Artur Oppman

KSIĘSTWO WARSZAWSKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

FRANCUZI W POLSCE.

BITWA POD FRIEDLANDEM.

FRYDERYK AUGUST W WARSZAWIE.

SOMOSIERRA.

BITWA POD RASZYNEM.

AUSTRYACY POD WARSZAWĄ.

ZAJĘCIE GALICYI.

WEJŚCIE DO KRAKOWA.

W MOSKWIE.

ODWRÓT Z ROSYI.

NAD BEREZYNĄ.

BITWA POD LIPSKIEM.

PO ŚMIERCI KS. JÓZEFA.

KSIĘSTWO WARSZAWSKIE

Wspomnienia i Obrazy

Artur Oppman

PRZEDMOWA.

Za złotymi orłami cesarza Francuzów pobiegły w świat orły nasze srebrne. Pobiegły, rozpostarłszy skrzydła potężne, walczyć o wolną Ojczyzną, zadziwić świat męstwem, bez granic, aby zdziesiątkowane wśród krwawych walk tysiąca przypaść znów na gniazda rodzinne i w długie wieczory rozpowiadać o wolności i sławie.

Od wielkich imion skrzy się ta bohaterska pieśń polskiego ducha, od nazw dumą napawających serce polskie płomienieje ta zaszczytna karta historyi. Somosierra, Saragossa, Raszyn, Smoleńsk, Moskwa, Lipsk, Arcis-sur-Aube. Jak krakanie orła, jak dźwięk trąb i tarabanów brzmią te wyrazy, a nad nimi unosi się melodya nieśmiertelna zrodzonego na ziemi włoskiej "mazurka" Dąbrowskiego.

Sto dziesięć lat minęło oto właśnie od chwili, gdy wojska Napoleońskie weszły na ziemią polską, zwiastując jej oczekiwaną swobodę. Orły złote obok srebrnych wionęły wzwyż pod niebo polskie i zbudziły się po chatach, domach i dworach młode lwięta.

Pod olbrzymie skrzydła mocarza wojny szli młodzi za ową cudowną nutą, za pieśnią o Polsce, co nie zginęła, a umierając z uśmiechem jeszcze słyszeli jej granie, jeszcze wołali: "Niech żyje Polska!" i — "Niech żyje Cesarz!"

Na pustkowiu morskiem, przykuty do skały jak nowy Prometeusz, skonał władca półświata, ale owa epopeja krwawo-złota zapłodniła siewem cudotwórczym piersi polskie i śpiewa w nich do dzisiaj.

Mówi ona o Dąbrowskim, co szedł do Polski z ziemi włoskiej, o księciu Józefie, co honor Polaków Bogu oddał i powierzył, i o tem, że honor ów z ręki Boga przyszła może pora otrzymać na nowo.

A. O.

FRANCUZI W POLSCE.

Dnia 25-go października marszałek Davoust zajął Berlin i Napoleon założył tu główną kwaterę, oczekując póki resztki niedobitków pruskich nie zostaną wyłowione. Tu przyszły mu na myśl naturalne szczególnych zwycięstw tych skutki. Starcie z Rosyą stawało się nieuniknione, a kwestya na na tem tylko polegała, czy nad Odrą wojsk rosyjskich czekać, czy rzucić się naprzód i spotkać się nad Niemnem i Wisłą. W obu przypadkach nastręczały się niemałe trudności. Przedewszystkiem nie można było dowierzać Austryi, tem więcej, że wszystkie warunki pokoju preszburskiego nie były jeszcze wypełnione i że Austrya gromadziła wojsko w Czechach. Za zbliżeniem się wojsk rosyjskich i połączeniem ich z niedobitkami pruskimi można było napewno spodziewać się odżycia koalicyi. Wówczas to powstał w umyśle Napoleona projekt wyzyskania usposobienia i uczuć Polaków. Po raz pierwszy tu ten, który we własnym kraju republikańskie rządy zdusił i woli swojej nigdy szranków nie zakładał, udał się do środka poruszania mas przez ukazanie widma wolności.

Przywołano z Neapolu generała Dąbrowskiego, z Paryża Wybickiego i jednocześnie zaproponowano Austryi, czyby za odstąpienie obu Galicyi nie zdecydowała się przyjąć Śląska. Austrya odmówiła i był to najlepszy dowód, ze z koalicyą myśli się połączyć, a Napoleon, nie chcąc rozkiełznywać narodowego zapału, w połowie postanowienia swego się zatrzymał. Niemniej przeto wezwano Kościuszkę, aby objął dowództwo nad siłami z Polaków mającemi się utworzyć, ale Kościuszko, składając się wiekiem, słabością i danem w Petersburgu słowem, się wymówił. Tymczasem Dąbrowski i Wybicki podpisali 3-go listopada odezwę do narodu i natychmiast swoim rodakom ją rozesłali.

Davoust wkroczył w Poznańskie i 9-go listopada przybył do Poznania. Po drodze ludność przyjmowała Francuzów z największym zapałem, znoszono najrozmaitsze zapasy, traktowano oficerów i żołnierzy, a serdeczność była tak ogromna, że nawet marszałek Davoust, zwykle surowy, ponury i wcale nieulegający egzaltacyi, wpadał w zapał i najpochlebniejsze swemu monarsze zdał raporty o usposobieniu Polaków. Do Poznania przybył także Radzymiński, wojewoda gnieźnieński, starzec łysy zupełnie, z małym wiankiem siwych włosów, z sumiastym wąsem i w kontuszu, który już tak rzadko wtedy się spotykał. Jemu Dąbrowski i Wybicki powierzyli zarząd cywilny ziemi wielkopolskiej. Powstania formowały się wszędzie, ale powstawać było łatwo przy nieobecności wojsk pruskich i pozrzucaniu herbów i orłów.

Nowy wojewoda ogłosił tak zwane pospolite ruszenie i do niego obowiązany był stawać każdy szlachcic osobiście lub przez zastępcę z jednym szeregowcem. W miejsce pruskich magistratur zaprowadzono tak zwane Izby administracyjne, których obowiązkiem było dostarczać dla wojsk francuskich żywności i podwód i zbierać pieniądze na rynsztunki i mundury tworzącej się siły narodowej. W Kaliskiem, chociaż żaden oddział francuski się nie ukazał, sformowała się takaż sama Izba administracyjna, toż i w Bydgoszczy, którą zajął generał Lannes. Ten, bądź że złe drogi w zły humor go wprawiły, bądź że był mniej na serdeczne przyjęcie czuły, zdał Napoleonowi o Polakach bardzo nieprzychylny raport i wszelkie szersze względem nich projekty odradzał.

Rosyjskie wojska gromadziły się dopiero koło Niemna i tylko kozaków dla powzięcia języka za Wisłę wyprawiono, wojsko więc francuskie od Odry aż do Wisły żadnej nie spotykało przeszkody.

Do Puław w końcu października zaczęły dochodzić jakieś niepewne i niewyraźne wieści. Ponieważ imieniny księżnej Czartoryskiej przypadły 19-go listopada, przeto Grabowski i ja, niby dla sprawienia garderoby, a właściwie dla dowiedzenia się czegoś szczegółowiej wymknęliśmy się do Warszawy. Jednak i tu, mimo kilkudniowego pobytu, dowiedzieć się wiele nie było można. Mówiono, że pod Jena Prusacy przegrali, ale utrzymywano, że tam tylko mała część armii była w boju, że reszta jej nietknięta silną pozycyę nad Elbą zajęła. Prusacy byli wprawdzie jacyś pomieszani, ale rozgłaszali wieści, że lada dzień ogromna siła rosyjska wkroczy do Polski.

Nie dowiedziawszy się więc nic, wróciliśmy do Puław 9-go listopada, a niebawem też i goście ściągać się poczęli. Rozpoczęły się, jak zwykle, bale, fety i teatra i pamiętam 17-go listopada w najlepsze tańczono, kiedy na Złotej Sali zjawił się ulubiony przez wszystkich ks. Stanisław Jabłonowski. Po pierwszych z gospodarzem powitaniach dobył z zanadrza jakiś papier i zaczął go czytać, a gromadka ciekawych zebrała się dokoła. Tańczący także tany rzucili i koło przybyłego zaczęli się kupić. Była to odezwa, wydana przez Dąbrowskiego i Wybickiego. Nie jestem w stanie odmalować wrażenia, jakie słowa tej odezwy wywołały u wszystkich. Nie była to radość, boć cieszyć się jeszcze nie było z czego, ale jakieś osłupienie, jakieś zdumienie i jakaś gorączka czynów. O tańcach mowy być więcej nie mogło, bal ustał i każdy udał się do siebie na spoczynek, a właściwie na rozmyślanie nad tą ważną chwilą. Niebawem inne dokładniejsze przychodziły wieści, to, że wojewoda gnieźnieński pospolite zwołał ruszenie i antiquo more punkt zborny niedaleko od Gopła naznaczył, to, że Francuzi z Poznania wybierają się do Warszawy. Goście tymczasem nie rozjeżdżali się, ale owszem zjeżdżali się coraz nowi. Ścisk był straszny a oczekiwanie wszystkich milczącymi i ponurymi zrobiło, lecz kiedy 20-go listopada przyszła wiadomość, że Francuzi do Warszawy przybyli, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej wszystko się z Puław rozleciało. Młodzież cała do Warszawy się przeniosła i jedni do wojska się zaciągali, drudzy do służby cywilnej wstępowali. Wielka świetność Puław tu koniec znalazła i kiedy na św. Adam, na dzień 24 grudnia, zjechali się goście, nie było balów, bo nie było młodzieży do tańca. Panie, które tu bawiły z córkami, porozjeżdżały się także, nowych uczennic na edukacyę nie przyjmowano, ks. Wirtemberska i państwo Zamojscy przenieśli się do Warszawy, ks. Konstanty objął dowództwo swego pułku i książę feldmarszałek, widząc coraz większą dezercyę, do Sieniawy się przeniósł. Ja przeniosłem się do rodziców do Bronie i tylko już gościem w dawnem miejscu swojego pobytu bywałem.

W Poznańskiem za impulsem, danym przez Radzimińskiego, i za staraniami Izby administracyjnej, w której szczególniej rej wodził Ksawery Działyński, a także wskutek gorliwości Piotra Bielińskiego w kaliskiej, a Gliszczyńskiego w bydgoskiej Izbie, w kilku dniach zebrało się kilka tysięcy ludzi. 16-go listopada cztery pułki piechoty już zapełnione miały kadry. Ks. Antoni Sułkowski swoim kosztem zaczął sztyftować pułk piechoty, a w Kaliszu organizacyą sił zbrojnych zajął się generał Zajączek. Wojska te początkowo na pamiątkę legionów włoskich także legionami zwano, a Zajączek swój, do którego sformowania dopomógł mu wielce ks. Michał Radziwiłł, nazwał legionem północnym. Imię to z czasem wyszło z użycia i korpus ten poprostu nazywano piątym pułkiem.

Z Poznania ks. Murat na czele jazdy do Warszawy dążył, za nim posuwał się korpus Davoust'a. Za zbliżeniem się ich Prusacy tak wojskowi jak i cywilni, tudzież urzędnicy rejencyi miasto opuścili i ks. Józefowi Poniatowskiemu z wyraźnego polecenia królewskiego władzę powierzyli. Przyjął ją książę Józef z tem wyraźnem zastrzeżeniem, że tylko do przyjścia Francuzów ją zatrzyma, że Warszawy nie opuści i za popędem narodowego uczucia pójdzie. Utworzył też zaraz straż miejską i ta przez trzy dni warty zaciągała i odbywała patrole.

28-go listopada po południu od ulicy Elektoralnej pokazali się strzelcy konni generała Milhaud i dragoni generała Beaumont, przednią straż korpusu Murata tworzący. Przyjęto ich z oznakami największego entuzyazmu. Wszystkie okna, mimo zimna przejmującego i spóźnionej pory dnia, otworzono, powywieszano w nich dywany i makaty, tłum na ulicę się cisnął, a krzyki: — Niech żyją Francuzi, niech żyje cesarz! — napełniły powietrze. Rzucano kwiaty, na jakie tylko w tej porze roku można było się zdobyć, a gdy tych zabrakło, obłamywano rośliny doniczkowe, splatano z nich wieńce i pod nogi gościom miotano. Przed bramy wynoszono wino, wódkę, najrozmaitsze jedzenia i tłum zrobił się tak zwarty, iż wojsko zatrzymać się musiało, a i oficerowie i żołnierze do jedzenia i do picia zabierać się poczęli.

W wigilię dnia tego stoczono małą, nic nie znaczącą potyczkę z kozakami pod Utratą, a tłum w swoim zapale uważał ją za olbrzymie zwycięstwo. Następnego dnia z całym korpusem przybył Murat, a zastawszy most na Wiśle przez Prusaków zniszczony, co najprędzej zabrał się do jego naprawy, nie dozwalając roboty przerywać nawet i w nocy. W dwa dni z piechotą przyszedł Davoust a z równą czułością, z równym zapałem przez lud witany. Thiers, opisując zajęcie Warszawy, zarzuca, że wysoka szlachta zapału ludu nie dzieliła i w przyjęciu udziału nie brała. Jest to zarzut niesłuszny. Prawda, wielu tak zwanych magnatów i gasnącej już arystokracyi nie posiadało w części kraju, przez Francuzów zajętej, wiele posiadłości. Czartoryscy, Zamojscy, Sanguszkowie, Tarnowscy, Lubomirscy, Jabłonowscy, Ogińscy, większa część Sapiehów i Potockich, tudzież część Radziwiłłów, musiała się oglądać na swoje rządy i zachować się biernie. Ci wszakże, którzy wtenczas w Warszawie się znaleźli, nie zważali na skutki i dali się pociągnąć ogólnemu zapałowi. Książę Józef Poniatowski, ks. Antoni Sułkowski, ks. Aleksander Sapieha, Stanisław i Aleksander Potoccy, Działyński, Krasiński, Bieliński, Małachowski i tylu innych najlepszym są tego dowodem.

Ks. Murat obrał kwaterę w pałacu pod Blachą, na wzór Wielkopolski ukształcono zaraz Izbę administracyjną, na jej czele stanął Ludwik Gutakowski, a Michał Kochanowski i Tadeusz Dembowski weszli na jej członków. Pierwszemu powierzono wydział wojny, drugiemu skarbowy. Książę Józef, tak jak Dąbrowski w Poznaniu i Zajączek w Kaliszu, zaczął formować legie, a ochotnicy z pośpiechem do zaciągu stawali i wezwanie do pospolitego ruszenia zastosowano tu także. Towarzystwo warszawskie wyścigało się z dawaniem wieczorów, obiadów i świetnych balów.

Napoleon z gwardyami i innemi wojskami, którym cokolwiek w Berlinie wypocząć pozwolono, przybył do Poznania 25-go listopada. Tu go powitały deputacyę izb: poznańskiej, bydgoskiej i kaliskiej. Wojewoda gnieźnieński stanął na ich czele, a było to już ostatnie jego publiczne wystąpienie, nowe bowiem izby od działalności go usunęły. Czy wskutek raportów marszałka Augereau i listów Lannes'a, czy wskutek głębszego rozmysłu, Napoleon już był znacznie oziębiony w zamiarach swych co do Polaków i pragnął jedynie, aby silne ich powstanie poparło jego wojownicze plany.

W Poznaniu bawił Napoleon dni kilkanaście. Tu II-go grudnia zawarł pokój z elektorem saskim, podniósł go do godności królewskiej i do związku reńskiego przypuścił. Wzamian zapłacić kazał 25 milionów kontrybucyi i 6. 000 Sasów do wojsk swych przyłączył. 18-go grudnia przybył do Warszawy i stanął kwaterą w zamku. W humorze był gorzkim i najpierw połajał Murata, iż się stroi, bawi, baluje, do Polaków się umizga a o wojnie zapomina. Na drugi dzień stawiła się deputacya warszawska i ta gorzej jeszcze przyjęta został.

— Cóż to jest — rzekł do niej — francuski garnizon w Warszawie częstujecie, rozpajacie, przyzwyczajacie go do zbytków, a w magazynach po drogach pustki i żołnierze na linii bojowej mrą z głodu. Tańcujecie tylko i balujecie, a o tem, co należy, nie myślicie.

Zaobserwował na to Kochanowski, że wszystkiego, czego dotąd żądano — dostarczono, a co żądanem będzie — dostarczy się także.

Napoleon wyjął z kieszeni złożony papier, a oddając go Kochanowskiemu, rzekł:

— Oto wykaz potrzeb, które jeśli we dwadzieścia cztery godziny nie będą dostawione na miejsca wskazane, będziesz Waszmość rozstrzelany.

To mówiąc, dobył tabakierkę, otworzył ją i włożył palce po niuch tabaki. Kochanowski lubił także zażywać, a widząc otwartą tabakierkę, sięgnął do niej machinalnie i z zimną krwią zażył.

Napoleon się rozśmiał.

— Voilà un singulier diable d'homme  — rzekł cesarz — je lui dis que je Ie ferai fusiller en 24 heures et il me prend une prise en guise des remerciments.

Kochanowski tymczasem podany wykaz przejrzał i, pokręciwszy głową, oświadczył, że w 24 godziny tego spełnić nie może, ale że w trzy dni wszystko będzie dostawione.

— Eh bien, soit  — odpowiedział Napoleon krótko i deputacyę pożegnał.

Ostatnich dni listopada i w początku grudnia przeprawili się Francuzi w wielu punktach przez Wisłę. Davoust prawie za przybyciem do Warszawy zajął Pragę i, gdy most postawiono, cały korpus, jego tu się rozlokował, sięgając aż do Jabłonny. Lannes pozostał w Warszawie, Augereau posunął się na pół drogi do Błonia, a Ney zajął Toruń. Rozpoczęto zaraz sypać szańce przedmostowe w Pradze i rozbierać domy nietylko na pomieszczenie trzech bastyonów, dwóch półbastyonów i dwóch półksiężyców, ale i na stoki. Marszałek Davoust następnie się ruszył i, przebywszy Narew, a raczej Bug pod Okoninem, wystawił tamże most i szańcem go opatrzył. Napoleon udał się zwiedzić granice Austryi nad Narwią, które wązkim klinem dopierały do Wisły i, zadecydowawszy, że pozycya między rzekami Wisłą, Narwią, Bugiem i Wkrą jest nader silna, postanowił działanie zaczepne rozpocząć.

Kiedy Francuzi wkraczali w Poznańskie, rosyjskie siły przeprawiały się przez Niemen, a król pruski z Berlina przeniósł się do Królewca i generał jego, Lestoc, zostawiwszy małe załogi w Grudziążu i Gdańsku, z 15. 000 osłaniał Warmię. Połową sił rosyjskich dowodził Beningsen, drugą Buxhewden, a każdy z tych oddziałów liczył po cztery dywizye piechoty, oprócz jazdy. Wojska te zajęły linię między rzekami Wkrą, Narwią i Bugiem, a ponieważ z ogromnemi siłami francuskiemi mierzyć się nie mogły, przeto hr. Tołstoja postawiono w Czarnowie przy ujściu Wkry do Buga, o trzy ćwierci mili dalej zajmował pozycyę generał Siedmioradzki, Sacken trzymał się koło Zegrza między Łopacinem a Nowem Miastem, a w Pułtusku ks. Golicyn założył główną kwaterę. Generał Buxhewden dwie dywizye umieścił w okolicach Popowa, między Bugiem a Narwią, a drugie dwie w Makowie i Ostrołęce. Koło 20-go grudnia objął naczelne wojsk tych dowództwo generał Kameński, wsławiony w wojnach tureckich, i wojska pod nim wszystkiego liczono 100. 000, chociaż znacznie mniej być musiało, bo ciężkie choroby dziesiątkowały szeregi.

23-go grudnia Napoleon, zostawiwszy w szańcu Pragi polskie pułki ks. Józefa i dywizyę dragonów francuskich i mianowawszy gubernatorem Warszawy generała Gouvion St. Cyr, przeniósł swą główną kwaterę do wsi Okonina, nad Bugiem, pomiędzy Nowym Dworem a Górą położonej. Tu zamieszkał w prostej chłopskiej chacie, w której później właściciel wsi, Gutakowski, tablicę marmurową przybić kazał. Czy ona dotąd istnieje, powątpiewać można. Tegoż dnia sam osobiście zlustrował brzegi Wkry, po drabinach wdrapywał się na stodoły dla obserwowania pozycyi, wieczorem kolumny korpusa Davoust'a rozstawiał i myślał w nocy atakować generała Tołstoja.

Znacznie później, bo już w r. 1818-ym — kiedym odbywał drogę do Warszawy — przypadł mi nocleg w karczmie Brzeska, za Górą Kalwaryą leżącej. W szynkownej izbie gawędziło kilku ludzi, a stary żandarm i huzar z pułku grodzieńskiego między nimi rozpowiadali rozmaite wypadki częstującemu ich rybakowi. Chłop słuchał ich cierpliwie, ale potem, stawiając nową kwartę, rzekł:

— Moi panowie, wyście wielcy wojacy, ale zawsze bez pomocy naszej ani rusz i to samo mi powiedział wielki Napolion — a juści.

Obaj wojskowi na tę wzmiankę wypytywać poczęli, gdzieby rybak Napoleona widział.

— Ano tak — odpowiedział zapytany — sam Napolion, bo i cóżby on poradził i coby Francuzi poczęli w Toruniu, kiedy tu na Wiśle strzyż, Prusacy z lądu strzelają, a oni się pchają przez lody. Berlinkarze Niemcy pobrali drągi, co która łódź dopływa, oni odpychają. My jak to zoczyli — dalej chłopcy! — rzekę do swoich — pomóżmy im — i wzięliśmy wiosła. Berlinkarzy jak zaczniemy młócić po plecach, uciekli kartoflarze. Prusacy strzelać nie przestawali, coś tam nawet naszych skaleczyli, ale ja cały wyszedłem. Otóż jak berlinkarzy odegnaliśmy, zaczęliśmy łodzie ciągnąć hakami i takeśmy Francuzów sprowadzili do Torunia — a cóżby bez nas zrobili?

— To dobrze — zrobiono uwagę — ale gdzież Napolion?

— Napolion, ba! — rzekł zapytany — toć on na łodzi nie siedział, juści, że nie. Ja z Torunia wracałem do domu i szło się wolno, bo choć zimno, ale błoto było przeklęte, a nad Wisłą pełno wojska — to Francuzi, to Ruscy, a każdy myśli, że szpieg, więc i markotno człowiekowi. Przed samemi jednak świętami jakoś się zawędrowało do Nowego Dworu, a tu Francuzów jak maku: gdzie stąpisz to i Francuz. Już było po południu, siedziałem se i medytowałem jak się tu do Pragi docisnąć, kiedy na rynek wpada pułkownik Szymanowski. Woła niby o burmistrza, choć wtenczas takich nie było, bo ich inaczej nazywano. Skoro przyszedł wezwany, krzyczy nań pułkownik: — Daj przewoźników, a żywo! — A co wielmożnemu panu po przewoźnikach? — zapytałem nieśmiało. — A co pytasz, durniu? — on mi na to — co ci do tego? — Choć ja i dureń — rzekę — z przeproszeniem łaski pańskiej, ale przewoźnik. — A znasz Narew? — Znam. — A znasz Wkrę? — Znam. — To chodźże ze mną — i dalejże do Okonina on pędzi, ja biegnę, szczęściem że niedaleko. Stanął przed chałupą, zlazł z konia, którego żołnierz odprowadził, kiwnął na mnie i wchodzim do chaty. Siedział tu nizki, dosyć gruby człowiek w szarawym surducie i ja myślałem, że to pewnikiem jaki generał, ale postrzegłem, że zwyczajny szlachcic, bo bez munduru. —To i dobrze — myślę sobie i duch we mnie wstąpił, bo słyszałem zawsze, że ci generałowie to ludzie bardzo gniewliwi, że łatwo od nich po skórze oberwać, a czasem i co gorszego. Poszwargotali coś z sobą po francusku i tyle tylko zrozumiałem, że ten szlachcic powiedział: bon. — Ha, to i dobrze— myślę sobie i czekam. Ale oni nic do mnie nie gadają, tylko ciągle gromada oficerów to wychodzi, to wchodzi do chałupy. Zniecierpliwiło mnie to nakoniec i rzekę do pułkownika: — Toć w chałupie przewozić się nie będziemy.

Poszwargotał coś znowu ze szlachcicem i kazał mnie być cierpliwym.

Już też i ściemniać się zaczynało i wtedy dopiero szlachcic wstał, wyszedł i wszyscy za nim. Przeszedł piechotą most na Bugu, a wszyscy za nim i dalejże wyłazić na chałupy, na stodoły, na kominy, i ja za nim, bo mnie tak kazano. Czyniłem to i małom kilka razy nie zleciał, a w duszy sobie myślałem, że to musi być jakiś wielki pan, kiedy za nim tylu oficerów jeździ i kiedy on sam ustawia wojsko. Dziwiło mnie to, że szlifów nie ma i ludzi nie znieważa. Nagle pułkownik Szymanowski na mnie zawołał i, pokazując ręką, pyta:

— A co to naprzeciwko?

— Kępa.

— A za kępą?

— Drugie ramię Wkry.

— A szerokie?

— Węższe o połowę.

— A głębokie?

— Można się utopić.

A ponieważ gęsta kra szła na rzece, pyta więc, czy można się przeprawić, stanąć na drugiej stronie kępy i jak prędko da się to zrobić? — A można — rzekę — tylko nie tak prędko, jak zwykle. A byli już przewoźnicy inni i kilkunastu żołnierzy z wiosłami, co mnie niepokoiło, bo żołnierz do fuzyi dobry, ale do wiosła partacz. Kra idzie, jak któren się przechyli, a wiosłem szturchnie, to i po łódce. Pomiarkowałem, że ten pan chce, żeby w kilkadziesiąt łódek kępę okrążyć i na drugiej stronie czekać. Ukłoniłem mu się też i powiedziałem:

— Wielmożny panie, o przewoźników proszę, ale żołnierzy nie potrzebuję, bo to na dyabła się nie zda, a czółna potopią.

Szlachcic zapytał pułkownika, co ja gadałem, i śmiać się począł. Mnie to trochę uraziło, boć jakże można przypuszczać, żebym ja, co się na wodzie wychował, nie znał się lepiej na tem rzemiośle od żołnierza.

Ale wsiadamy w łódki, a tu tymczasem żołnierze krzyczą: Amperer! Pytam: — Gdzie on? Pokazują. Patrzę: przez Boga, a toć ów szlachcic! Serce mi się ścisnęło i myślę sobie: — Aj, dudku, dudku! gadałeś z nim, aniś mu się ukłonił, ani szacunku oddał, a byłby cię pewno uczciwie obdarzył, kiedy tak potrzebował. — Płyniemy — aż tu i noc. Co myśmy się tej nocy nabiedowali, Chryste Jezu! Calusieńką noc i przewóź i przewóz, a tu kra, a tu ciemno, a tu kule świszczą ponad głowami. Kiedy się rozwidniło, patrzę, a tu o paręset kroków most. — Tfu! — myślę sobie — czy mi się śni, czy mi się marzy, boć tu mostu nigdy nie bywało. — Ale taki most, most rzeczywisty, tylko na jakichś skórzanych klocach oparty. Już nas też i nie potrzebowali, a dali tylko dziesięć dużych dukatów i na drogę kartkę, zapomocą której bezpiecznie do domu się dostałem.

(Leon Dembowski: "Moje wspomnienia", tom I).

BITWA POD FRIEDLANDEM.

W kilka dni potem odebraliśmy rozkaz wyruszenia przez przedmieście Szotlam, traktem ku Tczewu ponad Wisłę do Kwidzyny (1).

Po przejściu tego miasta rozkazano nam odebrać z magazynów tam przysposobionych żywność kompletną na dni 10, z tem zastrzeżeniem, żeby każdy ją z sobą niósł, gdyż wojsko przejdzie w takie okolice, że będzie brak takowej. Ale nikt nie chciał przypuścić, aby w okolicach niemieckich na żywności zbywało. Z tego powodu wielu żywność albo zużyło, albo porzuciło, a później w głodzie największym korpus nasz iść musiał. I tak postępowaliśmy marszem forsownym, idąc na miasteczko Merung, pod którem zastaliśmy obóz nieprzyjacielski ze sztucznie robionych baraków z brzeziny. Dalej szliśmy na Gutstadt (gdzie już była bitwa stoczona przez awangardę francuską i trupami zasłano pole). Miasta i wsie okoliczne spalone były i bezludne. Później przez Heilsberg, pod którym były baterye nieprzyjacielskie, toż samo zniszczone. Dalej szliśmy przez Preussisch Eylau. Po przejściu tego miasta, gdyśmy sforsowani marszem stanęli dla odpoczynku, nakazano, aby korpus ruszył dalej. Żołnierzy niepodobna było ruszyć do marszu tak dalece, że przypominam sobie, że jako oficer wołałem sam na naszych podkomendnych, żeby wstawali, a ja sam, głodny, już bez sił, ruszyć się nie mogłem. Zostawiono nas tak do rana (2). Gdy nadszedł dzień ów pamiętny 14 czerwca 1807, gdy znowu naczelnicy wzywali do marszu, żołnierze prawie ze łzami błagali, mówiąc, że są tak zgłodzeni i bezsilni, że nie mają tyle siły, aby się podnieść. Ale wówczas major pułku naszego, Weyssenhoff, przychodzi do starego grenadyera Jabłońskiego, o którym niżej wspomniałem, i przemawia do tegoż, aby on swych kamratów poruszył. Ten, zebrawszy wszystkie swe siły i podniósłszy się, woła na swoich kolegów: — No, bracia, cóż to, czy już nie pójdziemy dalej? Nieprzyjaciel za lasem!

Kiedy na to wezwanie jeszcze się nikt nie podnosi, Jabłoński, wziąwszy małego chłopca, dobosza, za kark, wsadził go sobie na tornister i mówi: — Do stu katów, chyba ja was wszystkich będę przenosił, chociażem stary! — Na głos starego żołnierza, tak jakby się wstydzili tego, że stary ich ojciec pierwszy gotów do marszu, w mgnieniu oka wszyscy się podnieśli i udali w marsz bez szemrania (3).

W wigilię dnia tego wysłaną została brygada kirasyerów francuskich w awangardzie w kierunku ku Friedlandowi. Przybywszy dnia tego blizko wspomnianego miasta, stanęła obozem pod Heinrichsdorfem. Zaufani kirasyerzy w swojej odwadze i szczęściu, będąc w awangardzie, nie zachowali zwyczajnej ostrożności i tak oprócz widet i pikiet cała brygada założyła, koniom torby na głowy i odmunsztukowała. Kozacy, podjeżdżając często aż pod przednie straże, dostrzegli wspomnianą nieostrożnośći dali znać swoim naczelnikom, którzy rzucili tak nagle na kirasyerów dywizyę ułanów, że ci nie mogli pomunsztukować koni. Kirasyerzy nie mogli ani wsiąść na koń, a tembardziej kierować końmi. Nie pozostało nic więcej, jak bronić się pieszo. Zostali odcięci od koni i napędzeni na płoty bardzo wysokie, gdzie ich ułani wyrąbali. Sam naocznym byłem świadkiem, jak wspomnianych kirasyerów prawie w połowie na płotach rozerwano i mała część tylko schroniła się do wspomnianej wsi, do stajni przy karczmie.

Ponieważ kirasyerzy mieli broń piechotną z bagnetami, przeto, zamknąwszy się w stajni, bronili się strzałami ręcznej broni. Kiedy podprowadził nieprzyjaciel działa, a ci poddać się nie chcieli, przeto karczma w gruzy rozsypana, a Francuzi wszyscy w niej polegli. Sam widziałem ślady tej morderczej utarczki, bo, stojąc w tej wsi po batalii, widziałem pomieszane trupy obydwu narodów. Po wyruszeniu z noclegu z pod Preussisch Eylau, dążyliśmy w to miejsce, skąd odgłos dział i ręcznej broni było słychać. Dochodząc do owego miejsca, gdzie miała się odbyć owa mordercza bitwa pod Friedlandem, gdyśmy zbliżyli się o dwie wiorsty od Friedlandu, które jeszcze przed nami dzielił mały lasek, za którym już dymy strzałów armatnich widzieć się dały, spotykamy kirasyerów piechotą idących, jednych rannych ciężko, drugich niosących rannych. Między jednymi prowadzili konia, który miał całe chrapy od armatniej kuli ustrzelone. Na nim siedział pułkownik od kirasyerów, tak ciężko ranny, że zdawał się już konającym. W miarę zbliżania się napotykaliśmy coraz więcej leżących przy drodze, jednych konających, drugich jeszcze cokolwiek żyjących. Każdy tak zrąbany, że nietylko głowy, ale nawet ręce i palce poobcinane mieli. Wkońcu, gdy przebyliśmy ów lasek, w którym mnóstwo trupów leżało, wyszliśmy na pole, gdzie przedstawiał nam się ów plac boju. Po lewej stronie widać było wśród rozległych błoni kurzące się dymy wsi Heinrichsdorf, a na prawo, na małem wzgórku, miasteczko Friedland; dalej, w znaczniejszej odległości widać było miasteczko Domnau (4). Wyszedłszy na pole, generał Dąbrowski rozkazał sformować kolumny ściśnięte, takowemi dywizya nasza postępowała w dyrekcyi między wspomianą wsią a miasteczkiem. Skoro zbliżyliśmy się na strzał armatni, artylerya nieprzyjacielska, zebrawszy działa, obsypała nas strzałami. Wówczas znoje marszowe i głód gdzieś ustąpił, każdy prawie zapomniał o wszystkiem, gdy dużo naszych poległo. Gdy już zaczęli się nasi mieszać, będąc pod tak gęstym ogniem, wtem generał, może dla wzmocnienia energii albo dla zagłuszenia strzałów, rozkazał uderzyć w bębny. Tak, szybkim krokiem doszliśmy w dolinę przy jakimś trakcie. Tam zatrzymaliśmy się znowu, odebraliśmy powtórzenie strzałów armatnich. Generał, jako doświadczony żołnierz, uznał potrzebę posunąć się naprzód, a przez to zbliżenie się nie tyle już zaszkodziły działa, gdyż kule przenosiły nas. Rozkazano kolumnom naszym rozwinąć się, i w tej pozycyi zostaliśmy kilka godzin, odpowiadając strzałami z naszych dział na nieprzyjacielskie. Skoro nieprzyjaciel spostrzegł, żeśmy kolumny rozwijali, toż samo wystąpiły daleko mocniejsze kolumny, rozwinąwszy się naprzeciwko naszej linii. Wtem generał, spostrzegłszy, że nieprzyjacielska linia nic stanowczego nie przedsiębierze, rozkazał swojej linii broń w kozły złożyć i ludziom spocząć; jedynie tylko artyleryi kazał nie przestawać strzelać. Nieprzyjaciel, widząc śmiałe nasze postępowanie, cofnął się najmniej 500 kroków w tył i po niejakiej pauzie znowu awansował przeciwko nam. Generał nie kazał wstawać, aż nieprzyjaciel zbliży się w połowie dystansu, jaki zajmował. Natenczas rozkazał powstać i stanąć za bronią, nie rozbierając takowej, a nieprzyjaciel znowu począł się cofać i tak po kilka razy te poruszenia powtarzał. Snadź chciał nas poruszyć z naszego miejsca, lecz nie rozumieliśmy dlaczego. Na lewem skrzydle naszem stał pułk piąty konnych strzelców naszych pod dowództwem pułkownika Turna. Pułk ten został zaczepiony przez lekkie kawalerye nieprzyjacielskie, które po zaczepce zaczęły się śpiesznie cofać. Wspomniany pułk uderzył na cofających się, ale nieprzyjaciel, cofając się, wprowadził naszych na bateryę usypaną w życie, która kartaczami ubiła naszym dużo ludzi i koni. Wstrzymali się nasi nieco, będąc niespodzianie porażeni, ale jeden ze sztabsoficerów naszych krzyknął: — Pułkowniku, naprzód! — co pułkownik powtórzył i pułk tak uderzył, że wspomniane baterye w momencie zdobył. Kanonierów wyciąwszy, sześć dział zabrał. Kiedy cesarzowi doniesiono o wspomnianym wypadku, powiedział, że kawalerya polska zrobiła więcej niż swoją powinność, bo nie było dotąd wypadku, powiedział, aby kawalerya baterye brała (1).

Po wyż wymienionym wypadku cesarz zbliżył się około południa na wzgórek za naszą linię i, popatrzywszy przez lornetę, dał rozkaz generałowi, aby z każdego pułku piechoty najmniej stu ludzi wyszło na tyraliery i opanowało wzgórze żytem okryte, leżące po prawej stronie naszej linii. Gdy się to zrobiło, nasi tyralierzy zostali w życie. Wzgórze owo obsadzone było jegrami i po uporczywem się starciu, gdy rozkazano jeszcze posiłkować naszych drugim takim oddziałem, nie bez straty naszych, zdobytem zostało. Skoro cesarz zobaczył naszych tyralierów na wzgórzu, w tym momencie kazał je kilkoma bateryami artylerji obsadzić. Ale ta artylerya nie okazała się nieprzyjacielowi, ani się też z dział nie odezwała i, nie odprzodkowawszy dział, w spoczynku pozostała. Wszystko znowu w takiem położeniu zostało aż do godziny czwartej z południa. Cesarz tylko przenosił się z miejsca jednego na drugie. Rekognoskując nieprzyjaciela, zdawał się oczekiwać jakiejś dla siebie przyjaznej pory. Około godziny siódmej przed wieczorem usłyszeliśmy w oddaleniu poza Friedlandem ogień armatni. Był on skutkiem pojawienia się jednego korpusu, który cesarz posłał dla zrobienia nieprzyjacielowi dywersyi. Natenczas z owego lasku, z któregośmy, rano wyszedłszy, taką kanonadę wytrzymali, z tego znowu lasku pod zasłoną naszej dywizyi i owej artyleryi, poza wzgórzem ukrytej, wysuwa się mnóstwo kolumn, tak francuskich, jak też sprzymierzonych, biorąc się poza naszym frontem na prawo, tak, że mnóstwo bagnetów zdawało się wystawiać pole zbożem okryte. Nieprzyjaciel ściągnął swoją piechotę, która przeciwko nam wystawioną była. Na jej miejsce wystąpiło kilka tysięcy kawaleryi nieprzyjacielskiej, tworząc prawe skrzydło swej linii i zagrażając wzgórzu, artyleryą naszą okrytemu. Wskutek tego przysyła cesarz kilka pułków kirasyerów i dragonów w asekuracyę artyleryi, ale za wzgórzem też kawaleryę ukrywa.

Przy zachodzie słońca rozpoczyna się ogień armatni na naszem prawem skrzydle, na które nieprzyjacielski środek naciera. W naszej dywizyi naówczas kazano się pościągać na prawo, to jest przed wzgórek artyleą okryty. Razem zaszliśmy w oczy masie nieprzyjacielskiej kawaleryi. Nieprzyjaciel, uderzywszy na środek nasz, złamał go. Ale teraz nasze wojska, będąc wsparte przez drugą linię, a nakoniec przez rezerwę, nietylko że wyparły nieprzyjaciela, lecz przebiły się przez linie nieprzyjacielskie i dotarły aż do rzeki, będącej z tyłu nieprzyjaciela, a tak przecięto komunikacyę linii wspomnianej. Naszej dywizyi poleconem zostało obserwowanie kawaleryi nieprzyjacielskiej. Gdy ta uderzyła z wielką natarczywością na nas, zdawało się, że nas samymi końmi roztratuje. Kiedy zbliżyła się na sto kroków, daliśmy ognia batalionem i nadstawili bagnetów. Jeszcze wspomniana jazda nie doszła do nas na 50 kroków, gdy z za wzgórza, za nami będącego, odezwała się artylerya.

Kartaczami sypnęła na wspomnianą jazdę, która, poniósłszy straty od strzałów, cofać się w nieładzie poczęła. Wtedy jazda francuska, będąca w asekuracyi dział, przez otwór naszej linii natarła na jazdę nieprzyjacielską, która, rozbita, zmuszona była swoją piechotę do rzeki wepchnąć.

To samo zaszło na prawem skrzydle, a tak linia nieprzyjacielska, w trzech punktach przecięta, wparta została do rzeki. O godzinie 11-tej w nocy ogień ustał. Kto z armii nieprzyjacielskiej przebył rzekę, ten przebył ją bez broni, którą rzeka Ala, jak i działa, pochłonęła. Piechota nasza została na miejscu tak, jak koniec batalii ją zastał. Kawalerya tylko, przeprawiwszy się, poszła w pogoń za szczątkami nieprzyjaciela (6).

Dnia 15-go czerwca, to jest nazajutrz rano, cesarz oglądał pobojowisko. Myśmy także wystąpili. Po przejechaniu przed naszą linią, gdy dojechał do naszego generała Dąbrowskiego, po powitaniu go, wziął go za szyję i oświadczył swoje ukontentowanie, tak jemu, jak i całej dywizyi, winszując wytrwałości w dniu zeszłym. Generał przymówił się, ie nie ma żadnych zapasów żywności. Cesarz przeznaczył ze swoich zapasów sto sztuk bydła tymczasem i paręset korcy grochu, a przytem polecił posłać w okolice niedotknięte pożarem wojny, aby sprowadzić żywności. W nagrodę zasłaniania całej armii przed rozpoczęciem bitwy, przeznaczył cesarz dywizyę naszą, jako korpus rezerwowy, aby tydzień dać odpoczynku ludziom. Gdy rozdano nam żywność i zaczęto takową gotować, zdawało się, że człowiek chciał ją oczyma pożerać. Gdy się rosół ugotował, nikt nie był w stanie trzech łyżek przełknąć, tak się już żołądek skurczył po trzechdniowym głodzie. Drugiego dnia zaczęto zwozić rannych, których nietylko domy, stodoły, ale nawet miasteczko objąć nie mogło.

Rannych śmiertelnie, albo takich, którzy byli już nie do wykurowania, zostawiano na polu. To okropny widok przedstawiało, gdy ci nieszczęśliwi, nie mając znikąd żadnego wsparcia ani pomocy, leżeli pod skwarem dopiekającego słońca.

Trzeciego dnia powstał deszcz obfity i dla tej przyczyny udaliśmy się do wsi Heinrichsdorf, gdzie się po stodołach mieściliśmy. Tam to byłem świadkiem, jak w zburzonej karczmie, po domach, stodołach opodal wszędzie pełno pomieszanych trupów obu narodowości leżało. Gdy armia nasza ruszyła dalej naprzód, my zostaliśmy sami wśród trupów i koni, zacząwszy od Heinrichsdorfu, Friedlandu aż do Dumnau, przynajmniej na przestrzeni mili. Cóż dopiero powiedzieć o rzece Ali, gdzie armia francuska, przechodząc ją około Friedlandu, nie rzucała pontonów, ale pozbierano wrota do stodół, które położono na zatkanej przez trupy i konie rzece, i te posłużyły za most. Generał Dąbrowski, widząc dużo armat potopionych w rzece (koryto rzeki Ali niezbyt było szerokie, ale dosyć głębokie i nurt bystry), rozkazał z wody wydobywać działa, które były łatwiejsze do wyciągnięcia (7).

Kilka wydobyto, ale nieprzeliczona liczba takowych pozostała jeszcze w wodzie: nie można ich było z powodu trupów ludzi i koni dostać. Ja, zwiedzając pobojowisko, przebiegłem całą jego przestrzeń. Najgęściej trupa leżało w miasteczku Friedland. Nad rzeką, gdzie Francuzi linię nieprzyjacielską złamali, na lewem skrzydle naszem, gdzie miała miejsce szarża nieprzyjacielskiej jazdy na nas i naszą artyleryę, leżały masy ciał. W samem mieście, gdzie znoszono rannych i tych zaraz amputowano, widziałem trzy kupy rąk, nóg i kawałków ciała na bruku leżących. To tylko z rannych naszych, a cóż dopiero z nieprzyjacielskich, których później znoszono z pola. A z takim ogromem rannych i leżących nie można było sobie dać rady, szczególniej, że tylko wojsko takowych znosiło, bo cała okolica była bezludną. Po wystaniu na placu bitwy dni sześć, nie mogąc już dłużej wytrzymać zepsutego powietrza, przeszliśmy na drugą stronę Ali. Tam stanąwszy jeszcze dni kilka, posyłaliśmy oddziały do lazaretu i zbierania żyjących po polu jeszcze (8). Później ruszyliśmy dalej za armią, kierując marsz do Rastenburga, gdzie połączyliśmy się z dywizyą generała Zajączka.

(Antoni Białkowski: "Pamiętniki starego żołnierza", Warszawa, 1903).

(1) Höpfner (3. 524) pisze, że po kapitulacyi Gdańska były wydane różne rozporządzenia Napoleona względem Gdańska i wojsk, składających korpus Lefebvre'a. Pisze on między innemi, że dywizya Dąbrowskiego była przydzielona do korpusu Morthier, Rapp był przeznaczony na gubernatora Gdańska. Lecz daty tych rozporządzeń nie oznacza. Biuletyn zaś 77-my, datowany w Finkensteinie 29 maja, podaje: Le général Rapp est nommé gouverneur de Dantzig".

(2) Przemarsz dywizyi gen. Dąbrowskiego do głównej armii jest jedną z najładniejszych czynności wojska polskiego. Gen. Hauke w swym raporcie stwierdza, że dywizya była bez żywności podczas 48 godzin, a maszerowano dzień i noc. Młodzi oficerowie z arystokracyi maszerowali na czele swych plutonów. U młodego żołnierza, z jakiego składała się dywizya, było to wynikiem ożywiającego wszystkich zapału i poświęcenia.

(3) Gen. Weyssenhoff w swym pamiętniku cokolwiek inaczej opisuje scenę z Jabłońskim.

(4) Autor nasz bardzo błądzi: Domnau pozostało u nich z tyłu, na lewo było rzeczywiście Heinrichsdorf, na prawo Posthenen, a dalej w znacznej odległości Friedland. Cały opis bitwy pod Friedlandem u naszego autora jest taki, że widocznie pamięć nie dopisała mu tutaj.

(5) Zwykła przechwałka naszego autora.

(6) Cały ten opis bitwy pod Friedlandem jest wyjątkowo bałamutny.

Dodajemy tutaj, że piechota dywizyi Dąbrowskiego, a więc i pułk 4-ty, stała bezczynnie podczas całej bitwy — i pod słabym ogniem nieprzyjacielskim poniosła zaledwo stratę kilkunastu ludzi. Rannym był tu po raz drugi gen. Dąbrowski.

(7) Dział tych wydobyto 6, stały się one własnością dywizyi Dąbrowskiego.

(8) Przy ogólnym ruchu armii naprzód ku rzece Regel Dąbrowski pozostał ze swoją dywizyą nie dlatego, aby oczyszczać pole bitwy od trupów, ale, jak pisze Höpfner (3. 669), aby, połączywszy się w Schippenbeil z Zajączkiem, okrywać tyły armii.

FRYDERYK AUGUST W WARSZAWIE.

Dzień 2 grudnia, rocznica koronacyi Napoleona i zwycięstwa jego pod Austerlitz — u Francuzów, a powinności i wdzięczności u nas, z polityki, był dniem okazałych i radosnych uroczystości. Marszałek Davoust, czy to przez wzgląd na przytomność królewską, czy też z niezwykłej sobie skromności, czy, co najpewniejsza, rozumiał, że nasi domyślą się tego, nie kazał z rana dawać z dział ognia. Naszym także, przyzwyczajonym odbierać, niż dawać rozkazy, wypadło to po myśli. Józef Poniatowski, minister wojny, postrzegłszy omyłkę, około godziny 10-tej udał się z niespokojnością do króla. Tu król okazał niepospolitą przytomność i trafność umysłu. Widząc, że już było za późno oddawać strzelaniem spodziewaną cześć Napoleonowi, by się z własnego wymówić zapomnienia, oskarżył o nie samego marszałka; własną ręką pisze do niego, wymawiając, dlaczego, najwyższym będąc wojsk sprzymierzonych w Warszawie wodzem, nie rozkazał winnych wielkiemu monarsze ogłaszać honorów. Nie wiem, jak te grzeczne wymówki przyjęte były, lecz mile przyjęta wizyta i powinszowanie księcia Józefa Poniatowskiego na czele wszystkich oficerów polskich. Z cywilnych nikt prawie nie był, czy przez zapomnienie, czy przez niechęć.

Poseł francuski, Bourgoing, dawał wielki obiad, gdzie pierwsi z Francuzów i Polaków zaproszeni byli. Pił marszałek Małachowski zdrowie Napoleona, lecz mu szepnięto, by nie przydawał aniwersarza bitwy pod Austerlitz, a to dla przytomnego pułkownika austryackiego, hrabi Neupperga. Tej delikatności dla Austryi i Rosyi rządu francuskiego nie można pogodzić z jednej strony ze zwykłą onego wyniosłością, z drugiej z bojaźnią przywodzących tutaj, o jakieś knujące się niby w Warszawie partye tych dwóch mocarstw. Wieczorem marszałek Davoust dawał na uporządzonem do tego Teatrum Warszawskiem bal wielki na 1200 osób za biletami. Oświecone wszystkie loże i świetnie przybranemi napełnione kobietami okazały sprawowały widok. Za pokazaniem się króla z familią w średniej loży, głośne odezwały się okrzyki: Niech żyje król! Marszałek, w największych dla Majestatu atencyach, stojący za krzesłem, lub nadskakujący. Wieczerza na kilkaset osób zastawiona, dla królestwa stolik pod baldachimem. Król poprosił do niego marszałka Davoust, posła francuskiego z żoną i marszałka Małachowskiego. Przyzwyczajony, że mu podają potrawy nie pokrajane (a nikt pokrajać i podać mu nie domyślił się), długo bardzo na stojące przed sobą patrzał jedzenie. Skuszony nakoniec olbrzymim szczupakiem, sam go sobie wziął na talerz i jadł dość smaczno. Dawniej ci monarchowie hiszpańscy byliby raczej umarli z głodu, niż uchybili etykiecie. Filip podobno III jest tego dowodem. W Hiszpanii, w zimie, nie znają kominków, ni pieców, lecz tylko trójnogi z żarem. Był osobny urzędnik koronny, którego powinnością było przysuwać i usuwać ten trójnóg u króla. Raz, w nieprzytomności urzędnika tego, Filip III wolał sobie tak spiec twarz, że aż róży dostał, a z nią śmierć, niż uwlec etykiecie i sam odsunąć, lub kazać komu innemu żar ten oddalić.

W ciągu wieczerzy król zlecił marszałkowi Davoust, by spełnił zdrowie Napoleona. Wstał marszałek z podniesionym kielichem i rzekł w te słowa: — jego królewska Mość rozkazał mi spełnić zdrowie Najjaśniejszego Napoleona, ja biorę śmiałość przydać zdrowie Fryderyka Augusta. Te dwa połączone imiona niech będą hasłem winnej przyjaźni i jedności między dwoma Monarchami i Narodami, nad którymi panują.

Odgłos między Francuzami: Vive l'Empereur! między Polakami: Niech żyje król! napełnił wszystkie sale. Grano też na Teatrum małą sztuczkę francuską, z piosneczkami, bardzo stosowną do dnia, gdzie Francuz żenił się z Polką, a Polak — z Saksonką. Rzecz cała bez dowcipu i smaku. Po wieczerzy prosił marszałek króla, czyby nie pozwolił królewnie tańcować francuskiego kadryla? Za tyle atencyi nie mógł król mu odmówić. Złożony więc taniec, co do mężczyzn: z marszałka, trzech generałów dywizyi, co do kobiet: z królewny, panny Bourgoing (córki posła francuskiego), pani Krasińskiej, żony kapitana gwardyi polsko-francuskiej, i pani Łubieńskiej, żony oficera gwardyi.

Po skończonym tańcu, widać, że radaby była królewna dłużej rozrywki tej używać, lecz zaraz, obwinięta w szal, z rodzicami do pałacu odjechać musiała.

Poseł też francuski, Bourgoing, podług danych sobie z Paryża rozkazów, dawał co tydzień wielkie obiady i bale. Lecz oprócz jadła i picia, które kupował, dom Chodkiewiczowej darmo zajęty, meble, srebra, szkła, lustra etc. albo pożyczone u znajomych, albo nakazane miastu, by dostarczyło. Poseł ten, nie mający od dworu nic na te nadzwyczajne wydatki, nie mający tu bawić, jak przez niedziel kilka, człek uczciwy i szczerze bolejący nad nami, wyprawionym być może. Lecz marszałek Davoust, wziąwszy w domach 400 tysięcy intraty, że je dotąd na porcelanie Köhlera, dawniej pruskiego komendanta w Warszawie, że pożyczać sobie każe luster, filiżanek, sreber, firanek nawet, — rzecz niepojęta! Dziwne pomieszanie okazałości z niedelikatnością, naprzykrzenia, z których nic wymówić nie może, krom nałogu, który długie wojny i podbicia nadają — mienia cudzego za swoje.

Król, za zbliżającym się dniem wyjazdu swojego, wyznaczone konstytucyą wakujące urzędy rozdawał. Jużem o senatorach wspomniał, którzy, dawnym obyczajem, wykonawszy przysięgę, pierwsi rękę nowego króla całowali. O miejsca czterech referendarzów liczne zabiegi, niespodziewanym zakończone wyborem. Jeden tylko, znany krajowi z dawnych usług i talentów (lubo zbytnio przyćmionych prezumpcyą), Linowski, ujrzał się w ich liczbie. Inni, lubo mówią że zdatni, lecz młodzi, ani imieniem, ani, co więcej, usługami nie znani byli: Woyda, Morawski i Wyczechowski. Niechętne z wyboru tego publicum przypisywało go wpływom i zabiegom Lubieńskiego, ministra sprawiedliwości. Król bowiem, nauczony, iż do urzędu referendarza nauka prawa potrzebna, sądził, iż najprzyzwoiciej było zasięgnąć w tem rady ministra sprawiedliwości. Ten podał młodych ludzi, pracujących w jego kancelaryi, czyli to z przychylności, wzbudzonej obcowaniem, czy z przekonania o przymiotach, czyli nakoniec, jak złośliwi mieć chcą, że sam, obarczony długami i procesami, chciał w Radzie Stanu (która jest razem i Sądem kasacyjnym) mieć referujących procesy przychylnych sobie.

Król, w liczbie kandydatów do referendaryów nie widząc umieszczonego imienia mego, pyta o przyczyny, przydając, że chce mi dać miejsce dostojne. Natenczas Łubieński, żeby moją na referendarstwo nominacyą nie zagrodzić miejsca któremu z swoich, radził mię za sekretarza Senatu. Król ochoczo myśl tę przejął i tegoż wieczoru, z moją i referendarzów nominacyą, ministrowi sekretarzowi stanu, Brezie, odesłał.

A tak ja, bez żadnych zabiegów, bez podawania memoryałów, odrzuciwszy nawet, jako przeciwne oddawna prawidłom moim, proponowane mi wdawanie się ministra francuskiego, przez samą dobroć króla odebrałem urząd dostojny, i tem mi dogodniejszy, że przywiązanemi do niego powinnościami niezabierający tyle czasu, by mi wolne do zatrudnień literackich nie zostawały godziny.

Zadowolenie życzeń moich z widzenia się znowu pożytecznym odrodzonej, choć w części, Ojczyźnie mojej zatruły głośno szemrania i zawiedzionych w nadziejach, i publiczności.

Dnia tego, 23-go grudnia, był wielki obiad u posła francuskiego. Wymawiając się zawsze z publicznych uczt, przyjechałem, gdy się już wszyscy prawie rozjechali. Zastałem Linowskiego i Kochanowskiego. Pierwszy, rozjątrzony, że tak poślednich sobie widział kolegów, drugi, tknięty, że z departamentu jego: Węgliński, Staszic, Horodyski i inni, wysługami i talentami znani — pominięci. Skargi ich zaraziły także przytomnego posła, który mi powiedział, że kocha nas i szanuje pojedyńczo, lecz w kupie, jako naród, jesteśmy obraźliwi i najtrudniejsi do dogodzenia.

Odpowiedziałem, że Naród nasz w niczem nie ustępuje innym, że to, co u nas widzi, w podobnych okolicznościach widziałby gdzieindziej, że gdzie iest pięć, lub sześć miejsc do rozdania a pięciudziesiąt ubiegających się o nie, muszą być zawody, a zatem kwaszenia, tembardziej, gdy wybór rządzącego nie spotka się z opinią publiczną.

Szczęśliwszy był wybór prefektów. Urząd ten ważny i pracowity, zupełnego powinnościom swoim wyciągający poświęcenia, dla niedostatku skarbu i lichej zapłaty, wątpię, by sprawowanym był tak, jakby się przynależało. Nie będzie się mógł zrzec prefekt dozoru majętności swoich; nie będzie mógł ciągle w prefekturze swej siedzieć, jeżeli skarb za te ofiary dostatecznie mu nie nadgrodzi.

Wysiany do Napoleona Stanisław Potocki z przydanymi sobie: Działyńskim i Bielińskim, z podziękowaniem, które polityka nakazuje, i przekładaniami, które srogie dyktowały uciski, wyjechali.

Pan Darń, intendent generalny krajów podbitych, którego podobna Verresowi chciwość nieczułym na nędzę ludu uczyniła, za skonfiskowane rządowi pruskiemu: sól, drzewo, zboże, wszystkie artykuły, które potem na potrzeby, wojska francuskiego rząd nasz wydał, podał pretensye do rządu polskiego na trzy miliony franków. Jeżeli przydamy do tego sumy, do kilkadziesiąt milionów wynoszące, które niegdyś rząd pruski obywatelom tutejszym na hipoteki pożyczył, a których Francuzi dziś poszukują, egzekucyą, nawet militarna, odzyskania ich w zniszczonym i ogołoconym z pieniędzy kraju uskutecznić nie potrafi.

Wśród tylu ucisków, jedno dobre, które z dzisiejszego składu rzeczy, w czasie swoim, wyniknie dla kraju, są — drogi militarne, czyli handlowe, traktatem Tylżyńskim nam warowane, jako to: przez Krosno, do Śląska, tudzież spławy i handel wolny przez Wisłę i kanały.

Król przed wyjazdem swoim darował kwartalny dochód swój z Księstwa Warsz. na kupienie wołów dla Francuzów. Dał także dziesięć tysięcy talarów na szpital i ubogie zakony. Nakoniec dzień 27-go grudnia, niedzielę, godzinę 6-tą z rana, na wyjazd swój przeznaczył.

Senat, wojskowi, niektórzy cywilni urzędnicy postanowili widzieć króla przy odjeździe. Wyszedłem ja piechotą, o godzinie w pół do piątej z rana.

Noc była niezmiernie ciemna, bicie tylko na wszystkie strony bębnów, huk trąb i gwar zbierającego się wojska przerażały. Gdym przyszedł do Zamku, w przedpokoju, gdzie kirysyerowie straż trzymają, jedna tylko błyszczała świeczka; druga tlała w posępnym, marmurowym pokoju, gdziem zastał senatora Wybickiego. Samo miejsce wzbudzało dawne i smutne wspomnienia. Później oświecone na połowę paradne pokoje. Zbierali się cywilni i wojskowi. Dla zwłoki kobiet, król nie wyszedł, jak o siódmej i, pożegnawszy się z przytomnymi, zszedł na dół. Okrzyk wojsk w różnych językach: Niech żyje król! huk dział, bębnów i wojennej muzyki, żałobne bicie dzwonów i, wśród ciemności, światło gorejącej pochodni tę chwilę wyjazdu przerażającą czyniły.

(Julian Ursyn Niemcewicz: "Pamiętnik o czasach Księstwa Warszawskiego" Warszawa).

Koniec wersji demonstracyjnej.

SOMOSIERRA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA POD RASZYNEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AUSTRYACY POD WARSZAWĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAJĘCIE GALICYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WEJŚCIE DO KRAKOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W MOSKWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODWRÓT Z ROSYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAD BEREZYNĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA POD LIPSKIEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO ŚMIERCI KS. JÓZEFA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej