Feliks Jabłczyński

KSIĄŻĘ BUONATESTA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ZAKOŃCZENIE.

KSIĄŻĘ BUONATESTA

POWIEŚĆ.

Feliks Jabłczyński

ROZDZIAŁ I.

Cichy, letni wieczór zapadał powoli nad miastem. Słone opary morza czuć było w powietrzu. Wznosiły się nad przymgloną linją horyzontu, pełne fioletów purpury i złota. Na pełnem morzu tu i owdzie połyskiwały żagle: niedostrzegalny wiatr nieznacznie zbliżał je ku przystani; w porcie, na barkach gotowano wieczerze. Wybrzeże pełne było ludzi: po skwarnym dniu używano chłodu i orzeźwiających powiewów morza.

W starej dzielnicy, oddzielonej od wybrzeża pasmem wzgórz, wieczór był trochę inny.

Toż samo niebo gorącym, przymglonym błękitem błyszczało w górze, nad dachami, lecz nie miało dość siły, aby rozpędzić cienie wązkich uliczek, które kręciły się pomiędzy ścieśnionymi szeregami wysokich, starych domów. Młodsza ludność wyległa na place śródmieścia. Przed sieniami, w oknach siedziały tylko baby, dzieci i starcy. Pustawo było tu i spokojnie.

Na uliczce Ś-go Marka, która kilku skrętami otoczała tyły kościoła tegoż świętego, była zupełna cisza.

Zaraz za pierwszym skrętem, naprzeciwko absydy kościoła, ciągnął się niewielki mur z cegły na podmurowaniu z granitu, stary, poobijany. Gzems miał z piaskowca. Na nim osadzono kutą kratę żelazną, miejscami tylko widoczną, bo oplatały je gęsto kwitnące glicynie. Wielkie niebieskie kiście, koloru nieba, grały błękitem w niepewnem świetle zapadającego wieczoru. Z ponad nich widać było ciemną zieleń drzew jakiegoś ogrodu.

Mur i glicynie kończyły się przy wązkim, trzypiętrowym domu z kamienia.

Stał niby nie na swojem miejscu, pokryty cały rzeźbą z arabesków. Szczególniej niewielki portal cały był koronką. Wyszła z pod dłuta jakiegoś maurytańskiego artysty, rozkochanego w czystych harmoniach linii. Plotły się one rytmicznie, wykwitne, lekkie, bogate, opowiadając bez słów, bez obrazów jakieś historye życia, snów i miłości, językiem zaklętym w kamień na samotnej fasadzie w zaułku, gdzie nie było nic żywego, prócz kwitnących glicynij, zwieszających wielkie, błękitne kiście z żelaznych krat na pustą uliczkę zakościelną.

Pałacyk był trochę zrujnowany. Znać było, że przesunęła się po nim nawa epoka, inny świat. Grube kraty w oknach, ciężkie, miedzianą blachą okute drzwi nie mówiły nic o arabskiej, rycerskiej gościnności synów pustyni. Przeciwnie. Drzwi te miały grube, ciężkie ornamenty, wybite na blasze — pierwotne, prawie dzikie. Przypominały one północ, wczesne czasy romańskie z okresu normandów — czasy tumultów ulicznych i wojen miejskich.

Wejście to prowadziło do otwartej galeryi, która ciągnęła się w głąb i kończyła się schodami. Na ścianach i na sklepieniu resztki jakich fresków, bardzo zniszczonych, pozacieranych nowym tynkiem. Galeryę podpierał szereg podwójnych, lekkich, kolumn maurytańskich, szczupłych, wysmukłych. Pomiędzy niemi roztwierał się widok na ogród.

Był to jeden z owych zacisznych, południowych ogrodów wśród murów, w których bujna roślinność krzewi się, plącze, wyzyskując każdy kawałek ziemi, każdą szczelinę, każdy występ muru, o kóry się tylko zaczepić może. Stare, pokręcone oliwki, platany, drzewa figowe, wielki kasztan, pomarańcze i cytryny; na murach wino i glicynie, spodem, w kwiecistym darniu, krzaki róż, drzewa mirtowe, palmy karłowate zapychały formalnie ten niewielki kawałek ziemi, otoczony murami, tworząc miejscami gęstwinę zbitą i cienistą, przez którą przedrzeć się było trudno.

Niebo ciemniało, powoli przechodząc w siność i granat. Poczęły się ukazywać gwiazdy.

Pod starą, rozłożystą oliwką, przy stole wkopanym w ziemię, siedziało dwoje osób — mężczyzna i kobieta. Kilka plecionek z owocami, ciasta i wino, pęk róż, porzuconych na stole, uroczysty spokój, niebo przeglądające między plątanką gałęzi, mięki, zciszony głos kobiecy, jej atłasowa, różowa suknia wycięta, biały gors, który błyszczał pięknem ciałem w barwnym mroku — wszystko to mówiło, że w tym zakącie sztuki i natury obrał sobie schronienie i inny jeszcze kwiat życia.

Kobieta mogła mieć lat dwadzieścia trzy, cztery. Szatynka, biała z dużemi, wesołemi oczyma, z uśmiechem dziecka, głosem miłym, siedziała, przysunięta do swego towarzysza, który oparłszy głowę na dłoni, bawił się jej białymi, drobnymi palcami i słuchał. Mógł mieć lat dwadzieścia siedm. Ciemny blondyn, z twarzą podłużną o rysach bardzo regularnych, łagodnych, smagły i silny, siedział, słuchając słów towarzyszki, odpowiadając jej tylko od czasu do czasu tak, jak gdyby przemawiał do dziecka. Ubrany w jasno niebieski kostyum, mały sztylet wisiał mu u pasa. Na głowie czarna, sukienna czapka nasunięta na oczy — dosyć duże, ale zmniejszone lekkiem opadnięciem powiek, nieco zmęczonych i ciężkich.

W oczach tych taiło się coś, co zastanawiało, kazało domyślać się, że pod niewiele mówiącą, zwyczajną powłoką młodego, pięknego mężczyzny kryje się jakaś natura niezwyczajna, trudna, sięgająca daleko, przeznaczona na to, by się wyróżniać. Wpływ jej widoczny był na siedzącej obok kobiecie: poddawała mu się zupełnie, szczęśliwa, że ma kochanka, którego kochać może wszyst-kiem, oddać mu się zupełnie, całkowicie.

Zmierzch szybko zapalał gwiazdy, zieloność ogrodu ciemniała. Po chwili na ścieżce ukazała się figura męzka w ciemnym długim chałacie z sukna, w pilśniowej czapce podróżnej, z kijem w ręku i niewielkim tłó-mokiem na plecach.

Giulio wstał.

— Cóż mój ojcze wybierasz się, nie dasz się przekonać, że robisz to napróżno?— odezwał się młody.

Stary potrząsnął głową przecząco.

— Wiem co robię, rzekł.

— Już późno, pójdę z tobą.

— Nie potrzeba. Giulio opuścił głowę.

— Ale, byłbym zapomniał, dodał nowoprzybyły, sięgając w zanadrze. Stary już jestem — rzekł, wyjmując jakiś papier. Odebrałem list od Benvenuta z Rimini. Masz, przeczytaj. Ja nie mogłem, bardzo drobno i niewyraźnie pisze, mam oczy słabe. Opowiesz mi, jak powrócę. A teraz czas — jutro muszę być z powrotem, rzekł głosem cichym, zmęczonym.

Był to mężczyzna lat sześćdziesięciu, nizki, szczupły, zawiędły, z twarzą pokrytą gęstym zarostem, z parą niewielkich, ciemnych oczu, które patrzyły się jakoś dziwnie, zarazem badawczo i dobrotliwie.

Zrobiło się późno. Z poblizkiej wieży św. Marka rozległ się dzwon na Anioł Pański. Dźwięczny, jasny spiż zabrzmiał w powietrzu donośnie. Przez kilka minut z wieży na okolicę zlatywały uderzenia, przerywane chwilami ciszy. Wreszcie odezwało się ostatnie. Kilka nieokreślonych podźwięków uspakajającego się dzwonu zamajaczyło gdzieś wysoko.

I wszystko ucichło.

Stary Mario począł się żegnać pospiesznie. Wkrótce po tem słychać było w galeryi jego kroki. Furta skrzypnęła raz i drugi.

W ogrodzie pozostał tylko Giulio ze swoją towarzyszką.

Przez chwilę milczeli. Następnie zbliżyła się ona, zarzuciła mu ręce na szyję, przycisnęła się mocno do piersi i tak stała, oczekując. Po chwili uścisk jej osłabł.

— Coś ty taki? — rzekła łagodnie. — Żal ci ojca? Smutno ci, że odszedł sam? Może chciałeś go odprowadzić? Jeszcze można dogonić, ja pójdę, bo i tak już czas na mnie?

Giulio przesunął lekko dłonią po jej ramieniu. Było ono chłodne.

— Zaziębisz się, rzekł mięko.

— Nie odpowiadasz na to, o co cię pytam?

— Ojciec sam da sobie radę. Zresztą, w ostatnich czasach zdziwaczał trochę. Lubi być samotnym. On, jak i wszyscy, kiedy pojął, że ma w sobie coś, co u nikogo nie znajdzie ani zrozumienia, ani współczucia, woli pozostawać sam z sobą, bo czuje, że nikt — nawet gdyby był najlepszym i miał najlepsze chęci — nic mu pomódz nie jest w stanie — rzekł jakoś ciężko.

— Tak... — szepnęła kobieta półgłosem, jak gdyby tchu jej w piersi zabrakło. Osunęła się, ręce jej rozplotły się.

Wziął ją za rękę, ale cofnęła ją łagodnie.

— Już późno, muszę iść, rzekła pospiesznie. Odprowadzisz mię tylko do placu, dalej nie trzeba. Nie chcę ci przeszkadzać.

Giulio chciał coś mówić.

— Nie, nie, nie! — przerwała mu — bądź zdrów. Przyjdę jutro rano, jeżeli czas znajdę. A teraz chodźmy.

W pół godziny potem wracał. Wszedł na schody pomacku, zapalił lampę. Trzeszcząc, oświeciła jego twarz zasępioną. Czerwone światło rozbiegło się na pokrzyżowane sklepienia, na wydeptaną posadzkę; trochę połysków zagrało na zczerniałych głowicach pilastrów. Zaruszyły się cienie po kątach.

Przeszedł korytarz, wszedł do obszernej, skąpo zastawionej izby, rozejrzał się po niej jak gdyby czegoś szukając, następnie świecąc lampą, poszedł dalej i znalazł się w dużej, sklepionej komnacie, w której na środku ściany był komin ogromny. Postawił lampę na przykominku, zbliżył się do obok stojącej, szafy dębowej, otworzył ją.

W środku na półkach stało trochę glinianego naczynia, wino. Powoli, nie spiesząc się, wyjął miskę, nóż, chleb. Następnie z dolnej półki wyciągnął półmisek z zimnem mięsem i kobiałkę z owocami, które przygotował dla niego przybrany ojciec. Wszystko to zebrał w obie ręce, wziął lampę i przeszedł do sąsiedniej izby. 

Wkrótce po tem siedział przy stole, zarzuconym książkami, papierami, krajał mięso, zagryzł chlebem i owocami.

Izba miała wymiary wązkie. Wszystkie ściany od podłogi do sufitu pokryte były arabeskami, rzeźbionemi w marmurze, zamieniając pokój na wnętrze jakiejś ogromnej, kosztownej skrzyni. W niepewnem świetle lampki, ściany te oddalały się, mroczyły po kątach, w cieniach; zawiłe drobne linie ornamentów w pożółkłym, zczerniałym marmurze wiły się, więcej fantastycznie niż strasznie, zamieniając zimny marmur ścian na mięką tkaninę. W kącie stał tapczan, pokryty dywanami i futrem. Okno było otwarte. Lekki wiatr ruszał zasłoną, chwiał płomieniem, ukazując poza firanką nieprzebite ciemności letniej nocy, w którą jedzący wpatrywał się od czasu do czasu, jak gdyby chciał tam coś upatrzeć dla siebie.

Wreszcie skończył, obtarł nóż, począł się nim bawić. Po chwili wstał i zaczął chodzić. Jego wysoka, mocna figura to zjawiała się w świetle lampki, to ginęła w głębi między cieniami arabesków. Stanął przy oknie, odsunął firankę.

Na niebie lśniły gwiazdy. Mgliste światło wschodzącego księżyca niepewnie poczęło rysować sylwety dachów. Majaczyły masy murów sąsiedniego kościoła św. Marka, z niknącemi wieżami w górze.

Popatrzył, wyjął z szuflady woskową świecę, zatknął ją starannie w lichtarzu, zapalił, usiadł, sięgnął po jedną z książek, ułożonych na półce pod stołem i począł przewracać kartki.

Były to aforyzmy, właściwie rady, ujęte w postać gloss, pisane do jakiegoś Luciusza Marcellusa, młodego rzymianina przez Arystydesa z Kos w VI wieku po Narodzeniu Chrystusa. Głębokie doświadczenie życiowe, wyrafinowana znajomość człowieka wypowiadała się tu w postaci prostych obrazów, w których jak przez półprzezroczystą zasłonę majaczyła głębia.

Z pism zapomnianego poety, filozofa, moralisty z Bizancyum, wydobywała się jasno nuta, którą Giulio chłonął. Było to tchnienie pogańskie, klasyczna znajomość i miłość życia tego, które się tu toczy, wraz z całą zapomnianą umiejętnością wyławiania z niego wszystkich tych pereł i esencyi, które się w niem kryją.

Giulo czytał, przewracając 'karty, zamyślając się od czasu do czasu, odrywając wzrok i puszczając go gdzieś daleko. Wreszcie skończył, wstał. Przez okno mieniło się niebo księżycowe. Stanął we framudze. Coś go rozpierało, jakaś tęsknota nieokreślona, którą obudziły noc, samotność i owe myśli, doradzające żyć, używać życia, mieć wielkie namiętności, cel, zużyć się, zniszczyć w jakimś płomieniu, mądrze wyzyskując każdą chwilę.

Nigdy nie czuł się tak samotnym, nigdy nie było mu tak źle, tak brak czegoś, czego określić nie potrafiłby wcale. Łagodne światło starego towarzysza ziemi, który patrzył już na tylu podobnych swoich kochanków, roztarte, majaczące kształty, mówiły o „tamtym świecie" — o świecie wyobraźni, żyjącym w sztuce — poczęły go rozmarzać. Przeciągnął się jak do kochanki, odstąpił od okna. Następnie zadmuchnął świecę, schował ją do szuflady. Wziął lampkę, odniósł z powrotem resztki wieczerzy do szafy, postawił lampkę we framudze, zgasił ją, zszedł ze schodów i wkrótce po tem znalazł się na ulicy, na tyłach kościoła św. Marka.

Glicynie na parkanie w księżycu były teraz srebrne. W górze nad dachami stał on w pełni, rzucając blaski, które kładły się na dachach i starych murach, zamieniając je na jakiś materyał z wyobraźni. Giulio przeszedł kilka zaułków. W cieniach murów, na stopniach sieni spotykał ludzi, przeważnie pary. Mijał je, marszcząc czoło, jak gdyby zazdrościł im ich nocy i miłości, jak gdyby wstydził się, że idzie sam. Wyszedł na plac.

który rozpoczynał bogatszą dzielnicę miasta. Na prawo w dali, w księżycu, rysowały się jasne mury pałacu królewskiego, na lewo szła szeroka ulica prosto ku morzu, spadając lekko w dół. W dali widać było maszty i niepewne, ledwie widoczne srebrzenie się fal, które zlewały się z niebem.

Giulio przszedł plac w poprzek i zagłębił się znowu w wązkie, stare ulice, zrujnowane i zapuszczone, miejscami zakrzewione bujną roślinnością, która rozstała się na placach, na ulicach niegdyś ruchliwych i ludnych. Znał je dobrze. Zciągały nieraz tęsknoty, które ożywiały duszę, jak chłodna ręka przyłożona do rozpalonego czoła. Tęsknił do tych widoków nieraz jak do kochanki, jak do ulubionego dzieła i szedł tylko po to, aby je zobaczyć.

Po przejściu szerokiej stosunkowo ulicy „Trzech króli", zamieszkałej przeważnie przez powroźników i siciarzy, przeszedł, przez resztki bramy miejskiej, minął stary rynek i starą signorię — budynek z czasów Teodoryka, prawie zupełnie zrujnowany, kościołek św. Heleny — małą bizantyjską budowlę z dwunastego wieku.

Grunt był falisty, uliczki gięły się i pięły między domami. Wszedł w jedną z nich, wykutą w skale, dostępną skutkiem załomów i spadzistości tylko dla pieszych. Ogarnęła go ciemność, bo księżyc tu nie dochodził. Szedł prawie po omacku, wreszcie znalazł się wobec obszernego widoku, który wyłonił się nagle z za ostatniego węgła ulicy: był to plac a zarazem taras. Wznosił się nad wybrzeżem, górując nad morzem i nad całą okolicą jako wielka przestrzeń wód, miasta, nieba i powietrza.

Plac zalany był światłem. W dali, po przestworzu morza błądziły mgły. Niebo szare, rozmarzone. Smuga srebrnego światła przecinała morze na dwoje, ciągnąc się zdaleka aż po same brzegi i ginąc między skałami. Na wybrzeżu czernił się rzęd dachów, w górze nad głową piętrzyły się inne, błyszcząc w świetle księżyca popielatym, zwietrzałym kamieniem. Rozwijała się obszerna dal księżycowa, pełna oparów rozwiewnych.

Na lewo, o pięćdziesiąt kroków, w północnej stronie placu, w środku ogrodzenia, niby 'kolosalny monument, nagle, niespodziewanie, strzelała w górę, całą potęgą murów, olbrzymia, sławna Chora wieża — Campanile malato.

Tyle razy ją widział, znał każdy jej kamień. A jednak nigdy, szczególniej w podobne jasne, księżycowe noce, pierwsze wrażenie nie obywało się bez dreszczu, wobec tej wieży, nieuleczalnie chorej, samotnej, od pół wieku czekającej chwili, która nagle miała ją zamienić w bezkształtną kupę gruzów. Cudowne mury biegły w górę śmiało, zbierając się u szczytu i niknąc w ciemnych, powietrznych mgłach firmamentu. Obok niej kupiły się grupy starych domów. Stały niezamieszkałe, wytrzeszczając liczne oczy bez źrenic z po za ogrodzenia, niby dotknięte zarazą.

Bujna trawa, krzewy wydobywały się zewsząd, gdzie tylko było tu trochę ziemi. Oddawna nikt tu nie chodził, nikt nic nie ruszał. Za ogrodzeniem panowały niepodzielne opuszczenie i śmierć, niby na zarzuconym cmentarzu, odstraszając żywych i nie pozwalając zapomnieć o umarłych. Wieża groziła zawaleniem.

Szyldwach przechadzał się niedaleko, aby ostrzegać przechodniów nieuważnych lub obcych o niebezpieczeństwie, czuwającem tu ciągle. Naokół było spokojnie i cicho. Tylko lekki odalony szum mówił o blizkości morza. W grupie kasztanów, stojących na placu odzywały się jakieś przytłumione szmery.

Od dołu rozpoczynając, wieża miała cokół silny, obecnie do połowy zarośnięty krzakami, zbudowany z wielkich kwadratów granitowych, bez ozdób. Wejście było od strony lądu — jedno, jedyne do całej wieży, sklepione z klinów granitowych, proste, mocne, ozdobne tylko piękną kostrukcyą.

Na cokóle — zbudowanym przez normanów — wznosiły się olbrzymie trzy piętra — trzy potężne słupy ośmiościenne, ustawione jeden nad drugim i zwężające się coraz bardziej ku górze. Dzieliły je lekkie gzymsy, po których biegły krużganki. Porozrzucane nieregularnie, wązkie i długie okna ciągnęły się w górę, niby strzelnice. W połowie każdego piętra, opasując wieżę jak koronki, snuły się maurytańskie arabeski. Kręcone kolumny, cienkie jak trzciny, na kantach wieży podtrzymywały lekką tę tkaninę, którem wieża zdawała się być opiętą.

Trzy te piętra zbudowali arabowie.

Nad cokółem, wiek 12-y w niszach, specyalnie wybitych i bogato obramowanych, postawił szesnaście figur świętych z czerwonego granitu,, uświęcając robotę niewiernych.

Na drugiem piętrze, od strony morza, Genueńczycy w 14-ym wieku wybili wielkie, ostentacyjne okno z balkonem, obłożywszy je marmurami, czarnym i białym.

Nad trzeciem piętrem, po nad lekko narysowanym pasem arabesków, na gzemsie, stała ośmiokątna, otwarta ze wszystkich stron, loggia.

Zdawało się, że z tej loggii płynie i rozpływa się powietrze nocy, że wiatr lekki bawi się tam w górze, przemykając się pod arkadami, muskając i oplatając kolumny cienkie i giętkie jak młode pnie palmowe.

Loggia nie kończyła wieży. Późny gotyk, na środkowym murze, jako dalszy ciąg, postawił najeżony liśćmi, pożebrowany, wysoki, ostro zakończony stóżek, otoczony u podstawy czterema gotyckiemi wieżyczkami. Na attyku loggii umieścił figury.

To zakończenie dało jej pierwotne nazwisko. Lud nazywał ją "Świecą" — la Candella. Te żebrowania, łuki gotyckie z końca 14-go wieku o liniach, falujących, zdaleka, a tem bardziej podczas wschodu słońca, przypomniały płomień, a złudzenie to powiększał korpus wieży, oraz owa loggia, która nasuwała myśl brzegu jakiejś olbrzymiej świecy, a raczej świecznika, który świecił niebu.

Takiemu dziełu groziła śmierć: wszystko miało runąć, zamieniając się w kilka chwil w jedną stertę gruzu.

Giulio patrzył i przypomniał sobie jej historyę.

Przed dwudziestu kilku laty stała jak najspokojniej. Wokoło niej toczyło się życie. Nikt ani pomyślał, aby coś podobnego stać się mogło. Fundamenty były w doskonałym stanie, mury stały na gruncie skalnym.

Pewnego dnia, niespodzianie, około jedenastej rano przekupnie, zgromadzeni koło wieży, siedząc przy rozłożonych stołach, usłyszeli, czy poczuli jakiś głuchy trzask, czy wstrząśnienie—nikt nie umiał tego określić dokładnie. Stara, olbrzymia wieża drgnęła po raz pierwszy od początku swego istnienia, niespodzianie, w dzień piękny i jasny, poczem natychmiast poczęły się z niej sypać na ziemię gruz, tynk i kamienie. W chwilę później z hukiem spadły z nad loggii cztery figury i rozbiły się na kawałki, pociągając za sobą spadnięcie balustrady z krużganku drugiego piętra, o który się obijały, zlatując.

Wszczął się popłoch. Wypadków z ludźmi nie było. Po mieście rozbiegła się wieść, że wieża wali się. Spostrzeżono rysę, która w tydzień po tem powiększyła się. Spadły jeszcze dwie figury.

W kilka tygodni znowu nastąpiło nowe pęknięcie, połączone z lekkiem skrzywieniem się budynku, przy czem z szesnastu figur nad loggią zostało tylko siedm, inne, rozbite, leżały u stóp wieży.

Odtąd oczekiwano katastrofy, tem bardziej, że przyczyna należała do rzędu tych, na które sposobu niema.

Gjulio nieraz przemyśliwał nad tem, jak by ją ocalić. Był tylko jeden sposób — wzmocnienie sarniej góry, zbudowanie kontrforsu u jej stóp, aby zapobiedz osuwaniu się. Niestety, wielkość podobnych robót  była nad siły miasta.

Stał i patrzył. O sto kroków, na rogu uliczki, wychodzącej na plac zagrożony, świeciło się. Było to mieszkanie stróża. Giulio chciał się jeszcze czegoś dowiedzieć, zapukał. Otworzył mu starzec, poznał gościa i pozdrowił go.

— Cóż nowego? — zapytał Giulio.

— Nic, chwała Bogu. Woda pod górą podobno się zmniejsza. Zresztą jak Bóg da, tak będzie. Byleby tylko wypadku z ludźmi nie było.

Gadał jeszcze, ględził jak stary. Giulio wysłuchał go, pożegnał, przypatrzył się jeszcze wieży. Stała wyniosła, spokojna, wspaniała wśród nocy, oblana lekko 'księżycem, który topniał na jej murach, otulał ją lekkim płaszczem srebra i spływał po jej żłobieniach do dołu.

Wracał tąż samą drogą do domu, zamyślony tym razem bardziej, niż zwykle. Widok wieży nasuwał mu coś, co może nie było ani myślą, ani uczuciem, mimo to tkwiło głęboko i mówiło wyraźnie, tak bardzo wyraźnie dla niego, który w sztukę kładł wszystko, co miał najlepszego: siły, młodość, aby z martwego kamienia wyciągnąć jak najwięcej. Kochał wszystko, co było sztuką, a jednak...

— Życie! czy ono coś daje? — myślał nieraz, przypominając sobie chwile, które zawdzięczał sztuce i porównywał je z tem, co dotychczas odsłoniło mu życie. Czy ono ma jeszcze coś więcej? Miłość? Przyjaźń? Władza? Sława? Bogactwo?

W tem, co widział, w kształtach, barwach, światłach, w tej cudnej wieży, w widoku majaczejącym miasta, morza, nieba, odblasków księżyca, grały i jakaś miłość i jakaś nuta przyjaźni i władzy i sławy i bogactwa i wiele innych, brzmiących z oddalenia, ani przyszłych, ani przeszłych, wiecznych, czystych, pełnych, rozlanych wszędzie, jako niespożyte pierwiastki i duszy i świata.

Stare pamiątki miasta, wśród nocy zdawały się coś szeptać, czy chcieć mówić, czekając tylko jakiegoś zaklęcia, któreby im roztworzyło usta.

Przypomniał mu się dzisiejszy wieczór, kochanka, jej oczy, jej miłość dziecinna. W to wszystko wplatały się niedawno czytane aforyzmy starego filozofa z Bizancyum, który radził i mówił: „Oto słońce wschodzi i rozpoczyna się dzień. Nie łudź się. Przeszłość minęła, jak zeszła noc i już nie powróci. Twój nowy dzień rozpoczął się dziś znowu, — pamiętaj, że jutro będzie już marą. Bądź bacznym i żyj, abyś, gdy słońce stanie nizko nad zachodem, był zmęczony i senny i rozstawał się z mijającym dniem spokojnie i bez żalu; abyś, gdy przyjdzie noc, nie ganił zeszłego dnia, nie wyciągał doń rąk, jak do szczęścia, które uciekło; abyś później nie wywoływał mar minionych dni, nie męczył się i nie pragnął do nich powrócić".

Giulio przyspieszył kroku. Coś go rozparło nagle i pchnęło naprzód, jakiś gwałtowny prąd życia, który wyrwał się z niego, z piersi i pociągnął go za sobą. Uciec! Żyć! wołało w nim przez chwilę Niestety nie długo. Jakaż siła bierna zjawiła się w nim i zgniotła wszystko.

Przyśpieszył znowu kroku, ale teraz pośpiech był inny. Śpieszył się do domu, jak gdyby uciekał, zamknięty, milczący wobec samego siebie. Noc była chłodna, księżyc zniżył się, zbladł, cienie zgęstły, uwydatniły się.

I przypomniały mu się słowa kochanki, które niedawno wypowiedziała w przystępie żalu:

— Twoja dusza jest okrutna, bo męczysz nią ludzi.

Odpowiedział jej wtedy, że męczy ludzi i samego siebie.

Ale ona potrząsnęła głową i rzekła:

— Kochasz tylko siebie...

Wtedy zasępił się. Kobieta w pocałunkach chciała cofnąć to, co powiedziała, ale cofnąć nie mogła.

Teraz wchodząc do siebie myślał o niej.

— Nie! — rzekł — to nie tak! Chciałbym! Niestety, nie można „chcieć" kochać, nawet siebie.

I znowu przypomniały mu się spory z jego przybranym ojcem. Stary wierzył, że „należy" kochać bliźniego, jak siebie samego.

A Giulio? Giulio mówił jak artysta:

— Nie! ojcze, nie można. Ludzie „powinni" starać się o to, aby być godnymi kochania; niech będą takimi, aby kochać ich można było. A wtedy...

— To zasada pogańska—mówił Mario.

— To wielka zasada — mówił Giulio.

— A gdy się kto urodzi takim, że go kochać nie można? — pytał Mario, myśląc o sobie. — Nie wszyscy mają twój wzrost, twoją piękność, twoją sztukę... Co masz dla takich, którzy nic nie mają? Pogardę? To nieszlachetnie..

I ten wyraz ostatni stanął mu w pamięci i począł go gryźć.

— Nie można kochać wszystkich — to trudno. Albo kochać wszystkich, jak ś-ty Antoni, jak ś-ty Franciszek z Assyżu. Stać się prochem, aby nie zawadzać nikomu, nie być wyższym od nikogo, nie ciągnąć ku sobie nikogo?

Zasnął późno, męcząc się jeszcze z myślami, których rozplątać nie był w stanie. Miał wrażenie oddawna, jak gdyby nosił w sobie jakiś mocno splątany węzeł, z różnych nitek złożony, który ciągle przedstawiał mu się z coraz to innej strony, nie rozplątując się nigdy. Sploty jego były luźne, przesuwały się. Czasami zdawało się, że już się coś rozwiązuje, że jakaś nić ciągnie się jedna, że wszystko się w jedno rozwija. Tymczasem po chwili przekonywał się, że to było złudzenie, bo nitka ginęła w splotach węzła, ukazywały się jakieś nowe końce w ogólnem zawikłaniu. Rozróżniał nitki: jedną było życie, drugą — coś, co siedziało w głowie, jakiś świat inny, trzecią był on sam, jego koleje, jego dusza — były jeszcze inne. Ale jak one biegły w tym węźle, jak biedz powinny, czy jedna wiązała się z drugą, dlaczego plątały się razem — na to odpowiedzieć nie był w stanie.

ROZDZIAŁ II.

Poranek złocił się na niebie. Wszędzie był ruch, w kościołach dzwoniono.

Giulio wstał, wyszedł na miasto, spojrzał na na morze, na oślepiającą tarczę słoneczną, która lśniła się nad nim w złotawych, dymnych mgłach w oddali. Nieco na prawo, ponad domami, rysowało się strzeliste zakończenie wczoraj widzianej wieży sylwetą lekką. Na prawo, na wzniesieniu, w jasnem słońcu, bieliły się mury zamku.

Giulio skierował się w ich stronę, minął zamek i znalazł się w dzielnicy przyzamkowej, najnowszej, najbogatszej, najlepiej utrzymanej. Ruch tu obecnie był jeszcze mały, zaczynał się później. Bramy pozamykane; przy pałacu młodego księcia stały jeszcze ostatnie zmiany nocnej straży. Szedł ku nowobudującej się Katedrze, która wychyliła się teraz z po za nowej Signorii, osnuta gęstą, zawiłą siatką rusztowań, zakurzonych, poczerniałych, wyglądając z dali jak  potwór kolczasty, najeżona, nasrożona, ogromna.

Zbliżył się do niej i wszedł za ogrodzenie. Z po za belkowań rusztowania, w cieniu wiązań i  pomostów, ukazały się teraz partye murów, załomy i rzeźby. Wnętrze wyzierało przez okna. Naokoło, wśród traw, wielkie bloki ciosu leżały porozrzucane, przygotowane do budowy. Niektóre były świeże, widocznie tylko co zwiezione, niektóre stare, wrośnięte w ziemię, jak gdyby leżały już lata całe, inne obrobione, jeszcze inne w stanie surowym. Tu i owdzie widać było świeżą robotę. Ziemię w tych miejscach pokrywał biały pył i świeże ocioski z kamienia. Między kamieniami leżały belki, sterty starych bali, desek, kozłów. Wokoło, przytykając tyłami do ogrodzenia, stały szopy służące jako składy materyałów lub za pracownie.

Witał się w przejściu, składano mu ukłony. Wkrótce potem z rusztowań, z szop, poczęły się odzywać dłuta — krótkie, suche szczęki stali, tnące kamień, i głuche uderzenia knypli. Skierował się ku głównemu wejściu nowobudującej się katedry.

W ogromnej kruchcie było ciemno, na ścianach ledwie rysowały się profilowania i miejsca, pozostawione na ornamenty. Ziemię pokrywa gruz i pył. Nawę główną zapełniały rusztowania od ziemi aż po sklepienie, tworząc gęsty lasek belek, wiązań, które zapychały wnętrze.

Po sztagach począł wchodzić w górę. Cudowny poranek znikł tu w tem świetle piwnicznem, w powietrzu, w którem czuć było zatęchłą wilgoć kamienia, ziemi i zbutwieliznę drzewa. Sztagi kręciły się wśród belek, Giulio przechodził przez pomosty, pomiędzy rusztowaniem; tu i owdzie ciągnęły się z dołu w górę ciemne masy filarów, miejscami otwierała się przepaść. Robiło się coraz jaśniej. Wreszcie rusztowanie skończyło się. W górze, nad głową ukazała się jasnobłękitna, usiana złotemi gwiazdami kopuła. Na bębnie i pendentywach barwiły się już gotowe freski — na pierwszym rzęd apostołów i świętych, na drugich czterej ewangeliści.

Wychodząc z pośród cieniów, stęchli-zny rusztowań, z pośród gmatwaniny surowych, zakurzonych belek, skleconych pomostów, schodów, poręczy — tu, pod tą kopułą, doznawało się nagle wrażenia innego świata, rozszerzał się oddech, roztwierały się oczy. Pomimo zamknięcia w murach, oko gubiło się w niebieskiej toni sklepienia, jak w błękitach nieba, nie zdając sobie sprawy, gdzie rozpoczyna się mur. Malarstwo zamieniło surowe ściany w jasną, uroczystą grę barw i kształtów, która rozwijała się cicho nad głową, mieniąc się, świeża i czysta.

Niżej, na arkadzie transseptu, między pendentywami, w obramowaniu czerwonego marmuru, w rozproszonem i zabarwionem świetle, idącym z okien bębna, bieliła się robota Giulia.

Była to wielka płaskorzeźba, przedstawiająca Adoracyę Matki Boskiej z Jezusem. Całość była prawie już skończona. Rzeźbił jeszcze przy środkowej figurze Madonny, kończąc suknię.

Przebrał się, wziął narzędzia i począł pracować.

Rzeźbiarz stał przy swem wielkiem dziele, zamyślony, zajęty; raszplą kończył suknię Madonny, wydobywając pod nią subtelności kształtów młodego, dziewiczego ciała, skromnie pokazanego pod draperyą.

W skrzyni, obok leżał list z Rimini, od Benedetta da Maiano, który go ciągnął do Florencyi. „Przybądź tu! — pisał — skończ Adoracyę. Tu znajdzie się godniejsze miejsce dla ciebie". I pisał mu o cudownych kobietach Florencyi. „Zabierz Maria i przybądź, będziemy robili razem". Pisał mu o Rimini, o Malatestach. „Co za życie, co za ludzie!" Mówił o hojności księcia.

Giulio rozmyślał nad tem. Odstąpił na przeciwny koniec rusztowania, usiadł na belce i począł bawić się różą. Sklepienie kopuły mieniło się barwami, cień od światła z góry powiększył mu oczy, usta zacięły się. Na młodej twarzy ukazała się ciężkość geniuszu, który szukał swego świata: patrzył nań i czuł niezadowolenie, że kamień pozostał, lata zbiegły, a pragnienie pozostało.

Madonna, lekko pochylona, wykwintna i prosta, trzymając na kolanach dziecię, — zapowiedź wielkich obowiązków, zaczątek wielkiej misyi, która spadła na jej głowę, siedziała, niby żona któregoś z ambitnych królików, uzurpatorów, tyranów ówczesnych, pochłoniętych walką światową, którzy kobiecie nie dawali nic nad świetność otoczenia, oraz wielkie niepokoje, które czyniły z niej człowieka, ale napajały jednocześnie tęsknotą miłości, szczęścia...

Wśród figur adorujących nie było pompy — ale zato co za typy!

Wszystko to byli ludzie nowi lub przeradzający się, którzy ze świeżością nowej krwi wdzierali się w życie.

Same portrety współczesnych: książę Gwido, jego syn Teobaldo, książęta Filip i Franciszek Buonafranca, Cezar i Baptista di Brescia, Tesoni'owie, Terrosini'owie, Euristoli, Paulo di Cosimo, Trafeltre, Amadeo i Benozzo di Pietro-Santo, Giacomini, Benozzo Toscano, Capolino, Tiglio Ben-Ali, Tiranello, Pietro di Siena i inni, — sami mężczyźni, przeważnie młodzi — dwór, dworacy, żołnerze, kler, politycy, artyści, uczeni, awanturnicy. Stali cicho, spokojnie, zwróceni do Madonny, zawstydzonej trochę tym podwójnym szeregiem mężczyzn, pośród których siedziała sama jedna.

— Giulio, twoja Madonna jest zarumieniona — mówiono, patrząc na marmur jak śnieg biały.

Figury te nie miały póz, nie grały gestem, wyrazami. Kompozycya była prosta, prawie surowa, tchnęła mistyką średniowiecza. Ani jeden z mężczyzn nie był właściwie pięknym. Wszyscy byli raczej brzydcy. Zbyt wielkie czoła, kanciaste czaszki, wydłużone albo płaskie głowy, energiczne albo potworne nosy, szczęki wydatne, rozłożyste ramiona, chudość, wybujałość. Rozmaitość typów mówiła, że są to ludzie wybrani, złożeni z rozmaitych ras, typów ,zdolni, wybitni, 'którym zdolności jednostronne zmąciły klasyczność proporcyi i foremność ciała.

Niedawno jeszcze wszyscy oni stawali tu, na rusztowaniu, wyrwani z życia, pełni jeszcze jego, z podrażnioną i zadowoloną ambicyą patrząc na biały marmur i młodego rzeźbiarza, który dłutem i geniuszem powtarzał z pietyzmem ówczesnym ich rysy, ich postacie, adorujące w całej swej wielkości, skromnie, Najświętszą Dziewicę.

Obecnie nie było tu nikogo. Cały świat w kamieniu ruszył dalej tam, w mieście. Tu w ciszy, rozlegał się tylko suchy szczęk dłut, obrabiających cios lub marmur, czasem głosy ludzkie, rozbite, stłumione przez załomy sklepień, naw i nieprzebitą sieć rusztowania.

Giulio miał lat dwadzieścia siedem, czuł koło siebie sławę, którą pogardził, ruszywszy ramionami obojętnie, w oczekiwaniu czegoś większego, wyższego, z czego nie zdawał sobie sprawy. Brwi miał nasunięte na oczy, raszplą mechanicznie gładził marmur, przyzwyczajony do roboty i do myśli, 'które łączyły się razem, nie przeszkadzając sobie wcale. Czuł, że kończąc rzeźbę, kończy coś więcej, niż ostatnie z kolei swoje dzieło. Coś się w niem przerabiało, jakaś miara czegoś wyczerpywała się. Miał dosyć wszystkiego, całego świata i najbliższego otoczenia, które niczem nie były wstanie wyprowadzić go z ciągłego, smutnego zamyślenia. Dwór w nieustannych komerażach dokuczył mu do żywego. Nieustanna polityka miasta, walka i zabiegi w ciągłem ścieraniu się z sobą egoistycznych, małych, osobistych korzyści, wyłaziły z każdej, największej nawet, sprawy, która kończyła się zawsze zatargiem osobistym jakiegoś Nasoni'ego z Casabiancą, lub Casabianci z dworem lub z miastem. Czuł, że w tem wszystkiem jest wiele prawdziwego życia, wiele cennych esencyj, które można było by wydobyć i wlać w formy nieśmiertelne. Ale marnowały się one, przepadały, zużywane na cele marne i przemijające.

Robił się wieczór, słońce stanęło nizko nad zachodem, zaczęło złocić niebo. Giulio przebierał się do wyjścia.

Złotawy blask wdzierał się przez kopułę, ożywiając marmur i postacie. Zbliżała się godzina kończenia robót. Przejrzał jeszcze ostatnie szkice i rysunki, wydał dyspozycyę dwóm młodym pomocnikom i wyszedł.

Katedra i rusztowanie mieniły się już w słońca zachodzie; światła i cienie na belkach plątały się w błyszczącą, powietrzną sieć, omotując tęgą budowę. Giulio wstąpił do jednej z szop, pracowni Marianki. 

Marianka pił wino z wodą i rozmawiał o sztuce. Giulio obejrzał noworozpoczęty kapitel, który kuł Marianka, stary rzeźbiarz ornamencista, przyjaciel Maria; poszedł następnie zobaczyć roboty przy portalu. Rozmawiano o wieży. Przybyły nowe wiadomości: zauważono znowu jakiś podejrzeany pył na baryerze, który spadł z górnych pięter, niesiony wiatrem.

Giulio wydał jeszcze kilka dyspozycyj i wyszedł na ulicę.

Pod wieczór poczynało być rojno. Roboty dzienne kończyły się, wylegano z domów, wszędzie znać było ruch wieczorny— ruch odpoczynku i zobawy. Trotuary głównej ulicy kanałowej, prowadzącej do morza, zaroiły się od ludzi, przeważnie mężczyzn, kupców i mieszczan, którzy obrabiali tu ostatnie interesy, ostatnie nowiny przed rozejściem się do domów, na wieczerzę. Na placu zamkowym zmieniano straż dzienną; gwarno tu było od dzieci, które zabawiały się hałaśliwie, zebrane przed budą kuglarza.

ROZDZIAŁ III.

Kiedy po latach walk Gwido II Buonatesta objął wreszcie tron książęcy, miasto było zrujnowane.

Stuletnie blizko wojny, podczas których kraj przechodził kolejno z rąk do rąk — od Turków do Genueńczyków , od Wenecyan znowu do Turków — wyniszczyły mury, ziemię i ludność. Wewnętrzne walki, niesnaski, dokończyły tego, czego nie dokonały czasowe rządy obce. Wiele ludności wyemigrowało, szczególniej bogatszych rodzin mieszczańskich i kupieckich, w obawie nietyle utraty mienia, ile okrucieństwa czasowych władców i wielkorządców, którzy nie znali żadnych praw, prócz prawa siły. Ostatni z nich, tyran, kondotier, niejaki Catena, osadzony tu przez Wenecyę, która chciała w ten sposób pozbyć się niebezpiecznego wodza, pijak, człowiek bez rodziny, bez domu, wyciągnął ostatnie resztki z ludności miasta, wiedząc, że panowanie jego będzie niedługie, że prędzej czy później zginie, lub zostanie wypędzony.

Na domiar złego, przed dziesiątkiem lat orkan zniszczył tamę, niszcząc port, czyniąc go zaledwie zdatnym do użytku. Handel, który w owych czasach, przyzwyczajony do burzliwej atmosfery chwili, radził sobie jakoś i trwał, wyciągając korzyści z politycznych zawikłań, upadł po zniszczeniu portu. Pod koniec wreszcie wygłodzone, zbiedzone miasto nawiedziła zaraza, dziesiątkując ludność, jako naturalny skutek klęsk poprzednich.

W takich to warunkach wstąpił na opróżniony tron książęcy Buonatesta.

Wjazd jego do miasta był bardzo oryginalny: ludność patrzyła ze zdziwieniem na czterdziestokilkoletniego, rudawego człowieczka, z kosem okiem, roztrzepaną brodą, który jechał na zwyczajnym, wychudzonym człapaku, ubrany jak ciura, otoczony świtą, która wyglądała jak zgraja oberwańców, po-ściąganych z różnych końców świata, widywanych tylko w wielkich portach Genui, Neapolu. Sądzono z początku, że z poręki Wenecyi dostał się na tron książęcy nowy awanturnik i głodomorek, tylko mniejszego gatunku, który ma zjeść resztki, pozostawione przez poprzedników.

Buonatesty nikt z dobrej strony nie znał. Miał opinię rozpustnika i pijaka ostatniego rzędu, który nie pogardzał zwyczajną dziewczyną, kochanką swoich żołnierzy, ani winem, którem upijali się oni. „Il barbaro", mówili ludzie, przypominając jego ostatnie, nieudane swaty, w których książę Messyny kazał przyjąć jego posłów w stajni. Nie zapomniano mu jego awantur jako nałogowego gracza w kości, znanego w szulerniach Neapolu, jako jednego z niebezpieczniejszych oszustów i sprytniejszych wydrwigroszy. Znano jego zatargi ze stryjecznym bratem o majątek; jego manję zwracania na siebie uwagi wszędzie i we wszystkiem — środkami, na które nie pozwoliłby sobie podpity żołdak, w obawie śmieszności.

Ludność od nowego księcia nie oczekiwała nic dobrego.

Tymczasem okazało się, że ta jego awanturniczość, szulerka etc. — były to niezużytkowane, źle skierowane zdolności doskonałego polityka i niezwykłego władcy.

Młody książę, jako gospodarz, objeżdżając w pierwszych dniach miasto, na tym samym człapaku, na którym wjechał, w tem samem, obdartem ubraniu, co krok napotykał ślady długoletniej, poprzedniej gospodarki, ślady czasów gorących, nieporządków i rabunku.

W dużym, dogodnym niegdyś porcie, stały tylko małe statki rybackie, — przez szczątki tamy, pieniąc się, przewalało się morze. Wielki plac i ulica nadbrzeżna, niegdyś pełna handlu, beczek, bydła, ludzi, obecnie zarosły trawą. Z dawniejszych składów, sklepów, winiarń i miejsc zabawy, pozostało tylko kilka, wlokących żywot nędzny, opierając się na drobnym handlu miejscowym, wspominając stare czasy i czekając na lepsze. Wszędzie na murach widać było emblematy kupieckie, co krok spotykało się martwe, zapuszczone kąty ze śladami niedawnego życia. Całe domy stały pustkami, porujnowane, pozabijane deskami lub zajęte przez ostatnią nędzę, która tu zagnieździła się. Kozy—znak biedy—włóczyły się wszędzie, wyskubując z między kamieni trawę na placu, który niedawno jeszcze widywał znakomitości, książąt, posłów, kupców, zatrzymujących się tu w przejeździe, na drodze do Bizancyum, Aten, Jerozolimy, Egiptu etc. do Wenecyi, Neapolu, Rzymu, Ravenny, Genui, Marsylii i odwrotnie. Niespokojne fale, nie wstrzymywane teraz przez tamę, poczęły już niszczyć kamienny bulwark, podmywając go od spodu.

Zamek i okoliczna dzielnica nosiły widoczne ślady walk, które się tu toczyły. Fasady pałaców były poodzierane, dachy dziurawe, okna zniszczone, w niektórych miejscach domy stały jak szkielety poopalane, ziejąc czarnem wnętrzem, zniszczonem przez pożar. Pałac Testonich naokoło bramy był osmolony, świadcząc o tem, że podkurzano się tu wzajemnie w czasie tych walk zaciętych. Nie szczędzono nawet kościołów, których wnętrza i mury bardzo dobrze nadawały się w celach obrony, służąc jako fortece.

Stare miasto i okolice wieży formalnie zarastały krzakami i trawą.

Książę wjechawszy na plac przed starą Signorią, parsknął śmiechem. Cała dzielnica wyglądała jak puszcza — wszystko zarosło, nawet wnętrza, gdzie dochodziło słońce, nie były wolne od roślin, nie mówiąc o rynnach, niszach i załomach murów.

— Ależ tu wspaniale można paść konie! — zawołał.

Była to pierwsza głośna uwaga o nowem dziedzictwie.

Dzielnica fabryczna stała prawie pustką. Wielkie książęce tłocznie wina przedstawiały widok osobliwy. Dzięki szczególnym staraniom ówczesnego ich rządcy, utrzymane były wzorowo: czystość i porządek panowały tu wszędzie, podwórza były umiecione, budynki zreparowane.

Niestety, po bliższem przyjrzeniu się, tłocznie, kadzie, oksefty — wszystko to było porozsychane, nie do użytku, składy puste: od dwunastu lat nie wyciśnięto tu ani kropli wina.

Gwido kazał sobie przyprowadzić rządcę. Kiedy mu przedstawiono poczciwca, lat siedemdziesięciu, ubranego tak, jak gdyby tylko co wyszedł od krawca, Gwido rzekł:

— Widzę, że będziesz umiał doskonale utrzymywać... groby. Od dziś powierzam ci wszystkie kości moich przodków, którzy tu leżą i moje w przyszłości i zdaje mi się, że nie zrobisz mi zawodu.

Najmniej ucierpiała stosunkowo dzielnica biedy.

— Błogosławieni nędzarze, bo... rozboju się nie boją — zauważył, spoglądając na stare, wysokie, ciasne domy, odrapane, nędzne i na ludność obdartą, wynędzniałą, patrzącą się mu w oczy ciekawie i niedowierzająco, obserwując z sieni, okien, z ulicy, nowego pana, który zresztą nie był dla nich niebezpiecznym, mógł im tylko coś dać, nie wziąć, bo już, prócz skóry i duszy, nic więcej nie mieli do oddania.

Wieczorem tegoż samego dnia, kiedy po trudach oględzin, nowy książę siedział z przybocznymi po raz pierwszy w stołowej sali zamku, pożywiał się i popijał stare Chios, które dziwnym trafem zachowało się jeszcze w piwnicach, — będąc już w dobrnym humorze, rzekł:

— No! moje państwo bardzo ma wiele podobieństwa do starego, mocno dziurawego kaftana — tem się tylko różni od niego, że 'kaftan można sprawić nowy, a państwa nowego tak łatwo sprawić sobie nie można.

Trzeba było je łatać.

Skarb był pusty, pożyczyć na razie nikt nie chciał. Wenecya, do której się zwrócił o pożyczkę, odpowiedziała mu, aby radził sobie sam, jeżeli potrafi. Lichwiarze, bankierzy jeszcze nie nabrali do niego zaufania, znając jego przeszłość. Sytuacya była trudna.

Gwdo myślał, oglądał się, szukał, zkądby tu wydobyć pieniędzy i na razie sposób znalazł.

W mieście, kościołach, w pałacu — wszystko, co tylko zdaleka świeciło złotem lub drogimi kamieniami, zostało zabrane. Ale książę zauważył, że poprzednicy jego nie musieli dość dobrze znać się na sztuce, bo pozostało wiele rzeźb, z tych wiele greckich i rzymskich, które miały cenę i były poszukiwane.

I sposób znalazł się.

Ludność, starsi z niepokojem, nawet z obawą zabobonną patrzyli na wywożenie starych, odwiecznych marmurów, do których poprzednio nikt prawie nie przywiązywał wagi, póki stały na swoich miejscach lub leżały po kątach.

Wyciągano z murów kolumny i kapitele, płaskorzeźby z przedsionków i wnętrz zrujnowanych, opuszczonych pałaców. Wędrowały stare greckie marmury, ściągnięte tu podczas wypraw ze Wschodu, z Aleksandryi, Syryi, z wysp Azyi mniejszej. Za jedną głowę, którą wygrzebano z pod stosu węgli i popiołu, Gwido otrzymał w Rzymie okrągłe trzysta skudów. Stare marmury nagle nabrały wielkiej wagi, skoro ich zabrakło. Kiwano głowami na działalność młodego księcia, odzywały się głosy rozumne, ostrożne, zabobonne. Tymczasem wywożono wielkie skrzynie, które zabierali handlarze z Florencyi, z Rzymu, Wenecyi, płacąc dobrze. Ktoś zwrócił księciu uwagę, że należałoby chociaż część zostawić, co lepsze, że nie można tak ogałacać kraju z pamiątek i dzieł stuki, które wtedy stawały się prawie że świętościami.

— To nic, zrobimy inne —- odpowiedział, jak gdyby nie chodziło tu o arcydzieła.

Miasto pod jego rządami poprawiło się szybko i widocznie. Lud począł go lubić. Sam książę nie zmienił się bardzo. Pozostał w zasadzie takim, jakim był dawniej.

Książę Messyny teraz dawał mu wyraźnie do zrozumienia, że swatów jego tym razem już nie przyjmie w stajni.

— Przyślij córkę — postaramy się dobrze ją wydać za mąż — pisał mu Gwido— i sam przyjedź także. Mamy tu teraz doskonałą koźlinę.

Książę Messyny nie przyjechał, córki nie przysłał, ale zrobił to, że Gwidonowi pożyczono sto pięćdziesiąt tysięcy weneckich skudów, przy pomocy których mógł prowadzić dalej rozpoczęte gospodarstwo.

Po pięcicu latach poprawa była już bardzo widoczna.

Przez ten czas w pałacu pojawiła się księżna — trzydziestoletnia, wysoka brunetka, surowa, poważna, etykietalna, przy której książę wyglądał jak mops. Nie była piękna, rysy miała grube, duże, ale posiadała powagę królewską, postawę, wniosła trzydzieści tysięcy piastrów posagu oraz tytuł wielkoksiążęcy.

Przed nią książę jadał na stołkach, mył się rzadko, spał na skórach, w których zalęgło się tak dużo robactwa, że czasami wyglądał tak, jak gdyby go kto wytarzał w pokrzywach.

Młoda księżna zaprowadziła porządki, etykietę i postawiła życie w zamku na odpowiedniej, książęcej stopie. Jej to jedynie dwór zawdzięczał powagę i poważanie u ludzi.

Książę, swoją drogą miał zadanie dosyć ułatwione. Ruina miasta była świeża i nie sięgała do gruntu: ,,kaftan" wyłatać było stosunkowo nie trudno.

Ktoś z tego powodu coś mu w tym sensie powiedział:

— Nie ma tak dobrej rzecy, którejby głupi nie potrafił popsuć — odciął się. Porządnie psuć właściwie... umieją tylko mądrzy — dodał po chwili — prawda, że nie miałem poprzedników ze zbyt tęgą głową: po takich zostałoby znacznie więcej do naprawy. I to jest istotne moje szczęście!

Z ludźmi miał trochę więcej kłopotu, ale nie było ich wielu.

— Gdyby poprzednicy moi zostawili mi jeszcze dwa razy więcej domów, a dwa razy mniej ludzi — to byłbym z tego bardziej zadowolony — rzekł przy innej sposobności, kiedy odmawiał prawa powrotu kilku rodzinom, spodziewając się, że obecność ich przysporzy mu tylko trudności.

Paru niebezpiecznych ściągnął do siebie i bez ceremonii zamknął zaraz w więzieniu.

— Nie możemy darmo płacić dozorcom — trzeba im dać coś do roboty, u nas nikt próżnować nie może — rzekł cynicznie.

Część majątków wygnanych, uwięzionych, użył dla siebie, część rozdał przybocznym zaufanym. Większość rodzin możniejszych miała w swym składzie przeważnie strców, niedorostków i kobiety. — Głowy rodzin poległy.

— Dopiero mój następca będzie miał z nimi kłopot. Ja tymczasem jestem ich ojcem.

W stosunkach zewnętrznych okazał się politykiem nadzwyczajnie zręcznym i mądrym. Ówczesny papież, którego Gwido użył do swoich celów i wyzyskał, zoryento-wawszy się, rzekł śmiejąc się:

— Całe jego szczęście, że mieszka daleko odemnie, bo bym się go radził.

I dowiedziawszy się następnie, że w swoim czasie Buonatesta powysprzedawał się ze wszystkich dzieł sztuki, przysłał mu jeden z dawniej od niego 'kupionych marmurów, na którym kazał napisać:

„Dowcipnemu szachrajowi".

Gwido kazał odciąć napis, posłał go do Rzymu z listem następującym: „Rzeźbę przyjmuję, napis odsyłam pod właściwym adresem".

Papież z początku obraził się i myślał go ukarać. Ale później machnął ręką na całą sprawę.

— Między małymi książętami jest jeden, któremu wszystko wolno, — rzekł kiedyś przy sposobności o nim.

— Kto?

— Gwido Buonatesta.

— Dlaczego?

— Bo błazen.

Taką opinję dowcipnego błazna, któremu skutkiem tego „wszystko było wolno" i zręcznego, mądrego polityka, który bardzo sprytnie robił to, czego mu nie było wolno, radził sobie we wszystkie doskonale i przez czas długi, póki nie przyszły inne czasy, inni ludzie, wobec których ta metoda zdobywania i postępowania okazała się niewystarczającą a nawet niebezpieczną.

Przez długi czas miał nieprzyjaciół, którzy mu nic zrobić nie mogli, miał silnego protektora w osobie Wenecyi, potrafił się dobrze ustosunkować, dobrze związać ze współczesnymi dworami. Buonatesta znał życie i ludzi, cenił je i potrafił sobie dać radę tak, jak radził sobie wtedy, kiedy tłukł się po miastach Śródziemnego morza. Tylko teraz nie tak po desperacku. Tam nie miał nic da stracenia. Tu mógł stracić wiele i to go w pewnych razach odpowiednio zmieniało.

W rok po ślubie, który odbył się z wielką pompą, rzekł:

— No! a teraz trzeba coś zrobić i dla Pana Boga.

Rezultatem tego były następujące roboty — przeróbka katedry i budowa kościoła św. Makarego — patrona miasta i wyspy.

Pierwszą robotę, około katedry, prowadził Benozzo Tartagnoli zwany Toscano — rzeźbiarz, malarz i architekt z Florencyi, drugą stary architekt miejscowy Astoli. Obie roboty wykonywały się pod protektoratem księżnej, bardzo nabożnej i bardzo zajmującej się sztuką.

Skutkiem tego teraz na dworze — obok żołnierzy, różnych pomocników, funkcyonaryuszów, urzędników, powierników księcia, potrzebnych mu w jego skomplikowanej robocie dyplomatycznej, w jego rządach chytrych i despotycznych — poczęli zjawiać się artyści. Dwór kompletował się i powiększał na wzór dworów Medyolanu, Mantui, Urbino, Ferrary, Werony, Rimini i innych. Zjawił się Benozzo, zjawił się Giulio, Marianca, Tartaruga; malarze Marco di Siena, Petrucci, bronzownicy, mozaikiści i inni. Wytworzył się ów zbieg okoliczności, tak przypadkowy dotychczas w historyi, który wydaje owe wielkie, sławione następnie przez długie lata, złote czasy. Są to po większej części krótkie okresy, w ciągu 'których na niepozornej glebie szarych mas, po kilku wstępnych oznakach, wyrasta kwiat życia, rozkłada koronę, błyszczy przez pewien czas, aby następnie zwiędnąć, najczęściej bezpotomnie, nie doszedłszy nawet do pełnego rozkwitu, podcięty przez robactwo, niezdrowy ferment, przez nowy zbieg okoliczności w łonie środowiska, które ów efemeryczny kwiat wydało.

W Atenach, Efezie, w Wielkiej Grecyi, we Florencyi, w południowej Francyi w epoce gotyku, w Wenecyi to kwitnienie bywało dłuższe, dawało nasiona, które rodziły nowe kwiaty, trwając przez kilka pokoleń.

W małych miastach — Ferrarze, Rimini, Weronie eta, podobne epoki były to tylko błyski, trwające w ciągu jednego szczęśliwego panowania, jako odblask ogólnego ruchu Odrodzenia.

Dwór Gwidona należał właśnie do owych małych, choć wspaniale ubarwionych efemeryd, któremi mogła się pochwalić większość miast rozrzuconych na północo - wschodzie starego Śródziemnego morza — efemeryd, rodzących się szybko, prawie nagle i znikających bez powolnego zamierania — runięciem i rozsypaniem się wszystkiego. Wytwarzała je zdolniejsza jednostka i zbieranina ludzi talentu, ściągniętych z różnych końców świata. Niszczyła je walka, zbyt silne kontrasty w łonie owej nieorganizowanej, nie zżytej z sobą grupy ludzi, dość silnych, aby stworzyć moment pełen treści, ale nie zdolnych do uczynienia go ciągłym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej