Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

UWAGI WSTĘPNE

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

Rozdział trzydziesty

Rozdział trzydziesty pierwszy

Rozdział trzydziesty drugi

Rozdział trzydziesty trzeci

Rozdział trzydziesty czwarty

Rozdział trzydziesty piąty

Rozdział trzydziesty szósty

Rozdział trzydziesty siódmy

Rozdział trzydziesty ósmy

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Rozdział czterdziesty

Rozdział czterdziesty pierwszy

Rozdział czterdziesty drugi

Rozdział czterdziesty trzeci

Rozdział czterdziesty czwarty

Zakończenie

KSIĘGA SNOBÓW

Napisana przez jednego z nich

Wiliam M. Thackeray

UWAGI WSTĘPNE

Potrzeba napisania Dzieła o Snobach, wykazana na podstawiehistorii i poparta szczęśliwie dobranymi przykładami ·  Człowiekiem, którego los przeznaczył do napisania lego dzieła, jestem ja · Powołanie moje przedstawione wymownymi słowy · Wykazuję, iż świat przygotowywał się stopniowo na przyjęcie, DZIEŁA i TWÓRCY · Snobów badać należy tak jak inne przedmioty nauk przyrodniczych · Są oni ponadto częścią składową Piękna (przez duże P) · Przenikają wszystkie warstwy społeczeństwa · Wzruszający przykład pułkownika Snobley.

Wszyscy czytaliśmy zdanie (o którego prawdziwości ośmielam się całkowicie powątpiewać, chciałbym bowiem wiedzieć, na jakich obliczeniach zostało oparte), wszyscy, powiadam, mieliśmy szczęście zapoznać się ze spostrzeżeniem, że gdy świat i wymogi czasu wołają o Człowieka, mąż taki zjawia się. Tak więc podczas rewolucji francuskiej (czytelnik zapewne ucieszy się, że dowie się tak wcześnie), kiedy zaszła potrzeba zaaplikowania narodowi odtrutki, znalazł się Robespierre: odtrutka zaiste obrzydliwa w smaku i przyprawiająca o mdłości, lecz połknięta skwapliwie przez pacjenta z wielkim ostatecznie dla niego pożytkiem. Kiedy trzeba było wyrzucić Johna Bulla z Ameryki, wystąpił pan Washington i dokonał tego dzieła ku ogólnemu zadowoleniu; gdy zaś hrabia Aldborough nabawił się choroby, pojawił się profesor Holloway ze swymi pigułkami i zgodnie z ogłoszeniem wyleczył jego lordowską mość itd., itd. Można by przytaczać nnóstwo przykładów świadczących, że ilekroć naród jest w wielkiej potrzebie, ratunek znajduje się pod ręką, właśnie tak jak w pantominie (owym mikrokosmosie), gdzie skoro tylko klownowi czegoś potrzeba: ogrzewacza do łóżka, rączki do pompy, gęsi lub damskiego boa, natychmiast spoza kulis wynurza się statysta z żądanym przedmiotem w ręku.

Z drugiej strony, kiedy ludzie podejmują jakieś przedsięwzięcie, zawsze gotowi są udowodnić, że ma ono na celu zaspokojenie najistotniejszych potrzeb świata. Powiedzmy, że jest to kolej żelazna: dyrektorzy rozpoczynają od stwierdzenia, że „ściślejsze połączenie Bathershins z Derrynane Beg jest nieodzowne dla postępu cywilizacji i odpowiada powszechnym i głośnym żądaniom wielkiego narodu irlandzkiego". Albo przypuśćmy, że chodzi o gazetę: prospekt głosi, że „w czasach, gdy kościół znajduje się w niebezpieczeństwie, zagrożony od zewnątrz przez rozpasany fanatyzm i złośliwą niewiarę, a od wewnątrz podminowany przez niebezpieczny jezuityzm i samobójczą schizmę — cierpiący lud rozgląda się dokoła, szukając z upragnieniem jakiegoś duchownego przywódcy i opiekuna. Przeto pewne grono dostojników kościelnych i szlachetnych panów wystąpiło w tej groźnej dla nas dobie z postanowieniem założenia nowej gazety «Kościelny...»" itd., itd. Przynajmniej jedno z powyższych spostrzeżeń jest zawsze prawdziwe: albo ogół potrzebuje czegoś, a więc to otrzymuje, albo też ogół otrzymuje coś, a zatem tego mu właśnie potrzeba.

Od dawna już byłem przeświadczony, że mam do spełnienia dzieło, Dzieło, jeśli wolicie, przez wielkie D; cel do osiągnięcia; otchłań, która czeka, bym się w nią rzucił jak Kurcjusz, na koniu i w pełnym rynsztunku; wielkie zło społeczne do zbadania i zwalczenia. To przekonanie nurtowało mnie od lat. Szło za mną w trop po gwarnej ulicy, siadało przy mnie w samotnej pracowni, trącało mnie w łokieć, kiedy wznosiłem puchar przy biesiadnym stole; ścigało mnie poprzez labirynt Rotten Row, deptało po piętach w odległych krainach. Na kamienistej plaży Brighton czy na piaskach Margate głos ten brzmiał donośniej od szumu morza; gnieździ się on w moim nocnym czepku i szepce: „Zbudź się, o śpiący, Dzieło twoje czeka." Zeszłego roku w Koloseum, przy świetle księżyca, ów uporczywy głosik przybył do mnie i rzekł: „Smith lub Jones (nazwisko autora nie odgrywa żadnej roli), Smith lub Jones, mój luby, wszystko to bardzo pięknie, ale powinieneś siedzieć w domu i pisać swe wielkie dzieło o snobach."

Kiedy człowiek ma tego rodzaju powołanie, niedorzeczne są wysiłki, by uchylić się przed nim. Musi przemówić do ludów, musi „wywnętrzyć się" — jakby powiedział Jeames — lub też udławić się i umrzeć. „Zważ dobrze — mawiałem często do waszego uniżonego sługi — na sposób, w jaki zostałeś stopniowo przygotowany do podjęcia swej wielkiej pracy, aż wreszcie stała się ona dla ciebie nieodpartą koniecznością." Na początku powstał świat, potem zaś, naturalnym porządkiem rzeczy, Snoby; istnieli oni wieki całe, równie mało znani jak Ameryka. Z czasem jednak — ingens patebat tellus — ludzie zaczęli niejasno zdawać sobie sprawę, że rasa taka istnieje. Nie więcej niż w dwadzieścia pięć lat potem powstała nazwa — wyrazista, pojedyncza sylaba — i na oznaczenie owej rasy. Nazwa ta rozprzestrzeniła się w całej Anglii jak później koleje żelazne; Snoby znane są i uznawane w całym Imperium, nad którym — jak mnie zapewniają — słońce nigdy nie zachodzi. „Punch" pojawia się w odpowiedniej chwili, aby na łamach swych zamieścić ich historię; pojawia się też jednostka, która w „Punchu" historię tę napisze.

Mam (i daru tego winszuję sobie z głęboką i nieustanną wdzięcznością) dobre oko na Snobów. Jeśli Prawda jest Pięknem, pięknie jest badać nawet snobizm; tropić Snobów poprzez historię, tak jak niektóre pieski w Hampshire węchem odszukują trufle; robić próbne wiercenia w społeczeństwie i natrafiać na bogate złoża snobianej rudy. Snobizm jest jak Śmierć w pewnej cytacie z Horacego, której, mam nadzieję, nigdyście nie słyszeli: „jednakową stopą wali w drzwi biedaków i kopie w bramy cesarzy". Wielkim błędem jest traktować sprawę Snobów lekko i sądzić, że istnieją oni tylko wśród klas niższych. Mniemam, że olbrzymi procent Snobów znaleźć można wśród śmiertelników wszelkiego stanu. Nie powinniście osądzać

Snobów pochopnie ani wulgarnie: czyniąc tak, dowodzicie, że sami jesteście Snobami. I mnie samemu zdarzyło się być wziętym za jednego z nich.

Pijąc kiedyś wody lecznicze w Bagnigge Wells, zatrzymałem się w. tamtejszym hotelu „Imperiał"; siadywał tam przez czas krótki naprzeciwko mnie przy śniadaniu Snob tak nieznośny, że czułem, iż póki trwa jego pobyt, nie odniosę z kuracji żadnego pożytku; Był to podpułkownik pewnego pułku dragonów nazwiskiem Snobley. Czernił buty i wąsy; seplenił, przeciągał i opuszczał „r" we wszystkich wyrazach; nosił się zawsze dziarsko i wygładzał swe lakierowane bokobrody olbrzymią, płomiennej barwy chustką, napełniając pokój tak duszącym zapachem piżma, że postanowiłem stoczyć z  nim bój, w wyniku którego jeden z nas opuści gospodę. Najpierw zacząłem zagadywac go niewinnie, czym go niezmiernie przeraziłem, bo nie wiedział, co robić wobec tego rodzaju ataków, a nigdy nie przyszło mu do głowy, by ktoś pozwolił sobie pierwszy do niego przemówić. Następnie podawałem mu gazetę, po czym widząc, że nie zwraca uwagi na wszystkie te zaczepki, patrzyłem mu uporczywie prosto w twarz i — używałem widelca w roli wykałaczki. Po dwu rankach takich poczynań nie mógł znieść tego dłużej i opuścił hotel.

Czy jeśli pułkownik to przeczyta, przypomni sobie jegomościa, który zapytał go, co sądzi o takim pisarzu jak Publicoaler, i który wypędził go z hotelu przy pomocy widelca o czterech zębach?

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ŻARTOBLIWE UWAGI O SNOBACH

Bywają Snoby względne i bezwzględne. Przez bezwzględne rozumiemy osoby będące Snobami wszędzie, w każdym towarzystwie, od rana do nocy, od młodości do grobu, jako że natura wyposażyła ich w snobizm; Snoby względne zaś — to ci, którzy są Snobami jedynie w pewnych okolicznościach i stosunkach życiowych.

Na przykład: znałem kiedyś człowieka, który popełnił w mej obecności czyn równie potworny jak ów opisany w poprzednim rozdziale. (Zdobyłem się nań w celu obrzydzenia swojej osoby pułkownikowi Snobley, mianowicie — użyłem widelca jako wykałaczki). Znałem kiedyś, powiadam, człowieka, który jedząc w mym towarzystwie obiad w kawiarni „Europa" (naprzeciwko Wielkiej Opery; jest to, jak wszystkim wiadomo, jedyne miejsce w Neapolu, gdzie można zjeść przyzwoity obiad), spożywał groszek posługując się nożem. Jego towarzystwo zrazu ogromnie mi się podobało. Poznaliśmy się w kraterze Wezuwiusza, a potem w Kalabrii zostaliśmy ograbieni i zatrzymani przez rozbójników, którzy żądali od nas okupu, co jednak nie ma nic do rzeczy. Był to człowiek o wielkich zdolnościach, bardzo dobrym sercu i rozległej wiedzy; nigdy jednak dotychczas nie widziałem go przed talerzem groszku i jego postępowanie z tym ostatnim sprawiło mi najgłębszy ból.

Skoro zobaczyłem go zachowującego się w ten sposób publicznie, miałem przed sobą jedną tylko drogę: zerwanie naszej znajomości. Poprosiłem wspólnego naszego przyjaciela (czcigodnego Poly Anthusa), by w możliwie najdelikatniejszy sposób powiadomił go o tym wyjaśniając, że zaszły przykre okoliczności — nie przynoszące bynajmniej ujmy honorowi pana Marrowfata ani nie umniejszające mojego dlań szacunku — które zmusiły mnie do zerwania z nim zażyłej znajomości. Kiedy zatem tegoż wieczoru spotkaliśmy się na balu u księżnej Monte Fiasco, obaj udaliśmy, że się wcale nie znamy.

Wszyscy w Neapolu zauważyli tę rozłąkę Damona i Pytiasza — w rzeczy samej Marrowfat parokrotnie ocalił mi był życie — ale, jako angielski gentleman, cóż miałem robić?

Mój drogi przyjaciel był w tym wypadku względnym Snobem. U wysoko postawionych osób każdej innej narodowości posługiwanie się nożem w wyżej wymieniony sposób nie jest snobizmem. Sam widziałem, jak Monte Fiasco zbierał z talerza i podnosił nożem do ust resztki sosu; podobnie czyni w towarzystwie każdy włoski principe. Widziałem też przy gościnnym stole J. C. M. arcyksiężnej Stefanii Badeńskiej (którą proszę, jeśli kiedykolwiek cesarskie jej oczy spoczną na tych skromnych wierszach, aby zechciała obdarzyć łaskawym wspomnieniem najbardziej oddanego ze swych sług), widziałem też, mówię, jak księżniczka Potztausend-Donnerwetter (owa królewsko piękna kobieta) używała noża zamiast widelca lub łyżki; widziałem, na Jowisza!, jak go niemal połknęła, niczym Ramo Sami, kuglarz indyjski. I czy wtedy zbladłem? Czy zmniejszyła się cześć moja dla księżniczki? Nie, cudna Amalio! Dama ta wzbudziła w mym sercu jedną z najszczerszych namiętności, jaką kiedykolwiek kobieta natchnęła męskie serce. O piękna! Oby nóż długo, długo jeszcze zanosił pożywienie do twych usteczek! Do najczerwieńszych i najśliczniejszych na świecie!

Przez cztery lata nie pisnąłem słówka żywej duszy o przyczynie mojej kłótni z Marrowfatem. Spotykaliśmy się w salonach arystokracji — naszych przyjaciół i krewnych. Obijaliśmy się o siebie w tańcu lub przy stole; zerwanie jednakże trwało i wydawało się nieodwołalne aż do 4 czerwca roku ubiegłego.

Spotkaliśmy się u sir George'a Gollopera. Posadzono jego po prawej, waszego zaś uniżonego sługę po lewej ręce czcigodnej lady G. W skład menu bankietu wchodził groszek — kaczka z zielonym groszkiem. Zadrżałem widząc, jak podawano Marrowfatowi, i odwróciłem się, osłabły ze strachu, że ujrzę nóż zagłębiający się w jego ohydnych szczękach. Jakież było moje zdziwienie, jaka radość, kiedy zobaczyłem, że używa widelca jak każdy inny chrześcijanin! Ani razu nie posłużył się ostrą stalą. Dawne czasy stanęły przede mną jak żywe: wspomnienie wyrządzonych mi niegdyś przysług, ocalenie mnie z rąk zbójców, jego rycerskie zachowanie się podczas owej historii z hrabiną dei Spinachi, pożyczenie mi 1700 lirów. Omal nie rozpłakałem się z radości, głos łamał md się ze wzruszenia.

— Jerzy, mój kochany! — zawołałem. — Jerzy Marrowfat, mój kochany! Kieliszek wina!

Zarumieniony, głęboko wzruszony, niemal równie drżący jak ja sam, Jerzy odpowiedział:

— Franku, co wolisz: reńskie czy maderę? Gdyby nie obecność reszty towarzystwa, byłbym go

przycisnął do piersi. Lady Golloper nie domyślała się nawet, jaki był powód wzruszenia, które sprawiło, że młoda kaczuszka, którą właśnie krajałem, znalazła się raptem na jej kolanach okrytych różowym atłasem. Ta najdobrotliwsza z kobiet wybaczyła mi mój błąd, a lokaj usunął ptaka.

Od tej pory byliśmy najlepszymi przyjaciółmi; nigdy też Jerzy nie powrócił do swego wstrętnego przyzwyczajenia. Nabył go w prowincjonalnej szkole, gdzie uprawiano groch i używano tylko dwuzębnych widelców. Dopiero na kontynencie, gdzie używa się powszechnie widelców o czterech zębach, wyzbył się owego okropnego nawyku.

W tym miejscu — i tylko w tym — wyznam, że sam należę do Szkoły Zwolenników Srebrnego Widelca, i jeśli niniejsza opowieść skłoniła bodaj jednego z moich czytelników do zastanowienia się, do poważnego zbadania samego siebie i zadania sobie pytania: „Czy jem, czy też nie jem groszku nożem?", do wyobrażenia sobie klęski, która może spaść na niego samego, jeśli będzie trwał w tym nawyku, lub na jego rodzinę, jeśli będzie musiała patrzeć na taki przykład — słowa te nie zostały napisane na darmo. A teraz pochlebiam sobie, że — bez względu na to, kim są inni autorzy — przyzna mi każdy, iż ja przynajmniej jestem człowiekiem moralnym.

Przy okazji, ponieważ niektórym czytelnikom może zbywać na bystrości umysłu, niech mi będzie wolno powiedzieć, jaki jest morał tej historii. Morał jest następujący: skoro społeczeństwo narzuciło nam pewne zwyczaje, powinniśmy być posłuszni prawom społeczeństwa i podporządkować się jego nieszkodliwym nakazom.

Gdybym poszedł do Brytyjskiego Instytutu Zagranicznego (a Boże mnie strzeż, bym miał się tam udawać pod jakimkolwiek pretekstem i w jakimkolwiek stroju), gdybym na jedną z urządzanych tam herbatek poszedł w szlafroku i rannych pantoflach, a nie w przepisowym ubiorze gentlemana, to jest w lakierkach, złocistej kamizelce, szapoklaku, gorsie z falbankami i białym halsztuku — wyrządziłbym zniewagę społeczeństwu i jadłbym groszek nożem. Niech portierzy Instytutu wyrzucą co prędzej osobnika, który dopuści się podobnego przestępstwa. Przestępca taki jest wobec społeczeństwa zdecydowanym i zatwardziałym Snobem. Społeczeństwo, podobnie jak rządy, posiada swój kodeks i policję i podporządkować im się musi każdy, kto chce odnosić korzyść z dekretów wydawanych dla wspólnego dobra.

Jestem z natury przeciwnikiem egocentryzmu i z całej mocy nienawidzę samochwalstwa; nie mogę się jednak powstrzymać od przytoczenia tutaj zdarzenia będącego ilustracją omawianej sprawy, a w którym — jak mi się zdaje — zachowałem się nader roztropnie.

Kiedy parę lat temu bawiłem w Konstantynopolu (w delikatnej misji: Rosjanie, mówiąc między nami, prowadzili podwójną grę i wysłanie specjalnego negocjatora stało się z naszej strony koniecznością), Lekkerbiss, pasza Rumelii i naonczas Główny Galeondżi Porty, wydał dla dyplomatów bankiet w swym letnim pałacu w Budżukder. Siedziałem po lewej ręce Galeondżiego, a przedstawiciel Rosji, hrabia de Diddlow, znajdował się po jego prawicy. Diddlow jest naprawdę wytwornym młodzieńcem: w trakcie rokowań trzykrotnie nasyłał na mnie zbirów, ale oczywiście wobec ludzi byliśmy przyjaciółmi i przywitaliśmy się w najserdeczniejszy i najbardziej czarujący sposób.

Galeondżi jest — lub raczej był, niestety!, gdyż skończył uduszony powrozem — zdecydowanym zwolennikiem starej szkoły tureckiej polityki. Jedliśmy palcami i zamiast talerzy mieliśmy kawałki chleba; jedyną innowacją, którą dopuszczał, były europejskie trunki; używał ich też z wielkim zapałem. Pochłaniał olbrzymie ilości jadła. Między innymi postawiono przed nim ogromny półmisek z jagnięciem ubranym we własną wełnę, nadzianym śliwkami, czosnkiem, asafetydą, pieprzem tureckim i innymi przyprawami: była to najwstrętniejsza mieszanina, jaką kiedykolwiek jadł lub wąchał żywy człowiek. Galeondżi objadał się tą potrawą; zwyczajem wschodnim nakładał ją swym przyjaciołom na prawo i na lewo, a natrafiwszy na szczególnie smakowity kąsek, własnoręcznie wpychał go gościom w usta.

Nigdy nie zapomnę miny biednego Diddlowa, kiedy jego ekscelencja, ukręciwszy dużą porcję potrawy w gałkę, z okrzykiem „Buk, Buk" (to bardzo dobre) wsadził Diddlowowi w gardło tę straszliwą pigułę. Zażywając ją Rosjanin łypnął okropnie oczami; połknął ją z grymasem, który zdawał się być wstępem do konwulsji, po czym schwyciwszy stojącą obok butelkę, której zawartość wziął za Sauterne'a, a która okazała się francuskim koniakiem, wypił duszkiem prawie kwartę, nim poznał swoją omyłkę. To go wykończyło: wyniesiono go z sali jadalnej ledwo żywego i położono w altance nad Bosforem, aby ochłonął.

Kiedy nadeszła moja kolej, przełknąłem swoją porcję z uśmiechem, powiedziałem Bismillah, oblizałem wargi z zadowoleniem, a gdy podano następne danie, sam ukręciłem gałkę tak zwinnie i z taką gracją wetknąłem ją w gardło starego Galeondżiego, że zdobyłem jego serce. Rosja została natychmiast odsunięta od dworu i traktat kabobanopolitański szczęśliwie podpisano. Co do Diddlowa, był on skończony: został odwołany do Petersburga, a sir Roderick Murchison widział go pracującego w kopalniach Uralu, oznaczonego numerem 3967.Nie potrzebuję chyba mówić, iż morałem tej opowieści jest, że w towarzystwie zdarza się wiele nieprzyjemnych rzeczy, które wypada przełknąć, i to z uśmiechem na twarzy.

ROZDZIAŁ DRUGI

SNOB KRÓLEWSKI

Już dawno, na samym początku panowania obecnej naszej najmiłościwszej królowej, zdarzyło się „pewnego pogodnego letniego wieczoru" — jakby powiedział pan James — że trzech czy czterech młodych kawalerów popijało poobiednie wino w gospodzie „Pod Godłem Królewskim" prowadzonej przez panią Anderson w królewskiej posiadłości Kensington. Wieczór był upojny i podróżni oglądali przez okno czarujący obraz. Wysokie wiązy w starych ogrodach zieleniły się bujnie, a drogą pomykały liczne powozy arystokracji angielskiej kierując się ku pobliskiemu pałacowi, gdzie książę Sussex (którego dochody pozwalały mu ostatnio jedynie na wydawanie herbatek) podejmował swą królewską siostrzenicę oficjalnym bankietem. Skoro karoce szlachty zdeponowały swych właścicieli przed pałacem, ich słudzy przyszli pociągnąć ciemnego piwa w pobliskim ogrodzie gospody „Pod Godłem Królewskim". Przez nasze okno przyglądaliśmy się tym ludziom. Na świętego Bonifacego, był to niezwykły widok!

Tulipany w ogrodach Mynheera Van Duncka nie miały świetniej szych barw niż pstrokate liberie tych sługusów. Riusze na ich piersiach przypominały kolorowe polne kwiaty, wszystkie barwy tęczy lśniły na ich pluszowych hajdawerach, a ci, którzy mieli długie laski, przechadzali się po ogrodzie z tym uroczystym wdziękiem, z tym rozkosznym podrygiwaniem łydek, które zawsze tak nieodparcie nas olśniewa. Aleja zdawała się dla nich za wąska, kiedy tak kroczyli obok siebie, dotykając się kanarkowymi, karmazynowymi i jasnoniebieskimi węzłami szamerunków na ramionach.

Nagle wśród tej dumnej parady rozległ się dźwięk dzwoneczka, otwarły się boczne drzwi i (po wysadzeniu z karocy swej królewskiej pani) weszli lokaje Jej Królewskiej Mości w szkarłatnych ubraniach ozdobionych czarnym pluszem i epoletami.

Żal było patrzeć, jak tamci biedacy rozpierzchli się przed nowoprzybyłymi. Ani jeden z zacnych prywatnych pluszowców nie mógł stawić czoła królewskim fagasom. Zeszli z alei, wpełzli do ciemnych kątów i w milczeniu pili swoje piwo. Królewscy pluszowcy panoszyli się w ogrodzie do chwili, kiedy oznajmiono, że obiad dla pluszowców królewskich podany. Wówczas wycofali się, i z pawilonu, w którym jedli, dochodziły nas tradycyjne wiwaty, mowy i skandowane oklaski. Pozostałych fagasów nie ujrzeliśmy już więcej.

Kochane moje fagasy, tak niedorzecznie pyszne w jednej chwili, a tak pokorne w następnej — są jedynie kopiami swych doczesnych panów. Kto małodusznie podziwia marne przymioty, jest Snobem — może ta definicja najlepiej określa charakter Snoba.

Dlatego to właśnie zaryzykowałem, z największym zresztą szacunkiem, umieszczenie Snoba królewskiego na czele mej listy, zmuszając wszystkich innych do ustąpienia mu pierwszeństwa, podobnie jak fagasy ustąpiły przedstawicielstwu królewskiemu w ogrodach Kensington. Powiedzieć o takim a takim dostojnym monarsze, że jest Snobem, to tylko stwierdzić, że Jego Królewska Mość jest człowiekiem. Królowie są także ludźmi, a więc i Snobami. W kraju, w którym Snoby stanowią większość, Super-Snob jest z pewnością osobą odpowiednią do sprawowania rządów. U nas udało im się to w podziwu godny sposób.

Na przykład Jakub I był Snobem, i do tego szkockim Snobem; nie ma na świecie bardziej dokuczliwego stworzenia. Wydaje się, iż nie posiadał on ani jednej ludzkiej zalety: ani odwagi, ani wspaniałomyślności, ani uczciwości, ani rozumu, ale przeczytajcie sobie, co o nim napisali wielcy wieszczowie i uczeni Anglii! Karol II, wnuk jego, był łajdakiem, ale nie był Snobem; natomiast współczesny mu Ludwik XIV, ten nadęty czciciel ceremoniału i biurokracji, był dla mnie zawsze zupełnie niewątpliwym królewskim Snobem.

Nie będę jednakże szukał przykładów Snobów królewskich w naszym własnym kraju, ale wymienię sąsiednie królestwo Brentford i jego zmarłego monarchę, wielkiego i nieodżałowanego Gorgiusa IV. Z tą samą uniżonością, z jaką lokaje w gospodzie „Pod Godłem Królewskim" ustąpili przed królewską liberią, arystokracja narodu brentfordzkiego kłaniała się i płaszczyła przed Gorgiusem, proklamując go pierwszym gentlemanem w Europie. I doprawdy zastanawiające jest, kogo gentlemeni uważają za gentlemana, skoro nadali Gorgiusowi taki tytuł.

Co to znaczy być gentlemanem? Czy to znaczy być uczciwym, delikatnym, wspaniałomyślnym, dzielnym, mądrym i posiadając wszystkie te zalety, okazywać je na zewnątrz w najbardziej uroczy sposób? Czy gentleman powinien być lojalnym synem, wiernym mężem i uczciwym ojcem? Czy powinien wieść przyzwoite życie, płacić rachunki, mieć wykwintne i eleganckie upodobania oraz wzniosłe i szlachetne cele w życiu? Jednym słowem, czy biografia Pierwszego Gentlemana w Europie nie powinna być taka, by mogły ją z pożytkiem czytać na pensjach dorastające panienki z dobrego domu i studiować z korzyścią w zakładach wychowawczych szlachetni młodzieńcy? Pytanie to zadaję wszystkim wychowawcom młodzieży — pani Ellis i kobietom angielskim, wszystkim nauczycielom — od doktora Hawtrey aż do pana Squeersa. Widzę przed sobą w wyobraźni straszliwy trybunał młodości i niewinności zasiadający pod opieką swych wychowawców (jak na przykład owe dziesięć tysięcy rumianych sierot, wychowanków zakładu przy katedrze św. Pawła), a przed nim — Gorgiusa broniącego swej sprawy. Precz z sali sądowej, precz z sali sądowej, tłusty, stary Floryzelu! Woźni, wyrzućcie tego opuchłego, pokrytego krostami dziada! Jeśli już Gorgius musi mieć pomnik w nowym pałacu, który buduje naród Brentfordczyków, powinien on stanąć w sali dla lokajów. Powinno się go przedstawić przy krajaniu fraka, w której to sztuce podobno celował. Uchodził on również za wynalazcę ponczu maraskinowego, klamerki do butów (było to w czasie rozkwitu jego młodości i inwencji) oraz chińskiego pawilonu, najohydniejszego budynku na świecie. Umiał powozić czwórką koni prawie tak dobrze jak woźnica brightońskiego dyliżansu, fechtowae t się z gracją i jak powiadają, grał dobrze na skrzypcach. Uśmiechał się też z tak nieodpartym wdziękiem, że osoby dopuszczone przed jego dostojne oblicze stawały mu się oddane duszą i ciałem i padały jego ofiarą, tak jak królik pada ofiarą wielkiego boa-dusiciela.

Założyłbym się, że gdyby dzięki jakiejś rewolucji posadzono na tronie brentfordzkim pana Widdicomba, ludzie byliby tak samo urzeczeni jego nieodparcie monarszym uśmiechem i drżeliby klękając do ucałowania jego ręki. Gdyby pojechał do Dublinu, postawiono by obelisk w miejscu, gdzie wylądował, jak to uczynili Irlandczycy po wizycie Gorgiusa. Wszyscyśmy czytali z uciechą historię owej podróży króla do kraju baraniej potrawki, gdzie obecność jego wzbudziła taką furię wiernopoddańczości i gdzie najsławniejszy człowiek w kraju, baron Bradwardine, wszedłszy na pokład królewskiego jachtu i znalazłszy kieliszek nadpity przez Gorgiusa, włożył go do kieszeni jako bezcenną pamiątkę i powrócił łódką na brzeg. Ale baron usiadł na kieliszku, stłukł go i mocno pociął poły swego fraka; w ten sposób bezcenna pamiątka została po wsze czasy stracona dla świata. O szlachetny Bradwardine! Cóż za staroświecki zabobon zdołał rzucić cię na kolana przed takim bożkiem?

Jeśli macie ochotę pofilozofować nad zmiennością spraw ludzkich, pójdźcie obejrzeć figurę Gorgiusa w jego prawdziwych, autentycznych szatach, w gabinecie figur woskowych. Wstęp — jeden szyling. Dzieci i lokaje — sześć pensów. Idźcie, zapłaćcie sześć pensów.

ROZDZIAŁ TRZECI

WPŁYW ARYSTOKRACJI NA SNOBÓW

W niedzielę minął tydzień, odkąd będąc w naszym mieście w kościele, słyszałem, jak po nabożeństwie dwóch Snobów wiodło rozmowę o pastorze. Jeden z nich pytał drugiego, kim jest ten duchowny.

— Jest to pan Taki-a-taki — odpowiedział drugi Snob. — Kapelan domowy hrabiego Jak-mu-tam.

— Ach, doprawdy? — rzekł pierwszy Snob tonem nieopisanego zadowolenia.

W jego umyśle ortodoksyjność i charakter pastora od tej chwili przestały budzić jakiekolwiek wątpliwości. Nie wiedział o hrabim więcej niż o kapelanie, ale powziął opinię o charakterze tego ostatniego na podstawie autorytetu pierwszego i poszedł do domu zupełnie zadowolony z jego wielebności — jak prawdziwy, nędzny, uniżony Snobik.

Zdarzenie to dało mi więcej do myślenia niż samo kazanie; zadumałem się nad rozmiarami i doniosłością lordochwalstwa w naszym kraju. Cóż to mogło mieć za znaczenie dla Snoba, czy jego wielebność jest, czy nie jest kapelanem jego lordowskiej mości? Jakaż cześć dla tytułu para panoszy się w tym wolnym kraju! Jesteśmy nią wszyscy objęci i wszyscy na klęczkach oddajemy hołd tytułom. A jeśli chodzi o wielki temat, który omawiam, sądzę, że wpływ instytucji parów na snobizm przewyższył wszystkie inne wpływy.

Wzrost liczby Snobów, popieranie ich i podtrzymywanie zawdzięczamy rodom arystokratycznym, co według słów lorda Johna Russela, jest z ich strony „bezcenną usługą".

I nie może być inaczej. Człowiek zdobywa wielki majątek, pomaga skutecznie jakiemuś ministrowi, wygrywa walną bitwę, zawiera traktat albo wreszcie jest zdolnym prawnikiem, pobiera niezliczone honoraria i zostaje sędzią; w nagrodę za to kraj obdarza go na zawsze złotą koroną (o większej lub mniejszej ilości pałek lub liści), tytułem oraz godnością ustawodawcy. „Zasługi twoje są tak wielkie — mówi naród — że twoim dzieciom wolno będzie nami rządzić. To zupełnie nie szkodzi, że twój najstarszy syn jest idiotą; uważamy twoje zasługi za tak znaczne, że twoje godności przeleją się na niego z chwilą, gdy śmierć pozbawi twe szlachetne buty ich właściciela. Jeśli jesteś biedny, damy ci tyle pieniędzy, abyście mogli, ty i twój pierworodny, żyć stale w dostatku i splendorach. Życzeniem naszym jest, aby w tym szczęśliwym kraju istniała osobna rasa dzierżąca najwyższe godności, otrzymująca wszystkie pierwsze nagrody i mająca największe szanse zdobycia wszelkich rządowych posad i nominacji. Nie możemy zrobić parów z wszystkich twoich kochanych dzieci — uczyniłoby to tytuł para pospolitym i zatłoczyłoby nadmiernie Izbę Lordów — ale będą one miały wszystko, co rząd jest w stanie ofiarować: będą kapitanami i podpułkownikami mając dziewiętnaście lat, podczas gdy sędziwi porucznicy tkwić będą po trzydzieści lat przy musztrze; mając lat dwadzieścia jeden będą dowodzili statkami i weteranami, którzy bili się już wtedy, kiedy ich nie było jeszcze na świecie. A zważywszy, iż jesteśmy wybitnie wolnym narodem, tudzież aby zachęcić każdego do spełniania jego obowiązków, powiadamy wszystkim ludziom wszystkich stanów: zróbcie olbrzymi majątek, pobierajcie ogromne honoraria jako prawnicy albo wygłaszajcie wielkie przemówienia, lub wreszcie wyróżnijcie się i wygrajcie jakąś bitwę — a wówczas... nawet wy wstąpicie do uprzywilejowanej klasy, a dzieci wasze automatycznie będą nami rządzić."

Jakżeż możemy zapobiec snobizmowi, jeśli taka potężna instytucja narodowa istnieje tylko po to, aby oddawać mu cześć? Jak możemy nie płaszczyć się przed lordami? Byłoby to wbrew naturze ludzkiej. Któryż człowiek zdoła się oprzeć tak przemożnej pokusie? Natchnieni tym, co nosi nazwę szlachetnego współzawodnictwa, niektórzy uganiają się za zaszczytami i zdobywają je; inni, sami zbyt słabi i małoduszni, ślepo wielbią i korzą się przed tymi, co je zdobyli; jeszcze inni, którym się nie powiodło, wściekle nienawidzą, wymyślają i zazdroszczą. Bardzo niewielu jest tak łagodnych i zgoła nie zarozumiałych filozofów, którzy potrafią ze spokojem obserwować stan, w jakim znajduje się społeczeństwo, mianowicie: zorganizowane płaszczenie się, uświęcony ustawami, podły kult człowieka i mamony, jednym słowem — uwieczniony snobizm, i spokojnie odniosą się do tego zjawiska. I ciekaw jestem, czy wśród tych spokojnych moralistów znalazłby się choć jeden, którego serce nie zabiłoby zadowoleniem, gdyby można go było oglądać spacerującego po Pall Mall w towarzystwie dwóch książąt? Nie, w naszych warunkach społecznych niepodobieństwem jest nie być czasami Snobem.

Warunki te pchają człowieka z gminu do snobistycznej podłości, szlachcica zaś — do snobistycznej arogancji. Szlachetna markiza w opisie swych podróży ubolewa, że pasażerowie parowców zmuszeni są stykać się z „ludźmi wszelkiego rodzaju i stanu", dając przez to do zrozumienia, że przestawanie ze stworzeniami boskimi przykre jest dla jej lordowskiej mości, która jest od nich wyższa. Kiedy markiza X pisze w ten sposób, musimy pamiętać, że tego rodzaju uczucie nie byłoby naturalne w sercu żadnej kobiety. Zwyczaj jednak płaszczenia się i służalczości przyjęty przez całe otoczenie tej pięknej i wspaniałej damy, właścicielki tylu a tylu czarnych i innych brylantów, istotnie doprowadził ją do przekonania, że jest wyższa ponad ogół i że ludzie nie powinni obcować z nią inaczej jak na wielki dystans. Pamiętam, że byłem kiedyś w Kairze w chwili, gdy jeden z europejskich książąt krwi przejeżdżał tamtędy w drodze do Indii. Pewnego wieczoru w gospodzie zapanowało wielkie poruszenie: jakiś człowiek utopił się w pobliskiej studni. Wszyscy mieszkańcy hotelu wybiegli na podwórze, a wśród nich wasz uniżony sługa. Zapytał on pewnego młodzieńca o powód całego tego zamieszania. Skąd miałem wiedzieć, że ten młody człowiek był księciem krwi? Nie miał korony ani berła: ubrany był w białą kurtkę i filcowy kapelusz, ale okazał zdziwienie, że ktoś zwraca się do niego. Odpowiedział jakimś niezrozumiałym mruknięciem i — skinął na adiutanta, by ten podszedł r o z m ó w i ć s i ę z e m n ą. To nasza wina, a nie możnych tego świata, że uważają się oni za stojących o tyle wyżej od nas. Jeśli będziesz uparcie rzucał się pod koła, posąg Kriszny przejedzie po tobie, możesz być tego pewny; i jeśliby przed nami, drogi mój przyjacielu, wybijano codziennie pokłony, gdybyśmy napotykali na każdym kroku ludzi płaszczących się przed nami w niewolniczym uwielbieniu — wpadlibyśmy całkiem naturalnie w ton wyższości i przyjęlibyśmy wielkość, którą by świat tak uporczywie nas obdarzał.

A oto — zaczerpnięty z podróży lorda L. przykład, jak spokojnie, pogodnie i naturalnie wielki człowiek przyjmuje hołdy niższych od siebie. Po kilku głębokich i wnikliwych uwagach o mieście Brukseli, jego lordowska mość pisze: „Bawiąc dni kilka w hotelu «Belle Vue» — zakładzie ogromnie przechwalonym, ale ani w połowie tak wygodnym jak «Hôtel de France» — poznałem doktora L., lekarza poselstwa. Pragnął on wobec mnie sprawować honory domu i zamówił dla nas u szefa restauracji un dîner en gourmand, utrzymując, że zakasuje on paryskiego Rochera. Siedziało nas sześć czy osiem osób przy stole i wszyscy zgodziliśmy się, że obiad był nieskończenie gorszy od paryskiego, a przy tym o wiele droższy. Tak to bywa z kopiami."

I tak to bywa z jegomościami w rodzaju tego, który wydał obiad. Doktor L., pragnąc „czynić honory domu" wobec jego lordowskiej mości, fetuje go najlepszymi specjałami, które można dostać za pieniądze, a lord znajduje ucztę kosztowną i marną. Kosztowną! Nie była ona kosztowna dla niego. Marną! Pan L. zrobił, co mógł, by zadowolić szlachetne podniebienie lorda, tymczasem ten przyjmuje ucztę, a amfitriona odprawia z przymówką. To tak, jakby pasza o trzech buńczukach skarżył się na nie dość hojny bakszysz.

Ale jakżeby mogło być inaczej w kraju, gdzie lordochwalstwo jest częścią składową naszego credo i gdzie dzieci nasze uczy się od małego uważać Księgę parów za drugą Biblię Anglika?

ROZDZIAŁ CZWARTY

«KRONIKA DWORSKA» I JEJ WPŁYW NA SNOBÓW

Przykład jest najlepszą nauką, zacznijmy więc od prawdziwej i autentycznej historii, która unaocznia, jak wychowuje się młodych arystokratycznych Snobów i jak wcześnie ich snobizm doprowadzany bywa do rozkwitu. Pewna piękna i modna dama (wybacz, łaskawa pani, że historia twa zostanie podana do publicznej wiadomości, jest ona jednak tak umoralniająca, że powinna być znana szerokiemu ogółowi) opowiadała mi, że w czasach swej wczesnej młodości miała znajomą, która obecnie jest zresztą również piękną i modną damą. Skoro wymienię pannę Snobky, córkę sir Snobky'ego, której prezentacja u dworu wywołała taką sensację, czyż potrzebuję jeszcze mówić coś więcej?

Kiedy panna Snobky była jeszcze tak młoda, że przebywała w pokojach dziecinnych i chodziła na spacery do St. James Park pod opieką francuskiej guwernantki oraz olbrzymiego, włochatego fagasa w kanarkowej liberii domu Snobkych, spotykała niekiedy na tych przechadzkach lorda Klaudiusza Lollipopa, młodszego syna markiza Sillabub. W samej pełni sezonu rodzina Snobky nagle, z niewyjaśnionych przyczyn, postanowiła opuścić Londyn. Panna Snobky rozmawiała ze swoją przyjaciółką i powiernicą.

— Co powie biedny Klaudiusz Lollipop, kiedy usłyszy o mojej nieobecności? — spytało czułe dziewczątko.

— Och, może się wcale nie dowie — odrzecze powiernica.

— Ależ, moja droga, przeczyta o tym w gazetach — odpowiedziała kochana siedmioletnia modnisia.

Już wtedy znała swoją ważność i wiedziała, jak cały angielski świat, wszystkie tzw. dobre rodziny, wszyscy czciciele Srebrnego Widelca, wszyscy plotkarze, wszystkie panie sklepikarzowe, krawcowe, rejentowe i kupcowe (które mają równie mało szans, by obcować towarzysko z jakimś przedstawicielem rodu Snobkych, jak mój miły czytelnik na zjedzenie kolacji w towarzystwie cesarza chińskiego), śledzi każdy krok Snobkych z zainteresowaniem i lubi wiedzieć, kiedy przyjeżdżają oni do Londynu i kiedy go opuszczają.

Oto opis sukien panny Snobky i jej matki, lady Snobky, przytoczony z gazety:

MISS SNOBKY

Habit de Cour — składający się z żółtej gazowej sukni, narzuconej na spód z jasnozielonego brokatu, skrojonej en tablier — i przybranej pęczkami brukselki; stanik i rękawy suto ozdobione sutażem, tren różowy, usiany białymi rzodkiewkami. Strój głowy: marchewki i marszczone wstążki.

LADY SNOBKY

Costume de Cour — składający się z sukni z trenem z najwspanialszych pekińskich chustek, wytwornie przybranej cekinami, dżetami i czerwoną tasiemką. Stanik i spód z jasnoniebieskiej welwetyny, wykończone falbankami i kokardami ze sznura do dzwonków. Na piersiach — rogalik. Strój głowy: ptasie gniazdo z rajskim ptakiem, osadzone na bogatej kołatce en ferronniére. Ten wspaniały ubiór, wykonany przez Madame Caroline z Regent Street, budził powszechny podziw.

Takie rzeczy się czyta. O, pani Ellis! O matki, córki, ciotki i babki angielskie, takie to pisaniny umieszcza się dla was w gazetach! Jak możecie nie być matkami, córkami itd. Snobów, skoro podaje się wam podobne bzdury?

Różową stopkę eleganckiej chińskiej panienki wpycha się w trzewik rozmiarami zbliżony do solniczki i trzyma się w nim biedne paluszki, uwięzione i podkurczone, tak długo, aż skarleją na dobre. Później już stopa nie urośnie do naturalnej wielkości, gdyby nawet dać jej balię zamiast buta, i Chinka na całe życie ma maleńkie stopy i jest kaleką. O, droga panno Wiggins, niech pani dziękuje swemu losowi, że te piękne nóżki pani — chociaż zaklinam się, iż w chodzie są tak małe, że ich prawie nie widać — niech pani dziękuje losowi, że świat nigdy czegoś podobnego z nimi nie uczynił; ale niech pani rozejrzy się wokoło i zobaczy, ilu pani przyjaciółkom z najwyższych sfer przedwcześnie i nieuleczalnie spaczono i skrępowano mózgi.

Jak można wymagać od tych biednych stworzeń, by poruszały się naturalnie, skoro świat i właśni rodzice tak okrutnie je okaleczyli? Tak długo jak istnieje Kronika dworska, skąd, u licha, mają ludzie w niej wymieniani uważać się za równych uniżonej rasie, która codziennie czyta te wstrętne bzdury? Zdaje mi się, że nasz kraj jest obecnie jedynym krajem na świecie, gdzie kwitnie nadal w pełni Kronika dworska i gdzie czyta się: „Dzisiaj Jego Królewska Wysokość książę Pattypan został wywieziony w wózeczku na świeże powietrze", „Księżniczka Pimminy pojechała na spacer w asyście swych dam dworu ł w towarzystwie swej lalki" itd. śmiejemy się z powagi, z jaką Saint Simon oznajmia, że „Sa Majesté se médicamente aujourd'hui". To samo szaleństwo odbywa się przecież co dnia tuż pod naszym nosem. ów cudowny a tajemniczy człowiek, autor Kroniki dworskiej, co wieczór z pełną teczką nawiedza redakcje czasopism. Kiedyś poprosiłem pewnego redaktora, aby pozwolił mi zaczaić się na niego.

Słyszałem, że w pewnym królestwie, gdzie książę-małżonek jest z pochodzenia Niemcem (musi to być Portugalia, gdyż królowa tego kraju poślubiła niemieckiego księcia, którego miejscowa ludność podziwia i bardzo szanuje), ilekroć ów książę bawi się polowaniem na króliki w Cintra lub też na bażanty w Mafra, strzelby nabija mu oczywiście gajowy, po czym podaje je szlachcicowi-koniuszemu, ten zaś podaje je z kolei księciu, który strzela, oddaje wystrzeloną broń szlachcicowi, który wręcza ją gajowemu, i tak dalej. Ale książę nie przyjmie strzelby z rąk tego, który ją ładuje.

Dopóki trwać będzie ta nienaturalna i potworna etykieta, muszą istnieć Snoby. Wszystkie trzy osoby zaangażowane w tej transakcji są w owej chwili Snobami.

Pierwszy Snob, gajowy — najmniejszy ze wszystkich, gdyż sprawuje swoją codzienną służbę; tutaj jednak występuje jako Snob, to znaczy uniża się przed inną ludzką istotą (księciem), z którym wolno mu kontaktować się tylko przez osobę trzecią. Wolny portugalski gajowy, który uznaje się za niegodnego kontaktowania się z kimkolwiek bezpośrednio, daje dowód, że jest Snobem.

Drugi Snob — szlachcic pełniący służbę przy księciu. Jeśli odbiór strzelby od gajowego ma uwłaczać księciu, spełnienie tej czynności uwłacza także szlachcicowi. Występuje on jako Snob wobec gajowego, któremu przeszkadza w kontaktowaniu się z księciem, oraz wobec księcia, któremu składa poniżający hołd.

Trzeci Snob — portugalski książę-małżonek. Znieważa on w ten sposób swych bliźnich. Nic złego by się nie stało, gdyby przyjął wprost usługę gajowego, przyjmując ją jednak pośrednio, znieważa i samą usługę, i obydwu ludzi, którzy ją spełniają, toteż twierdzę z całym należnym respektem, że jest on niewątpliwym, choć królewskim Sn—m.

A potem czytacie w „Diario do Goberno": „Wczoraj Jego Królewska Mość bawił na łowach w lasach Cintra w asyście pułkownika de Whiskerando Sombrero. Jego Królewska Mość powrócił do Necessidades na śniadanie" itd., itd.

Och, ta Kronika dworska! — wołam raz jeszcze. Precz z Kroniką dworską — tym motorem i propagatorem snobizmu! Przyrzekam zaprenumerować na na cały rok każde pismo, które ukaże się bez Kroniki dworskiej, gdyby to nawet miał być sam „Morning Herald". Kiedy czytam te bzdury, zrywam się w gniewie, czuję się człowiekiem nielojalnym, królobójcą, członkiem Klubu Cielęcej Głowy. Jedyna Kronika dworska, która mi się podobała, przyniosła opowiadanie o królu hiszpańskim, który się upiekł prawie w całości, ponieważ nie starczyło czasu na to, aby Premier wezwał Szambelana, by ten zażądał od Marszałka Dworu, by ów zlecił Szefowi Lokajów, by tenże nakazał Nadwornej Pokojówce, aby przyniosła kubeł wody dla ugaszenia Jego Królewskiej Mości.

Jestem jak ów pasza z trzema buńczukami, któremu sułtan posyła swoją Kronikę dworską — powróz.

Ta kronika mnie dławi. Oby przepadła na wieki.

ROZDZIAŁ PIĄTY

CZYM ZACHWYCAJĄ SIĘ SNOBY

A teraz zastanówmy się, jak nawet wielkim ludziom trudno nie być Snobami. Czytelnikowi, którego delikatne uczucia zostały urażone stwierdzeniem, że królowie, książęta i lordowie są Snobami, łatwo jest powiedzieć: „Ty sam jesteś Snobem. Niby to malujesz Snobów, a w rzeczywistości kopiujesz tylko swoją własną brzydką gębę z zarozumiałością i samouwielbieniem Narcyza." Wybaczę jednak memu wytrwałemu czytelnikowi ten wybuch złego humoru, zważywszy na nieszczęśliwe jego urodzenie i kraj, z którego pochodzi. Być może, iż każdy Brytyjczyk musi być w pewnym stopniu Snobem. Gdyby ludzie dali się przekonać o tym fakcie, byłoby to już z pewnością wielkim osiągnięciem. Skoro wskazałem chorobę, miejmy nadzieję, że inni uczeni potrafią odkryć lekarstwa.

Jeżeli ty, który należysz do średnich warstw społecznych, jesteś Snobem, ty, któremu specjalnie nikt nie pochlebia, który nie masz dworaków; którego żadni uniżeni lokaje ani sklepikarze nie odprowadzają do drzwi z ukłonami; któremu policjant zwraca uwagę, byś nie tamował ruchu; który przepychasz się przez ciżbę tego świata, potrącany przez bliźnich naszych, Snobów; rozważ, o ile trudniej jest uniknąć snobizmu człowiekowi pozbawionemu tych atutów, które ty posiadasz; takiemu, który przez całe życie był przedmiotem uwielbienia i małodusznych zachwytów. Rozważ, jak trudno jest bożyszczu Snobów nie być Snobem.

Podczas gdy w tak przekonywający sposób rozprawiałem z moim przyjacielem Eugeniem, minął nas lord Buckram, syn markiza Bagwig, po czym zastukał do drzwi swej rodzinnej rezydencji przy Red Lion Square. Jego szlachetni rodzice zajmowali, jak wiadomo, wysokie stanowiska na dworach zmarłych monarchów. Markiz był lordem Kredencerzem, małżonka jego zaś — Strażniczką Puderniczki Królowej Szarloty. Buck (jak go nazywam, gdyż żyjemy z sobą bardzo blisko) kiwnął mi głową przechodząc, a ja jąłem wykazywać Eugeniowi, że niepodobieństwem było, aby ów szlachetny młody człowiek nie był jednym z nas, skoro przez całe życie wystawiony był na działanie Snobów.

Rodzice jego postanowili dać mu najlepsze wykształcenie i jak mogli najwcześniej, posłali go do szkoły. Wielebny Otto Rose, doktor św. teologii, przełożony Akademii Przygotowawczej dla młodych szlachciców i gentlemenów w Richmond Lodge, wziął małego lorda w swoje ręce, czyli upadł przed nim na twarz i oddał mu boską cześć. Przedstawiał go zawsze ojcom i matkom, którzy odwiedzali swe dzieci w szkole. Mówił z dumą i przyjemnością o najszlachetniejszym markizie Bagwig jako o jednym z łaskawych przyjaciół i opiekunów swego zakładu. Potrafił użyć lorda Buckrama jako przynęty dla tak wielu uczniów, że dobudowano do Richmond Lodge nowe skrzydło i wstawiono trzydzieści pięć nowych łóżeczek z białymi firankami. Pani Rose miała zwyczaj zabierania małego lorda do swego jednokonnego wolantu, kiedy udawała się z wizytami, czym doprowadziła do tego, że panie rektorowa i doktorowa omal nie pękły z zazdrości. Kiedy lorda Buckrama przyłapano z synem doktora na okradaniu pewnego sadu, doktor bez litości wyłoił skórę swemu rodzonemu chłopcu za wodzenie młodego lorda na złe drogi. Rozstał się z lordem płacząc. Kiedy ktokolwiek przychodził z wizytą do doktora, na stole w jego gabinecie leżał zawsze list zaadresowany do Jaśnie Oświeconego Markiza Bagwig.

W Eton lordowi Buckramowi wybito z głowy sporą dozę snobizmu; dawano mu tam rózgi z całkowitą bezstronnością. Ale i tam uczepiła się go dobrana szajka służalczych czcicieli tytułów. Młody Krezus pożyczył mu dwadzieścia nowiutkich suwerenów z banku swego ojca. Młody Snaily odrabiał za niego ćwiczenia i usiłował „bywać u niego w domu"; natomiast młody Bull pobił go w walce trwającej pięćdziesiąt pięć minut, ponadto kilkakrotnie dostało mu się zbawienne lanie za nie dość staranne wyczyszczenie butów jego pana, Smithal. W zaraniu swego życia nie wszyscy chłopcy są służalcami.

Kiedy jednak poszedł na uniwersytet, uczepił się go cały tłum służalców. Wychowawcy płaszczyli się przed nim. Profesorowie w refektarzu mówili mu grube, niezgrabne komplementy. Dziekan nigdy nie dostrzegał jego nieobecności na nabożeństwach ani nie słyszał hałasów dochodzących z jego mieszkania. Wielu młodzieńców z zacnych domów (bo właśnie wśród nich, w środowisku z Baker Street, snobizm rozkwita bujniej niż w jakiejkolwiek innej sferze społeczeństwa angielskiego) uczepiło się go jak pijawki. Pożyczkom Krezusa nie było teraz końca i ledwo Buckram wyjechał w pole z chartami, a już Snaily (z natury nader nieśmiałe stworzenie) znajdował się u jego boku, gotów na wzięcie najtrudniejszej przeszkody śladami swego przyjaciela. Młody Rose przybył do tego samego college, specjalnie w tym celu wstrzymany w naukach przez swego ojca. Wydał raz kwartalną pensję na jedną kolację dla Buckrama; wiedział jednak, że rozrzutność w tak dobrej sprawie będzie mu zawsze wybaczona oraz że ilekroć wymienił w liście nazwisko Buckrama, nadchodził zawsze z domu dziesięciofuntowy banknot. Nie wiem, co za szalone wizje rodziły się w mózgach pani Podge i panny Podge, żony i córki przełożonego college, do którego uczęszczał lord Buckram, ale czcigodny ten staruszek był z natury zbyt rdzennym fagasem, by choć na chwilkę przypuścić, że jego dziecko mogłoby poślubić arystokratę. Przyśpieszył przeto związek swej córki z profesorem Krabem.

Kiedy lord Buckram uzyskawszy stopień honorowego magistra (gdyż Alma Mater jest także Snobką i płaszczy się przed lordem na równi z innymi) pojechał za granicę dla uzupełnienia swej edukacji, domyślacie się wszyscy, na jakie narażony był niebezpieczeństwa i jakie zastawiano nań pułapki. Lady Leach i jej córki jeździły za nim do Paryża, do Rzymu i z Rzymu do Baden-Baden; panna Leggitt rozszlochała się w jego obecności, kiedy oznajmił, że ma zamiar opuścić Neapol, po czym zemdlała w ramionach swej mamy; kapitan Macdragon z Macdragonstown w hrabstwie Tipperary wezwał go do „wyjaśnienia swych zamiarów w stosunku do jego siostry, panny Macdragon z Macdragonstown" i oznajmił, że go zastrzeli, jeśli nie poślubi owej nieskalanej i pięknej młodej istoty, która następnie poszła do ołtarza z panem Muffem w Cheltenham. Gdyby wytrwałe zabiegi oraz czterdzieści tysięcy funtów na rękę mogły były go skusić, panna Lidia Krezus byłaby niewątpliwie została lady Buckram. Hrabia Towrowski, jak całemu eleganckiemu światu wiadomo, zadowolił się połową tej sumy.

A teraz czytelnik zapewne pragnie się dowiedzieć, jakim był ów człowiek, który zranił tyle serc niewieścich i tak niezmierną popularnością cieszył się u mężczyzn. Opisanie go byłoby wycieczką osobistą. A poza tym to, jakim on jest, jakie są jego osobiste zalety, nie ma doprawdy żadnego znaczenia.

Przypuśćmy, że jest to młody szlachcic o upodobaniach literackich i że wydał wiersze nie wiem jak słabe i niemądre: Snoby kupowałyby jego tomiki tysiącami, a wydawcy (którzy nie chcieli dać ani grosza za moje Kwiaty namiętności i moją wspaniałą epopeję) daliby mu, ile by tylko zażądał. Przypuśćmy, że jest to szlachcic jowialny, który lubi obrywać kołatki u drzwi wejściowych, odwiedzać szynki i obijać policjantów: publiczność będzie poglądać z sympatią na jego zabawy i nazwie go serdecznym, poczciwym chłopcem. Przypuśćmy, że lubi grę i wyścigi, że uprawia szwindle na torze, a przy kartach zniża się do szulerki: ogół wybaczy mu, a wielu porządnych ludzi będzie zabiegać o jego. łaski, tak jak zabiegaliby o łaski włamywacza, gdyby ten przypadkowo był lordem. Przypuśćmy, że jest idiotą: mimo to na mocy chwalebnej konstytucji jest dość dobry na to, by nami rządzić. Przypuśćmy wreszcie, że jest uczciwym i szlachetnie myślącym gentlemanem: tym lepiej dla niego. Ale może być osłem, a jednak cieszyć się szacunkiem; albo łajdakiem, ale popularnym; albo łotrem, a przecież ludzie znajdą wytłumaczenie dla jego występków. Snoby będą go wielbić mimo wszystko. Mężczyźni będą go honorować, a kobiety spoglądać nań łaskawym okiem, choćby był nie wiem jak szpetny.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

O NIEKTÓRYCH SNOBACH Z DOBRYCH RODZIN

Naraziwszy się na gwałtowną obmowę za wciągnięcie monarchów, książąt i powszechnie szanowanej arystokracji do kategorii Snobów, sądzę, iż wywołam ogólne zadowolenie dając wyraz w niniejszym rozdziale memu niezłomnemu przekonaniu, że największa obfitość Snobów występuje wśród tzw. dobrych domów naszego rozległego i szczęśliwego Imperium. Kroczę po mojej ukochanej Baker Street (pracuję właśnie nad życiorysem Bakera, założyciela tej sławnej ulicy); chodzę po Harley Street (gdzie co drugi dom jest ozdobiony tarczą herbową), po Wimpole Street, tym smutnym jak katakumby, zakurzonym mauzoleum dobrych rodzin; błądzę około Regenfs Park, gdzie tynk opada z murów budynków, gdzie kaznodzieje-metodyści przemawiają do paru małych dzieci na trawnikach, a opasłe nieroby samotnie spacerują po błotnistych alejkach; stąpam po osobliwych zygzakach Mayfair, gdzie można ujrzeć powozik pani Kitty Lorimer obok ozdobionej rodowym herbem karety starej lady Lollipop; wędruję poprzez Belgrawię, ową bladą i elegancką dzielnicę, której wszyscy mieszkańcy wyglądają sztywno i poprawnie, a domy pomalowane są na nikły bladobrunatny kolor; gubię się w nowych placach i tarasach wzdłuż nowiuteńkiej, wspaniaę ej linii kolejowej Bayswater — Tyburn i we wszystkich tych dzielnicach uderza mnie jedna i ta sama prawda. Zatrzymuję się przed pierwszym lepszym domem i mówię: „O domu, mieszkają w tobie Snoby! O kołatko, stukają w ciebie Snoby! O rozmamłany sługusie, oparty o żelazną  balustradę i wygrzewający na słońcu swe leniwe łydki, jesteś opłacany przez Snobów." Jest to zaiste straszliwe spostrzeżenie; poczciwego człowieka może nieledwie do szaleństwa doprowadzić myśl, że zapewne nie ma wśród tych domów nawet jednego na dziesięć, w którym na stole w salonie nie leżałaby Księga parów. Ze względu na zło, jakie wyrządza ta głupia książka, chciałbym, by wszystkie jej egzemplarze zostały spalone, tak jak cyrulik spalił pełne rycerskich mamideł książki Don Kichota.

Spójrzcie na ten okazały dom stojący pośrodku placu. Mieszka tam hrabia Loughcorrib: intraty jego wynoszą pięćdziesiąt tysięcy rocznie. Wydane przezeń w zeszłym tygodniu déjeuner dansant kosztowało — któż wie ile? Same kwiaty do ozdoby apartamentów i na bukiety dla pań kosztowały czterysta funtów. Ten człowiek w wyszarzałych spodniach, który z płaczem schodzi ze schodów, przyszedł upomnieć się o swój dług. Hrabia Loughcorrib doprowadził go do ruiny, a teraz nie chce z nim mówić; oto stoi tam u siebie w gabinecie i zerka na niego spoza firanki. Idź swoją drogą, Loughcorrib; jesteś Snobem, oszustem bez serca, hipokrytą gościnności, łajdakiem podsuwającym społeczeństwu sfałszowane banknoty... ale staję się zbyt wymowny.

Widzicie ten piękny dom, dom nr 23, do którego dzwoni właśnie chłopiec od rzeźnika. Na tacy niesie trzy baranie kotlety przeznaczone na obiad dla zupełnie innej, wielce szanownej rodziny: lady Zuzanny Scraper i jej córek, panny Scraper i panny Emilii Scraper. Służbę, na jej szczęście, zgodzono bez utrzymania: dwóch olbrzymich służących ubranych na niebiesko i kanarkowo, tłustego, ostrożnego stangreta metodystę, oraz kamerdynera, który nigdy nie pozostałby w tym domu, gdyby nie to, że był ordynansem generała Scrapera, kiedy ten okrył się sławą pod Walcheren. Wdowa po generale posłała jego portret do Klubu Zjednoczonych Wojskowych: powieszono go tam w jednej z ubieralni od podwórka. Widać na nim generała stojącego przy oknie z czerwonymi firankami; w oddali tuman, wśród którego błyska ogień armatni, generał wskazuje na mapę z napisem: „Walcheren, Tobago".

Lady Zuzanna, jak to wszyscy wiedzą z „Biblii brytyjskiej", jest córką wielkiego i zacnego hrabiego Bagwig, o którym już uprzednio była mowa. Uważa ona, że wszyscy jej bliscy są największymi i najlepszymi ludźmi na świecie. Prym wśród rodzaju ludzkiego dzierżą oczywiście Buckramowie, jej własny ród; tuż za nimi idą Scraperowie. Generał Scraper był najznakomitszym z generałów; jego najstarszy syn, Scraper Buckram Scraper, jest obecnie największym i najlepszym; drugie miejsce po nim zajmuje młodszy syn, ona zaś sama jest ideałem kobiety.

Zaiste, jest ona wielce szanowną i czcigodną damą. Chodzi do kościoła; oczywiście wyobraża sobie, iż gdyby tego zaniechała, kościół znalazłby się w niebezpieczeństwie. Wspiera wszelkie parafialne akcje charytatywne i jest kierowniczką wielu chwalebnych instytucji dobroczynnych: Szpitala Położniczego im. Królowej Szarloty, Przytułku dla Praczek, Schroniska dla Córek Doboszów Brytyjskich i wielu innych. Jest istnym wzorem matrony.

Nie ma takiego kupca, który mógłby powiedzieć, że rachunek jego nie został przez nią zapłacony pierwszego dnia każdego kwartału. Żebracy z okolic jej domu unikają jej jak zarazy, gdyż ilekroć wychodzi pod opieką Jana, sługa ten ma zawsze w pogotowiu kilka kart żebraczych dla biedaków zasługujących na wsparcie. Wszystkie wydatki na dobroczynność opędza sumą dziesięciu gwinei rocznie. "W całym Londynie nie ma drugiej wielkiej damy, której nazwisko za tak marną sumę równie często ukazywałoby się w gazetach.

Te trzy kotleciki, które w tej chwili wnoszone są do domu przez drzwi kuchenne, zostaną podane na rodowym srebrze o siódmej wieczór, w obecności olbrzymiego służącego, kamerdynera w czerni oraz przy blasku widniejących wszędzie scraperowskich tarcz herbowych, żal mi panny Emilii Scraper: jest jeszcze bardzo młoda — młoda i głodna. Czy to prawda, że wydaje ona swe pieniądze kieszonkowe na bułki? Tak twierdzą złośliwi; niewiele jednak na te bułki może wydać biedne głodne dziewczątko! Albowiem faktem jest, że po zapłaceniu lokajów i panien służących, i tłustych cugantów (wynajętych), i sześciu proszonych obiadów w karnawale, i dwóch uroczystych przyjęć wieczorowych, i czynszu za wielki dom, i jesiennej podróży do wód krajowych lub zagranicznych — dochody szanownej lady kurczą się do maleńkiej sumy i jest ona równie biedna jak wy i ja.

Nie posądzilibyście jej o to widząc ją jadącą w wielkiej karecie, widząc pióra, wstążki i brylanty, kołyszące się na płowych włosach ponad majestatycznym, orlim nosem; słysząc o północy głośne wołanie: „kareta dla lady Zuzanny Scraper" rozlegające się po całej Belgrawii; widząc, jak wchodzi z szelestem sukien do kościoła, a za nią usłużny Jan z całą torbą książek do nabożeństwa. Czyż to możliwe — powiedzielibyście — aby tak wielka i dostojna osoba miała trudności pieniężne? Niestety! tak jednak jest.

Założę  się, że nigdy w życiu, w tym złym i ordynarnym świecie, nie słyszała nawet brzmienia wyrazu „Snob". I — o wielkie nieba! — jakżeby się przeraziła dowiadując, że ona, dostojna jak Minerwa, ona, czysta jak Diana (jednakże bez wulgarnej skłonności tej pogańskiej bogini do sportów na świeżym powietrzu), że i ona także jest Snobką!

A przecież Snobką jest niewątpliwie, dopóki przypisuje tak ogromną wartość sobie, swemu nazwisku, swemu wyglądowi; dopóki pozwala sobie na ową nieznośną pompatyczność; dopóki paraduje za granicą niczym Salomon w całej swej chwale; dopóki kładzie się do łóżka (a pewien jestem, iż to czyni) w turbanie z wetkniętym weń rajerem i w nocnej koszuli z dworskim trenem; dopóki jest tak niemożliwie cnotliwa i wyniosła, dopóki wreszcie nie zamieni przynajmniej jednego lokaja na kotlety baranie dla panienek.

Wyobrażenie o niej wyrobiłem sobie na podstawie opowiadań mego szkolnego kolegi a jej syna, Sydneya Scrapera — adwokata bez żadnej praktyki, najbardziej niewzruszonego, najgrzeczniejszego i najbardziej dystyngowanego ze Snobów, który nigdy nie wydał ani grosza ponad swą roczną stufuntową pensję i którego można ujrzeć co wieczór w klubie „Oxford i Cambridge", jak uśmiecha się głupkowato nad „Quarterly Review", popijając z błogim i niewinnym zadowoleniem półlitrowkę portweinu.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

O NIEKTÓRYCH SNOBACH Z DOBRYCH RODZIN

Przyjrzyjcie się domowi sąsiadującemu z rezydencją lady Scraper. Ten pierwszy budynek z płócienną markizą nad wejściem. Baldachim zostanie spuszczony dziś wieczór ku wygodzie znajomych sir Alureda i lady S. de Mogyns, których przyjęcia budzą tak wielki podziw zarówno u szerokiego ogółu jak i u samych gospodarzy.

Brzoskwiniowe liberie obramowane srebrem oraz seledynowe pluszowe ineksprymable czynią z lokajów rodu de Mogyns chlubę Hyde Parku, kiedy towarzyszą lady de Mogyns, która rozparta na atłasowych poduszkach, z miniaturowym spanielem w ramionach, kłania się tylko samej śmietance najwyższej sfery. Czas zmienił wiele w Marianie albo raczej — jak sama siebie nazywa — Marii Annie de Mogyns.

Była ona córką kapitana Flacka z pułku armii terytorialnej z Rathdrum, który przed wielu laty przeprawił się wraz ze swą jednostką z Irlandii do Caermarthenshire, by bronić Walii przed korsykańskim najeźdźcą. Pułk zakwaterował sich w Pontydwdlm, gdzie Mariana poznała i usidliła swego de Mogynsa, młodego miejscowego bankiera. Atencje jego wobec panny Flack na pewnym balu po wyścigach były tego rodzaju, że jej ojciec orzekł, iż de Mogyns musi bądź zginąć z honorem, bądź zostać jego zięciem. Młodzieniec wolał małżeństwo. Nazywał się wówczas Muggins, a ojciec jego, prosperujący bankier, dostawca wojskowy, szmugler i w ogóle człowiek imający się wszystkiego, omal go nie wydziedziczył z powodu tego związku. Opowiadają, że Muggins senior został baronetem za to, że swego czasu pożyczył był pewną sumę k . r . n . w. nej os . b . s. ości. Ja w to nie wierzę. Rodzina kr. 1. w. ka zawsze płaciła swoje długi poczynając od księcia Walii w dół.

Jakby nie było, pozostał do końca życia zwykłym sir Thomasem Muggins i reprezentował miasto Pontydwdlm w Parlamencie przez długie lata po wojnie. Z biegiem czasu, oczywiście, stary bankier umarł i — by użyć stosownego w takich okolicznościach zwrotu — zostawił po sobie bardzo dużo. Syn jego Alfred Smith Mogyns otrzymał w spadku prawie cały majątek, jak również tytuł, tradycję rodową i krwawą rękę w herbie. Po niewielu latach wypłynął jako sir Alured Mogyns Smyth de Mogyns, o genealogii wynalezionej dlań przez redaktora Księgi parów Fluke'a. W dziele owym przedstawia się ona następująco:

„de mogyns — sir Alured Mogyns Smyth, drugi baronet. Gentleman ten jest przedstawicielem jednego z najstarszych rodów walijskich, którego antenaci sięgają zamierzchłej starożytności. W posiadaniu rodziny znajduje się drzewo genealogiczne wywodzące ród od Sema, a legenda sprzed wielu tysięcy lat głosi, iż zostało ono narysowane na papirusie przez wnuka tegoż patriarchy. Jakkolwiekby rzecz się miała, niezmierna starożytność rodu Mogynsów nie może ulegać żadnej wątpliwości.

Za czasów Boadycei Hogyn Mogyn o Stu Tucznych Wołach ubiegał się o rękę tej księżniczki jako rywal Karaktakusa. Był to mąż olbrzymiej postawy; padł on zabity przez Swetoniusza w bitwie, która położyła kres wolności Brytanii. Od niego pochodzili w prostej linii książęta z Pontydwdlm, Mogyn o Złotej Harfie (por. Mabinogion lady Szarloty Guest), Bogyn-Merodac-ap-Mogyn (czarny niegodziwiec, syn Mogyna) oraz cały długi szereg bardów i wojowników, sławnych zarówno w Walii jak w Armoryce. Udzielni książęta z Mogyn długo bronili się przed zaborczymi królami Anglii, aż wreszcie Gam Mogyns poddał się królewiczowi Henrykowi, synowi Henryka IV, po czym jako sir Dawid Gam de Mogyns odznaczył się w bitwie pod Agincourt. Od niego to pochodzi obecny baronet. Tutaj rodowód ciągnie się dalej, aż dochodzi do Thomasa Mugginsa, pierwszego baroneta na zamku Pontydwdlm, przez 23 lata posła z tego okręgu, który dał życie synowi imieniem Alured Mogyns Smyth, obecnemu baronetowi, który poślubił Marię Annę, córkę zmarłego generała Flacka z Ballyflack w Królestwie Irlandii, z rodu hrabiów Flack, palatynów świętego Cesarstwa Rzymskiego. Potomstwo sir Alureda: Alured Caradoc, ur. 1819, Mariana, ur. 1811, Blanka Adeliza, Emilia Doria, Adelaida Obleans, Katinka Rastopczyna, Patryk Flack, zm. 1809.

Herb: złamany łuk gotycki barwy czerwonej na tle ukośnego krzyża. Szczyt: sikorka z odwróconą w tył głową.

Motto: Ung Roy ung Mogyns."

Długo trwało, nim lady de Mogyns zabłysła jak gwiazda w modnym świecie. Z początku biedny Muggins znalazł się w rękach Flacków, Clancych, Toole'ów i Shanahanów, irlandzkich krewnych swojej żony, i chociaż był wówczas jeszcze tylko dziedzicem in spe, w domu jego do gardzieli powinowatych z Zielonej Wyspy lały się strumieniami wina i nektar narodowy. Tom Tufto musiał nawet wyprowadzić się z ulicy, na której mieszkali w Londynie, ponieważ — mówił — „rozchodził się po niej z domu tych Ihlandczyków taki przeklęty fetor whisky".

Dopiero za granicą nauczyli się dobrego tonu. Pchali się na wszystkie zagraniczne dwory i łokciami torowali sobie drogę do salonów ambasadorów. Rzucali się jak lwy na zabłąkanych arystokratów i łowili młodych lordów wojażujących pod opieką mentorów. Wydawali przyjęcia w Neapolu, Rzymie i Paryżu. W tym ostatnim mieście udało im się sprawić, że pewien książę krwi uczęszczał na ich soirées, i tamże po raz pierwszy wystąpili pod nazwiskiem de Mogyns, które z taką dumą po dziś dzień noszą.

Krążą najrozmaitsze opowiadania o tym, jak rozpaczliwe wysiłki czyniła nieposkromiona lady de Mogyns celem zdobycia tego stanowiska w świecie, które obecnie zajmuje. Ci z moich ukochanych czytelników, którzy należą do stanu średniego i nie znają gorączkowych zmagań, zawziętych walk, intryg, kabał i rozczarowań, panujących — jak słyszę — w modnym świecie, mogą błogosławić swemu losowi za to, że przynajmniej nie są modnymi Snobami. Intrygi, które knuła lady de Mogyns, by księżna Buckskin zgodziła się wziąć udział w jej przyjęciach, wzbudziłyby podziw samego Talleyranda. Nie otrzymawszy raz spodziewanego zaproszenia na herbatkę tańcującą do lady Aldermanbury, dostała zapalenia mózgu i byłaby popełniła samobójstwo, gdyby nie bal w Windsorze. Przytoczoną niżej historyjkę znam z ust samej lady Clapperclaw, z domu lady Kathleen O'Shaughnessy, córki hrabiego Turfanthunder:

„Kiedy ta wstrętna Irlandka w przebraniu, lady Muggins, walczyła o swoją pozycję towarzyską i wprowadzała w świat swoją szpetną córkę Blankę — mówiła stara lady Clapperclaw — (Mariana ma garb i nie pokazują jej, chociaż to jedyna dama w całej rodzinie) — kiedy ta nieszczęsna Polly Muggins «bywała» z Blanką o nosie jak rzodkiewka, loczkach jak marchewki i twarzy jak brukiew — zależało jej ogromnie na naszej protekcji, ponieważ jej ojciec był pastuchem w majątku mego ojca. Na obiedzie u hrabiego Volau-vent, ambasadora francuskiego, korzystając z chwili ciszy zapytała mnie wprost, dlaczego nie posłałem jej zaproszenia na mój bal.

— Bo moje pokoje są już za pełne i zgnietliby łaskawą panią w tłoku — powiadam. I rzeczywiście, ona zajmuje tyle miejsca co słoń, a zresztą nie chciałam po prostu jej zaprosić i koniec.

Sądziłam, że moja odpowiedź ją osadzi, ale następnego dnia zjawia się u mnie z płaczem i mówi:

— Droga lady Clapperclaw, nie proszę dla siebie, tylko dla mojej najmilszej Blanki! To pierwszy karnawał tej młodej istoty i ona miałaby nie być na pani balu! Moje wrażliwe dziecko uschnie i umrze ze zmartwienia. J a wcale nie chcę przyjść. J a zostanę w domu, żeby pielęgnować sir Alureda, który ma atak podagry. Ale wiem, że pani Bolster się wybiera; zaopiekuje się Blanką.

— Nie chciała pani nic dać na Fundusz Ubogich w Rathdrum, pani, która przecież pochodzi z te] gminy — mówię jej — i której dziadek (porządny był to człowiek) pasał tam krowy.

— Czy dwadzieścia gwinei wystarczy, najdroższa lady Clapperclaw?

— Dwadzieścia gwinei wystarczy — powiadam na to, a ona zapłaciła; wobec tego powiedziałam: — Blanka może przyjść, ale pani nie, proszę to sobie zapamiętać.

Odeszła rozpływając się w podziękowaniach.

— I czy pan uwierzy? Kiedy nadszedł mój bal, ta wstrętna kobieta zjawiła się razem z córką!

— Czyż nie powiedziałam pani, że pani ma nie przychodzić — spytałam w srogim gniewie.

— Co świat byłby na to powiedział? — wola na to moja lady Muggins. — Mój powóz pojechał po sir Alureda do klubu; niech mi pani pozwoli zostać tylko przez dziesięć minut, najdroższa lady Clapperclaw.

— No, skoro pani już tu jest, Madame, może pani zostać i zjeść kolację — odpowiedziałam i przez cały wieczór nie przemówiłam już do niej ani słowa więcej.

— A teraz — wykrzyknęła stara lady Clapperclaw klaszcząc w dłonie i mówiąc silniejszym niż zwykle akcentem . irlandzkim — po wszystkich uprzejmościach, które jej wyświadczyłam, jak pan myśli, co zrobiła ta zła, ordynarna, przebrzydła parweniuszka, ta wnuczka pastucha? Nie odkłoniła mi się wczoraj w Hyde Parku i nie przysłała mi zaproszenia na swój dzisiejszy bal, choć powiadają, że ma tam być książę Jerzy."

Tak, to fakt. W wyścigu mody zawzięta i ruchliwa de Mogyns zdystansowała biedną, starą Clapperclaw. Jej postępy w towarzystwie można prześledzić po kółkach znajomych, o których względy zabiegała, których poznała, przestała znać i pozostawiła poza sobą. Tak mężnie walczyła o reputację w świecie, że ją zyskała, bezlitośnie odtrącając nogą niższe szczeble drabiny, w miarę jak stawała na wyższych.

Pierwsi padli ofiarą jej irlandzcy krewniacy; ojcu kazała jadać w jadalni dla służby, zresztą ku jego wielkiemu zadowoleniu; posłałaby tam chętnie i sir Alureda, gdyby nie był kołkiem, na którym pragnie zawiesić swe przyszłe zaszczyty, no, i — mimo wszystko — płatniczym fortun jej córek. On jest potulny i zadowolony. Tak długo był gentlemanem, że się przyzwyczaił i doskonale odgrywa rolę pana domu. W dzień jeździ od „Artura" do „Unii" i od „Unii" do „Artura".

Jest pechowcem w pikiecie, a w wista u „Podróżników" przegrywa do różnych młodzieńców sumy, które wystarczają im na bardzo przyzwoite utrzymanie.

Jego syn zajął ojcowski fotel w Parlamencie i oczywiście zapisał się do Młodej Anglii. Jest to jedyny w kraju człowiek, który wierzy w ród de Mogynsów i wzdycha do czasów, gdy rydwan de Mogynsa wiódł roty do bitwy. Napisał tomik sentymentalnych wierszydeł. Nosi na piersi pukiel włosów Lauda Wyznawcy i Męczennika i zemdlał całując pantofel papieża w Rzymie. Sypia w białych rękawiczkach z kozłowej skóry i w zastraszający sposób nadużywa chińskiej herbaty.

ROZDZIAŁ ÓSMY

O WIELKICH SNOBACH Z CITY

Nie można ukryć faktu, że niniejsza seria artykułów wywołuje niebywałą sensację we wszystkich sferach naszego Imperium. Uwagi wyrażające podziw(!), wątpliwość (?), niezadowolenie, zgorszenie, uznanie lub wściekłość wpływają masowo do skrzynki pana „Puncha". Zostaliśmy pociągnięci do odpowiedzialności za zdradzenie tajemnic trzech różnych rodów de Mogyns; odnaleziono aż cztery ladies Zuzanny Scraper; a młodzi panowie wręcz boją się zamawiać półlitrówki portweinu i uśmiechać się głupkowato nad „Quarterly Review", by ich nie wzięto omyłkowo za JWP Sydneya Scrapera.

„Za cóż pan może mieć taką złość do Baker Street?" — strofuje mnie pewna nadobna pani, która pisze najwidoczniej z tej właśnie dzielnicy. „Dlaczego atakować jedynie Snobów z arystokracji? — pisze inny szanowny korespondent. — Czy nigdy nie nadejdzie kolej na Snobów snobistycznych?" „Zabierz się pan do Snobów uniwersyteckich!" — woła pewien oburzony jegomość (który napisał „elegancki" przez dwa „1"). „Niech pan zdemaskuje Snobów klerykalnych" — proponuje inny. „Bawiąc niedawno w paryskim hotelu «Meurice» — wspomina pewien spryciarz — widziałem lorda B., jak wychylał się z okna z butami w ręku i wrzeszczał: Garçon, cirez-moi ces bottes . Czy nie powinno się zaliczyć go do Snobów?"

Nie; bynajmniej. Jeśli buty jego lordowskiej mości są brudne, to dlatego, że jest on lordem B. i chodzi pieszo. Nie ma nic snobistycznego w posiadaniu jednej tylko pary butów w ogóle czy też jednej ulubionej pary, a już z pewnością nie jest snobizmem życzyć sobie, aby była ona czysta. Postępek lorda B. był zupełnie naturalny i gentlemański. Nie, pisząc te szczere uwagi, nie pragniemy czynić aluzji osobistych. Podobnie jak Fidiasz czerpał wzór przynajmniej z dwudziestu wybranych piękności, nim wyrzeźbił jedną Wenerę, tak i my musimy zbadać z tysiąc Snobów po to, by przedstawić jednego na papierze.

Wielkie Snoby z City zajmują w hierarchii następne miejsce i jako tacy powinni być poddani rozważaniom. Ale tutaj występuje pewna trudność. Wielki Snob z City bywa przeważnie bardzo trudno dostępny. Jeśli nie jesteś kapitalistą, nie możesz dotrzeć do jego gabinetu w głębi banku na Lombard Street. Jeśli nie jesteś latoroślą arystokratycznego rodu, masz mało nadziei na ujrzenie go w domu. W wielkiej snobistycznej firmie w City bywa przeważnie jeden wspólnik, którego nazwisko figuruje na liście składek na cele dobroczynne i który uczęszcza do Exeter Hall; drugiego (Snoba bankierskiego o zamiłowaniach naukowych) ujrzeć możesz czasem przelotnie na soirées u lorda N. lub na odczytach w Instytucie Londyńskim; trzeciego (Snoba bankierskiego o gustach artystycznych) — na licytacjach dzieł sztuki, na zamkniętych pokazach wystaw czy też w Operze lub Filharmonii. Jednakże w większości wypadków wszelka zażyłość z tą poważną, nadętą i lęk budzącą istotą jest niemożliwa.

Ktoś będący zwykłym gentlemanem może mieć nadzieję zasiadania przy każdym prawie stole; może zostać zaproszony do wiejskiej posiadłości lorda Duke; może zatańczyć kadryla w samym pałacu Buckingham (ukochana lady Wilhelmino Wagglewiggle! Czy pamięta pani sensację, którą wzbudziliśmy na balu u naszej umiłowanej zmarłej monarchini, królowej Karoliny w Brandenburg House, Hammersmith?) — ale drzwi Snoba z City są dlań na ogół zamknięte. Stąd wszystko, co się wie o tej wielkiej klasie, pochodzi przeważnie ze słyszenia.

W innych krajach europejskich Snob bankierski bywa bardziej wylewny, udziela się bardziej niż u nas i dopuszcza cały świat do swego otoczenia. Wszyscy np. znają książęcą gościnność rodziny Scharlaschild w Paryżu, Neapolu, Frankfurcie itd. Na swoich fêtes przyjmują oni cały świat, nawet biedotę. Książę Polonia w Rzymie i brat jego książę Strachino znani są również ze swej gościnności. Podoba mi się szczególnie pierwszy z wymienionych szlachetnych panów. Ponieważ tytuły w Rzymie nie kosztują drogo, postarał się, by prokurent jego banku został markizem, co nie przeszkadza, że wyciągnie od ciebie bajocco równie zręcznie jak pierwszy lepszy człowiek z gminu. Miło jest móc paroma groszami sprawić zadowolenie takim personatom; w ten sposób najbiedniejszy człowiek czuje się zdolny do świadczenia dobra. Poloniowie połączyli się przez małżeństwo z największymi i najstarszymi rodami rzymskimi i w stu miejscach w mieście można zobaczyć ich heraldyczne godło (złocisty grzyb na lazurowym polu) obok herbów Colonnów i Doriów.

Nasze Snoby z City posiadają tę samą manię zawierania arystokratycznych związków małżeńskich. Lubię ten widok. Jestem z natury zawzięty i zazdrosny; lubię patrzeć, jak dwie wydymane wielkości, które dzierżą po społu prym życia towarzyskiego w tym państwie, z natury wzajemnie się nienawidząc, zawierają rozejm i łączą się w imię przyziemnych interesów obu stron. Przyjemnie mi patrzeć, jak stary arystokrata, napęczniały dumą rodową, potomek przesławnych normandzkich rozbójników, których krew wieki całe pozostała nieskalana, spoglądający z wysoka na zwykłych Anglików niczym wolno urodzony Amerykanin na Murzyna — przyjemnie patrzeć, jak ów stary pyszałek Stiffneck zmuszony jest pochylić głowę, przełknąć swoją piekielną dumę i wypić kielich upokorzenia nalany mu przez kamerdynera firmy Pump & Aldgate.

— Pump & Aldgate — mówi on — twój dziadek był murarzem i jego cebrzyk do wapna dotąd przechowywany jest w banku. Twój rodowód rozpoczyna się w przytułku dla nędzarzy, mój wywodzi się ze wszystkich domów królewskich w Europie. Przeprawiłem się ze Zdobywcą; jestem rodzonym kuzynem Karola Młota, Orlanda Szalonego, Filipa Augusta, Piotra Okrutnego i Fryderyka Barbarossy. Na mojej tarczy herbowej widnieje obok mego królewski herb Brentfordu. Gardzę tobą, ale potrzebuję pieniędzy, toteż sprzedam ci moją ukochaną córkę, Blankę Stiffneck, za sto tysięcy funtów, aby oczyścić moją hipotekę. Niech twój syn ją poślubi, a zostanie ona lady Blanką Pump & Aldgate.

Stary Pump & Aldgate z zapałem przyjmuje ofertę. I pocieszająca to rzecz pomyśleć, że urodzenie można kupić za pieniądze. W ten sposób uczy się człowiek właściwie je oceniać. Dlaczego my, którzy go nie posiadamy, mielibyśmy cenić je wyżej niż ci, którzy je mają? Może największym pożytkiem, jaki da się odnieść z owej Księgi parów, byłoby przejrzenie całej listy celem przekonania się o ilości nabywców i sprzedawców urodzenia oraz o tym, jak biedni synowie arystokracji potrafią jakoś sprzedać się córkom bogatych Snobów z City, a bogate Snoby z City kupują szlachetne ladies. Pozwoliłoby to nam podziwiać podwójną podłość tych transakcji.

Stary Pump & Aldgate kupuje towar i wypłaca należność. Sprzedaż dziewczyny jest pobłogosławiona przez biskupa w kościele świętego Jerzego na Hanover Square, a następnego roku czytacie: „W Roehampton, w sobotę lady Blanka Pump szczęśliwie powiła syna i dziedzica."

Po tym interesującym wydarzeniu jakiś dawny znajomy, spotkawszy młodego Pumpa w gabinecie przyjęć banku w City, powiedział doń poufale:

— Jak tam twoja żona, Pump, mój stary?

Pan Pump przybrał wyraz wielkiego zakłopotania i obrzydzenia i odczekawszy dobrą chwilę rzekł:

— Lady Blanka Pump czuje się dosyć dobrze, dziękuję.

— Ach, a ja myślałem, że to twoja żona! — powiedział poufały złośliwiec żegnając się, a w dziesięć minut potem cała Giełda trzęsła się od tej historii; opowiada się ją tam do dzisiejszego dnia za każdym razem, gdy pojawia się młody Pump.

Możemy sobie wyobrazić ciężki żywot, jaki musi prowadzić ten biedny Pump, męczennik mamony. Pomyślcie o rozkosznym życiu domowym człowieka, którym żona gardzi, który nie może przyjmować swych przyjaciół we własnym domu, który porzuciwszy średnie szczeble życia nie jest jeszcze dopuszczony na wyższe, ale który przyjmuje z rezygnacją zniewagi, zwłokę i upokorzenia pocieszając się myślą, że synowi jego będzie lepiej.

W niektórych bardzo staromodnych klubach londyńskich panował ongiś zwyczaj, że gdy któryś z gentlemenów poprosił o resztę z gwinei, wydawano mu ją w umytym srebrze, ponieważ monety świeżo wyszłe z rąk gminu uważane były za „zbyt ordynarne na to, by kalać palce gentlemana". Podobnie dzieje się z pieniędzmi Snoba z City: dopiero kiedy się oczyszczą przez jedno czy dwa pokolenia, kiedy „przemyją" się na majątki ziemskie, lasy, zamki i rezydencje miejskie, mogą uchodzić za prawdziwą arystokratyczną monetę. Stary Pump zamiata kantor, biega na posyłki, staje się zaufanym urzędnikiem i wspólnikiem. Pump II zostaje szefem firmy, robi coraz więcej pieniędzy i żeni syna z córką hrabiego. Pump III prowadzi dalej bank, ale głównym jego czynem w życiu jest spłodzenie Pumpa IV, który wychodzi już na całkiem wypierzonego arystokratę, zasiada w Izbie jako baron Pumpington, a jego ród panuje dziedzicznie nad naszym narodem Snobów.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

O NIEKTÓRYCH SNOBACH WOJSKOWYCH

O  ile nie ma na świecie nic przyjemniejszego niż towarzystwo dobrze wychowanych i wykształconych panów wojskowych, o tyle nie ma nic nieznośniejszego niż towarzystwo Snobów wojskowych. Można ich znaleźć wśród wszystkich stopni, począwszy od generała, którego stara, wywatowana pierś błyszczy od gwiazd, klamer i orderów, a skończywszy na początkującym kornecie, który stara się goleniem przyśpieszyć porost brody i który został właśnie przydzielony do Sasko-Koburskich Lansjerów.

Zawsze podziwiałem ów panujący w naszym kraju system przyznawania rang, dzięki któremu wyżej wymieniony chłopaczek (który jeszcze w zeszłym tygodniu dostawał lanie za błędy ortograficzne) otrzymuje komendę nad wielkimi, brodatymi wojakami otrzaskanymi z wszelkimi niebezpieczeństwami klimatu i bitew. Dlatego że lokuje pieniądze u bankiera, będzie przewodził ludziom posiadającym tysiąc razy więcej doświadczenia i zasług; z biegiem czasu spłyną na niego wszystkie możliwe w zawodzie wojskowym zaszczyty, podczas gdy podwładny mu żołnierz-weteran jako jedyną nagrodę za swoje męstwo otrzyma łóżko w szpitalu Chelsea, a stary oficer, którego miejsce zajął, odejdzie na mizerną emeryturę i na nędznym półżołdzie dokona gorzkiego żywota.

Kiedy w „Gazecie Wojskowej" czytam wiadomości w rodzaju: „Porucznik Grig z Gwardii Bombardierów zostaje mianowany kapitanem na miejsce kapitana Grizzle, który przechodzi na emeryturę", wiem, jaki jest los Grizzle'a, starego bojownika wojen hiszpańskich. Towarzyszę mu w duchu do prowincjonalnej mieściny, w której osiedla się i rozpaczliwie usiłuje żyć jak gentleman z pensji równej połowie płacy czeladnika krawieckiego. Wyobrażam też sobie, jak mały Grig systematycznie awansuje, przeskakuje z jednego pułku do drugiego, otrzymując za każdym razem wyższy stopień i zawsze unikając nieprzyjemnej służby poza granicami kraju. Mając lat trzydzieści jest pułkownikiem. A wszystko to dlatego, że ma pieniądze i że ojcem jego jest lord Grigsby, który już przed nim miał to samo szczęście. Z początku Grig rumieni się zapewne wydając rozkazy starym ludziom, którzy pod każdym względem górują nad nim. I jak rozpieszczonemu dziecku bardzo trudno jest uniknąć sobkostwa i arogancji, tak owemu rozpieszczonemu dziecięciu Fortuny bardzo ciężko nie być Snobem.

Prostoduszny czytelnik musiał niejednokrotnie zdziwić się, że armia, ta największa z wszystkich naszych politycznych instytucji, mimo wszystko tak dobrze spisuje się w polu; musimy też przyznać, że Grig i jemu podobni zdobywają się na odwagę, gdy zajdzie tego potrzeba. Wymuskane pułki księcia biły się nie gorzej niż inne (mówią, że lepiej, ale to nonsens). Sam wielki książę był elegantem i dawał sobie radę jak przed nim Marlborough. Ale to tylko dowodzi, że eleganci są tak samo dzielni jak i inni Brytyjczycy, jak wszyscy Brytyjczycy. Zgódźmy się, że wysoko urodzony Grig szarżował na okopy w Sobraon równie dziarsko jak kapral Wallop, eks-chłopak od pługa.

Czasy wojny są dla niego łaskawsze niż czasy pokoju. Pomyślcie o życiu Griga w Gwardii Bombardierów; o marszach z Windsoru do Londynu, z Londynu do Windsoru, z Knightsbridge do Regent's Park; o idiotycznej służbie polegającej na dokonywaniu inspekcji pasów żołnierskich w kompanii lub koni w stajniach, czy na wrzeszczeniu: „Na ramię broń!", do których to obowiązków wystarczyłby najmniejszy móżdżek, jaki kiedykolwiek posiadał śmiertelny człowiek. Obowiązki zawodowe posługacza są równie trudne i urozmaicone. Czerwono odziani stajenni, przytrzymujący konie gentlemenów na St. James's Street, sprostaliby tej robocie wcale nie gorzej od owych niemądrych, prostodusznych, dwornych, narwanych poruczniczków, których oglądamy obijających się po Pall Mali w bucikach na wysokich obcasach lub też zebranych wokół sztandaru pułkowego na dziedzińcu pałacu królewskiego o jedenastej, kiedy przygrywa orkiestra. Czy mój ukochany czytelnik widział kiedy jednego z tych młodzieńców defilującego krokiem paradowym przed flagą lub — nade wszystko — spełniającego skomplikowaną czynność salutowania jej? Warto przejść się do pałacu, aby być świadkiem tej wspaniałej próbki błazeństwa.

Raz czy dwa razy miałem zaszczyt spotkać pewnego starszego pana, którego uważam za okaz wojskowego wyszkolenia, a który przez całe życie służył w eleganckich pułkach lub też nimi dowodził. Mam na myśli generała sir George'a Granby Tufto, K. C. B., K. T. S., K. H., K. S. W., itd., itd. Maniery jego są pod każdym względem nienaganne; w towarzystwie jest idealnym gentlemanem — oraz najbardziej rdzennym Snobem.

Człowiek, choćby najstarszy, nic na to nie poradzi, że jest głupcem, i sir George mając lat sześćdziesiąt osiem jest większym osłem, niż kiedy wstępował do wojska jako piętnastoletni chłopiec. Odznaczył się wszędzie; nazwisko jego jest chlubnie wymieniane w dwudziestu co najmniej „Gazetach Wojskowych"; on to właśnie jest tym, którego wywatowaną pierś, Lśniącą od niezliczonych odznaczeń, czytelnik miał już okazję poznać. Trudno powiedzieć, jakie cnoty posiada ów szczęśliwy jegomość. Nigdy w życiu nie przeczytał żadnej książki, a pismo jego sinej, zniekształconej podagrą starczej ręki jest wciąż jeszcze pismem sztubaka. Dożył sędziwego wieku, dorobił się siwych włosów, ale nie stał się ani trochę czcigodny. Ubiera się do dziś w sposób rażąco młodzieńczy, sznuruje i watuje swoją starą postać, jakby był ciągle jeszcze przystojnym George'em Tufto z roku 1800. Jest to samolub, brutal, pasjonat i obżartuch. Ciekawe jest poobserwować go przy stole i widzieć, jak pęcznieje w talii i jak jego małe, nabiegłe krwią oczka lubują się widokiem jadła. Mówiąc używa wielu przekleństw, a po obiedzie opowiada sprośne garnizonowe anegdotki. Ze względu na rangę i lata służby ludzie otaczają tego ugwieżdżonego i utytułowanego starego brutala czymś w rodzaju czci, a on patrzy z góry na ciebie i na mnie i okazuje nam swoją pogardę z głupią i zupełną szczerością, która patrzącemu może sprawić uciechę. Może, gdyby go nauczono innego zawodu, nie byłby się stał tym wstrętnym starcem, którym jest obecnie. Ale do jakiegoż miano go skierować? Nie nadawał się do żadnego: zbyt niepoprawnie leniwy i tępy do jakiegokolwiek zajęcia poza tym jednym, w którym wyróżnił się publicznie jako dobry i dzielny oficer, a prywatnie jako zdobywca nagród na wyścigach, amator portweinu, bohater pojedynków i uwodziciel kobiet. Uważa siebie za jedną z najszanowniejszych i najbardziej zasłużonych istot na tym świecie. Możecie go zobaczyć po południu w okolicach placu Waterloo, idącego starczym kroczkiem, w glansowanych butach i zaglądającego obleśnie pod kapelusze przechodzących kobiet. Kiedy umrze na apopleksję, „Times" poświęci ćwierć szpalty opisowi jego służby i czynów wojskowych (samo wyszczególnienie tytułów i orderów zajmie ze cztery wiersze) i ziemia przykryje jedną z najtępszych i najpaskudniejszych kreatur, które kiedykolwiek po niej stąpały.

Aby nie uznano mnie za tak upartego mizantropa, że nic już nie jest w stanie mnie zadowolić, pragnę (gwoli pociesze naszych sił zbrojnych) wyrazić przekonanie, że armia nie składa się jedynie z takich ludzi jak wyżej opisany. Został on tylko wybrany ku pouczeniu cywilów i wojskowych jako okaz dobrze prosperującego i nadętego Snoba wojskowego. Nie! Kiedy przestaniemy frymarczyć epoletami; kiedy zniesiemy kary cielesne i kapral Smith będzie miał szanse uzyskania takiej samej nagrody za męstwo jak porucznik Grig; kiedy przestanie istnieć ranga podchorążego i podporucznika (istnienie jej jest niedorzeczną anomalią i zniewagą dla całej armii), i jeśli jeszcze do tego miałoby nie być wojny — sam nie miałbym nic przeciwko temu, aby zostać generał-majorem.

Mam w teczce jeszcze cały zbiór Snobów wojskowych, ale do przyszłego tygodnia wstrzymam się od dalszego ataku na siły zbrojne.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty pierwszy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty drugi

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty trzeci

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty czwarty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty piąty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty szósty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty siódmy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty ósmy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział czterdziesty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział czterdziesty pierwszy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział czterdziesty drugi

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział czterdziesty trzeci

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział czterdziesty czwarty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zakończenie

UWAGI KOŃCOWE O SNOBACH

Sam dobrze nie wiem, drodzy moi przyjaciele i bracia Snoby, jak to się stało, że znaleźliśmy się oto przy nrze XLV niniejszej serii felietonów. Przez cały rok byliśmy razem, gawędząc i wyrzekając na rodzaj ludzki, i gdybyśmy żyli jeszcze całe sto lat, wystarczyłoby nam, jak sądzę, tematów do rozmowy o Snobach. Świadomość narodowa w tej dziedzinie została rozbudzona. Listy sypią się co dnia, przekazując wyrazy zrozumienia i zwracając uwagę Snoba Anglii na jeszcze nie opisane gatunki Snobów. „Gdzież są pańskie Snoby teatralne; Snoby handlowe, Snoby medyczne i chirurgiczne, Snoby urzędnicze; Snoby prawnicze; Snoby artystyczne; Snoby muzyczne; Snoby sportowe?", piszą moi szanowni korespondenci. „Chyba nie zamierza pan przeoczyć wyborów na kanclerza Cambridge i pominąć tej okazji do zdemaskowania Snobów profesorskich, którzy z czapkami w ręku przychodzą do młodego dwudziestosześcioletniego księcia i błagają go, by został głową ich sławnego uniwersytetu?" — pisze pewien przyjaciel pieczętujący się sygnetem klubu „Oxford i Cambridge". „Proszę, proszę — woła inny — teraz, gdy rozpoczyna się sezon operowy, daj nam pan rozprawę na temat Snobów wszechstronnych." Doprawdy, bardzo chciałbym napisać rozdział o snobistycznych profesorach i, drugi, o snobistycznych dandysach. Serce ściska mi tęsknota na myśl o Snobach teatralnych i ledwo mogę się oderwać od niektórych snobistycznych artystów, z którymi dawno, dawno już zamierzałem pogawędzić.

Ale na cóż zda się zwlekać? Gdyby się z tymi skończyło, byłyby nowe Snoby do portretowania. Trud ten nie ma końca i żaden pojedynczy człowiek nie zdoła się z nim uporać. Zaledwie pięćdziesiąt dwie cegiełki — a trzeba zbudować piramidę. Najlepiej przestać. Jak Jones wychodzi zawsze z pokoju, skoro tylko wypowiedział dobry dowcip, jak Cincinnatus i generał Washington wycofali się z życia publicznego u szczytu swej popularności, jak książę Albert, położywszy kamień węgielny pod gmach Giełdy, pozostawił murarzom dokończenie budowy i poszedł do domu zjeść swój królewski obiad, jak poeta Bunn występuje na scenę pod koniec sezonu i pełen uczuć zbyt burzliwych, by można je było opisać, ponad kinkietami błogosławi swych „kochanych przyjaciół": tak samo, o mili, wśród palm zwycięstwa i sukcesu, wśród okrzyków i poklasku całego ludu — triumfujący, lecz. skromny — Snob Anglii żegna się z wami.

Lecz tylko na jeden sezon. Nie na zawsze. Nie, nie. Jest pewien słynny pisarz, którego wielce podziwiam, a który przez ostatnich dziesięć lat coraz to żegnał się z publicznością w swych przedmowach, a kiedy wraca, wszyscy cieszą się witając go na nowo. Skąd bierze siłę na tak częste pożegnania? Myślę, że Bunn jest naprawdę wzruszony, gdy błogosławi ludowi. Rozstanie jest zawsze bolesne. Nawet dobrze znajomy nudziarz jest ci drogi. Przykro by mi było nawet z Jawkinsem zamienić ostatni uścisk dłoni. Sądzę, że normalnemu galernikowi wracającemu z zesłania musi być dosyć smutno żegnać się z krajem, w którym odbywał karę. Gdy kurtyna zapada po ostatnim przedstawieniu pantominy, możecie być pewni, że biednemu staremu klownowi jest bardzo ciężko na duszy. Ha! :z jakąż radością wyskakuje on, gdy nadejdzie następny wieczór 26 grudnia, i mówi: — Jak się macie? Otóż i jesteśmy znowu z wami! — Ale staję się nazbyt sentymentalny, wracajmy do tematu.

Pokazałem narodowi Snobów. Wyraz „Snob" zajął miejsce w naszym zacnym słowniku angielskim. Być może, iż nie umiemy go zdefiniować. Nie umiemy powiedzieć, czym on jest, tak jak nie możemy zdefiniować dowcipu, humoru czy humburgu, ale wiemy, na czym on polega. Parę tygodni temu miałem szczęście siedzieć przy pewnym gościnnym stole obok młodej damy, podczas gdy biedny stary Jawkins perorował po swojemu ogromnie niedorzecznie i pompatycznie. Napisałem na niepokalanym adamaszku „S-B" i zwróciłem uwagę mojej sąsiadki na to słówko.

Panienka uśmiechnęła się. Poznała je od razu. Umysł jej natychmiast wypełnił obie litery ukrywające się dyskretnie poza kreskami i i z jej aprobujących oczu wyczytałem, iż wie, że Jawkins jest Snobem. Prawda, że panie jeszcze rzadko zdobywają się na używanie tego wyrazu, ale ich uśmiechnięte usteczka, skoro go już wymawiają, przybierają nieopisanie śliczny wyraz. Jeśli jakakolwiek młoda osoba o tym wątpi, niechże tylko pójdzie na górę do swego pokoju, popatrzy na siebie w lustrze i powie: „Snob". Jeśli spróbuje zrobić to proste doświadczenie, głowę dam, że się uśmiechnie i przyzna, iż słówko to zdumiewająco pasuje do jej usteczek. Ładne, okrąglutkie słówko, całe złożone z miękkich liter, z sykiem na początku, jakby dla dodania mu pikanterii.

Jawkins tymczasem brnął dalej, przechwalał się i nudził, zupełnie nieświadomy wrażenia, które sprawiał. Zresztą niewątpliwie będzie i nadal wrzeszczał i zachłystywał się aż do końca świata lub przynajmniej dopóty, dopóki ludzie zechcą go słuchać. Nie można zmienić natury człowieka i Snoba za pomocą najciętszej nawet satyry, tak samo jak nie można zmienić osła w zebrę, choćby mu się namalowało nie wiedzieć ile pręgów na grzbiecie.

Możemy jednak ostrzec otoczenie, że osobnik, którego ono i Jawkins podziwiają, jest oszustem. Możemy zastosować doń próbę snobizmu, przekonać się, czy jest zarozumialcem i kabotynem, czy jest pompatyczny i wyzbyty pokory, czy niemiłosierny i dumny ze swej nędznej duszy. Jak traktuje wielkiego człowieka, a jak odnosi się do prostaczka? Jak zachowuje się w obecności jego książęcej wysokości? A jak wobec kupca Smitha?

Wydaje mi się też, że całe społeczeństwo angielskie nosi na sobie klątwę owego diabelskiego przesądu; ze wszyscy, od najniższego do najwyższego, z jednej strony płaszczymy się, kłaniamy i korzymy, z drugiej zaś tyranizujemy i gardzimy. Żona moja rozmawia z wielką rezerwą — ona to nazywa „należytą dumą" — z naszą sąsiadką kupcową. Z drugiej strony onaż sama, to znaczy pani Eliza Snobowa, dałaby sobie wyłupić oko, byle być przedstawioną u dworu jak jej kuzynka kapitanowa. Ta zacna dusza cierpi męki, gdy zmuszona jest przyznać się, że mieszkamy na Thompson Street w Somers Town. I choć mniemam w głębi serca, że pani Whiskerington woli nas od swych kuzynów Smigsmagów, przecież powinniście jej posłuchać, jak bez przerwy plecie o lady Smigsmag — i „powiedziałam do sir Johna, mój drogi Janie" — i o domu Smigsmagów, i o ich przyjęciach na Hyde Park Terrace.

Kiedy lady Smigsmag spotyka Elizę, która jest czymś w rodzaju dalekiej krewnej, wysuwa jeden palec; żona moja może uścisnąć go z największą serdecznością, na jaką potrafi się zdobyć. Och! Ale powinniście widzieć zachowanie się tejże lady w czasie wydawanych przez nią obiadów, gdy wśród gości znajdują się lord i lady Longears!

Nie mogę znieść tego dłużej — tego diabelskiego wynalazku dobrego tonu, który zabija naturalną życzliwość i uczciwą przyjaźń. Należyta duma, rzeczywiście! Stopnie i hierarchia towarzyska, doprawdy! Tabela rang i stopni jest kłamstwem i powinno się ją wrzucić do ognia. Zorganizować rangi i hierarchię towarzyską — to było dobre dla mistrzów ceremonii ubiegłych epok. Niech wystąpi jakiś wielki marszałek i zorganizuje równość w społeczeństwie, a laska jego niech połamie i zniszczy wszystkie stare złocone kije dworskie. Jeśli to nie jest święta prawda, jeśli świat nie zmierza w tym kierunku, jeśli kult dziedzicznych wielkości nie jest humbugiem i bałwochwalstwem — sprowadźmy z powrotem Stuartów i obetnijmy pod pręgierzem uszy Wolnej Prasie.

Jeżeli kiedykolwiek nasi kuzyni Smigsmagowie zaprosiliby mnie razem z lordem Longearsem, chciałbym mieć okazję, po obiedzie, powiedzieć mu w najbardziej dobroduszny sposób na świecie:

— Panie, Fortuna daje ci w prezencie co roku pewną liczbę tysięcy funtów. Niezgłębiona mądrość naszych przodków umieściła cię nade mną jako wodza i dziedzicznego ustawodawcę. Nasza podziwu godna Konstytucja (przedmiot dumy Brytyjczyków i zazdrości okolicznych narodów) każe mi przyjąć cię za mego senatora, zwierzchnika i opiekuna. Twój najstarszy syn, Fitz-Heehaw, ma zapewniony fotel w Parlamencie; twoi młodsi synowie, de Brayowie, raczą łaskawie zostać od razu kapitanami i pułkownikami i reprezentować nas na zagranicznych dworach lub przyjąć tłuste prebendy, gdy im tak będzie wygodniej. Nasza podziwu godna Konstytucja (przedmiot dumy i zazdrości itd.) uważa, że nagrody te należą ci się bez względu na twą tępotę, twoje występki i sobkostwo czy twoją całkowitą nieudolność i szaleństwo. Choćbyś był nie wiedzieć jak tępy (a mamy równe prawo wyjść z założenia, że jego lordowska mość jest ostem, jak z przeciwnego, że jest światłym patriotą), choćbyś — powiadam — był nie wiedzieć jak tępy, nikt nie posądzi cię o tak niesłychaną lekkomyślność, byś miał odnosić się obojętnie do swego szczęśliwego losu lub był skłonny z niego zrezygnować. Nie — choć jesteśmy patriotami, Smith i ja — nie mam żadnych wątpliwości, że gdybyśmy w szczęśliwszych okolicznościach sami byli książętami, trwalibyśmy przy swoich przywilejach.

Poddalibyśmy się potulnie konieczności zasiadania wysoko. Zgodzilibyśmy się z ową podziwu godną Konstytucją (dumą i zazdrością itd.), która czyni nas przywódcami wyższymi od reszty świata; nie bylibyśmy zbyt skłonni dopatrywać się usterek w owym pojęciu dziedzicznej wyższości, która rzuca tylu prostych ludzi do naszych kolan. Zapewne upieralibyśmy się przy Ustawach Zbożowych; protestowalibyśmy przeciw projektowi Ustawy o Reformie; umarlibyśmy raczej, niż mielibyśmy uchylić Ustawy przeciw Katolikom i Dysydentom, a Irlandię — przez nasz wzniosły system klasowego ustawodawstwa — doprowadzilibyśmy do jej obecnego podziwu godnego stanu.

Ale Smith i ja nie jesteśmy jeszcze hrabiami. Nie uważamy, by w interesie armii Smitha leżało kreowanie młodego de Braya na pułkownika w wieku dwudziestu pięciu lat ani w interesie stosunków zagranicznych Smitha — wysłanie lorda Longearsa jako ambasadora do Konstantynopola, ani w interesie naszej polityki — by Longears maczał w niej swoje dziedziczne palce.

To kłanianie się i płaszczenie Smith uważa za akty snobizmu; zrobi też wszystko, co w jego mocy, by nie być już dłużej Snobem i nie dać się Snobom za nos wodzić. Do Longearsa powiada: — Chcąc nie chcąc widzimy, Longears, że nie jesteśmy gorsi od ciebie., Piszemy nawet bardziej ortograficznie; umiemy myśleć równie dobrze; nie chcemy mieć cię za pana i dłużej czyścić ci butów. Robi to twoja służba, ale jej za to płacisz, a jegomość, który przychodzi spisać listę gości na twych bankietach lub śniadaniach tańcujących w. pałacu Longueoreille, dostaje od gazet pieniądze za spełnienie tej funkcji. Co do nas jednak, to pięknie ci dziękujemy, Longears, mój chłopcze, ale nie chcemy ci świadczyć więcej, niż ci się od nas należy. Zdejmiemy kapelusz przed Wellingtonem, bo to Wellingtan, ale przed tobą — a kimże ty jesteś?

Dość mam Kronik dworskich. Nienawidzę wiadomości z wielkiego świata. Słowa takie, jak Modny, Ekskluzywny, Arystokratyczny itp. uważam za niegodne, niechrześcijańskie epitety, które powinno się usunąć z uczciwych słowników. Protokół dworski, który ludzi utalentowanych każe sadzać przy drugim stole, uważam za protokół snobistyczny. Społeczeństwo, które uważa się za ogładzone, a ignoruje Sztukę i Literaturę, mam za społeczeństwo snobistyczne. Ty, który gardzisz sąsiadem, jesteś Snobem; ty, który zapominasz własnych przyjaciół, by gonić małodusznie za ludźmi wyższego stanu, jesteś Snobem; ty, który wstydzisz się ubóstwa i swojego zawodu, jesteś Snobem; tak samo jak ty, który chwalisz się pochodzeniem lub dumny jesteś ze swych bogactw.

Rzeczą pana „Puncha" jest wyśmiewać się z takich ludzi. Oby śmiał się uczciwie, nie chybiał celu i mówił prawdę nawet wtedy, kiedy śmieje się najgłośniej — nie zapominając nigdy, że jeżeli śmiech jest dobry, to Prawda jest lepsza, a najlepsza — Miłość.