Joseph Conrad

KSIĄŻĘ ROMAN

Konwersja: Nexto Digital Services

KSIĄŻĘ ROMAN

Joseph Conrad

— Wypadki sprzed siedemdziesięciu lat są może zanadto odległe, aby je wciągać do zwykłej rozmowy. Każdemu wiadomo, że r. 1831 jest dla nas datą historyczną: jednym z tych lat nieszczęsnych, kiedy w obliczu krasomówczych oznak sympatii i biernego oburzenia całego świata przyszło nam po raz wtóry zawołać Vae victis! i w smutku obliczać swoje straty. Nigdy nie umieliśmy rachować ani w szczęściu, ani w nieszczęściu; nie potrafiliśmy nigdy przyswoić sobie tej umiejętności ku wielkiemu rozjątrzeniu naszych wrogów, za co też obdarzyli nas przydomkiem niepoprawnych.

Mówiący te słowa był polskiej narodowości; należał do tego narodu, który pozbawiony życia w grobie trwa dalej żywą myślą, tchnieniem, słowem, nadzieją i męką... wepchnięty tam tysiącem bagnetów i przypieczętowany potrójną pieczęcią trzech potężnych mocarstw.

Rozmowa toczyła się o arystokracji. Czemu się nam nawinął ten właśnie przedmiot, tak dziś niekorzystnie się przedstawiający? Było to już dosyć dawno i dokładnie sobie nie przypominam, ale to pamiętam, że arystokracja nie była uważana za konieczną część składową społeczeństwa. Zdaje mi się, żeśmy zeszli na ten temat po wymianie zdań o patriotyzmie, uczuciu poniekąd też zdyskredytowanym, gdyż wrażliwość naszych wyznawców humanitaryzmu uważa je za pozostałość z czasów barbarzyńskich. A jednak nie byli barbarzyńcami, ani wielki malarz florentyńczyk, któremu myśl o rodzinnym mieście świeciła jasno do grobu; nie był również barbarzyńcą św. Franciszek, który ostatnim swym tchnieniem słał błogosławieństwo ojczystemu Asyżowi.

Aby należycie ocenić patriotyzm, potrzeba koniecznie pewnej wyższości duchowej albo szczerości uczuć, co odmówione zostało pospolitemu wyrafinowaniu nowoczesnej myśli, która ogarnąć nie może dostojnej prostoty uczucia, płynącego z samej natury rzeczy i człowieka.

Arystokracja, o której mówiliśmy, zaliczała się do najwyższej w Europie i do najwyższych w niej rodów; nie podupadła ani zubożała, nie przeistoczona ani wyzwoleńcza, ale najbardziej wyróżniająca się i wyłączna warstwa ze wszystkich warstw, dla której nawet ambicja sama w sobie nie istnieje wśród innych pobudek i drogowskazów w życiu. Kiedy niezaprzeczone prawo przewodzenia przestało być ich udziałem, sądziliśmy, że w czasach politycznych czy narodowych przewrotów muszą im utrudnić stanowisko ich wielkie fortuny, ich kosmopolityzm, wypływający z szerokich koligacyj, i wywyższone stanowisko, przedstawiające tak mało do zyskania, a tak wiele do stracenia. Skoro nie ma już możności rozkazywania, co stanowi istotę arystokracji, nie pozostaje jej nic innego, jak trzymać się z dala od wielkich wybuchów namiętności tłumów.

Doszliśmy do tego wniosku właśnie w chwili, gdy uczyniono wzmiankę o dawnych dziejach i o r. 1831, po czym mówca mówił dalej:

— Osobiście nie znałem wówczas księcia Romana; pamięć moja nie sięga owych czasów, choć zaczynam już odczuwać ciężar wieku, ale tak stary jeszcze nie jestem. Książę Roman ożenił się w roku urodzin mego ojca, tzn. w r. 1828. Nie potrafię powiedzieć, ile mia me lat, ale miał ich mniej niż nowo rozpoczęte dziewiętnaste stulecie, gdy wstępował w ten ze wszech miar świetny związek małżeński, bo brał osieroconą jedynaczkę, pannę młodziutką, cudnej urody, która mu jako wiano wnosiła świetne nazwisko i wielką fortunę.

Książę, wyróżniający się od reszty kolegów niezwykle myślącą i poważną naturą, był wtedy oficerem gwardii cesarskiej i zakochał się bez pamięci w tej ślicznej, o wielkim sercu, istocie. Nie odznaczał się wielomównością: ale spojrzeniami, zachowaniem i całym sobą mówił wybranej kobiecie o swym bezgranicznym uwielbieniu, które ona oddawała mu w cudownie szczery i uroczy sposób.

Zdawało się, że płomień tego czystego, młodzieńczego kochania płonąć będzie wiecznie: przez jeden sezon zimowy zdołał on rozgrzać nawet cyniczną atmosferę wielkiego świata petersburskiego. Sam cesarz Mikołaj, dziad dzisiejszego cara, ten, którego zabiła wojna krymska i ostatni może mistycznie się z woli Bożej mieniący monarcha, zainteresował się parą zaślubionych kochanków. Wypływało to stąd, że rzeczywiście Mikołaj zwracał pilną uwagę na każdy krok wielkich panów polskich. Tych dwoje, obracając się w wielkim świecie, poza sobą świata Bożego nie widziało; bezwzględna szczerość takiego uczucia, poruszającego się swobodnie pośród targowiska sztucznych, niespokojnych i wymyślnych wichrzeń, musiała nawet w tym towarzystwie wywołać dobrotliwe pobłażanie i sympatię.

Ślub ten w r. 1828 był wypadkiem dnia w stolicy. W równo czterdzieści lat potem znalazłem się u mego wuja na wsi w naszych południowych prowincjach.

Była głucha zima. Wielki gazon przed domem stał się jedną, nieskalanie czystą płachtą śniegu, podobnie jak się to często dzieje  w Alpach, a puszysta jego równia, iskrząca się niby rozsianą tu kurzawą diamentów, chyliła się aż w dół do stawu. Ten podłużny kawał wody odbijał w swej zmarzniętej powierzchni błękit nieba i twardością swej grubej warstwy lodu zdawał się urągać puszystej od śniegu ziemi.

Zimno błyszczące słońce sunęło — nisko nad falistym, w śnieg spowitym widnokręgiem, w którego białych zwałach kryły się wsie ukraińskie, podobne gromadom łodzi rybackich, widnych wśród przewalań bałwanów. A wszystko ogarnięte było wielką ciszą.

Nie pamiętam, jakim cudem potrafiłem o jedenastej rano wyrwać się ze szkolnego pokoju. Miałem osiem lat; moja cioteczna siostrzyczka, o parę miesięcy młodsza ode mnie, chociaż żywsza z natury była jednak mniej awanturniczego usposobienia; puściłem się więc sam i po chwili znalazłem się w olbrzymim przedpokoju o kamiennej posadzce, ogrzewanym przez wielki, biały kaflowy piec; miejscowość ta wydawała się o niebo całe milsza niż pokój szkolny, który — nie wiem już z jakiego powodu, chyba dla względów higieny — utrzymywano w niskiej temperaturze.

My, dzieci, wiedzieliśmy, że w domu przebywa gość, który przyjechał dnia poprzedniego wieczorem, właśnie kiedy nas układano do snu. Pomimo zakazu rzuciliśmy się do okien spłaszczając nosy o szybę; lecz było już za późno i nie zobaczyliśmy go wysiadającego. Za to w krasnym kręgu jaskrawego światła przewinęła się przed nami olbrzymia na saniach landara, w sześć koni zaprzężona, jak ciemna masa na tle śniegu sunąca ku stajniom, a przed nią jechał na koniu chłopak wioząc uwieszony na długim kiju kosz żelazny z płonącymi pakułami i żywicą. Tego samego dnia po południu wysłano dwóch chłopców stajennych na zaśnieżone drogi, aby spodziewanemu o zmroku gościowi oświetlać przejazd. Nie trzeba zapominać, że wtedy w naszych południowych dzielnicach koleje w ogóle nie istniały. My, dzieci, znaliśmy je tylko z książek z obrazkami jako coś nieokreślonego, bardzo a bardzo odległego, a interesującego chyba tylko starszych wyjeżdżających w obce kraje.

Co zaś do naszego pojęcia o legendarnych książętach było ono może bardziej ścisłe, ale czysto literackie, otoczone nimbem opowiadań z bajek, gdzie zawsze występuje książę — młody, piękny, bohaterski i promieniejący szczęściem. Pomimo to i my wiedzieliśmy, gdzie kończy się bajka, a zaczyna się życie, i wiedzieliśmy, że książęta są osobami historycznymi. W tej świadomości tkwił też pewien czar. Lecz nie dlatego ostrożnie krążyłem po domu jak zbieg z więzienia; gnała mnie nadzieja spotkania wielkiego mego przyjaciela — nadleśniczego, który o tej porze zwykle przybywał z raportem. Od niego chciałem usłyszeć wiadomość o pewnym wilku. Bo w krajach, gdzie są wilki, prawie każda zima daje możność jednemu znakomitemu osobnikowi okrycia się sławą dzięki większemu zuchwalstwu jego zbrodni lub, że tak powiem, jego wilczej indywidualności. Pragnąłem więc usłyszeć jakąś wstrząsającą o tym wilku opowieść, choćby tragiczny opis jego śmierci.

Ale w sieni nie było nikogo. Zawiedziony w nadziejach, uczułem nagły żal. Nie chcąc wracać sromotnie do przerwanych lekcyj, wolałem bezcelowo i bezmyślnie przejść do sali bilardowej. I tu też nie było nikogo, toteż uczułem się bardzo sam i opuszczony pod jej wysokim sklepieniem, sam na sam z masywnym angielskim bilardem, którego ciężka, prostolinijna masa zdawała się milcząco ganić nieproszone wtargnięcie małego chłopca. Już zacząłem myśleć o wycofaniu się stąd, gdy usłyszałem kroki w sąsiednim pokoju, i nim zdążyłem zabrać się do ucieczki, we drzwiach stanęli wuj mój i gość nasz. Uciec, gdy mnie już zobaczono, byłoby nieprzyzwoitością, dotrzymałem więc placu. Wuj okazał zdziwienie na mój widok. Gość przy jego boku był człowiekiem smukłym, średniego wzrostu, którego żołnierską sztywną postać opinał czarny surdut.

Z fałdów miękkiego białego muślinowego krawata wychylały się przy gładko ogolonych policzkach końce sterczącego kołnierzyka, a łysinę zakrywało kilka gładko zaczesanych szpakowatych kosmyków. Twarz jego musiała być za młodu bardzo piękna i mimo wieku zachowała harmonijną prostotę rysów. Uderzyła mnie przede wszystkim jej trupia prawie bladość, i wydał mi się strasznie stary, gdy z ledwie widocznym uśmiechem — jakby cień przeszedł po cienkich skamieniałych ustach — przywitał moje zmieszanie i rumieniec. Ciekawość moja wzrosła, gdy wyciągnął z wewnętrznej kieszeni surduta ołówek i bloczek, który podał memu wujowi z ledwie dostrzygalnym uchyleniem głowy.

Co mnie tak zadziwiło, zostało przez wuja przyjęte jako rzecz zupełnie naturalna. Napisał coś na kartce bloku, co tamten przeczytał i pokiwawszy głową, chudą, pomarszczoną dłonią, dużo starszą od twarzy, pogładził mnie po twarzy i położył mi ją na głowie. Patrząc na mnie dobrotliwie ciemnymi, cichymi oczami zapytał głosem bezdźwięcznym i równie jak twarz bezbarwnym, co szedł z między warg zapadłych:

Koniec wersji demonstracyjnej.