. " — (Prowadzi).

Tamże. "Duch naszego języka nie taki materyalny., " (!?)

Tamże. "Duch języka zabawia się na pojęciach. " — Krowa bawi się na łące.

Str. 21. "Prof. Małecki wyszedł ze zauważenia. "

Str. 28. "Na Kraszewskiego z gramatycznemi potrzebami odwołać się nie można. " — Chyba w potrzebie.

Str. 34. "Języka znawca złudzie zagradza. " — Chyba zapobiega złudzeniu.

Str. 36. "Spójka ch nie winna być cierpana. " — Chyba nie powinno się cierpieć spójki ch; i tu jeszcze słowa cierpieć źle, użyto.

Str. 37. "Pobratymcy odrażają się od naszej mowy. " — Chyba czuja odrazę do, lub podobnie.

Str. 38. "Gramatycy sprowadzili na język zamęt. " — Jak Radziejowski Szwedów na Polskę.

Str. 39. "Polak tę etymologiczną powinność podał w zaniedbanie. " — Otóż i nowy rodzaj powinności; takich jeszcze nie znano. 1 'odąć w zaniedbanie, drapie polskie uszy.

Str. 45. "Na pisaniu Anglik przegrał. " — Gdyby to jeszcze na rumaku, toby można myśleć że się ścigał, ale tak....

Str. 46. "Pociągamy narody przez powyższe waby. " — Jak psu przez gardło. — On md wabia, tak mówią, i tym wabieni przyciąga ku sobie, także mówią., ale nie jak Autor; to już pewnie polszczyzna z epoki Dąbrówki.

Str. 50. "Głosownia zabawia sie. na przyrodzie. " — Jak robactwo na trupie.

Tamże. "Powszechna znajomość rzeczy spornych uhyla mnie przed podaniem podziału tej mego pisma cząstki. " — Sit ut est aut non sit, nie ma co mówić. Styl Popielów.

Str. 54. "Zestawmy teraz głoski o, e, a w jedno zauważenie. " — Czy w to samo, s którego wyszedł prof. Małecki? Oczywiście bedzie to jakaś beczka lub chałupka.

Str. 60. Czeskie dusi, krići (krzyczy) trąci Autorowi z żydowska. Wstydźcie się Czesi i odrodźcie się "s pisowni i ze stylu ks. Choińskiego. " Wino trąci myszką, a Lajb zatrąca z żydowska; jedno i drugie z osobna dobre, ale trąci s czego? to pewnie z epoki Aleksandra i Leszków.

Str. 65. Wszelako finis coronat opus; niech żyje łacina, więc też i my zakończmy wykrzyknikiem Autora:

"Vox populi, vox Dei, vox veritatis, — dobrze posadzony jest powszechny obyczaj, którym piszem naszą, waszą, swoją matkę. "

Obyczaj może dobrze posadzony — więc nie spadnie — ale że nie powszechny, za to Autorowi ręczę, bo kto zna jakokolwiek gramatykę, to choć nie rzuca się na "wyrównywanie przekopów jednak pisze moję, swoję, naszę matkę.

Przepraszam Czytelnika za te wszystkie cytaty, lecz ręczyć mogę, że przytaczanie jich, jeżeli komu, to mnie sprawiło przykrość. Ubolewać zajiste musiałem nad tym, że dotąd tylko s takimi walczyć mi wypadło przeciwnikami, od których nie tylko że niczego nauczyć się nie mogę, ale którzy nadto mogliby na społeczeństwo polskie bardzo niekorzystne rzucić światło, gdyby jich prace rozeszły się za granice kraju.

Co do ks. Choińskiego, ten niech mi wybaczy, że we własnej obronie występując, wyjaśniłem mu nieco cierpko, na jakim stopniu językowego wykształcenia się znajduje. Gdy rozważy, co mnie zarzucił, w czym mnie zaczepił j w czym zbłądził, nie wątpię, że urazy do mnie mieć nie będzie, a zajrzawszy głębiej do rzeczy, może jeszcze kiedyś s korzyścią dla kraju popracuje na niwie, na której dotąd same tylko zrywał chwasty.

Koniec wersji demonstracyjnej.