Franciszek Gawroński

KSIĄŻĘTA NIEŚWIECCY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. HIPOTEZY RODOWODOWE.

II. WIADOMOŚCI HISTORYCZNE.

III. KNIAŹ DYMITR WISZNIOWIECKI.

KSIĄŻĘTA NIEŚWIECCY, ZBARASCY I WISZNIOWIECCY DO KOŃCA XVI w.

przyczynek do tworzenia się możnowładztwa na ziemiach litewsko-ruskich

Gawroński Franciszek

I. HIPOTEZY RODOWODOWE.

Nie będziemy zajmować się heraldyczną genealogią powyższych rodzin, zwrócimy jedynie uwagę na historyczne pokrewieństwo ich i filjacje, które dadzą nam wskazówki, jak tworzyły się już około XV wieku począwszy, wielkie fortuny litewsko-ruskich rodów.

Wiadomości, dotyczące tarczy herbowej powyższych rodzin niepewne, bałamutne, podlegające z czasem odmianom i uzupełnieniom, znajdzie czytelnik u Paprockiego, Niesieckiego, Okolskiego, Kojałowicza i innych heraldyków, tematu tego zatem poruszać nie będziemy. Nadmienić tylko musimy, że pisownia każdego z powyższych nazwisk, nie jest jednolita, zachowujemy przeto pisownię fonetyczną w dzisiejszej jej formie.

Danych, opartych na dokumentach, któreby stwierdziły absolutnie pewnie pochodzenie Wiszniowieckich i Zbaraskich, brakuje zupełnie. Faktyczne wiadomości, odnoszące się do tych rodzin, sięgają, jak i wszystkich rodów wołyńskich, do XV wieku dopiero. Do tego czasu jesteśmy tylko w okresie hipotez, mniej lub więcej prawdopodobnych*).

Starzy nasi heraldycy ród Wiszniowieckich wywodzą wprawdzie od Gedymina zgodnie, ale zgodność odnosi się tylko co do imienia. Większość utrzymuje, że przodkiem ich byt Korybut, zwany na chrzcie Dymitrem, — może z tego powodu u potomków ruski krzyż w herbie, — syn Olgierda, zrodzony z Marji księżnej Twerskiej, a zatem brat rodzony Władysława Jagiełły. Gwagnin zaś i Paprocki (Ogród) są zdania, że Korybut był synem Kiejstuta, brata W. X. Witolda. i Oki. Stąd wynika, że ks. Nieświccy, czy Nieświczcy, o których pisze rozprawa Franciszka Rawity Gawrońskiego, nie mają nic wspólnego ani z odległem na dalekiej Rusi zaleskiej dawnem księstwem nieświeżskiem, ani z Nieświeżem Radziwiłłowskim nad rz. Uszą na skraju Polesia w powiecie słuckim, lecz z Wołyniem. Leży tam dotąd miejscowość Neswicz albo Nieswicz, Nieświcz, w dokum. Neswiec albo Neswiecz w powiecie łuckim, na połudn. - zach. od Łucka, nad rz. Połonką, o którym są różne wzmianki w źródłach.

Uwagi te uważaliśmy za konieczne dodać do rozdziału I-go rozprawy ś. p. Fr. Rawity-Gawrońskiego, dla uniknięcia pewnych niejasności i ponieważ sam autor wskutek śmierci, nie zdążył ich już wprowadzić do rozprawy. Mimo różnicy pewnej poglądów i co do genealogji zwłaszcza Wiśniowieckich a również Dymitra, Redakcja umieszcza obie rozprawy be,z zmiany, chcąc oddać w ten sposób hołd pamięci, zasługom i pracy całego życia zmarłego autora.

