Juliusz Słowacki

KSIĄŻE NIEZŁOMNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DZIEŃ PIERWSZY

DZIEŃ DRUGI

DZIEŃ TRZECI

KSIĄŻE NIEZŁOMNY

Z CALDERONA DE LA BARCA TRAGEDIA WE TRZECH CZĘŚCIACH

Juliusz Słowacki

DZIEŃ PIERWSZY

Ogród nad morzem w Maurytanii. Niewolnicy pracują. Wchodzi Zara, służebna królewny Fezu.

ZARA 

Zaśpiewajcie, niewolnicy.

Moja pani śród łazienki

W perłowej igra miednicy

Jak łabędzie bałamutne;

I prosi was o piosenki,

Ale tęskne — ale smutne.

NIEWOLNIK

Czyliż naszych brzęk kajdanów?

Czyliż pieśni niewolników

Rozweselić mogą panów?

ZARA

Ona lubi śpiew słowików,

Kiedy się po  laurach gubi,

I piosenki wasze lubi.

Zaśpiewajcie, Feniks słucha.

NIEWOLNIK 

Nasza pierś boleścią głucha.

Ach, najgorsze przeznaczenie!

T najgorsze to cierpienie

Śpiewać, kiedy serce boli!

Śpiewać temu, co w niewoli.

Trzeba na to być ptaszkami

Bez rozumu.

ZARA

Czyż wy sami

Nie śpiewacie bez rozkazu?

NIEWOLNIK

Każda boleść chce wyrazu.

Kiedy w sercu jej za ciasno.

I my tłumim boleść własną,

Gdy nas z kajdan pieśń unosi.

ZARA

Zaśpiewajcie, Feniks prosi.

NIEWOLNICY

śpiewając

Czas jest panem tego świata,

Czas jest panem i mąk duszy;

Czegoż srogi czas nie skruszy,

Nad grobami gdy przelata?

ZARA

Dosyć pieśni; Feniksana,

Już umyta i ubrana,

Sama schodzi do ogrodu

Użyć porannego chłodu.

Niech się każdy kwiatek lęka,

Że pięknością go zagasi;

Bo wychodzi jak jutrzenka..

Wchodzi Feniksana, córka Króla Fezu, i niewolnice jej, Estrella, Roza i Selina.

ESTRELLA

do Feniksany

Wstałaś, piękna?

ZARA

Wdzięk twój krasi

Cały ogród, oko pali.

Niech się jutrzenka nie chwali,

Że ten ogród nie ciemnieje,

Bo nie ona światło leje;

Bo ogród ten, pośród gmachów,

Nie od drzew nabrał zapachów,

Nie od róż nabrał rubinów,

Białości nie od jaśminów,

Lecz od ciebie.

FENIKSANA

do Estrelli

Daj zwierciadło.

ESTRELLA

Nie dziw, piękna, żeś ciekawa

Tej płci, na którą nie padło

Żadnej plamki.

FENIKSANA

Głosi sława,

Że ja piękna, że ja miła.

Gdyby to i prawda była,

Cóż mi po tym? kiedy źle mi!

Niewesoło na tej ziemi!

SELINA

Cóż ci jest?

FENIKSANA

Co jest? Selino,

Ach, gdybym ja sama zgadła!

Gdyby mi to od zwierciadła

Powiedziano! — ach, dziewczyno,

Wnet bym sama boleść własną

Nakarmiła do przesytu;

I widziała w sercu jasno.

Ale teraz, w mgle przedświtu,

Czuję tylko, że mnie kruszy

Jakiś smutek i tęsknota;

I że to jest mąka duszy,

Męka duszy i zgryzota,

Gdy w uczuciach się tych miota,

Których czuciem czuć nie może.

ZARA

Jeśli cię, pani, nie bawią

Te ogrody w barw ubiorze,

Gdzie wiośnie posągi stawią

Róże w poplątanych czołach,

Na jaśminowych kościołach:

Obróć twe oczy na morze,

Kędy dla twojej tęsknoty

Płynie wóz ze słońca złoty.

ROZA

Gdy taki zachód zobaczy

Na morza ognistym łonie,

Ten cały ogród w rozpaczy

I melancholiach utonie,

I zawoła idąc w cień:

Ach! jakże krótki był dzień! —

FENIKSANA

Ani się tym rozweselę,

Ani tym żądań ukorzę,

Że moje smutki podzielę

Pomiędzy ziemią i morze;

Że pójdę z myślami w tan

I sprzęgę te oba światy,

Z pianami równając kwiaty,

Kwiaty równając do pian.

Bo ogród, kiedy zazdrośny

Spojrzy na fale szalone, 

Chciałby tak płynąć jak one:

I zaraz zefir miłośny

Dwa razy miłośniej dysze;

I szaleniej rozkochany,

Z gałęzi, które kołysze,

Czyni kwiatów oceany.

A morze, gdy się zasmuci

Spojrzawszy na te ogrody,

Wnet ucisza szklarnie wody,

Z fal wysokich pianę zrzuci,

I  drugim prawom poddane,

Równe zdobywa uroki,

Z szmaragdów mając zatoki,

Z błękitów piersi ulane.

I tak, tu kwiatowy łan

I ogród pełen szkarłatów

Wydaje się morzem kwiatów;

Tam morze - ogrodem pian. -

Ach! cóż to za smutek głęboki,

Ten smutek, co w sercu ma łoże?

Że nie dba na kwiatów uroki,

Na niebo, na ziemię i morze.

zara

Wielki smutek twój! ach! i głęboki!

Wchodzi Król Fezu, ojciec Feniksany, z miniaturą w ręku.

KRÓL

Jeśli, moja Feniksano,

Na piękność i smutek chora,

Chcesz być zdrowszą dziś niż wczora

I zdrowszą, niż byłaś rano;

Oto jest portret infanta

Maurytanów, Tarudanta,

Który cię uleczy pewnie

Na długo. — Cóż to, tak blada? —

Infant u nóg twoich składa

Koronę, jako królewnie.

A ten portret, choć nie gada

Za niego, u nas zagości.

Każda niema ambasada

Ambasadą jest miłości.

Za infantem najgoręcej

Wstawiam się  — bowiem mieć będę

Zięcia i dziesięć tysięcy

Przyprowadzonych łuczników,

Z którymi Ceutę zdobędę.

Płoń się, córko — tych płomyków

Miłośnych tobie pozwolę. —

Owszem - serce puść na wolę,

Niech kocha przyszłego pana.

FENIKSANA

O Boże!

KRÓL

Cóż tak zmięszana?

FENIKSANA

na stronie

Wyrokiem śmierci!

KRÓL

Cóż przecie?

Trwogi te łatwo ukoim.

FENIKSANA

Jestem twe posłuszne dziecię,

Ty ojcem... ty królem moim.

na stronie

Cóż  mu powiem? - Ach, kochanku!

Muleju, straciłeś  żonę!

O! nieszczęśliwy poranku!

O! chwile nie w czas stracone!

głośno

Ojcze! pokora mnie łamie

Aż tu.

Klęka.

Aż do twych obuwi.

na stronie

Dusza, co do myśli. — kłamie!

Kłamie głos, który to mówi!

KRÓL

Weź portret.

FENIKSANA biorąc miniaturę

Ojciec przymusza?

na stronie

Ręce go biorą, nie dusza.

Wchodzi Selim, dozorca niewolników.

SELIM

Mulej, twój wódz, królu panie,

Prosi cię o posłuchanie.

Z fezańskiego morza wraca.

KRÓL

Niech wejdzie.

Wchodzi Mulej, wódz galer fezańskich.

MULEJ

Gdzie zorza ozłaca

Tak wysokie pańskie progi;

Gdzie człowieka czeka z drogi

Taka zorza, córka słońca:

Któż czoła nie rozpogodzi?

Nie uczyni z siebie gońca,

Za którym pomyślność chodzi? -

Pozwól mi twej ręki, pani.

Niechaj dar taki otrzymam

Jak najwierniejsi poddani,

Pełni serca i przymiotów:

Bo dla usług twych miecza się imam.

I dla usług twych zginąć jam gotów.

FENIKSANA

na stronie

Cóż mu powiem? — O chwilo boleści!

Cóż mu powiem? — Ach, umrę z rozpaczy!

głośno

O Muleju, czy dobre są wieści?

MULEJ

Czy są dobre, sam król to zobaczy

I osądzi — podług mnie będą dobre.

KRÓL

Cóż tam przecie?

MULEJ

Lecz serce miej chrobre

I na wszystko, o panie, odważne;

Bo czas ważny i wieści są ważne.

KRÓL

Gadaj wszystko, co wiesz, gadaj śmiało.

Kto ma duszę na wszystko wytrwałą,

Złe i dobre — z równą twarzą powita.

Siadaj, córko. —

MULEJ

Czyż mu wszystko obwieszczę?

KRÓL

Niech twarz złego nie będzie mi skryta.

MULEJ

Trudno mówić  - milczeć trudniej mi jeszcze.

Jakoś mi, panie, polecił,

Wziąwszy tylko dwie galery

Wypłynąłem z tego portu

Zwiedzić brzegi barbaryjskie.

A jakoś chciał, bym podstąpił

Aż pod to miasto przesławne,

Przed wiekami zbudowane

U Herkulesowych słupów,

Ceutą u ludzi nazwane,

Które słowo u Hebreów

I u Arabów znaczyło:

Piękność. - Jakoż miasto owe

I dzisiaj w piękność rozkwita;

A na hańbę naszej wierze

I na wstyd mahometanom

Na murach dziś portugalskie

Sztandary nosi i krzyże,

I przeciwko flotom naszym

Obrócone trzyma spiże,

I wieczny opór stanowi,

I wieczną skałę zakłada

Twych zwycięstw wielkiemu Nilowi;

A z Hiszpaniją aż przez morze gada. —

Pod to miasto podpłynąłem,

Abym obaczył rynsztunek

I wierny ci zdał rachunek:

Ile wież z krzyżowym czołem

Grozi ci marnymi trwogi,

De w nim stoi załogi; —

Abym wypatrzył, jakiemi

Siłami weźmiesz je, panie,

Czy od morza, czy od ziemi,

Czy przez głód, czy szturmowanie. —

I wiem, że niebo ci chowa

To zwycięstwo i tę chwałę,

Abyś to miasto wspaniałe

Przywrócił do swej korony. -

Ale dzisiaj trwoga nowa,

Inna troska, z innej strony

Czeka cię, panie; i siły

Na Ceutę przygotowane

Będą Tangieru broniły. -

A to wiem - bo fale śklane

Depcąc jednego poranku

O tej godzinie, gdy zorza

Wyziera nad szafir morza;

A na chmur ognistych wianku

Słońce swe rozwiesza włosy

Po różach i po jaśminach,

Śniegi ogień udając, i kłosy

Sypiące się na fale: - w bursztynach

Owej zorzy, gościńcem odmętów,

Szła girlanda szarawa okrętów,

Niby stado tak nikłe, że zrazu

Oczy moje powiedzieć nie śmiały,

Czy okręta to były, czy skały. —

Bo jak na płótnach obrazu

Malarz udawca natury,

Jedną kreską czyni góry

Albo miasta, wielkie grody

Tak i na błękitach wody,

Gdy cień się ze światłem pomięsza.

Niebiosa do wód się nachylą,

Myśl różne straszydła wskrzesza

I błąka, i oczy się mylą. —

Otóż zrazu myśl ciekaw?

Obaczyła tylko tłum

I parę, i mgłę, i szum:

Tak blisko przy nawie nawa

I tak z daleka płynęły. —

Potem — gdy niebios dotknęły

Najwyższymi żaglów pióry,

Pomyśleliśmy, że chmury

Chmury wielkie, czarne, chyże,

Co po niebie lotem gonią,

I deszcze" poczną w szafirze,

A tu kryształy uronią. -

I tak długośmy mniemali.

Bo zdawała się tak wielka

Gromada ludzi -  że z fali

Mórz nie zostanie kropelka,

Kiedy ją w hełmy rozbiorą. -

Potem statki z piany runem,

Jak potwora za potworą,

Kiedy idą za Neptunem,

I spod skał ciągle wychodzą

Nowe i nowe straszydła. -

Nagle! - gdy podniosły skrzydła

Całe w słonecznych opalach

I otrząsły je na falach,

Myśleliśmy, że fale je rodzą. -

Wtem bliżej - ujrzały wzroki

Wyraźniej już nie obłoki,

Już nie skrzydła, nie Trytony,

Ale jakieś Babilony

Idące po złotej ziemi

Z chorągwiami ognistemi. —

Wtenczas spostrzegły i żebra

Okrętów, tłukące je wały,

Pod nimi jak góry ze srebra,

Pod nimi z kryształu jak skały.

Wtenczas poznawszy, że flota

Tak wielka i tak przemożna,

Kazała rycerska cnota,

W niebezpieczeństwach ostrożna, —

(Bo i to w rycerzu waży,

Gdy się dobrze ma na straży),

Kazała mi, mówię, panie,

Tako świadomszemu morza,

Skryć się w tajemne przystanie

Między dwa skalne wydroża,

Gdziem bezpiecznie mógł stać z galerami.

Otóż ta flota przed nami

Przepłynęła — nie spostrzegła.

A ja chcąc wiedzieć, gdzie biegła,

Komu niosła miecz zagłady,

Wypłynąłem za nią w ślady

I tu - Bogu memu chwała -

Spotkałem jeden z armady okręt.

Wiadomo, że cała

Fioła, na morzu odkryta,

Była srogą burzą bita. -

Otóż jedna smętna nawa,

Co większej doznała szkody,

Potrzaskana i dziurawa.

Chwiejąca się, pełna wody,

Nie mogąca jej wyzionąć,

Za każdym nowym bałwanem

Już, już  - już zdająca się tonąć,

Stała na morzu. - O panie!

Choć ja jestem Maurytanem,

Sądzę, że politowanie

W takim nieszczęściu i stanie

Od Maurytan się należy? -

Przybiegłem, jak sokoł bieży,

I stanąłem jej przy boku. —

A ci rozbici — ach, jaka

Chęć  życia w ludziach! — gdy nagle

Ujrzeli mię jako ptaka,

Ze skrzydłami, ze skrą w oku:

Mimo bojaźń  — sznury, żagle

Przemieniali na drabiny

I szli w klatkę jak ptaszyny,

I sami łańcuchy brali —

A drudzy im urągali

Widząc schronionych bezpiecznie,

I drabiny tnąc toporem

Krzyczeli: że umrzeć z honorem

I wolnym — jest to żyć wiecznie —

I w morze rzucali ciała —

Portugalska próżna chwała!!!

Od jednego więc z tych wziętych

Wiem, że owe pawiliony

Wypłynęły aż z Lizbony

I po falach idą wzdętych

Tu, na Tangier; klnąc się Bogiem

I rycerstwem, że Dej stary,

Tu, nad wieżyc swoich rogiem,

Ujrzy te same sztandary,

Co są w Ceucie, - los batalii

To pokaże, że się mylą! -

Podług nich, król Portugalii,

Przed którym światy się chylą;

Którego zwycięska sława

Sztandary swoje zatyka

Aż tam, gdzie ziemi nie stawa,

Gdzie rzymski orzeł lot traci:

Wysłał obu swoich braci,

Fernandesa i Henryka,

Aby tu ich wiek ciekawy

Ujrzał obu w słońcach sławy

I za wielkie nasze klęski

Przyklasnął, jako wiek klaszcze.

Fernand - to mistrz awiceński,

Henryk - to mistrz chrystusowy;

Oba noszą białe płaszcze,

Rządzą wielkie dwa zakony;

Jeden krzyż ma purpurowy,

Drugi wielki krzyż zielony;

Oba wiodą różnej broni

Do czternastu aż tysięcy;

A niepłatnych jeszcze więcej,

Co idą jak na popisy;

A do tysiąca aż koni

Poprzebieranych w tygrysy,

Na jednorożce przekutych —

Taka fantazja jest u tych

Hiszpanów!!!

Te więc szeregi

Depcą może nasze brzegi

Albo już u lądu stoją.

Spieszmy, o panie, z obroną.

Weź miecz i okryj się zbroją.

Weź tę chorągiew zieloną,

Podobną do gromów obłoka,

Chorągiew naszego Proroka.

Niech ze mną straż idzie przednia

I niech się sprawdzi nad niemi

Morabitów przepowiednia:

Że tu, w tych piaskach, w tej ziemi,

Co nas nosi na swym łonie,

Jest grób portugalskiej koronie.

I hiech widzą nasze oczy,

Jak ta ćma czarnego sokoła

Przefarbuje nasze zioła

I morze krwią na czerwień przebroczy;

KRÓL

Muleju, dość! nie mów dalej,

Bo mi żyły krwią wybryzną;

Bo dla serca, co się pali,

Każde słowo jest trucizną.

Pomyślę, aby te franty,

Ci dumni, zostali w Afryce.

Pomyślę, by tu ciemnice

T grób znaleźli infanty.

Muleju, weź nieco konnych,

Ruszaj zaraz na mórz brzegi

I broń, aby te szeregi

Brzegów naszych nieobronnych

Nie wzięli bez krwi. Krew ci powie,

Jak uczynić w tym razie należy;

I uczynisz, jak czynili ojcowie.

Ja tymczasem zgromadzę rycerzy,

A pośpiechu i sił nie poskąpię

I po tobie krok w krok tam nastąpię.

I pokażę, że dzień jeden zakończy

Krwawe nasze wiekowe turnieje;

Że mi Ceutę do korony przyłączy,

A tu Tangier krwią hiszpańską obleje.

Wychodzi.

MULEJ

O Feniksano! bliski czy daleki,

Tak skarg już moje nauczyłem wargi,

Że zawsze one gotowe do skargi

I śmierć je chyba zagłuszy na wieki.

A choć nie umiesz zazdrości ocenić,

Choć mię obwiniasz, że uchybiam tobie;

Na próżno chciałbym wyrazy odmienić,

Bo zazdrość o słów nie myśli ozdobie.

Cóż to za portret? O! dziewczyno sroga!

Cóż to za portret ręka twoja pieści?

Któż to jest? Powiedz, kto to jest, na Boga!

Ach, nie powiadaj! dosyć już boleści...

Dość, że go twoja biała ręka trzyma,

Że nim jak różą zerwaną kołysze.

Ach, dosyć dla mnie, że widzę oczyma.

Niechaj przynajmniej z twoich ust nie słyszę.

FENIKSANA

Pozwoliłam ci, abyś mnie miłował.

Nie pozwoliłam, abyś mnie obrażał.

MULEJ

Jam już wyrazów prędkich pożałował,

Bom w żalu mówił i na styl nie zważał.

Ja wiem, że mówić potrzeba inaczej.

Ale któż myśli o słowach w rozpaczy?

Milczeć? - Ach, miłość potrafi ogłuchnąć,

Milczeć. — Lecz zazdrość  — ta musi wybuchnąć,

Musi wybuchnąć.

FENIKSANA

Chociaż mi się zdaje Żeś nie zasłużył, bym się tłumaczyła;

Ponieważ różnych mam wymówek siła,

A znam ich wiele — najlepszą ci daję.

MULEJ

Więc masz wymówkę?

FENIKSANA

Mam.

MULEJ

O! Bogu dzięki.

FENIKSANA

Ten portret z ojca mojego mam ręki.

A przysłał mi go...

MULEJ

Kto?

FENIKSANA

Fezki królewic.

MULEJ

W jakim zamiarze?

FENIKSANA

Bo mój ociec stary,

Który się nie zna nic na sercu dziewic...

MULEJ

Co?

FENIKSANA

Pretenduje oraz ma zamiary

Te dwa królestwa, Fezu i Tangieru...

MULEJ

Dość! Ta wymówka jest podobna zeru...

Taką wymówkę dajesz? O! nie dzięki!

Nie dzięki tobie... Czy masz lepszą inną?

FENIKSANA

Ale ten portret ja mam z ojca ręki

I sądzę, żem jest zupełnie niewinną.

MULEJ

Winnaś! — Bo trzeba było... trzeba było...

Choćby ci ojciec zagrażał mogiłą,

Portret odrzucić...

FENIKSANA

Jakąż dać przyczyną?

MULEJ

Nie wiem... co skłamać.

FENIKSANA

Z kłamstwa ja nie słynę...

Cóż miałam czynić?

MULEJ

Co? — Umrzeć, w potrzebie —

Ja bym to łatwo uczynił dla ciebie.

FENIKSANA

Przymus był wielki.

MULEJ

Ach! serca zmienienie!...

FENIKSANA

Przymus i siła...

MULEJ

Któż się podda sile?

FENIKSANA

Cóż więc być mogło?

MULEJ

Moje oddalenie!

Ach, oddalenie podobne mogile,

Które mnie w grobie ciemnym położyło.

A teraz jeszcze drugi raz odjadę,

A ty mię drugą nakryjesz mogiłą.

FENIKSANA

Otóż, Muleju, dam ci jedną radę:

Abyś tu zaczął skarzyć się w Tangierze

I aż do Fezu ciągnął to stękanie...

MULEJ

Zaprawdę boleść moją tak rozszerzę,

Że aż do Fezu za tobą dostanie.

FENIKSANA

A teraz bądź zdrów, jedź, bo już nie rano.

Przymus ci każe opuścić te mury.

MULEJ

I odsyłasz mię? o Feniksano!

I nie oddasz mi tej miniatury?

FENIKSANA

Ach, jak smutna to chwila... ach, smutna

Miniatura ta na mnie spoziera!

Wychodzi.

MULEJ

Więc ci z ręku ją wyrwę, okrutna,

To, co serce mi z piersi wydziera.

Wychodzi.

ZMIANA I

Brzeg morski, słychać wrzask i zgiełk wylądowania...

Wchodzą na scenę Don Fernand i Don Henryk, infanci portugalscy — DonŻuan Coutinio i żołnierze.

DON FERNAND

skacząc na ląd

Pierwszy, o piękna Afryko, wyskoczę

Na twoje brzegi i nadepcę nogą.

A ty czuj, jak cię moją stopą tłoczę,

A ty czuj pana i poddaj się z trwogą

DON HENRYK

Ja drugi skoczę na ląd.

Wyskakuje i pada.

O! mój Boże!

Aż tu ścigają za mną wróżby czarne?

DON FERNAND

Nic, Don Henryku; wróżba nic nie może

Przeciw krzyżowi - strachy to są marne

A że upadłeś? to_ja tak tłumaczę,

Że ziemia, pana uczuwszy i księcia,

Sama się jemu chciała dać w objęcia...

DON HENRYK

Ziemia to pusta... Araby tułacze

Poszli w pustynie...

DON ŻUAN

Tangier zawarł bramy.

DON FERNAND  

W mieście my naszych wrogów poszukamy.

Niech ż harmat pierwej wystrzelą na salwy.

Ty, Don Żuanie Coutinio z Miralwy,

Idź i pod miasto podbiegnij zamknięte;

Ostrzeż, niech próżną nie draźni obroną

Ognia i miecza, bo gdy będzie wzięte,

Domy się zwalą w krew, kościoły spłoną.

DON ŻUAN

Wkrótce pod miejską ujrzycie mnie broną;

Choćby to miasto na dymu ciemnicy

Stało jak wulkan z krwi i z błyskawicy.

Odchodzi.

Wchodzi Brytasz, trefniś.

BRYTASZ

Chwała Bogu, że przecie stoję o swej sile

Na brzegu, kędy maje widzę i apryle;

A już nie te przeklęte bałwany i szkuty,

Kakatosy, maestry, gdzie człowiek ma buty,

Ale chodzić nie może; gdzie od kul ucieka,

To wpada w morze, kędy pan ludożer czeka.

Jak to mówią u ludzi, spadł z rynny pod wodę...

Dość morza - lubię lepszą na ziemi wygodę...

Całuje ziemię.

Kochana ziemio moja, noś mię, ja człek lądu -

Rad bym ostatecznego doczekać się sądu

Na ziemi, nie na morzu.

DON HENRYK

do Fernanda

Co ty nań uważasz?

DON FERNAND

A ty czemu się wróżby marnymi przerażasz?

Dlaczego smętny stoisz, z rozwianymi włosy?

DON HENRYK

Duch mój pełny przestrachu. Przeciwne nam losy.

Z Lizbony wyjeżdżając, gdy szeregi dzielne

Wsiadały, to ja strachy widziałem śmiertelne.

Zaledwo barbaryjskich dotknęliśmy lądów,

Słońce jak gdyby na dzień ostatecznych sądów

W chmury krwawe zabiegło i w niebiosa wklęsło.

A morze ciemne, czarne, okrętami trzęsło.

I teraz gdy nań spojrzę, to kolor ma taki

Jak krew. Patrz na niebiosa, zewsząd czarne ptaki.

Patrz nad morzem... jakby z mgły posępne osoby.

Patrz na ziemię  — zdaje się, że wszędzie są groby,

W które za każdym krokiem człowiek błędny wpada.

DON FERNAND 

Moja miłość inaczej to wszystko wykłada

Że nam burza uniosła jeden okręt zbity?

To zwyczajny przypadek. —  Że niebios błękity

Zaćmiły się i kolor wzięły szczerozłoty?

Poważny? to nie groźba, ale cześć dla floty.

Że potwory z nami wyzierały z morza?

Że czarną chmurą ptaków migotała zorza?

To nie przeciw nam wróżba, lecz strach na Araby,

Wszakże tych ptaków nasze nie niosły koraby?

Nie ciągnęły za sobą? ale tu znachodzą?

Więc tej arabskiej ziemi owe wróżby szkodzą,

Jeżeli są wróżbami. Maur niech patrzy na nie

Ale my, mój Henryku, oba chrześcijanie,

My, cośmy nie dla marnej tu przyszli potęgi,

Nie po to, aby nami zaczernione księgi

Po wielu wiekach o nas do ludzi gadały...

My, cośmy tu dla boga i dla jego chwały,

Abyśmy kościół jego szablami podparli;

Z tą wiedzą, że zarówno oba byśmy zmarli

Choćbyśmy tylko szczęścia szukali jak drudzy

Czegóż się boim Boga? wierni jego słudzy!

Czemuż my się na wróżbach oparli, nie na Nim?

My, cośmy przyszli z naszej krwi ofiarowaniem.

wchodzi Don Żuan

Ale cóż to od pola?

DON ŻUAN

Książęta,

Kiedym wasze wypełniał rozkazy -

Tam gdzie góra w łuk zagięta

Łamie się w piętra dwa razy,

Usłyszałem w strasznej wrzawie,

Pod nieba strefą niebieską,

Zlatującą konnicę fezką...

Zdawało się, że żurawie

Na Pigmeów w wielkim gniewie

Szary klucz na niebie klecą...

Ziemia nie wie i wiatr nie wie, 

Czy oni biegną, czy lecą.

DON FERNAND 

Idźmy powitać te wrogi.

Niech strzelce staną na czoło.

Siodłać konie, a wesoło!

Wdziać kolczugi — od głów do nogi

Zbroić się i stawać w szyku! —

O! szczęśliwy dzień, Henryku,

Zwycięstwo nam w ręce dane.

DON HENRYK 

Ja, twój brat, przy tobie stanę,

Piersi także mam niezłomne,

O strasznych wróżbach zapomnę

I pokażę, że śmierć mię nie trwoży. —

Wychodzą i słychać odgłos walki.

BRYTASZ

sam

A ja tam, gdzie śmierć się sroży,

Nie pójdę... w każdym hazardzie

Ja stoję na ariergardzie

I wulkan ze mnie wybucha.

patrząc na walkę

Ach, jaka tam zawierucha!

Jaki blask, jaki bój srogi!...

Niech się biją  - a ja w nogi!

Ucieka 

Wchodzą Don Henryk i Don Żuan.

DON HENRYK 

Łatwo brać zwycięskie laury.

Uciekają zbite Maury.

DON ŻUAN

Pole całe pełne łupów,

Koni, mieczów, siodeł, trupów.

DON HENRYK

Gdzie Don Fernand?

DON ŻUAN

Z całą linią

Arabów znika w obłoku.

DON HENRYK

Chodźmy za nim, Don Coutinio.

DON ŻUAN

Zawsze obaczysz mię przy twoim boku.

Wychodzą.

ZMIANA II

Pustynia. Wchodzi na scenę Don Fernand ze szpadą Muleja i Mulej rozbrojony, z tarczą tylko.

DON FERNAND

Tu, na tej ogromnej puszczy,

Co zdaje się grobem ludzi;

Gdzie krew z ciał pobitych pluszczy,

Koń leży i pan się nie budzi:

Sam zostałeś, Maurze młody,

Nad pobitymi narody.

I twoje gdzieś orle źrzebię

Przez pola pobiegło krwawe,

Tocząc pianę i kurzawę,

Pod sobą kurz, a pianę z siebie...

I oddało cię bez broni

Łupem tej rycerskiej dłoni.

Horyzont jak okiem objęty,

Podobien do jednej trumny.

A ja twoim wzięciem dumny -

Więcej dumny, żeś ty wzięty,

Niż  że te pola oblane

Są krwią aż tam, gdzie w błękit giną.

Tak że oczy, smętne tą ruiną

I czerwienią tą jak obłąkane,

Odwracają się nie wiedząc, gdzie natrzeć

Ostrzem wzroku znużonych promieni,

Aby ciągle na nieszczęścia nie patrzeć,

Aby ciągle nie widziały czerwieni. -

Ja, gdym cię silnym ramieniem

Wziął, mężnego tak wojaka,

Wybrałem sobie rumaka

Z próżnym siodłem i strzemieniem;

Którego ojciec był burzą,

A matka była płomieniem;

Bo płomienie i wiatry mu służą

Równe jemu robiąc rodowody.

A ja jeszcze powiem, że był z wody,

Taką szerść miał i rzadkie tak piegi;

I tę wodę przemienię na śniegi,

I znów powiem, że wody był synem.

A co do prędkości — delfinem,

A co do krwawości — był smokiem,

Co do lotu — był, mówię, obłokiem,

Co do nozdrza — był szczerym rubinem,

A był orłem, gdy puścił się lotem —

A gdy piersią uderzył  — był grzmotem;

A pod dumnym szedł z dumą szlachecką,

A pod starcem, jak starzec poważnie,

A pod cichym, spokojnie jak dziecko,

A pod silnym, jak rycerz odważnie,

I na jego kark i siodło jego

Siadłem z tobą jak z broni kolegą;

A on zda się jak łódź, co się  ślizga,

Pruł się piersią przez krwawe bałwany

I gniótł pole, co krwią naszą bryzga.

Ale czy to jego wnętrze rany?

Czy ta myśl, zwyciężonych tak bliska,

Że kark jego zwyciężca uciska?

Czy nad tobą może zlitowany?

Gdy pomyślał, że obu nas wiedzie,

Obu włożył na kark swój niechętny:

„A ten  Hiszpan taki wesół gdzieś jedzie!

A ten Arab jedzie taki smętny!"

Ach, i może ta myśl nie pozbyta,

Że Ojczyznę zdradza mnie unosząc?

Padł, oczyma litości nas prosząc,

I załamał się na cztery kopyta,

I dech oddał.

I powiedz mi teraz,

Czemuś taki smutny, przyjacielu?

Gdy się zwracam, a obracam się nieraz,

Choć mi taisz twą boleść, Arabie,

Widzę jasno, żeś pełny trosk wielu.

I podobnyś jest żelaznej sztabie

I tej stali, co zgięta odskoczy —

Lecz ból, wulkan, przez usta i oczy

Ciągle z ciebie jak ogień wybucha,

Niepodobna! by takiego ducha

Marna boleść poddała swej woli?

Abyś cierpiał tak na tej niewoli

Ty, co wolność przedałeś tak drogo?

Inna jakaś być musi przyczyna!

Jeśli troski podzielić się mogą,

Jeśli sądzisz, żem na to zasłużył?

Mów, o Maurze! Dla trosk to jedyna

Prawie ulga — a jam serca nie zużł

I obaczę, widząc ranę twoją,

Czy ta rana jest z tych, co się goją.

Widać, żeś równie szlachetny

Jak odważny, mój Hiszpanie.

Równie mieczem jak językiem

Umiesz czynić zwyciężonych.

Miecza twego niewolnikiem

Było ciało, co nie boli...

Teraz wziąłeś do niewoli

Mego ducha. Doskonały

Jesteś rycerz! Na dwie bronie;

Moc masz i w ręku - i w łonie -

Twoim jeńcem jestem cały.

A ponieważ ty wzruszony

Litością pytasz, Hiszpanie,

Czemu ogień i żal słony

Sypią mi z oczu perłami?

Uczynię tobie wyznanie

I sercu ulżę ustami.

Nie dlatego, ze mnie boli 

Serce i skarzyć się pragnie; - 

Bo nieszczęście do skarg mię nie nagnie...

Ale ze to z twojej woli,

Ażebym ci się poskarzył...

Wiedz, ze jestem urodzony

Synowcem króla fezkiego,

A zowią mnie Mulej Chekke;

Królewska krew płynie we mnie

I serce mi wielkie grzeje.

Bowiem rod mój uświetnili

Różni basze, belerbeje.

A rodziłem się w tym roku,

Gdyście wy Gelwy tracili;

I ze smutnego wyroku

Matce kosztowałem życie;

Smętne fortuny igrzysko!

Gelwańskie, krwi pełne pole

Było mi pierwszą kołyską.

A odtąd... ciągłe niedole,

Nieszczęścia mnie ciągle gonią 

I pokoju ciągle bronią.

Albowiem kiedym do Fezu

Przybył dziecko, z moim stryjem,

Przyjechała tam dziewica

I w bliskim domu, przez ścianę,

Stanęła, i odtąd serce

Zostało w niej rozkochane,

I do śmierci tak zostanie.

Ach! bo ta miłość, Hiszpanie!

W zawiązkach swoich tak drobna

Zaczęta w dzieciach tak tkliwie,

Taka, zda się, niepodobna

(Gdy sobie serce tłumaczy)

Ani się skończyć szczęśliwie,

Ani się skończyć inaczej;

Ani się mogąca dźwignąć,

Ani zerwać, ni ostygnąć...

Z tą miłością wychowam

Rośliśmy, panie, oboje,

I dziś zarówno nas rani

Ta miłość w serc naszych dwoje,

Ciskając razy niemylne

Na serce słabe i silne...

Ach... z moim tak uczyniła

Jako woda z marmurami,

W które ciągle bije łzami;

I tak będzie ciągle biła,

Ciągle biła, aż je strawi I w marmurze ślad zostawi;

Tak łzy me nowe i nowe

Na serce pięknej spadały,

Aż serce twarde, ze skały

Serce jej dyjamentowe,

Na które sto razy spadły,

Przegryzły na wskróś i zjadły...

Ach, i nie moje to cnoty,

Że teraz serc naszych dwoje

Są jakoby dwa powoje

Wzajemnymi wite sploty.

W tym stanie przeżyłem lata,

Zapomniawszy prawie świata,

Rozpływając się w jej wdziękach,

W pierwszej miłości jutrzenkach,

Pijąc pierwsze tajemnicze

Troski i pierwsze słodycze. —

Gdy oto w nieszczęsnej chwili

Rozstałem się z nią na czas krótki;

I stąd idą moje smutki,

Stąd płynie mój żal ogromny;

Bo ją z drugim zaręczyli,

Kiedym ja był nieprzytomny.

Teraz powiedz, czym szaleniec,

Że klnę Fortunie bogini?

Tamten jest wolny - jam jeniec!

Jam jest daleko - on przy niej!

DON FERNAND

Szlachetny Mauretańczyku,

Dobrze mi smutki wykładasz.

Jeśli tak kochasz - jak gadasz?

Tak cierpisz - jak w sercu krzyku

Słychać, gdy boleść malujesz?

Jeśli tak z ognia usychasz?

Ach! i tak tęsknisz - jak wzdychasz?

Ach! i tak wzdychasz - jak czujesz:

Widzę, że wiernie miłujesz.

Więc honorowi nie skłamię,

Wodzu maurytańskich galer.

Idź i powiedz swojej damie,

Że portugalski kawaler

Przysłał cię za niewolnika,

A ją ci daje za pana.

A jeśli obligowana,

Bo to dziewic serce łechce

Skarby moje poodmyka,

I płacić za ciebie mi zechce?

Ten okup weź, Maurze młody,

Bo będzie wielki, jak sądzę;

Zmień na miłości pieniądze

I miej z niego wieczyste dochody.

A teraz jedź mi szczęśliwie,

Oto koń twój własny wraca.

Ja wiem, że kto kocha tkliwie,

Temu czas płynie leniwie;

Więc ci czasu, Arabie, ukraca

Moja miłość; a ty się nie zmuszaj,

Siadaj na koń, rycerzu, i ruszaj.

MULEJ

Słów mi teraz nie staje w potrzebie,

Ale wdzięczność ma inne oznaki.

Wiem, że daru przyjęciem pochlebię.

Lecz mi powiedz, proszę, ktoś ty taki?

DON FERNAND

Portugalczyk i szlachcic - nic więcej.

MULEJ

Pokazałeś to czynem i słowy.

Bądź co bądź, w grunt nie siałeś jałowy.

Twój niewolnik.

DON FERNAND

Ujeżdżaj co prędzej,

Koń twój czeka.

MULEJ

Więc otwierasz mi szranki?

Więc chcesz, aby serce w niewolniku

Uderzyło znów przy sercu kochanki?

Siada  na koń za  sceną.

DON FERNAND

Tak, zaprawdę, szlachetnym być trzeba.

MULEJ

spoza sceny, z konia 

Hej, szlachetny mój Portugalczyku!

DON FERNAND

Co mi powiesz?

MULEJ 

Gdy pozwolą mi nieba,

To ci kiedyś za dar taki odpłacę.

DON FERNAND

Bądź szczęśliwy!

MULEJ

Teraz ja się bogacę...

Ale dar twój, panie, nie padł w wodę

I na końcu na ziemi odbierze

Swoje żniwo i swoją nagrodę.

Mój Hiszpanie, niech Allach cię strzeże.

DON FERNAND .

Jeśli Allach Bogiem, niech cię broni.

Lecz cóż to za tętent koni?

Co to za trąby i krzyki

Którym powietrze przyklasło?

Tam, z drugiej strony kotły słychać Marsa hasło.

Ha! mój brat Henryk.

Wchodzi Don Henryk. 

DON HENRYK

Gdzie jesteś, Fernandzie?

Dawno cię szukam.

DON FERNAND

Cóż tam za nowiny?

DON HENRYK

Bracie, Fezanie idą i Murzyni

Budząc te echa; Tarudant z wojskami

Królowi Fezu przybył dla odsieczy.

A król podparły z Maurytańczykami

Zrobił wycieczkę, bije nam na czoło

Kiedy Tarudant nam odwrotu przeczy.

Zewsząd straszliwe nieprzyjaciół koło

W swoje żelazne objęło nas wieńce.

Oblężający my i oblężeńce.

Z tej ciemnej chmury, co się na nas toczy,

Błyskawicami bici w same oczy,

Zmięszani. — Cóż nam, Fernandzie, zostało?

Powiedz, co czynić?

DON FERNAND 

Co? Umierać z chwałą.

Niech nacierają ci oba alianci,

My na śmierć idźmy jako wojownicy,

Jako  dwaj mistrze, jako dwa infanci,

A choćby tylko jak Portugalczycy.

Idźmy i krzyczmy hasło dwóch zakonów:

Ave i Chrystus... hasło nasze stare:

I stańmy oba na czele szwadronów,

I umierajmy, mój bracie, za wiarę.

Wchodzi Don Żuan

DON ŻUAN

Złe lądowanie jest wszystkiemu winą.

DON FERNAND

Nie czas się teraz zatrudniać przyczyną 

Złego... gdy zewsząd wróg i krew, i jęki...

Do poratunku trzeba użyć ręki

Przeciwko siłom Tangieru i Fezu.

Za mną! - W twe imię przenajświętsze, Jezu!

Za mną!

Wychodzą wszyscy, z drugiej zaś strony na pusteci scenę wchodzi Brytasz

BRYTASZ

Otóż i śmierć! otóż i szuka!

Pięknie ten rycerz swoim hasłem puka

W bramy niebieskiej klucze przenajświętsze

Pewnie otworzą mu te wielkie gmachy,

Gdzie święty mieszka aż na siódmym piętrze.

Co do mnie, czuję nieśmiertelne strachy,

Które mi sercem jak diabły szamocą.

Rozmyślam, na co my tutaj i po co?

A z rozmyślania to wynika mego,

Że odtąd mam się już za umarłego.

Pada na ziemią i udaje zabitego. Wchodzi Don Henryk w pojedynku z Maurem

MAUR

Kto się broni tak uparty?

Szabla moja — piorun żywy,

Który spada aż ze sfery czwartej.

DON HENRYK depcąc Brytasza

Choć  co krok ja nieszczęśliwy

Chrześcijańskie depcę ciała,

Ręka moja nie omdlała,

Nie straciłem mocy w duchu.

Jeśli ja piorun? — ty trup. — Ty piorun? — ja skała.

Wychodzą z Maurem bijąc się.

BRYTASZ

I prawda, że mnie dobrze nadeptał po brzuchu.

Wchodzi Don Żuan w pojedynku z Mulejem.

MULEJ

O! rycerzu, twoje męstwo

Nie widzi, że słabo walczę;

Że chciałbym ci dać zwycięstwo.

DON ŻUAN

Co mi powiadasz, zuchwalcze?

Nie przyjmuję takich danin.

Broń się. -

Depce Brytasza.

O, straszliwa męka!

Gdzie nadepcę i spojrzę na trupa, chrześcianin!

Wychodzą bijąc się.

BRYTASZ

Nadeptał mnie, lecz o mnie niechaj się nie lęka,

A gdyby lżej mnie deptał, to byłby rozumny.

Wchodzi Don Fernand cofając się  przed nacierającym Królem Fezu.

KRÓL

Portugalczyku dumny,

Oddaj mi twoją szpadę;

Pod strażą cię zostawię

I rękę na sercu kładę,

Że obejdę się  łaskawie,

Choć twojego miecza znaki

Na piersi rozdartej noszę.

Powiedz, mężny, ktoś ty taki?

DON FERNAND

Nie dam ci mego nazwiska

Ani szpady — o śmierć proszę.

Wchodzi Don Żuan i ciałem swoim zakrywa Fernanda.

DON ŻUAN

do  Króla

Ten miecz, o panie, co w twym ręku błyska,

Już okręcon koło głowy,

Przez tę pierś chyba dostanie,

Jak przez mur dyjamentowy,

Mego księcia.

do Fernanda

O mój panie!

O mój książę! krzep się w sobie.

Teraz, teraz ja przy tobie

Aż do śmierci.

KRÓL

Stój, co słyszę?

— Księcia Fernanda oglądam?

Większego łupu nie żądam.

I ten wielki dzień zapiszę

Pomiędzy najszczęśliwszemi. -

Zatrzymać ludu zagładę.

A ty -  królowi tej ziemi,

Fernandesie, oddaj szpadę.

Wchodzi Mulej

MULEJ

na stronie

Co widzę? O! biada jemu!

DON FERNAND

oddając szpadą

Królowi tylko samemu

Oddaję ten oręż  święty,

Nie chcąc jak desperat ginąć.

BRYTASZ

wstając

Jak widzę, próżne wykręty!

Z łańcuchem nie można się minąć.

Wchodzi  Don   Henryk.

DON HENRYK

Ach! co widzę? Brat mój wzięty!...

DON FERNAND

Patrzaj, ale boleści nie wydawaj głosem.

Bo to, mój miły bracie, zwycięstwo nad losem,

Jeśli go człek wolny umie

Upokorzyć i poddać pod jarzmo swej dumie.

KRÓL

Tak, Henryku, twój brat się dostał do niewoli...

A choć mogą i słuszność mi, sądzę pozwoli,

Abym go na śmierć skazał, serce mam ruszone.

Bom tu przyszedł na własnej korony obronę;

A los, który mię panem, niespodzianym robi

Waszej krwi, więcej waszą niewolą ozdobi.

Więc owszem, z ciągłą myślą o tym niewolniku

Powracaj do ojczyzny i powiedz,

Duartowi królowi, że temu poruczę

Więźnia, co mi przywiezie złote Ceuty klucze;

Nie inaczej. A teraz, jako moja wiezasność,

Do Fezu ze mną raczy twa książęca jasność.

DON FERNAND 

Jako za mojej sfery słońcem idę wszędzie.

Ach! serce moje smutek dwojaki posiędzie

W miłości i w przyjaźni mając swe powody.

DON FERNAND

Henryku, ja zostaję tu pełen pogody;

Na zło i dobro... wytrwam jak ludzie niezłomni.

Jedź i proś brata, niechaj o mnie się upomni

Jako pan chrześcijański.

DON HENRYK

On się zobowiąże...

DON FERNAND

przerywając mówi z powagą

Niech się upomni jako chrześcijański książę...

Jak katolik.

DON HENRYK

Takim ja, mój bracie, powrócę.

DON FERNAND

Teraz pozwól, że w twoje objęcia się rzucę

I uściskam, bracie mój Henryku kochany!

DON HENRYK

Ty wzięty, a mnie kładziesz na szyję kajdany?

DON FERNAND

Bywaj zdrów, Don Żuanie...

DON ŻUAN

Żywot mój bez celu...

Ja tu, z tobą.

DON FERNAND

Więc zostań ze mną, przyjacielu.

DON HENRYK 

O! dzień pełny nieszczęścia!

DON FERNAND

Wszyscy, bądźcie zdrowi!

Jedź, Henryku... i powiesz ode mnie królowi...

Nie, nic nie mów... Słowom to powierzać daremnie,

Ot, tylko te łzy moje zanieś mu ode mnie.

Rozchodzą się: Don Fernand z Maurami, Don Henryk ku brzegowi morskiemu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

DZIEŃ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ TRZECI

W  pałacu Króla fezkiego.
Wchodzą Król i  Mulej

MULEJ
na stronie
Ponieważ pomóc nie mogę
Fernandowi niczym prawie,
Do króla się za nim wstawię.
Może on co postanowi
Litośniejszego z tym jeńcem...
głośno
Panie, służyłem ci wiernie
I na lądzie, i na morzu,
Wszędzie, gdzieś mię tylko użył;
I jeszcze tę pierś postawię...
A jeślim na łaskę zasłużył,
Dziś wysłuchaj mnie łaskawie.

KRÓl
Cóż tam?

MULEJ
Fernand...

KRÓL
Dosyć tego.

MULEJ
Sądziłem, żeś mi łaskawszy.

KRÓL
O Fernandzie tym wspomniawszy,
Jużeś tknął mię i zostawiasz smętnego...

MULEJ
Jak to, panie?

KRÓL
Bo przysięgam na duszą,
Że dać chciałbym, a odmówić ci muszę.

MULEJ
Wszakże jestem strażnikiem książęcia.
Czyliż nie chcesz o więźniu mieć sprawy?

KRÓL
Mów, lecz nie sądź, że będę  łaskawy.

MULEJ
Ten Fernand, co z niemowlęcia
Na króla był wychowany,
A dzisiaj tak podeptany
Żałośnie stopą Fortuny
I tak bliski, panie, truny,
Takim straszliwym posągiem
Do grobu po stopniach zlata,
Że Fortuny dziwolągiem
Wydaje się w oczach świata,
Który patrzy i drży z trwogi
Widząc jej depcące nogi.
A myśli świat i o tobie,
O twojej mocy i sile,
Co takiej wielkiej mogile
Rzuca takie wielkie ciało.
Ty go sam trzymasz przy grobie.
Tyś mu jest na piersiach skałą;
Ty, panie, pod twoje nogi
Wziąłeś piersi takie dzielne,
To czoło takie naczelne!
Rzekłeś  - a on dziś ubogi,
Nieszczęsny żebrak i nędzarz,
W rdzawym na szyi łańcuchu,
Niegodzien twojego słuchu,
Oczu, które ty oszczędzasz,
Abyś nie stracił płaczących;
Litości u przechodzących
Prosi rękami obiema,
Litości prosi i nie ma
Nawet litości! Bo jako
Rozkazałeś, panie srogi,
Aby wymiatał podłogi
I strawę miał lada jaką;
A potem odmówił strawy
I chleba dawać zabronił,
A do stajeń twoich gonił
I w loch zapędził plugawy
Sypiać w mazamorach ciemnych,
Gdzie wilgoć ma gad i plamy:
Z członków się jego nikczemnych
Zrobił trup, a z oczów jamy...
Te oczy, niegdyś pogodne!
Dziś na ludzi patrzą głodne,
We łzach boleśnych czerwone,
Suche, głodem zapalone;
A ręce jałmużny proszą.
Rankiem swoi go wynoszą
Z mazamor jako kość bladą
I gdzieś go na słońcu kładą,
Gdzieś na słońcu, pod murami;
Potem uciekają sami,
Bo — (ach, głos mi w piersiach głuchnie)
Bo ten książę trupem cuchnie,
Gnije żyw, z kości opada;
Nikt z nim nie żyje, nie gada,
Nikt przy jego mazamorze
Od swądu wytrwać nie może;
Tak kość, ciało, co się cegli,
Trąci i tak się rozpada,
Że go już wszyscy odbiegli.
Jeden tylko, jeden sługa
Został przy tym panu biednym,
I przyjaciel jeden jednym,
Szlachetny pewien kawaler.
Tych dwóch ani męka długa,
Ani dżuma, córka galer,
Nie odstraszyły od pana.
Ci dwaj - jeden mu kolana
Okrywa łachmany wielą  -
Drugi pierś pod głowę daje.
Chlebem z nim się oba dzielą,
Choć dla jednego nie staje
Tej cząstki— bogi to wiedzą,
Jak oni ją we trzech jedzą?! —
Jeszcze, często książę musi,
Gdy go chleb żebrany krztusi,
A przyjaciele go śledzą,
Musi kawałek podany
Jak złodziej chować w łachmany,
Kryć się z tym, że przez obrożę
I gardło o jasne nieba!
Tego żebrackiego chleba
Ten nędzarz przełknąć nie może.
A zaś owych karmicieli
Służba twoja srogo karze,
Kijem biją twoje straże.
Więc przy panu jeden czuwa
I słowami go weseli;
Drugi żebrze i z nim dzieli
Chleb i łzę, co chleb zatruwa.
O! skończ, panie, już tę mękę!
Ulż więźniowi w imię Boga!
Spuść mu, panie, podaj rękę,
Nie stężaj tego powroza.
Bo to już nie żal, lecz trwoga,
Nie litość bierze — lecz zgroza!

KRÓL
Przestań na tym.

Wchodzi Feniksana i  rzuca się do nóg Królowi.

FENIKSANA
Królu panie...

KRÓL
Cóż tam, moja córko miła?

FENIKSANA
Jeżelim ja zasłużyła
Przez miłość i przez pokorę
Na twoje, ojcze, kochanie?
Przychodzę o łaskę prosić:.
Niech ją z twoich rąk odbiorę.

KRÓL
Choćby królestwo! pół berła...
Niechaj prosi wschodu perła.

FENIKSANA
Ojcze, Fernand...

KRÓL
Dosyć! dosyć...
Dalej nie gadaj... bo próżno.

FENIKSANA
Ojcze! zgrozą już przenika!
Daruj go jaką jałmużną,
Ulituj się niewolnika.
Nieszczęsny aż do łez wzrusza.

KRÓL
A któż go do tego zmusza,
Aby cierpiał? — Nędzny, słyszę...
Lecz on sam swój wyrok pisze,
Sam swoją pieczęć przykłada.
A pod nędzą nie upada,
Choć wyszedł z głodu na marę,
Ale chce cierpieć za wiarę,
Co mu niebiosa otwiera...
Chce umrzeć?... niech więc umiera,
Ja zeń mej nie zdejmę nogi.
Bo on sam nad sobą srogi,
Chce żyć w nędzy i w plugastwie;
I nie ja się nad nim pastwię,
Ale on sam siebie męczy. -
Niech mi Ceuty klucze wręczy,
Dziś wolno puszczę infanta.

Wchodzi SeIim.

SELIM
Panie, przyszli dwaj posłowie.
Jeden z nich od Tarudanta,
A zaś Portugalczykowie
Drugiego przysłali w łodzi...

FENIKSANA
na stronie
Ach, jeden po mnie przychodzi!
Tarudant po mnie przysyła!

MULEJ
na stronie
Ach, w dniu jednym taka siła
Nieszczęść na serce mi spada?

KRÓL
Wpuścić obu... Feniksanie
Tu miejsce, niech przy mnie siada.
Król siada z Feniksaną na tronie. Wchodzi Alfons, król portugalski, w posła charakterze... i Tarudant, infant Fezu, równieżjako poseł.

TARUDANT
Przepotężny Fezu panie!

ALFONS
nie dając się wyprzedzić
Przesławny Maurów tyranie!

TARUDANT
mówiąc razem z Alfonsem
Którego moc.

ALFONS
Którego siła...

TARUDANT
Bogdaj trwała...

ALFONS
Bogdaj żyła...

TARUDANT
O zorzo tego narodu!

ALFONS
O jutrzenko jasna wschodu!

TARUDANT
Obyś lata...

ALFONS
Obyś wieki
Wielkie i nieprzeliczone...

TARUDANT .
Miał laury...

ALFONS
Nosił koronę.

TARUDANT
W każdej walce...

ALFONS
W każdym czynie...

TARUDANT
do Alfonsa z gniewem
Jak ty, psie chrześcijaninie,
Ważysz mi się głos przewlekać?

ALFONS
do Tarudanta
Jak ty się tu ważysz szczekać,
Gdzie ja gadam?

TARUDANT
Słuszność każe,
Że gdzie Arab tron zasiada,
Tam najpierwszy Arab gada.

ALFONS
A gdzie znają gospodarze
Grzeczność, tam prawo stanowi,
Że głos pierwszy dać gościowi.

TARUDANT
Nie znam ja takiego prawa.
Niech dla gości pierwsza ława...
Ale głos...

KRÓL
Siadajcie oba.
I niech poseł chrześcijanów
Jako nieznańsza osoba
Ma głos.

ALFONS
Krótko powiem, panie.
Oto Alfons, Luzytanów
Król, którego panowanie
Sławne teraz po wszej ziemi,
A ustami brązowemi
Sławy po morzach głoszone;
Pozdrawia twoją koronę,
Zdrowia ci życzy i błaga:
Ponieważ ma tutaj brata,
Który się wolności wzdraga
Kupionej Ceutą i duszą,
Aby teraz ta zapłata
Nim się jędze wojny ruszą 
Dla zobopólnej ugody
W innych mogła być pieniądzach.
Poszukaj, panie, w twych żądzach,
Oszacuj dwa takie grody
Jak Ceuta, rachuj na krocie,
Każ je złożyć w srebrze, w złocie;
Alfons je pewno wypłaci
I przyjaźń z tobą zachowa;
Lecz gdy tę nadzieję straci
A z wiatrem pójdą te słowa? —
Ten sam wiatr sponad odmętów
Nagna tu tysiąc okrętów,
Flotę, co już brzegów sięga,
Krzyżami zaczęła błyskać,
I króla, który przysięga
Ogniem i mieczem odzyskać
Księcia i walczyć dopóty,
Aż więzień będzie rozkuty.
A. te pola i doliny.
Szmaragdów pozbędą kłosa
I ubiorą się w rubiny,
Nim słońce zajdzie w niebiosa.

TARUDANT
Choć jako poseł zasiadam,
Lecz krewny tego mocarza,
Jako taki odpowiadam
Na to, co pana obraża
I rani. - Powiedz ode mnie
Alfonsowi, jego rzeszy,
Niechaj się na pola śpieszy.
Bo nim się w blasku lazurze
Jutrzenki pokażą róże
I ozłocą wschodnie chmury,
Na ziemi będą porpury.

ALFONS
Gdybyś ku nam się podźwignął
Przez jaki wielki uczynek,
Może by tu pojedynek
Tę całą sprawę rozstrzygnął.
I tak rzecz niech z nami stanie,
Niech Tarudant krwi nie skąpi,
Niech wasz król przyjmie wyzwanie;
A ja w tym, że mój wystąpi!

TARUDANT
Kłamiesz! Król się twój przelęknie.
Tarudant placu dotrzyma.

ALFONS
Więc na pole...

TARUDANT
Aż krwią zmięknie...

ALFONS
Aż krew wytryśnie oczyma,
Będę patrzał, czy przybędziesz!

TARUDANT
I niedługo patrzeć będziesz,
Bo ja piorun.

ALFONS
Jam obłokiem!

TARUDANT
A ja piorunowym smokiem!

ALFONS
A ja wulkan z ognia łonem!

TARUDANT
A jam jędzą!

ALFONS
A ja zgonem!

TARUDANT
Słuchasz - i żyjesz? to dziw!

ALFONS
Widzisz mnie i jesteś  żyw?!

KRÓL
Niech wasze jasnoście obie
Na czas pofolgują sobie,
Bowiem i słońce już bliskie
Zachodu... A niechaj pomną,
Że bez mego pozwolenia
Na mojej ziemi nie mogą
Szranków mieć otwartych sobie.
A teraz niechaj pozwolą,
Abym gościnnością służył.

ALFONS
Kto mię ugaszcza niedolą
I podał czarę  żałości,
Ten inaczej nie ugości
I gościną nie przynęci.
Po Fernanda tu przyszedłem;
I miałem to na pamięci,
Aby ludzkiej krwi oszczędzić,
A zachować króla sławę.
Teraz czekam na odprawę.

KRÓL
Odprawa, królu Alfonsie,
Będzie krótka. Jasny panie!
Jeśli mi nie oddasz Ceuty,
To infant u mnie zostanie.

ALFONS
Ponieważ przychodzę zbrojny,
Poseł srogi, wieszczby kruk,
Ogłaszam żałobę wojny.
do Tarudanta
A ty, czy poseł, czy wróg,
Chodź w pole. Za godzin trzy
Cała niech Afryka drży.
Odchodzi.

TARUDANT
do Feniksany
Wojny ognista pochodnia,
Która o czasie stanowi,
Twojemu niewolnikowi
Nie daje służyć inaczej:
Niechaj mnie więc perła wschodnia
Zgiętego u nóg obaczy
I ręką swoją obdarzy;
A weźmie duszę w niewolę.

FENIKSANA
Nie przystoi dla mocarzy
Takich, jak ty, w takim dole
Zostawać i w tej pokorze
Utracać godności miarę.

MULEJ
na stronie
Słyszeć to i żyć! o Boże!

KRÓL
Wasza jasność godzin parę
Niech przyjmie moją gościnę.

TARUDANT
Królu! zaledwo godzinę
Mogę czekać. I to jeszcze
Jak ambasador obwieszczę,
Że jestem umocowany,
Wybiwszy mymi kolany
Przed tą pięknością dwa groby,
Prosić o dar jej osoby
I z sobą wziąć ten skarb drogi.
Przebacz, że tak krótko proszę
I tę piękną stąd unoszę
Niby orzeł, pełną trwogi.

KRÓL
We wszystkim, panie, me żądze
Prześcigasz takim życzeniem.
A ponieważ to być sądzę
Naszych długów skwitowaniem
I naszych wojen skończeniem,
Ugodę potwierdzam daniem
I unieść ją stąd pozwolę.
Ale spieszny odjazd radzę,
Nim wrogi zastąpią pole.

TARUDANT
Swaty ja liczne prowadzę,
W swaty wiodę wojsko całe,
Tak że puszcze mi za małe,
A z obozów stoją miasta.
Więc odjedzie ta niewiasta
Bezpieczna.

KRÓL
Dla wszelkiej pieczy
Nie będzie i to od rzeczy,
Że, Muleju, weźmiesz spachy
I odprowadzisz pod dachy
Małżeńskie tę narzeczoną.

MULEJ
na stronie
Więc i to? — Pęka mi łono!
Fortuna się koligaci
Z wrogami, a ze mnie się  śmieje.
Ach! i Fernand we mnie traci
Przyjaciela i ostatnią nadzieję!
Wychodzą

ZMIANA I
Ogród przy mazamorach. Niewolnicy wnoszą  Don F er n a n d a i kładą go pod murem... Don Żuan i Brytasz.

DON FERNAND
Połóżcie tu moje ciało
Na słońcu, przy białej ścianie,
Aby mię słońce ogrzało.
Wielki Boże! Boże Panie!
Bądź pozdrowion duszą całą
Za twoje słońce wiosenne,
Pełne złotego uśmiechu.
Hiob przeklinał  światło dzienne,
Bo urodzony był w grzechu,
W nędzy, w upadku, w obawie;
Ale ja ci błogosławię
Za dzień, co mi żyć pozwala,
Miłości goreć płomykiem.
Każde drzewo się zapala
I tobie, Panie, goreje.
Każdy promień, co mię grzeje,
Płomienistym cię językiem
Na wysokości wychwala!

BRYTASZ
Czy ci tak dobrze, o panie?

DON FERNAND
Dobrze, bracie, - dobrze, ciepło.
Wielkie twoje zlitowanie,
Boże! - wielkie łaski twoje!
Gdy mi ciało w lochu skrzepło,
Ty mi dajesz światła zdroje,
Ptaszkom twoim każesz śpiewać,
Słońcu twojemu ogrzewać.
Dobry jesteś i łaskawy!

1. NIEWOLNIK
Pozostalibyśmy dłużej
Przy tobie, ale z obawy
Nie możemy. Człowiek służy... .
Czeka nas łańcuch i plaga.

DON FERNAND
Bracia, niech wam Bóg pomaga
I szczęści.

1. NIEWOLNIK
Jakie katusze!

2. NIEWOLNIK
O! jaka nędza na świecie!

Niewolnicy odchodzą.

DON FERNAND
Wy dwaj ze mną zostaniecie?

DON ŻUAN
Ach, ja, panie, odejść muszę.

DON FERNAND
Ciebie mi zawsze potrzeba
Przy boku, bez ciebie się smucę.

DON ŻUAN
Panie, ja zaraz powrócę,
Pójdę tylko szukać chleba,
Abyś miał co jeść; dziś rano
Nie jadłeś. O! biada! biada!
Odkąd Muleja zabrano,
Ziemia, zdaje się, zapada
Pod nami, okropna puszcza
Szerzy się, wszystko opuszcza,
A straszliwa blada nędza
Ciągle nam karku dopędza,
Wczoraj jak straszydło krwawe,
Dziś suchsza, bladsza od trupa.
Bo kiedy biegnę po strawę,
To łajdactwa tego kupa,
Co po wioskach, panie, siedzi,
Pomna na zakaz surowy,
A bojąc się, że ją  śledzi
Jaki Argus stuokowy,
Od króla stawiony na to,
Chleba ani za opłatą
Nie chce dać  — o, twarda taka! —
Ani na prośbę  żebraka
Nie chce dać, skruszona łzami;
Taki twardy los nad nami! .
O panie! — Lecz ktoś nadchodzi.

Don Żuan wychodzi.
Brytasz klęka przy leżącym Don Fernandzie. Wchodzą Król, Tarudant, Feniksana i Selim.

DON FERNAND .
Głos go mój w serce ugodzi.
Może litość wydobędę
I cierpiąc dłużej żyć będę.

SELIM
do Kró1a
Panie, przechodząc tą drogą,
Musisz tu nadeptać nogą
Infanta.
.
KRÓL
do Tarudanta
Bądź  świadkiem, panie,
Jakie moje panowanie.

TARUDANT
Zamiary moje podróżne
Opaźniasz przez tę gościnę.

DON FERNAND
żebrząc
O! dajcie jaką jałmużnę
Żebrakowi, z głodu ginę!...
Niech próżno rąk nie otwieram.
Pomnijcie, żem człowiek przecie!
A z nędzy, z głodu umieram,
W oczach mi głodnemu ciemno.
Ludzie, miejcie litość nade mną
I nie odwracajcie oka.

BRYTASZ
Książę, nie tak żebrać trzeba...

DON FERNAND
A jakże?

BRYTASZ
żebrząc
W imię Proroka!
I w imię siódmego nieba,
Maury, dajcie nam jałmużnę!
A niebo wam będzie dłużne
I sam Prorok wam zapłaci.

KRÓL
Taki nędzny, a nie traci
Żywota, nie skłania czoła. —
Mistrzu infancie!

BRYTASZ
do Fernanda
Król woła.

DON FERNAND
Mylisz się, więźniu, kolego.
Mistrzem ja nie jestem zgoła
Ni infantem — trupem obu —
Ich trupem, to co innego; —r
Bowiem wyglądam spod grobu,
Na piasku jak nędzarz drzymię
I proszę wody kropelki —
Lecz nie infant, nie mistrz wielki
Tamtych grobowiec naciska.
Ja jestem człowiek z nazwiska.

KRÓL
Więc mi odpowiedz na imię
Fernanda.

DON FERNAND
wstając
Teraz ubogi,
Wstanę całować twe nogi,
Prosić o posiłek skromny.

KRÓL
Zawszeżli taki niezłomny?
I wytrwały dziś jak wczora? -
Powiedz mi, to uniżenie,
Duma, to jest? czy pokora?

DON FERNAND
Króla godność w tobie cenię
I każdym to stwierdzam czynem,
To prawo, które zamyka
Zakon boży: że nad gminem
Król ma sobie berło dane
I ma mieć od niewolnika
Posłuszeństwo — więc złamane
Członki przed twoją osobą
Prostując, staną przed tobą,
Nim przed Panem Bogiem stanę. —
Wiedz, że król, skąd nie bądź, nosi
Taką powagą, moc bożą,
Tak się w nim siły wielmożą,
Że krew, co mu ciało rosi,
Musi wstać w ciała nicestwie
I zaświadczyć o królestwie,
Do cnót królewskich się dostać.
Więc nie tylko króla postać,
Ale i cnót świadczy żywość,
W sercu łaska, sprawiedliwość
I inne cnoty mocarza.
A to prawo podług wzorów
Boskich do. natury tworów
Przechodzi i tak przeraża
Samą dotkniętą naturę,
Że prawa prosto idące,
O te twory królujące
Zbiwszy, nieraz cofa w górę
cud robi niesłychany,
Jak niegdyś boże Jordany. -
I tak: pomiędzy zwierzęty
Lwu się królestwo należy;
Ten kiedy grzywę najeży
I kudłami stanie wzdęty
Jak ogromna fala złota,
Co  zwierzę przed sobą goni,
To mu królewska istota
Pastwić się nad jeńcem broni.
A patrz na mórz błękit siny;
Tam królami są delfiny.
Bowiem kiedy akwilony
Napędza fale gromadą,
Fale te delfinom kładą
Srebrne i złote korony; -
Jednak to królewskie plemię,
Co włada na wodnym  świecie,
Nieraz na swym sinym grzbiecie
Człeka wynosi na ziemię
I wściekłym falom wyrywa.
Więc i orzeł, ten król trzeci,
Który po błękitach pływa
I zawsze na słońce leci;
A koronę ma nie lichszą
Od innych, z tych piór na głowie,
Które mu burze rozwichrzą; —
A jednak kiedy się dowie,
Że gdzie podłe żądło gadu
Do zrzódeł nalało jadu
I woda już  śmiercią trąci;
By nie była ludzi grobem,
Rusza ją skrzydły i dziobem
I wichrzy, aż ją zamąci,
Aby swój kryształ popsuła,
Zbladła i ludu nie truła.
Królestwo roślin, kamieni
Tym samym prawom podpada.
Pani owoców, grenada,
Co z drzewnych niby promieni
Koronę nosi i wieniec -
Gdy ją dotknie jak zarazy,
Traci ognisty rumieniec,
A wewnątrz ziarek rubiny
Wnet zamienia na topazy.
Więc śród kamiennej drużyny
Także król ma swój sakrament.
Oto, panie, ów dyjament,
Co jest nad kamienną zgrają
Twardszy od granitów kości,
Przed którym magnesy stają,
Stają w jego obecności
Pomne na króla potęgę
I tę mu zdają przysięgę
Poddaństwa; -  ów król tak twardy
Tyle ma dumy i wzgardy,
Że niepomny własnej siły,
Kiedy go stal z dziecka krzykiem
Zdradzi i dotknie pilnikiem
I o królestwo zalęka —
W drobne rozpada się pyły,
W proch się rozpada i pęka,
A biednej stali nie niszczy...
Taka więc szlachetność błyszczy
Wszędy w królewskich sumnieniach,
W źwierzętach, w rybach i ptakach,
I w roślinach, i w kamieniach; —
Więc i w ludziach po tych znakach
Mają być znani królowie:
Nie tylko że z wielmożności,
Nie tylko z koron na głowie,
Ale, panie, i z litości,
I ze szlachetnego serca.
Chrześcijanin czy bluźnierca
Krzyżowy, gdy spojrzy we dno
Duszy, wyczyta to jedno
Prawo przez Boga wyryte,
Któreś ty w sercu zagłuszył.
Nie gadam, abym cię skruszył,
Abym do litości skłonił.
Ciało me, bolem rozryte,
Nie tyś  - ale Bóg pokłonił.
Nie chcę u twojej osoby
Żebrać, życia już mam sytość...
Późna też byłaby litość;
Bo wiem, że żądło choroby
Aż w serce mię już raniło;
Oddech mi powietrzem szkodzi,
Jak nóż przez serce przechodzi
I rznie zapalone płuca.
Ja wiem, żem już nad mogiłą,
Że mię już  żywot porzuca
I żar wypala piekielny...
I to wiem, żem jest śmiertelny,
Jak ty, panie, robak drobny,
Nie żadna anielskość dumna.
I dlatego to podobny
Kształt ma kołyska i trumna;
Aby to ludzie wiedzieli,
Że na podobnej pościeli,
Gdy przyjdą na rozkaz boży,
Matka ich i śmierć położy.
Tak więc podobne do pary
Przy kołysce stoją mary!
Tak podobne u podwoi
Dwojga, dwoje łóż człowieka. —
Kto to wie — czegóż się boi?
Kto słyszał to — czegóż czeka? —
Kogo strzaskał los na ćwierci,
Naraził na nieszczęść krocie,
W czymże ufa? — czy w żywocie? —
O nie, zaprawdę, że w śmierci,
W śmierci ufa! — Tę ofiarę
Zrób ze mnie, panie, o! proszę...
Daj śmierć  — niech umrę za wiarę!
Oto ręce me podnoszę
I o śmierć, panie, cię błagam;
Nie dlatego, że się wzdragam
Żyć i cierpieć jestem nierad,
Że chcę umrzeć jak desperat; —
Nie dlatego u nóg szlocham —
Ale ja się, panie, kocham
W takiej śmierci męczennika,
Co krwawe ciało odmyka
I Bogu uwalnia duszę,
I na wieki ją ożywia.
Więc choć grzechu prosić muszę,
Miłość mię usprawiedliwia,
Że o śmierć nieszczęsną proszę...
Oto me ręce podnoszę,
A ty daj! - Lwem będziesz wtedy,
Co widząc myśliwce śmiałki,
Napastniki ojców schedy,
Napada i rwie w kawałki.
Orłem będziesz, co się ciska
Na gniazd swoich rozbójnika,
W szpony mu czaszkę zamyka
I dziób maluje rubinem
Tej krwi, co z oczu wytryska.
O panie! będziesz delfinem,
Który na nieba lazurze
Zapowiada śmierć i burze
Ludziom grożące zalewem.
Królewskim ty będziesz drzewem,
Co piorunami czerwone,
Ramiona ogołocone
W burzach rwie i tak się zżyma,
Że, zda się, piorun otrzyma
I nad światowym zamętem
Będzie spełniało gniew boży.
Panie! będziesz dyjamentem,
Co się na stal biedną sroży
Gardząc kamieni motłochem. —
Lecz syp się w proch i zrób mnie prochem!
Bo ja nie ulegnę prędzej;
Bo im więcej cierpię nędzy,
Im więcej mnie gną rozpacze,
Im boleśniej w nędzy płaczę,
Im przed tobą jestem mniejszy,
Im we wnętrznościach głodniejszy;
Im bardziej odarty z ciała
I z nadziei, i z łachmanów;
Choćby ta ziemia gnać miała
Za mną  szczękami kajdanów
Nawet - nawet w żywot dalszy;
Im więcej cierpię, tym stalszy
Muszę trwać przy mojej wierze. -
Bo ona mnie jedna strzeże!
Serce nadzieją roznieca!
Słońcem w męczeństwie oświeca!
Palmy zawiesza nad czołem!
Nie przeważysz nad kościołem,
Ile go jest w mej osobie.
Z kości tych tryumfuj sobie...
Gardło masz i moje łono.
Bóg ucieczką moją i obroną!

KRÓL
To już przechodzi pojęcie!
Aby człowiek tak grobowy
Bawił się takimi mowy,
Wpadał na takie sentencje
I sam się cieszy w niedoli.
Jakże ty chcesz, abym bolał,
Gdy ciebie serce nie boli?
Jeśliś ty sam umrzeć wolał
Niż  żyć? — nie, nie, nadaremnie —
Litości nie znajdziesz we mnie,
Pierwej miej ją sam nad sobą.
Wychodzi.

DON FERNAND
do Tarudanta
Przed twoją, panie, osobą
Uniżam się, wspomóż jeńca...

TARUDANT
odpychając go
Nędzarzu!
Wychodzi za  Królem.

DON FERNAND
do Feniksany
Więc potępieńca
Ty się ulituj, o pani,
Jeśli twa piękność jest z Boga,
A nie jest wzięta z otchłani.

FENIKSANA
Ach! jaki widok!

DON FERNAND .
Ty sroga,
Odwracasz oczy?...

FENIKSANA
We łzach mi
Toną... człowieku! Ach! strach mi!
Duch mi cały z ust wyskoczy!

DON FERNAND
I dobrze, bo są też oczy
Ach! nie do nędzy stworzone.
Dobrze, że twój wzrok roztropny.

FENIKSANA
Puść mię. - Jaki ty okropny!

DON FERNAND
Okropny? - Choć odwrócone
Oczy masz, pełne popłochu,
Dobrze jest, abyś wiedziała,
Że piękność twojego ciała
Tyle co mój szkielet waży —
Tyle co ja — garstkę prochu.

FENIKSANA
Puść mię  — oddech mię  twój parzy,
Głos zabija — szaty cuchną.
Puść mię, ty człowiecze próchno!
Szaty mi rękami skazisz,
Oddechem twoim zarazisz.
Puść, człowieku — bo omdleję!
Ucieka z Selimem.

Wchodzi Don Żuan, pokrwawiony i w łachmanach, z chlebem.

DON ŻUAN
Oto mię Maury, złodzieje,
Za kawałek tego chleba
Zbili — krew się ze mnie leje.
Panie, jedz.

DON FERNAND
Już mi nie trzeba
Jadła, drogi przyjacielu.
Oto już jestem u celu...
Już idę...

DON ŻUAN
padając  mu do nóg
Panie mój drogi!
Czy ty już... o! ratuj, Boże...

DON FERNAND
Płacz tu już nic nie pomoże -
Nie martw się  - ziębną mi nogi -
Zaprawdę jużem przy śmierci.
To serce za godzin mało
Robak śmiertelny przewierci
I znajdzie, że cię kochało,
Ciepło w nim jeszcze zastanie.
Nie martw się, mój Don Żuanie.
Ja się w długą podróż wybieram...
A dla Boga tu umieram,
Chóry anielskie bogacą
I dług Panu memu płacę.
Nie martw się i oczów rosą
Nie lej na ciało książęce.
Każ, niech mię wezmą na ręce
I do mej jamy odniosą.
Już konam...

DON ŻUAN
Z tą ziemią nędzy
Ostatni mój węzeł pęka!

DON FERNAND
Don Żuanie... czy później, czy prędzej,
O tu.
Pokazuje na ziemią.
Daj rękę. Ta ręka
Karmiła mię  — o! szlachetna! —
Chociaż moja śmierć nie świetna,
Po śmierci Bóg może zdarzyć
Odmianę więc w mazamorze,
Gdzie się sam jak trup położę,
Nie rusz mię... lecz po skonaniu
W mistrzowym zawiń ubraniu
I zostaw tak okrytego —
Cichym i spokojnym trupem,
Jeśli król pozwoli na to...
A kiedy przyjdą z okupem,
To znajdą mistrza martwego
Pod zwykłą krzyżową szatą.
I powiozą gdzieś przez morza
Do kraju garstkę popiołów...
Już też za tyle kościołów
Da mi tam grób łaska boża!

Don  Żuan i Brytasz wynoszą go.

ZMIANA II
Lądują na brzeg morski Alfons i Don Henryk z  rycerstwem

ALFONS
Zostawić falom zhukanym okręta,
Co podpierały żaglami obłoki;
I niechaj biją dział ogniste smoki,
I niechaj rzeka ludzi, wyrzygnięta
Z okrętów, płynie i ten kraj zalewa...

DON HENRYK
Zły do ładunku brzeg wybrałeś, panie,
Radziłem lepiej te masztowe drzewa
Bliżej po srebrnym posunąć bałwanie
I z nich samemu Fezowi dać szturmy. .
A tu, jak widzisz, maurytańskie hurmy
Rażą nas straszną szabel błyskawicą.
Tu sam Tarudant, z swą oblubienicą
Z Fezu wracając, bój nam wypowiada.

ALFONS
Jasnych aniołów była to dorada,
Abym uczynił to, co teraz czynię.
W Fezie na oba natrafiłbym wrogi,
A tutaj jeden — o pół nie tak srogi,
Stoi na polu. Więc nim się rozwinie,
Każ huknąć w trąby.

DON HENRYK
Racz zważyć, że wojna
Za wczesna, panie, ludzie nie gotowi.

ALFONS
Na nic nie zważam, dusza moja zbrojna!
A duch w mej piersi rówien piorunowi!
A duchy święte pilnują mych skroni!
A dla Afryki niosę  śmierć w tej dłoni!

DON HENRYK
Lecz noc zaciąga swoje smętne kiry
Na ogień słońca, na niebios szafiry.
Ona zwycięstwo tobie wydrze z ręku...

ALFONS
Ha! więc zwyciężać będziemy po ciemku.
Niechaj noc idzie z czarnymi sztandary,
Ona nie wydrze z mego ducha wiary,
Że się o sprawę biję sprawiedliwą.
A jeśli Fernand mękę swą cierpliwą
Za nas, o bracie, Bogu ofiarował?
To Bóg pioruny te jasne ukował.
Którymi szyki będzie walił krwawe.
A my zbierzemy zwycięstwo i sławę.

DON HENRYK
Lepiej by w polu porobić przerąby...

Ściemnia się  —  słychać w powietrzu anielskie trąby i różne głosy duchów.

ALFONS
Cyt — słyszysz, bracie?...

DON HENRYK
Głosy jakby śnią się...

ALFONS
Głuchną  — i znowu.

GŁOS FERNANDA
Alfonsie! Alfonsie!...

DON HENRYK
Głos mego brata... i znów jakieś trąby
Smętne, powietrzne, rozpłakane głosy...

ALFONS
A więc to Pan Bóg z całymi niebiosy
Schyla się ku nam, owinięty nocą.

Wchodzi Duch Fernanda z pochodnią.

DUCH
Z błogosławieństwem tobie i z pomocą
Dla twojej, Alfonsie, wiary,
Pan Bóg zesłał tę noc ciemną;
I zlitowany nade mną,
Pozwolił opuścić mary,
Gdzie płakali... odejść od nich...
A tu z duchów ciżbą liczną
I z tą pochodnią gromniczną,
U gwiazd zapaloną wschodnich,
Iść przed wami. - Za mną... za mną! -
Wychodzi.

DON HENRYK
Bracie, opuszcza mię męstwo.
Zda się, że czaszkę dwujamną
Miał ten...

GŁOS FERNANDA
za sceną
Za mną...

ALFONS
Słyszysz?...

GŁOS FERNANDA
ginący w odległości
Za mną...

ALFONS
Na koń, bracie, Bóg nam daje zwycięstwo! —
Wychodzą z wojskiem za Duchem Fernanda.

ZMIANA III
Galeria w pałacu Króla fezkiego... z jednej strony wchodzi Król i Selim, z drugiej niewolnicy chrześcijanie niosą w trumnie ciało Don Fernanda... Don Żuan idzie za trumną.

DON ŻUAN
do Króla
Napaś oczy tym widokiem,
Oto w czterech deskach leży
Bohatyr, perła rycerzy,
Twoim okrutnym wyrokiem
Zabity...

KRÓL
Ktoś ty jest taki?...

DON ŻUAN
Rycerz bez żadnej poszlaki...
Z. nim oto dźwigałem biedę
I łez się wspólnych napiłem.
Do śmierci wierny bu byłem
I za ciałem jego idę.

KRÓL
Patrzajcie się, ludzie krzyża:
Bo oto trumna się zbliża,
Trumna, co do mnie należy.
A w niej oto przykład leży
Zgiętego aż do mogiły
Pod nogą króla oporu.
Niech teraz Alfonsa siły
Wyrwą go i ów sen moru
Odwalą... Niech kto wyzwoli
Z tej ostatecznej niewoli,
W której mu łańcuchy śnią się!
Chodź! chodź po brata, Alfonsie!
Chodź mu teraz z uwolnieniem!
Co do mnie... choć Ceutę tracę,
To się tym książąt zgniecieniem
I starciem więcej bogacę
W sławie niż tysiącem grodów —
Otom upor ich zwyciężył.
A jakom żywemu ciężył
Na piersiach — obaczą tłuszcze,
Że nawet tej garstce lodów
I po śmierci nie odpuszczę;
Ale kość zgnilizny bliską
I to nieszczęśliwe ciało
Z tą trumną na pół spróchniałą
Oddam na wiatrów igrzysko,
Na słońca wystawię skwary
I wiatry. —

DON ŻUAN
Bliskiś jest kary!
Bo oto widzę z wysoka
Chorągwie twego Proroka
Niżej... a krzyże u góry...

KRÓL,
Selimie... wyjdźmy na mury
Zobaczyć... co za nowiny.
Wychodzą.

ZMIANA IV
Pole poci murami Fezu... Wchodzi Duch Don Fernanda z pochodnią, za nim zaś Alfons z wojskiem, Don Henryk. —  Feniksana i Tarudant wzięci w niewolę.

DUCH FERNANDA
Przez ciemnoście i mrok siny!
Przez skały i rozpadliny,
Gdzie orzeł latać się lęka,
Prowadziłem was bezpiecznych.
Oto różana jutrzenka!
Oto Fez w ogniach słonecznych!
Więcej mi Bóg nie pozwoli...
Wykupcie mię u pogan z niewoli.
Znika.

ALFONS -
Zniknął w jutrzenki lazurze...
Hej... kto tam z ludzi na murze?...
Niech król do układów stanie.

Pokazuje się na murze Król i Selim.

KRÓL
z muru
Czego chcesz, śmiały młodzianie?

ALFONS
Wypuść infanta z niewoli;
A ja ci oddam w zamianę
Twoje dziecko ukochane,
Które oto w mojej mocy..,
Inaczej — choć serce zaboli,
Uczynię twój dom sierocy,
Śmiercią twojej córki pusty...

KRÓL
Selimie... ach, tymi usty
Wydam wyrok sprawiedliwy. — 
Co zrobię? Fernand nieżywy,
A moja córka u wroga.
Fortuno! Fortuno sroga!
Jak ty się nagle odmieniasz!

FENIKSANA
Ojcze! czy ty zakamieniasż
Serce na twej córki głosy?
Że widzisz mię w tej niedoli,
Widzisz z rozwianymi włosy,
Pod toporami, pod strażą,
I spokojną patrzysz twarzą
Na córki twojej więzienie.
W twoim ręku los mój cały,
W twoim głosie me zbawienie
A ty stoisz oniemiały?
Kiedy w jednym twoim słowie
Ratunek dla córki leży?
Widzisz miecz na mojej głowie
I czekasz, aż we mnie uderzy?
I milczysz, aż mię zabiją,
Aż mi nóż utopią w łonie
I szyję zetną bułatem?...
Ach, lwem ty byłeś na tronie!
Będąc ojcem, jesteś  żmiją!
Będąc sędzią, byłeś katem!
Nie król ty, nie sędzia, nie ojciec.

KRÓL
O Feniksano! — ta zwłoka,
Choć z twarzy mej trudno dociec
Boleści — ach, na Proroka! —
Straszną mię rani katuszą.
Bo wiedz, Alfonsie, że wczora
Książę się wasz rozstał z duszą
O samym zachodzie słońca,
Po wyjeździe Feniksany,
I leży nie pogrzebany...
A ja... wskrzesić go bezsilny
Warn... O Fortuno zdradziecka!
Oddaję krew mego dziecka
Na zemstę...

FENIKSANA
O nieomylny
Wyrok był!... jestem zgubiona!

KRÓL
Niech płynie ta krew czerwona.
Za jej duszą moja spieszy.

DON HENRYK
Go słyszę? Mój brat nieżywy!
O! więc już go nie pocieszy
Ta wolność... i pomoc próżna.

ALFONS
Nie mów tak, twój brat szczęśliwy.
Girlanda go gdzieś podróżna
Duchów i gwiazd bratnich wita.
Co do mnie, treść jego woli
Nie jest mi wcale zakryte.
Prosząc, byśmy go z niewoli
Uwolnili, gdy w ciemnościach
Z pochodnią przed nami błądził,
Mówił o sercu i kościach. -
Więc, królu, abyś nie sądził,
Że ten trup, po którym lament
Morskie podniosą syreny,
Podlejszej jest u nas ceny
Niż jaki wschodni dyjament
I cudne piękności lice;
Za Fernanda zewłok święty
Oddam ci twoją dziewicę;
Róże dam — za dyjamenty,
Śniegi dam — za te popioły;
Oddam tobie Maj wesoły,
A posępne wezmę Grudnie;
Tę postać, świecącą cudnie,
Co mi z rąk jak anioł ucieka,
Zdając się młodością i chwałą,
Oddam ci za biedne ciało
Nieszczęśliwego człowieka.

KRÓL
Co mówisz?

ALFONS
Każ spuścić trumnę...

KRÓL
Ach, i czoło moje dumne
Pójdę... przed tobą uniżyć...
Spuścić tu ciało książęce...
Odchodzi.

Spuszczają trumną z murów.
ALFONS
przyjmując spuszczoną trumnę
Przyjmuję ciebie na ręce,
Święty! drogi męczenniku!...
Całuję twe rany i krzyże -
Proszę... pomóż mi, Henryku,
Tę trumnę...

DON HENRYK
Witaj, mój bracie!
Stawiają trumnę... Wchodzi Król i uniża się do nóg Alfonsowi, który go podnosi z ziemi. - Wchodzą Don Żuan, Brytasz i niewolnicy.

DON ŻUAN
A mnież to nie powitacie?

ALFONS
Witaj, Don Żuanie stary!
Dobry nam zdajesz rachunek
Z opieki...

DON ŻUAN
Prowadzę mary —
Póki żył, każdy frasunek
Podzieliłem z nim i nędzę...
A teraz od łez mi ciemno!
Oto on poszedł przede mną,
Ale ja go tam dopędzę,
Dopędzę...

ALFONS
obracając się ku trumnie
Wuju mój drogi!
Fernandzie, pochodnio świata!
Na twoje ręce i nogi
Jako na święte stygmata
Kładę usta... i tę mroźną
Dłoń  ściskam w królewskiej dłoni...
A choć przyszedłem za późno,
Miłość moja się wyłoni
W pośmiertnej dla ciebie cześci;
I z mojej wielkiej boleści
Wielkie, ze złotymi czoły,
Wstaną dla ciebie kościoły.
Bowiem po śmierci się jasno
I przyjaźń ludzka pokaże. -
Królu, a tobie zaś w darze
Oddając twą córkę własną
Oddaję też Tarudanta.
Ale przez pamięć infanta,
Któremu Mulej był miły,
Proszę  - abyś ten kwiat złoty,
Który był ceną mogiły,
Uczynił nagrodą cnoty,
Wiary i dał Mulejowi.

KRÓL
Wszystko u mnie twa łaska stanowi.

ALFONS
do  niewolników
Teraz wy, coście w niewoli
Nosili z księciem łańcuchy,
Z niańczynymi teraz ruchy
Nieście te ciało powoli,
Niech spocznie... a my za trumną,
Co jest jako arka święta,
Rycerską idźmy kolumną,
Żałobni, aż na okręta,
Gdzie w srebrną złożymy skrzynię
Zewłok ten niezłomnej duszy...
I z prochem flota wyruszy,
I do Ojczyzny popłynie.