Adolf Dygasiński

KUKUŁCZĘ

Konwersja: Nexto Digital Services

KUKUŁCZĘ

Adolf Dygasiński

Wielka była uroczystość 15 kwietnia 1870 r. w Szczurkowicach; dnia tego bowiem panna Eugenia Nogietkiewiczówna ukończyła lat siedemnaście, otrzymała od matki w darze pierwszą długą suknię, od ojca — złote bransolety, a w wigilią dnia tego, punktualnie o szóstej godzinie po południu, odbyła ostatnią w życiu lekcją z guwernantką Francuzką. Panna, raczej stara panna, Żaneta Jourdan, coś z dziesięć lat była w Szczurkowicach; przybyła zaś tutaj z Grzybienie, gdzie była także z dziesięć lat u innych państwa Nogietkiewiczów i tam pozyskała sławę, ponieważ wychowała panienkę również do długiej sukienki. Francuzka zestarzała się w Polsce, mówiono, że nawet zapomniała właściwego francuskiego języka, a przynajmniej — mówiła tak jakoś dziwnie, iżby jej żaden rzetelny Francuz nie zrozumiał. Była to osoba wiecznie cierpiąca na fluksję i wzdychająca, aby mogła wrócić do ojczyzny; tymczasem w roku 1870, jak sama mówiła, nie posiadała jeszcze tyle pieniędzy, iżby mogła pędzić we Francji spokojny żywot. A przecież napracowała ona się ciężko na obczyźnie; napracowała się i nikogo niczego nie nauczyła! Po wykończeniu edukacji panny Eugenii Francuzka miała zamiar pozostać jeszcze piąć lat w Polsce i przeto przyjęła obowiązki lek-torki w Sadełku, w domu siostry pana Nogietkiewicza ze Szczurkowic, u starej panny, która właśnie przyślepła, ogłuchła, a nadzwyczajnie lubiła czytywać francuskie romanse. Wyjazd ze Szczurkowic do Sadełka przypadł na 16 kwietnia, zaraz po urodzinach Gieńci.

Nikt się nie smucił z odjazdu guwernantki, bo jej tu nikt nie kochał; państwo z niej zwykle żartowali, często bardzo uszczypliwie, i nazywali ją Żurdanką; służba zaś i w ogóle chłopstwo ze wsi każdej nauczycielce dawali nazwę Ziurdanki albo Ziurdanicy.

W nocy z 15 na 16 kwietnia różni ludzie w Szczurkowicach spali niespokojnie. Panna Jourdan marzyła o zmianie miejsca i pozycji; Gieńcia rozmyślała o swym wystąpieniu na świecie w długiej sukni; pan Nogietkiewicz dumał przy lampie, jak tu napisać list do siostry. Co wyjął ze szuflady ćwiartkę listowego papieru, to ją zepsuł i listu w żaden sposób ułożyć nie mógł.

Trzeba wiedzieć, iż siostra pana Nogietkiewicza mieszkała niedaleko Pińczowa, on zaś — niedaleko Pilicy. Stosunki rodzinne były pomiędzy nimi dosyć rzadkie, głównie z powodu złej drogi, a także i całorocznych zajęć rolniczych. A jednak wypadało utrzymywać koniecznie owe stosunki, gdyż wiedziano dobrze, iż stara panna musi umrzeć i majątek swój komuś zapisze. Komu? W tym był sęk. Więc wszyscy, jacy byli na świecie, Nogietkiewiczowie starali się wraz z swoimi żonami oraz dziećmi o względy panny Salomei, dziedziczki Sadełka. Niby to pan Błażej Nogietkiewicz ze Szczurkowic miał najwięcej sperandy: on w całej rodzinie, liczącej sześciu synów i trzy córki, był najmłodszy. Nawiasem mówiąc, o starym nieboszczyku Nogietkiewiczu krążył po okolicy dowcip; mianowicie upatrywano pomiędzy nim a patriarchą Noem tę różnicę, iż Noe miał jednego tylko Chama, on zaś — sześciu. Otóż, pana Błażeja przyzwyczajono się jeszcze za życia rodziców pieścić, a przez pieszczotę nazywano go Błahem, Błażkiem, Błażątkiem, Błazenkiem itd. Ci wszyscy Nogietkiewiczowie rozeszli się po świecie. Jedni mieszkali aż pod Częstochową, drudzy pod Kielcami, inni — za Suchedniowem; jeden z nich wyniósł się pod jakąś Mławę, tak że zupełnie zginął z oczu całej rodzinie. Tylko więc Błażuś i Salusia ciągle byli sobie najbliżsi; przeto najżywsze, o ile można, uczucia wymieniały Szczurkowice ze Sadełkiem, a Sadełko ze Szczurkowicami. Wymiana taka przynajmniej pięć lub sześć razy w roku miała miejsce, gdyż i dla tych serc, płonących ogniami rodzinnej miłości, ciężką do przebycia była blisko ośmiomilowa przestrzeń, bardzo błotnista zwykle.

Szkoła wyższa realna w Kielcach miała zaszczyt wychowywać wszystkich potomków płci męskiej rodu Nogietkiewiczów. Ale skałą, o którą się rozbijały intelektualne wysiłki tych filarów społecznych, była trzecia klasa, a w trzeciej klasie — tak zwana reguła trzech oraz podobieństwo, proporcjonalność i symetryczność figur geometrycznych. Niektórzy z nich w drugiej już klasie zapuszczali brody i wąsy, a przeto nie potrzebowali trzeciej klasy, aby w niej dojrzewać. Błażuś wszakże wykazywał wyższe zdolności i po sześciu latach mozolnych studiów nad realiami wyszedł z trzeciej klasy, unosząc na łono rodziny cenzurę, w której, oprócz nauki religii, rysunków i kaligrafii, w reszcie przedmiotów okazał postępy małe i mierne.

Nie należy się też dziwić, iż w nocy z 15 na 16 kwietnia pan Błażej miał kłopot z napisaniem listu do siostry. Według starego programu nauki, trzecia klasa traktowała składnię, a dopiero czwarta — stylistykę. Bądźże tu mądrym ze składnią, gdy przyjdzie napisać list prawdziwie obywatelski!... Z tym wszystkim dziedzic Szczurkowic zaczął kaligrafować: „Najdroższa Siostrzyczko!..."

Ale naraz okropne wątpliwości powstały w jego głowie, co się tyczy ortografii wyrazów: najdroższa i siostrzyczka... Wziął świeżą ćwiartkę papieru listowego i napisał po prostu: „Ukochana Siostruniu!"

Ale co dalej pisać?.. Wielkie są cierpienia płodzącego umysłu!

Niech słynie pan Błażej Nogietkiewicz, który, choć się nigdy nie uczył stylistyki, napisał do siostry list wcale dobry. Boć stylistyka — to także ćwiek... List brzmiał:

„Bóg najlepszy udziela nam tu zdrowia. Posyłam Ci wanienkę z karpiami własnego chowu i wyborną szynkę, którą można jeść na surowo. Marylka, oprócz serdecznych uścisków, przesyła Ci dwa garnce suszu i półtrzecia wianka grzybów prawdziwych; chciała Ci posłać i słoik marynowanych rydzyków, ale zwietrzały. Gieńcia całuje rączki Najmilszej Ciotuni i przesyła dwa roczne kotki: Bielusię i Czarnusia. Przy tym jedzie do Ciebie nieoszacowana Żurdanka, której wszyscy prosimy i zalecamy, ażeby tak w dzień, jak w nocy, czuwała nad zdrowiem Ukochanej Siostruni."

Nareszcie autor listu podpisał się zamaszyście, posypał swoje skrzydlate słowa popiołem z papierosa i szczęśliwy z czynu udał się na spoczynek.

Rano, jeszcze ciemno było, a już ekonom kręcił się około dworu, karbowy znowu około stodół, podczas gdy fornal, Łukasz Stokłosa, wytoczył z wozowni jakąś landarę, grat starożytny, i drapiąc się w głowę, nad czymś rozmyślał.

We dworze odbyła się narada między dziedzicem a ekonomem, panem Jabłuszko, którą to naradę pan Błażej tak zakończył:

— No, to niechże Jabłuszko każe Łuce czym prędzej konie zakładać do landary i przed dwór zajeżdżać... Nim oni tu wszystko upakują, zejdzie dobra godzina i gotowi na noc nie dowlec się do Sadełka... Ale, ale!... Zapowiedz też, mój kochany, ostro Łuce, żeby mi się w drodze nie upił, bo wygonię łajdaka na cztery wiatry.

Jabłuszko nacisnął czapkę na uszy, pospieszył pod stajnię i zaczął rozmowę od łajania Łuki:

— Czemuż ty jeszcze nie zaprzęgasz, fanfaronie? Nie widzisz, kanalio, jaki czas!...

— Nie stuka zaprzęgać, ino jak się dowlec tym kocimbrykiem, choćby do Jędrzejowa, a zmiarkować, co by się nie roztelepał! — rzekł fornal, nie spiesząc się bynajmniej.

— Głupiś cymb...! Nie twoja rzecz się w to wdawać! Chłop powinien słuchać, nie rozprawiać!

Koniec wersji demonstracyjnej.