Ostatnie to twierdzenie nie jest słuszne, gdyż wiemy już dziś dokładnie, o ile dokładność w takich wypadkach jest możliwą, że Kiejstut nie miał wcale syna Korybuta, lecz tylko Patryka (zm. o. 1365), Wojdata (wspom. o. 1362 jako książę Nowogródka litewskiego), Butawa (zm. o. 1381), Witolda-Aleksandra W. X. Lit. (zm. w roku 1430), Towtywiła - Konrada (ks. Nowogródka lit. zm. 1390) i Zygmunta W. X. (zm. 1440). O córkach nie wspominamy.

Mógł to być zatem Korybut - Dymitr, brat Jagiełły.

Ale tu znowu natrafiamy na wątpliwość. Bielski, opisując bitwę pod Dąbrowną, pisze: „zdało się wszystkim, aby król w bitwie nie był, a na stronie gdzie, na bezpiecznem miejscu stanął, przydawszy mu stróże zdrowia jego Semowita, młode książę Mazowieckie, Zygmunta Korybuta i  Fieduska niejakiego, też z książąt litewskich"*). Cóżby to mógł być za Korybut? Według chrzestnego imienia sądząc, byłby to brat Jagiełły. Ale Korybut-Dymitr, książę Nowogrodzki, Siewierski i Czernihowski umarł około 1404 roku i ożeniony był z Anastazją, córką księcia Olega Riazańskiego. Z wszelkiem prawdopodobieństwem należy przypuścić, że był to ten sam Korybut-Dymitr, ale rok śmierci jego należy posunąć po za rok 1410, gdyż innego Korybuta w tym czasie wśród książąt litewskich nie było. Jest to tembardziej prawdopodobne, że panowie Rada do asystencji królowi wybierali odpowiednią majestatowi królewskiemu asystę. Dodatek Bielskiego, że „niejaki Fieduska" należał także do książąt litewskich, stawia nas wobec nowej zagadki: czy to był książę z domu panującego, czy też jeden z licznych książąt, pozostałych jeszcze po Rurykowiczach, którzy, po upadku zwierzchnictwa Kijowa, uznali przynależność swoją do Litwy, a stąd pochodzili i tytułem „książęta litewscy".

Z potomstwa Olgerdowego znamy tylko dwóch Fedorów (zdrobniale Fieduszko): jeden brat rodzony Korybuta - Dymitra, książę Ratneński, ale ten poraz ostatni wspomniany jest w kronikach ruskich w roku 1394; drugim był Fedor, syn Korybuta - Dymitra, który umarł koło roku 1440. Chyba żaden z tych Fedorów nie był uczestnikiem bitwy pod Dąbrownem: Fedor Ratneński był już za stary, jak na obrońcę króla, a Fedor, syn Korybuta, był za młody i mało doświadczony. Gdyby jednak stał on rzeczywiście przy boku Jagiełły, jako bratanek, to Bielski nie dodawałby wyjaśnienia „niejaki" i „też z książąt litewskich". — Może należał on do nieznanej nam bliżej linji książąt.

W każdym razie nie możemy przyjąć na wiarę heraldyków, opierających się zapewne na tradycjach rodzinnych Wiszniowieckich, że pochodzili oni od Korybuta - Dymitra.

Według najnowszych badań rosyjskich heraldyków książęta Zbarascy i Wiszniowieccy pochodzić mają od Gedymina bezpośrednio*). Hipoteza ta utrzymać się nie da. Zdaje się, cała jej budowa polega na tem, że zamiast Korybuta uważano za protoplastę domu Wiszniowieckich Korjakta - Michała, książęcia na Nowogródku, który miał syna Fiodora, pana na Munkaczu i księcia Podolskiego (zm. po roku 1408), którego utożsamiają z Fiodorem Neswickmi (Neswiżskim), najprawdopodobniejszym protoplastą książąt Wiszniowieckich i Wasylem, żyjącym o. roku. 1463.

Zanim przejdziemy do Wiszniowieckich, musimy spróbować rozwiązać zagadkę nazwiska książąt Nieświckich*). Pochodzić ma od Nieświeża, miasteczka na północnem Polesiu. Nazwisko to nasuwa dwa pytania: gdzie znajdował się historyczny Nieswiecz, czy Nieśwież, do kogo mógł należeć i kiedy posiadacze jego poczęli pisać się książętami Nieświczkimi, względnie Nieświckimi? Skutkiem tego wypadnie nam cofnąć się w przeszłość o wiele dalszą niż Gedyminowiczów, mianowicie do okresu władania na Rusi Rurykowiczów i ruszczenia się tego władania. Nie dotykamy tutaj kwestji, kto założył Nieśwież czy Nieswiecz i kiedy po raz pierwszy zapisała tę nazwę historja.

Według geografji Nestora dzisiejszy Nieświcz (Radziwiłłowski) leżał najprawdopodobniej w ziemi Dregowiczów, między siedzibami Połoczanów (Krywiczów) a Drewlanów. W każdym razie nie należał on do miast znaczniejszych ani księstwa Potockiego ani Turowopińskiego, gdyż wymieniony w XII wieku przez latopisców nie był. Ze swego geograficznego położenia mógł tak dobrze należeć do księstwa Potockiego jak i Turowopińskiego. To też pod tym względem zdania rosyjskich historyków, badających dzieje Rurykowiczów i początkowe W. X. Litewskiego, są podzielone. Nie będziemy wchodzić w szczegóły tych sporów. Według naszego zdania Nieśwież mógł należeć raczej do Turo-Pińskiego księstwa, tworzącego część Ziemi Dregowiczów. Połock zaliczano do Ziemi Krywickiej. Nieśwież leżał na północny-zachód od Słucka. Jeśli, według geograficznego położenia sądząc, Nieśwież należał do księstwa Turowsko-Pińskiego, jeśli już istniało w owym czasie, to po raz pierwszy znajdował się on we władaniu Rurykowiczów, mianowicie Włodzimierza, zwanego Wielkim, który, dzieląc „Ziemię ruską", to jest zdobytą przez podbój różnych plemion słowiańskich, Turów przeznaczył Świętopełkowi (989 r.). Najstarszy kronikarz ruski, z którego tę wiadomość czerpiemy, o Pińsku wówczas ani wspomniał. Później posiadaczem Turowa był Izjasław, syn Jarosława Mądrego (o. 1054). Księstwo to, jako odrębne (udieł), jako dzielnica wielkiej spuścizny Rurykowiczów, z tytułem starszeństwa władzy W. X. Kijowskiego, przechodziło różne koleje, zmieniając książąt. W pierwszej ćwierci XII wieku widzimy je w posiadaniu Olgowiczów, wnuków Świętosława (zm.1076) a brata Izjasława. Oleg (zm.1115) już miał duże posiadłości na Wołyniu. Mógł się i Nieśwież, leżący na północnym skraju Wołynia, do nich zaliczać, jako posiadaczy Ziemi Dregowickiej. Jeśli łak jest, to rozdrabniając, zwyczajem Rurykowiczów, swoje posiadłości przez podział między synów, mógł i Nieśwież otrzymać wolnego księcia. Stąd i tytuł książąt Nieświeskich. Byłaby to dzielnica, co do obszaru niewielka, od ośrodka władzy Kijowskiej oddalona, zatem bez wpływu i znaczenia. Z tego też powodu i kronikarze nic o nich powiedzieć nie mogli.

O Nieswiczu czy Nieswieczu na Wołyniu, w powiecie łuckim, nad rz. Połonką, na połudn. zach. od Łucka, wogóle niewiele powiedzieć możemy.

Na pocz. XIII w. do dziedzin kijowskich Rurykowiczów zbliżało się nieszczęście: ruszyły się na zachód hordy mongolskie. Wspólne nieszczęście groziło wszystkim, trzeba było odpierać je wspólnie. Tradycja walki wspólnemi siłami, jak niegdyś z Połowcami, była jeszcze dość świeża. Książęta ruscy, chcąc uprzedzić niebezpieczeństwo, wyruszyli nad Kałkę. Śród nich był Jerzy (Iurij) Nieświeżski, który w walce głowę położył (1224)*). Czy był to ostatni z książąt na Nieświeżu? Może być, bo przez cały wiek przeszło głucho o nich. Niewierny też nic o tem, jakie koleje przechodził Nieśwież. Podzielał on niewątpliwie los całej Ziemi Dregowickiej. Czy jednak ks. Jerzy Nieświeżski z r. 1224 miał co wspólnego z Nieświeżem albo Nieświczem, pewności żadnej niema.

Na początku XIII w. poczęła się podnosić potęga litewska, równorzędnie prawie z upadkiem Rurykowiczów kijowskich i osłabianiem się ich dzielnic przez wzajemne walki między sobą i podziały. Mendog (przyjął chrzest w r. 1252) posunął się na południowy wschód słowiański, a w połowie XIII w. siedział już w Nowogródku. Książęta litewscy dzielili także ziemie podbite między synów, po śmierci więc Gedymina (1341) cała północna połać dziedzin Rurykowiczów aż do Prypeci była już w posiadaniu książąt litewskich, a zatem i Nieśwież, co nie wykluczało zupełnie istnienia posiadłości książąt, niewiadomego pochodzenia. Część tych ziem dostała się Korjatowi, mianowicie posiadłości, ciągnące się do północnej Słuczy*). Na tych obszarach znikały małe samodzielne dzielnice Rurykowiczów, pochłonięte przez Litwę, lub musiały być w zależności lenniczej. Wolff utrzymuje, że dzielnica Korjata przeszła po śmierci braci Fiodora, a synów Korjata, do Fiodora, który wyemigrował na Węgry, gdzie bezpotomnie umarł w r. 1444*). Ale z pomiędzy synów Korjata - Michała znamy tylko jednego Fiodora, księcia Podolskiego, pana na Munkaczu, który umarł o. 1408 r.

Ku końcowi XIV w. zjawia się znowu nazwisko książąt Nieświckich. Nie mamy jednak dowodu, czy i w jaki sposób wiąże się ono z Olegiem Rurykowiczem lub z Korjatem Gedyminowiczem. Skoro do Jurja Nieświeżskiego kronikarze ruscy o książętach tej linji nie wspominali, muszę uważać ją za wygasłą lub zmalałą i pozbawioną znaczenia. Nie można wszakże powoływać się na pochodzenie Nieświckich od Korjata, skoro ostatni syn jego Fiodor umarł na Węgrzech bezpotomnie.

Według (prawdopodobieństwa jednak, któryś z książąt litewskich lub ruskich mógł otrzymać Nieświcz w lenno lub darowiznę i stąd począł się tytułować księciem Nieświczkim. W tem może tkwi powód, że rodowód Nieświczkich, a później Wiszniowieckich i Zbaraskich, wyprowadzono od Korybuta - Dymitra.

Ale to nie wyklucza innej hipotezy o pochodzeniu książąt Nieświzkich na Wołyniu od dziedziców Nieświeża nad Uszą, chociaż wykazanie tego jest trudne (Leontowicz).

Z nazwiskiem Nieświskich, Nieświckich, Nieświeckich spotykamy się już na stałe dopiero od końca XIV w. w 1388 r. w dokumentach urzędowych. Rada księcia Dymitra-Korybuta przysięga królowi Władysławowi Jagiellę, Jadwidze i Koronie polskiej, że wraz ze swoim księciem dotrzymają wierności. Między podpisami książąt (Dawid Dmitrijewicz i kniaź Rusan Płaksicz) śród licznych członków Rady znajdujemy także Grzegorza i Iwana Nieświzskich (Hryhorij da Iwan Nesswiźskij) bez tytułu książęcego *). Coby to mogli być za

Nieświzcy? Dlaczego brak im tytułu „kniaź"? Zważywszy, że większość Rady posiada nazwiska patronimiczne (Fedor Jewłaszkowicz, Wasyl Danilewicz, Gaws Klimian) lub przezwiskowe (Bielik, Kalit, Żydowczycz, Skusz i in.), a tylko Grzegorz i Iwan Nieświzcy i Semen Trubecki są wymienieni nazwiskami pochodzącemi od własności ziemskiej, a ostatni (Trubecki) także bez tytułu książęcego, nie ma powodu przypuszczać, ażeby te trzy nazwiska nie były książęce. Przypuścić raczej należy, że posiadacze ich nie przywiązywali do nich żadnego znaczenia, nie używali ich, a może przez 164 lata prawo do tego tytułu zatarło się i zgubiło w bezczynnem życiu głuchego zakątka.

Wątpić również należy, ażeby obaj Nieświzcy (Grzegorz i Iwan) należeli rzeczywiście do Korjatowiczów, gdyż w interesie króla i państwa większą mogła mieć wagę poręka najbliższej Rady księcia, złożonej z obcej krwi obywateli, niż poręka najbliższej rodziny.

Uwzględniwszy to wszystko, nie można przyznać słuszności tym, którzy pochodzenie Nieświzkich i Wiszniowieckich wiodą od Korjatowiczów, Koryibutowiczów lub nieistniejącego Korybuta Kiejstutowicza.

Jeżeli przypomnimy sobie, że w tym samym czasie, to jest ku końcowi XIV w., między kniaziami, Fedor Daniłowicz, Roman Fedorowicz, Semen Iwanowicz, Aleksander Czetwertyński, wymieniony także Iwan Nieswizski, bez tytułu książęcego (Grzegorz już może nie żył) i że innego*) Nieświzkiego nie spotyka się w tym czasie, można bez wielkiego błędu przypuścić, że Iwan właśnie mógł być pra-ojcem tej rodziny Nieświczikich, która się później na kilka gałęzi rozpadła. A jeżeli ten domysł ma trochę słuszności za sobą, to w takim razie należałoby uznać tożsamość tej gałęzi od Ruryka i Olgowiczów.

Leontowicz wspomina, że jakiś Fed'ko ku końcowi XIV w. był udzielnym księciem na Nieświeżu, a w roku 1430*), stanął po stronie Świdrygiełły i przeszedł z nim na Wołyń. Jest to osobistość już ściśle historyczna. Według wszelkiego prawdopodobieństwa był on synem Iwana.

Tożsamość imion przyczynia się do plątaniny. Paprocki utrzymuje, że Korybut miał czterech synów Patrykij, Fiedor, Zygmunt i Wasyl (według Niesieckiego). Tymczasem według tablicy genealogicznej książąt litewskich*) Korybut miał synów: Zygmunta (zm. 1435), Fedora (zm. po roku 1440) i Iwana (żył jeszcze o. 1431).

Plącze się śród tych wrzekomych protoplastów XX. Wiszniowieckich także imię Michał, z którem spotkamy się później, a teraz wspominamy o niem nie bez racji. Ów Michał był synem Narymunta-Gleba, księcia Turowsko-pińskiego, urodzonego z matki Tatarki, a miał synów Fieduszkę i Wasyla, księcia Pińskiego, który umarł po roku 1390. Oczywista, Fieduszko nie mógł być w asyście Jagiełłowej pod Dąbrownem, o czem Bielski wspomina. Może do niego stosowało się określenie „także z książąt litewskich".

Przejrzawszy różne wątpliwości, przejdźmy do dokumentów historycznych.

*) Zmarły w kwietniu b. r. w Józefowie koło Otwocka historyk i publicysta ś.p. Franciszek Rawita-Gawroński nawiązał z Ateneum Wileńsikiem serdeczne stosunki i niewiele miesięcy przed śmiercią nadesłał dwie rozprawy do druku: 1) Książęta Nieświeccy, Zbarascy i Wiszniowieccy do końca XVI w. (Przyczynek do tworzenia się możnowładztwa na ziemiach litewsko-ruskich) i 2) Kozaczyzna za Dunajem (kartka z działalności ks. Ad. Czartoryskiego na emigracji. — Drugiej rozprawki pierwszą korrektę sam jeszcze zdążył przeprowadzić w marcu b. r. Ukaże się ona w 3 — 4 zeszycie Ateneum.

*) Na tom miejscu uważamy za potrzebne zwrócić uwagę, że w sprawie Nieświcza i Nieświeża, księstwa nieświeskiego i t. cl. toczyła się w nauce historycznej polskiej dyskusja. Mich. Baliński dzieje Nieświeża Radziwiłłowskiego łączył z kniaziami Nieświeskimi, o których są wzmianki, odnoszące się do XIII w. oraz z osobą kniazia Fed'ka Nieświzkiego z XV w. Stadnicki K. oraz Wolff odnosili wzmianki źródeł o kniaziach Nieświzkich do Nieświcza na Wołyniu. Józef (ks. Puzyna w pracy: O pochodzeniu kniazia Fed'ka Nieświzkiego, ogłoszonej w Miesięczniku heraldycznym (1911, nr. 1 — 6) dowodził, że występujący w XV w. kniaź Fed'ko Nieświzki był identyczny z kniaziem Fedorem Korybutowiczem, a więc pochodził od Gedymina. Nieśwież otrzymać miał jako część dzielnicy Nowogródzkiej swego ojca Korybuta. Z.L.Radzimińsiki, A. Prochaska i Wł. Semkowicz odrzucili hipotezę ks. Puzyny o tożsamości kniazia Fed'ka Nieświzkiego z kniaziem Fedorem Korybutowiczem. Jan Jakubowski w rozprawce: Czy istnieli kniaziowie Nieświescy? — zajął się dokładniej tą sprawą (Ateneum Wileńskie, R. I, z. 1, str. 1— 8), podnosząc, że o Nieświeżu Radziwiłłowskim, jakoby należącym kiedykolwiek do kn. Fed'ki Nieświdskiego, nit ma mowy, a cała działalność tego kniazia rozgrywa się na terenie Wołynia, Podola i Rusi Czerwonej. Kn. Fed'ko Nieświdski i ród jego nie pochodzili z Nieświeża, lecz raczej z Nieświda czy Nieświcza. Wzmianki latopisowe, mówiące o kniaziu Jurju Nieświeżskim, który zginął w bitwie z Tatarami nad rz. Kałką w r. 1224 odnoszą się znowuż do stron dalszych. Księstwo Nieświeżskie latopisu leżało gdzieś w sąsiedztwie m. Szui na Rusi ,t. zw. zaleskiej, w dorzeczu Wołgi

*)Bielski, Kronika, t. I, str. 525.

*)  Lietopis istoriko-rodosłownaho obszcz., t. IV, Moskwa 1903, str. 1 — 20. Materjały dla rodowodu Giedyminowiczów.

*) Kolankowski L., Dzieje W. X. Litewskiego, Warsz. 1930, t. I, pisze stale Nieświski; por. str. 193, 203, 204, 255.

*) Karamzin, Istorja gosudarstwa rosijsk., Ks. VII, str. 14.

*) Antonowicz Włodz., Sobr. socz., t. I; Oczerk ist. W. K. Litowsk.

*) Wolff, Kniaziowie lit.-rus. 177.

*) Archiwum XX. Sanguszków, t. I, str. 8, 9.

*) Arch. XX. Sanguszków, t. I, str. 11. Dokument z datą 10 października 1388 r.

*) Oczerki istorji litów.-rusk. prawa, Petersburg 1894, str. 149. 310 i n., 333—347.

*) Hruszewskij, Istorja Ukrainy-Rusy, t. IV, wyd. II-gie 1907 r.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. WIADOMOŚCI HISTORYCZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. KNIAŹ DYMITR WISZNIOWIECKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej