Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

KULAWY DIABEŁ

Alain R. Lesage

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

ROZDZIAŁ I

Noc październikowa pokryła gęstym mrokiem sławetne miasto Madryt. Ludność schroniwszy się do domów zostawiła ulice wolne dla kochanków żądnych śpiewać swoje niedole lub rozkosze pod balkonem ubóstwianej. Już dźwięk gitary wprawiał w niepokój ojców i rzucał postrach na zazdrosnych mężów; słowem, było blisko północy, kiedy don Kleofas Leandro Perez Zambullo, szkolarz z Alkali, opuścił nagle przez okienko na strychu dom, do którego go wprowadził lekkomyślny syn bogini Cytery. Ratował życie i honor, siląc się wymknąć kilku zbirom ścigającym uparcie studenta, aby go zabić lub zmusić gwałtem do zaślubienia damy, z którą zeszli go na czułym gruchaniu.

Mimo iż sam jeden przeciw wielu, bronił się dzielnie; obrał drogę ucieczki jedynie dlatego, iż w zamęcie walki wydarto mu szpadę. Ścigali go jakiś czas po dachach; ale dzięki ciemności don Kleofas zmylił pogoń. Obrócił się w stronę światła, które ujrzał z daleka: mimo iż słabe posłużyło mu za latarnię morską w tej niebezpiecznej przeprawie. Naraziwszy się nie raz i nie dwa na skręcenie karku, dobił do strychu, z którego sączyły się promienie światła, i wszedł przez okno, pełen radości jak pilot, który zdoła szczęśliwie wprowadzić do portu okręt przed rozbiciem.

Rozejrzał się na wsze strony i zdziwiony, iż nie widzi nikogo w tej dość szczególnej ciupce, jął badać teren z wielką uwagą. Ujrzał mosiężną lampkę wiszącą u powały, książki i papiery porzucone na stole, globus i kompas z jednej strony, fiolki i kwadrany z drugiej. To naprowadziło go na myśl, iż poniżej musi mieszkać jakiś astrolog, który zachodzi do tego ustronia na swoje obserwacje.

Dumał o niebezpieczeństwie, którego szczęśliwa gwiazda pozwoliła mu uniknąć, i zastanawiał się w duchu, czy pozostanie tu do rana lub też poweźmie inny jaki zamiar. Nagle usłyszał w pobliżu głębokie westchnienie. Myślał zrazu, że to jakowaś chimera wzburzonego umysłu, zMyłuda nocy; toteż, nie przerywając sobie, ciągnął dalej swoje rozmyślania.

Ale skoro westchnienie powtórzyło się po raz drugi, nie wątpił już, że ma do czynienia z rzeczą realną; jakoż, mimo że nie widział nikogo w pokoju, krzyknął na cały głos: „Któż, u diaska, wzdycha tutaj?"

— To ja, panie szkolarzu — odparł głos zaiste dosyć osobliwy; — siedzę tu od sześciu miesięcy w zakorkowanej fiolce. Mieszka w tym domu uczony astrolog, który jest czarnoksiężnikiem. To on mocą swojej sztuki trzyma mnie w tym więzieniu.

— Jesteś tedy duchem? — rzekł don Kleofas nieco oszołomiony tą niezwykłą przygodą.

— Jestem biesem — odparł głos: — przybywasz bardzo w porę, aby mnie wyrwać z niewoli. Usycham z bezczynności; należę bowiem do najsprawniejszych i najpracowitszych diabłów w całym piekle.

Te słowa przejęły don Zambulla pewnym niepokojem; że jednak był z natury odważny, opanował się i rzekł swobodnie: — Mości diable, poucz mnie, jeśli łaska, jakie miejsce zajmujesz wśród swoich współbraci; czy jesteś diabłem-szlachcicem czy chamem.

— Jestem diabłem pierwszej rangi — odparł głos; — z całego piekła zażywam największej reputacji na tym i na tamtym świecie.

— Byłżebyś przypadkiem — odparł Kleofas — biesem, który nosi imię Lucypera?

— Nie — odparł duch; — to bies szarlatanów.

— Jesteś Urielem? — spytał szkolarz.

— Pfuj! — odparł żywo głos — to patron kupców, rzeźników, piekarzy i innych łupieżców ludu.

— Jesteś może Belzebubem? — rzekł Leandro.

— Czy pan kpi? — odparł duch — to duch starych ochmistrzyń i giermków.

— To mnie dziwi — rzekł Zambullo — sądziłem, że Belzebub to jedna z największych osobistości waszego grona.

— Jedna z najlichszych — odparł Demon. — Ma pan, widzę, bardzo opaczne pojęcie o piekle.

— W takim razie — podjął Kleofas - musisz być chyba Lewiatanem, Belfegorem lub Astarotem?

— Och, ci trzej — rzekł głos — to przynajmniej diabły pierwszego rzędu. To duchy dworskie. Zasiadają w radach książąt, dają natchnienie ministrom, tworzą ligi, szerzą rozruchy w Państwie i rozniecają pochodnie wojny. Ci, to nie byle ciury jak owi, których wymieniłeś zrazu.

— Powiedz mi, drogi panie — rzekł szkolarz — jakie są funkcje Flagela?

— Jest duszą pieniactwa, duchem palestry — odparł bies. — To on układał protokół dla woźnych i rejentów. On podżega skarżących, wspiera adwokatów i oblega sędziów.

— Co do mnie, mam inne zatrudnienia; klecę pocieszne małżeństwa: kojarzę staruchów z nieletnimi dziewczątkami, panów ze służebnymi panny bez posagu z tkliwymi kochankami gołymi jak święty turecki. To ja przyniosłem na świat zbytek, rozpustę, grę i chemię. Jestem wynalazcą turniejów, tańca, muzyki, komedii i nowych mód we Francji. Imię moje Asmodeusz, przezwany Diabłem kulawym.

— Jak to! — wykrzyknął don Kleofas — byłżebyś ty owym słynnym Asmodeuszem. o którym jest tak chlubna wzmianka w Agryppie i w „Klawikuli" Salomona? Zaiste, nie wymieniłeś mi wszystkich swoich rozrywek. Zapomniałeś najlepszej. Wiem, że bawisz się czasami tym, aby wspomagać nieszczęśliwych kochanków. Tak na przykład, w zeszłym roku, znajomy mi bakałarz uzyskał, za twą pomocą, w mieście Alkali, fawory małżonki pewnego doktora uniwersytetu.

— To prawda — rzekł duch — chowałem to sobie na koniec. Jestem demonem wyuzdania lub, aby rzecz określić przyzwoiciej, bożkiem Kupidynem. Poeci dali mi to ładne miano: ci panowie malują mnie bardzo pochlebnie. Powadają, że mam złocone skrzydła, opaskę na oczach, łuk, kołczan pełen strzał i że jestem czarująco piękny. Przekonasz się, jak jest w istocie, jeśli zechcesz mnie wypuścić.

— Mości Asmodeuszu — odparł Leandro Perez — od dawna już, jak ci wiadomo, jestem twym oddanym sługą. Niebezpieczeństwo, z jakiegom wybrnął przed chwilą, może służyć za dowód. Bardzom rad, iż nastręcza się sposobność oddania ci usługi; ale naczynie, w którym cię zamknięto, z pewnością jest zaczarowane. Próżno siliłbym się odetkać je lub strzaskać. Tak więc nie bardzo wiem," w jaki sposób mógłbym cię uwolnić. Nie mam wprawy w tego rodzaju imprezach; mówiąc między nami, jeżeli tak szczwany diabeł jak ty nie zdołał się wywinąć, w jaki sposób lichy śmiertelnik dałby sobie rady?

— Ludzie mają tę władzę — odparł duch."— Fiolka, w której mnie zamknięto, to zwykła butelka. Wystarczy ci ją ująć i rzucić o ziemię, a ukażę się natychmiast pod ludzką postacią.

— Jeżeli tak — rzekł szkolarz — rzecz jest łatwiejsza, niż myślałem. Objaśnij mnie tedy, w której fiolce siedzisz. Widzę ich sporo zupełnie podobnych, nie umiem rozróżnić.

— W czwartej od okna — odparł duch. — Mimo, że na korku jest odcisk magicznej pieczęci, butelka trzaśnie natychmiast.

— Wystarczy — odparł Kleofas. — Jestem gotów uczynić ci zadość. Ale jest mała trudność. Lękam się, iż skoro ci oddam tę przysługę, przyjdzie mi zapłacić koszta...

— Nie grozi ci nic złego — odparł duch. — Przeciwnie, rad będziesz z mej wdzięczności. Nauczę cię wszystkiego, co będziesz chciał wiedzieć. Objaśnię cię o wszystkim, co się dzieje na świecie. Odkryję ci przywary ludzi, będę twoim duchem opiekuńczym, światlejszym niż geniusz Sokratesa: mam nadzieję uczynić cię jeszcze mędrszym od tego filozofa. Słowem, oddaję się tobie z tym, co jest we mnie złego i dobrego: i jedno, i drugie będzie ci równie użyteczne.

— Piękne obietnice — odparł szkolarz; — ale wy, panowie diabły, uchodzicie za niezbyt słownych.

— Oskarżenie nie bez zasady — odparł Asmodeusz. — Większość kolegów nie czyni sobie z tym skrupułów. Co do mnie (poza tym, iż nie mogę nadto opłacić takiej przysługi!) dochowuję wiernie ślubów; przysięgam na wszystko, co mi jest święte, że cię nie oszukam. Możesz polegać na tym. A co powinno cię ucieszyć osobliwie, ofiaruję się pomścić cię jeszcze tej nocy na donnie Teresie, owej przewrotnej damie, która skryła u siebie zbirów, aby cię ująć i zmusić do małżeństwa.

Ta ostatnia obietnica przypadła młodemu Zambullo szczególnie do smaku. Aby przyśpieszyć jej spełnienie, chwycił fiolkę i nie troszcząc się o resztę, cisnął ją o ziemię. Strzaskała się na tysiąc kawałków i zalała podłogę czarniawym płynem, który stopniowo wyparował i zmienił się w dym. Dym ten rozproszył się zwolna i ukazał oczom zdumionego studenta postać ludzką, odzianą w płaszcz, wysoką na jakie półtrzeciej stopy i wspartą na kulach. Mały kulawy potwór miał koźle nogi, ściągłą twarz, spiczastą brodę, mocno spłaszczony nos; oczki podobne były do żarzących węgli; nad szeroko wyciętymi ustami stroszyły się rude wąsiki.

Głowę tego wdzięcznego Kupidyna pokrywał turban z czerwonej krepy, zdobny bukiecikiem kogucich i pawich piór. Na szyi szeroki płócienny kołnierz, na którym widniały wzory naszyjników i kolczyków. Miał krótką suknię z białego atłasu, przepasany był szeroką wstęgą pergaminu, całą usianą magicznymi znaki. Na sukni były wymalowane liczne przedmioty do użytku dam, napierśniki, szarfy, pstrokate fartuszki i modne fryzury, jedne dziwaczniejsze od drugich.

Ale wszystko to było niczym w porównaniu do płaszcza, również z białego atłasu. Widać było na nim mnogość postaci malowanych chińskim tuszem, z taką swobodą pędzla i w tak śmiałych pozach, iż łatwo było poznać, że to robota diabła. Z jednej strony, dama hiszpańska okryta płaszczem wabiła cudzoziemca na przechadzce; z drugiej dama francuska studiowała w zwierciadle nowe minki, aby je wypróbować na młodym labusiu, który się zjawiał właśnie w drzwiach z muszkami i różem. Tu kawalerowie italscy śpiewali i brząkali na gitarze pod balkonem; tam Niemcy, rozpięci, rozchlastani, zalani winem i umazani tabaką, otaczali stół plugawy od śladów hulanki. W jednym rogu widać było bogatego muzułmanina wychodzącego z kąpieli i otoczonego pięknościami seraju, które cisnęły się na wyprzódki z usługą. W drugim angielski szlachcic dwornie częstował swą damę piwem i fajką.

Widać tam było i graczy przedziwnie odtworzonych; jedni, przejęci radością, napełniali kapelusze złotem i srebrem; inni grali już na słowo i rzucali ku niebu bluźniercze spojrzenia, kąsając karty z rozpaczy. Słowem, widziało się tam tyle osobliwych rzeczy, co na cudownej tarczy, którą bożek Wulkan wykonał na prośbę Tetydy. Ale ta była różnica między dziełami dwóch kulasów, że obrazki na tarczy nie miały związku z czynami Achillesa, postaci zaś na płaszczu były żywym obrazem wszystkiego, co się dzieje na świecie z podszeptu Asmodeusza.

ROZDZIAŁ II

DALSZY CIĄG OSWOBODZENIA ASMODEUSZA

Spostrzegając, iż widok jego nie usposabia szkolarza zbyt korzystnie, bies rzekł z uśmiechem: — I cóż, mości Kleofasie Leandrze Peres Zambullo, widzisz oto czarownego boga miłości, wszechwładnego pana serc. Co mniemasz o mojej minie i urodzie? Czyż poeci to nie są doskonali malarze?

— Szczerze mówiąc — odparł don Kleofas — pochlebiają trochę. Przypuszczam, że nie pod tą postacią ukazałeś się oczom Psyche.

— Och! nie — odparł diabeł. — Aby obudzić piorunującą miłość, pożyczyłem rysów od młodego francuskiego markiza. Trzebaż pokrywać grzech przyjemną postacią, inaczej nie skusiłby nikogo. Przybieram do woli wszystkie kształty; mogłem się ukazać twoim oczom obleczon w urojone ciało piękniejszej przyrody; ale skoro ci się oddałem cały i skoro cię nie pragnę w niczym oszukiwać, chciałem, abyś mnie ujrzał pod postacią najlepiej wyrażającą sąd ludzki o mnie i o mej działalności.

— Nie dziwię się — odparł Leandro — że jesteś nieco szpetny. Daruj mi, jeśli łaska, ten przymiotnik: przyszłe stosunki nasze wymagają szczerości. Te rysy zgadzają się doskonale z pojęciem, jakie miałem o tobie; ale objaśnij mnie, proszę, czemu jesteś kulawy?

— Stąd — odparł bies — iż poróżniłem się niegdyś we Francji z Pillardokiem, biesem chciwości. Chodziło o to, który z nas opęta młodzieńca z Mance, przybyłego do Paryża dla zrobienia fortuny. Ponieważ był to przemiły chłopiec, młodzian posiadający nadzwyczajne talenty, kłóciliśmy się żywo o jego posiadanie. Potykaliśmy się w pośredniej sferze powietrza. Pillardok był mocniejszy: rzucił mnie o ziemię tak samo jak Jowisz, wedle tego, co mówią poeci, prasnął Wulkana. Zgodność tych przygód sprawiła, iż koledzy przezwali mnie Diabłem kulawym; przydomek ten, dany mi na pośmiewisko, przylgnął do mnie. Mimo to, choć ochwacony, dosyć jestem sobie żwawy. Będziesz świadkiem mej zwinności.

— Ale — dodał — kończmy gawędę. Spieszmy wydobyć się z tego strychu. Czarnoksiężnik przybędzie niebawem, aby pracować nad nieśmiertelnością pięknej Sylfidy, która odwiedza go tutaj co nocy. Gdyby nas zeszedł, nie omieszkałby mnie wpakować z powrotem w butelkę a może i ciebie również. Wyrzućmy najpierw przez okno skorupy fiolki, aby czarodziej nie zauważył mej ucieczki.

— A gdyby i spostrzegł się po naszym odejściu — rzekł Zambullo — cóż by wynikło?

— Co by wynikło? — odparł Kulas. — Widać, żeś nie czytał książki „O Przymusie". Gdybym się ukrył zgoła na krańcu ziemi albo w regionach zamieszkałych przez gorejące Salamandry; gdybym zstąpił w państwo Gnomów albo w najgłębsze otchłanie morza, nie byłbym bezpieczny od jego pomsty. Uczyniłby zaklęcia tak silne, iż całe piekło by zadrżało. Daremnie chciałbym nie usłuchać: musiałbym zjawić się, wbrew woli, przed jego obliczem, aby ponieść naznaczoną karę.

— Skoro tak — rzekł student — lękam się, iż nasze stosunki nie potrwają długo. Ten straszliwy nekromanta odkryje rychło twą ucieczkę.

— Nie wiem — odparł duch — nie znamy rzeczy, które mają się zdarzyć.

— Jak to — wykrzyknął Leandro Perez — diabły nie znają przyszłości?

— Oczywiście, nie — odrzekł diabeł — ci, którzy polegają na nas w tej mierze, są wielce naiwni. To właśnie sprawia, iż wróżbici prawią tyle głupstw i tyle głupstw każą popełniać szlachetnym damom szukającym u nich rady. Znamy jedynie przeszłość i teraźniejszość. Nie wiem tedy, czy czarnoksiężnik spostrzeże szybko mą nieobecność, ale mam nadzieję, że nie. Jest tu więcej podobnych fiolek: nie zauważy, że brakuje jednej. Jestem w jego pracowni niby kodeks praw w bibliotece finansisty: nie myśli o mnie; a gdyby nawet pomyślał, nie czyni mi nigdy tego zaszczytu, aby ze mną rozmawiać: to najdumniejszy czarnoksiężnik, jakiego znam. Od czasu jak mnie trzyma w niewoli, nie raczył odezwać się da mnie ani razu.

— Cóż za człowiek! — rzekł don Kleofas. — Cóżeś uczynił takiego, aby ściągnąć jego nienawiść?

— Pokrzyżowałem mu plany — odparł Asmodeusz. — Zawakowało miejsce w Akademii: pragnął, aby je otrzymał jego przyjaciel, ja chciałem obsadzić je kim innym. Czarnoksiężnik stworzył talizman zrobiony z najpotężniejszych znaków Kabały; ja oddałem mego protegowanego w służby ministra, którego imię przeważyło talizman.

Wśród tej rozmowy bies zebrał szczątki fiolki i wyrzucił przez okno.

— Mości Zambullo — rzekł do studenta — uchodźmy: chwyć się za kraj mego płaszcza i nie lękaj się niczego.

Mimo iż przedsięwzięcie wydało się don Kleofasowi dość niebezpieczne, wolał się raczej na nie ważyć, niż wystawiać się na gniew czarnoksiężnika; uczepił się z całych sił diabła, który uniósł go w jednej chwili.

ROZDZIAŁ III

DOKĄD ZANIÓSŁ DIABEŁ KULAWY STUDENTA I CO MU NAJPIERW POKAZAŁ

Asmodeusz nie bez słuszności chełpił się swą zwinnością. Pomknął przez powietrze niby strzała wypuszczona z cięciwy i przycupnął na wieży św. Salwatora. Znalazłszy się tam, rzekł do towarzysza:

— No i cóż, mości Leandro, kiedy ludzie powiadają o lichej jeździe diabelska jazda, prawda, że nie mają słuszności?

— Przekonałem się o fałszu tego wyrażenia — odparł grzecznie Zambullo. — Mogą upewnić, iż jest to jazda wygodniejsza niż w najmiększym powozie, a przy tym tak ucieszna, że człowiek nie ma czasu się znudzić.

— Ha, ha! — odparł bies — nie wiesz, czemu cię tutaj przywiodłem. Mam zamiar pokazać ci wszystko, co się dzieje w Madrycie; że zaś chcę rozpocząć od tej dzielnicy, nie mogłem wybrać sposobniejszego miejsca. Zerwę mocą mej diabelskiej władzy dachy: mimo ciemności, wnętrze ich odsłoni się naszym oczom. — To rzekłszy wyciągnął ramię i natychmiast wszystkie dachy znikły. Za czym student ujrzał, niby w biały dzień, wnętrze domów; tak, powiada Lodovico Velez de Guevera, jak widzi się wnętrze pasztetu, zdjąwszy skorupę z ciasta.

Widowisko to było zbyt nowe, aby go nie mało pochłonąć. Rozglądał się na wsze strony, a rozmaitość zjawisk na długo przykuła jego ciekawość.

— Mości Kleofasie — rzekł diabeł — mnogość scen, którym przyglądasz się z taką uciechą, jest w istocie miła dla oka. Ale to tylko czcza rozrywka. Pragnę ją zaprawić pożytkiem; aby ci dać pełną znajomość ludzkiego życia, wytłumaczę ci, co robią wszystkie te osoby. Odsłonię ci ich pobudki, obnażę najskrytsze myśli.

Od czego zaczniemy? Przyjrzyjmy się najpierw, po prawej ręce, starcowi, który liczy złoto i srebro. To skąpy mieszczanin. Karocę jego, nabytą wpółdarmo na licytacji po dworskim paniczu, ciągną dwa liche muły, które trzyma w stajni i żywi wedle prawa dwunastu tablic, to znaczy dając każdemu codziennie funt jęczmienia. Obchodzi się z nimi tak, jak Rzymianie obchodzili się ze swymi niewolnikami. Przed dwoma laty wrócił z Indii przywożąc mnogość kruszcu w sztabach, które rozmienił na monetę. Podziwiaj tego starego szaleńca: z jaką rozkoszą pije oczami swoje bogactwa! Nie może się nimi nasycić. Ale patrz równocześnie, co się dzieje w małej izdebce w tym samym domu. Widzisz dwóch młodych chłopców w towarzystwie starej kobiety?

— Tak — odparł Kleofas. — To widocznie jego dzieci.

— Nie — rzekł diabeł — to siostrzeńcy, którzy mają po nim dziedziczyć i którzy w żądzy rychłego podzielenia się łupem sprowadzili tajemnie czarownicę, aby się od niej dowiedzieć, kiedy stary umrze.

— Widzę w sąsiednim domu dwa wcale ucieszne obrazki. Jeden to podstarzała zalotnica, która udaje się na spoczynek złożywszy włosy, brwi i zęby na gotowalni. Drugi to sześćdziesięcioletni galant po powrocie ze schadzki. Odłożył już sztuczne oko i wąsy wraz z peruką kryjącą głowę łysą jak kolano. Czeka, aż służący odejmie mu drewnianą rękę i nogę, aby resztę ułożyć w łóżku.

— Jeżeli mnie oczy nie zwodzą — rzekł Zambullo — widzę tam kształtną i młodą dziewczynę, istne malowanie! Jakaż ona wdzięczna!

— Otóż — rzekł Kulas — ta młoda piękność, która cię uderzyła, to starsza siostra galanta udającego się na spoczynek. Tworzy dobraną parę ze starą zalotnisią, z którą razem mieszka. Kibić, którą podziwiasz, to cały kunszt mechaniki. Piersi i biodra sztuczne; niedawno wybrawszy się do kościoła zgubiła w ciżbie pośladki. Mimo to, ponieważ nadaje sobie tony podlotka, w tej chwili dwóch młokosów spiera się o jej względy. Przyszło nawet między nimi do bitwy o tę piękność. Szaleńcy! Rzekłbyś dwa psy gryzący się się o kość.

— Uśmiej się ze mną z koncertu, który odbywa się o parą kroków dalej, w mieszczańskim domu, pod koniec wieczerzy. Śpiewają tam kantaty. Stary kauzyperda ułożył muzykę, słowa zaś popełnił komisarz policji wdzięczący się do Muz; cymbał, który składa wiersze ku swojej przyjemności a utrapieniu drugich. Kobza i szpinet stanowią orkiestrę. Dryblas z kogucim dyszkantem śpiewa pierwszą partię, młoda zaś panna, która ma gruby głos, towarzyszy mu basem.

— O cóż za komiczne widowisko! — wykrzyknął don Kleofas śmiejąc się — gdyby ktoś chciał umyślnie złożyć pocieszny koncert, nie potrafiłby tego tak dobrze.

— Zwróć oczy na ten wspaniały pałac — ciągnął bies — ujrzysz magnata spoczywającego we wspaniałej komnacie: przy nim pełna szkatułka bilecików miłosnych. Czyta je, aby usnąć rozkosznie: pochodzą od damy, którą ubóstwia. Osoba ta przyprawia go o takie wydatki, iż niebawem będzie zmuszony prosić o posadę gubernatora.

— O ile wszystko spoczywa w tym pałacu, o ile wszystko jest tam spokojne, w zamian w sąsiednim domu, po lewej, panuje wielkie ożywienie. Widzisz tam pewną damę w łóżku z czerwonego adamaszku? To osoba należąca do wysokiej sosjety; donna Fabula; posłała właśnie po akuszerkę i gotuje się dać spadkobiercę staremu don Torribo, swemu mężowi, którego widzisz koło niej. Czy nie zachwyca cię dobroć tego małżonka? Krzyki drogiej połowicy przeszywają mu serce. Nie posiada się z boleści, cierpi na równi z nią. Z jaką troskliwością i zapałem sili się jej pomóc!

— W istocie — rzekł Leandro — zadaje sobie wiele trudu. Ale widzę w tym samym domu innego mężczyznę, który śpi głębokim snem, nie troszcząc się o powodzenie sprawy.

— Rzecz powinna go wszakże obchodzić — odparł kulas — to służący, który jest istotną przyczyną boleści swej pani. .

— Spójrz nieco dalej — ciągnął — i przyjrzyj się, w izbie na dole, szelmeczce, która się naciera starym sadłem, aby się udać na zbór czarownic odbywający się tej nocy między San Sebastiano a Fontarabią. Zaniósłbym cię tam natychmiast, aby ci dostarczyć przyjemnej rozrywki, gdybym się nie obawiał, iż bies grający na tej uroczystości rolę kozła może mnie poznać.

— Jesteście tedy — rzekł student — z tym diabłem w nieosobliwych stosunkach?

— Nie, na honor — odparł Asmodeusz. — To właśnie ten Pillardok, o którym ci mówiłem. Hultaj zdradziłby mnie. Niechybnie uprzedziłby czarnoksiężnika o mej ucieczce.

— Miałeś może i inne jakie nieporozumienia z tym Pillardokiem?

— Zgadłeś — odparł diabeł — przed dwoma laty posprzeczaliśmy się znowuż o pewnego paryskiego młodzieńca, który nosił się z myślą obrania sobie zawodu. Każdy z nas rościł sobie pretensje do pokierowania nim. On chciał zeń wykroić sekretarza przy ministrze, ja ulubieńca dam; dla przecięcia sporu koledzy zrobili zeń mnicha bez powołania. Za czym pogodzono nas; uściskaliśmy się i od tego czasu jesteśmy śmiertelnymi nieprzyjaciółmi.

— Dajmy pokój temu pięknemu zgromadzeniu — rzekł don Kleofas — nie mam żadnej ochoty brać w nim udziału. Prowadźmy dalej przegląd. Co znaczą iskry dobywające się z tej piwnicy?

— To jedno z najbardziej niedorzecznych zatrudnień ludzkich — odparł diabeł. — Osoba, która smaży się w piwnicy przy tym gorejącym piecu, to alchemik. Człowiek ten trawi pomału w ogniu swoje bogactwa, a nie znajdzie nigdy tego, czego szuka. Mówiąc między nami, Kamień filozoficzny jest jeno piękną chimerą, którą ja sam ukułem, aby sobie zadrwić z ludzkiego umysłu, silącego się przekroczyć granice, jakie mu zakreślono.

Alchemik ten ma sąsiada, poczciwego aptekarza, który jeszcze nie udał się na spoczynek. Widzisz go, jak pracuje w sklepie wraz z leciwą małżonką i synem. Wiesz, co robią? Mąż robi pigułki miłosne dla starego adwokata, który się żeni jutro. Chłopiec przyrządza lewatywę, żona zaś tłucze w moździerzu specyfiki antyweneryczne.

— Naprzeciwko domu aptekarza — rzekł Zambullo — człowiek jakiś wstaje i ubiera się śpiesznie.

— Tam do kata! — odparł duch — to lekarz: wezwano go do bardzo nagłego wypadku. Przysłano po niego od pewnego prałata, który odkąd się położył, zakaszlał raz czy dwa razy.

Rzuć okiem wyżej, po prawej i staraj się odszukać na strychu człowieka, który przechadza się w koszuli przy mdłym blasku lampy.

— Już go mam — wykrzyknął student. — Widzę tak dokładnie, iż mógłbym sporządzić inwentarz mebli. Jest tylko tapczan, zydel i stół; ściany zupełnie zababrane na czarno.

— Człowiek, który mieszka tak wysoko, to poeta — odparł Asmodeusz — a to, co ci się wydaje czarne, to tragedia jego pióra, którą ustroił pokój, zmuszony z braku papieru kreślić swoje poezje na ścianie.

— Z tego, jak się miota i gestykuluje — rzekł Kleofas — Wnoszę, iż układa jakieś ważne dzieło.

— Wcaleś to trafnie osądził — odparł Kulas — wczoraj ukończył ostatnie sceny tragedii pod tytułem: „Potop". Nie można mu zarzucić, aby nie przestrzegał jedności miejsca, gdyż cała akcja rozgrywa się w arce Noego. Upewniam cię, że sztuka jest wyborna; wszystkie bydlęta rozprawiają w niej jak doktorowie Sorbony. Ma zamiar przypisać ją komuś; od sześciu już godzin pracuje nad dedykacją. W tej chwili obmyśla ostatnie zdanie. Można powiedzieć, iż ta dedykacja to istne arcydzieło; wszystkie cnoty moralne i polityczne, wszystkie pochwały, jakie można oddać człowiekowi znamienitemu rodem i zasługą, naznaczyły w niej sobie schadzkę: nigdy żaden autor nie zużył tyle kadzidła.

— Do kogóż zamierza zwrócić tę chlubną pochwałę? — spytał student.

— Nie wie jeszcze — odparł diabeł — zostawił nazwisko i n blanco. Szuka jakiegoś możnego pana, który by się okazał hojniejszy od tych, którym przypisał poprzednie dzieła. Ale ludzie gotowi opłacać szumne dedykacje stali się dziś bardzo rzadcy. Jest to wada, z której magnaci już się wyleczyli oddając tym samym usługę publiczności: była wprost zawalona nędznymi płodami, ile że większość książek pisano dawniej jedynie dla zysku z dedykacji.

Skoro mowa o dedykacjach — dodał diabeł — muszę ci opowiedzieć zdarzenie wcale osobliwe. Pewna dama ze Dworu zezwoliwszy, aby jej przypisano dzieło, chciała widzieć dedykację, nim oddadzą rzecz do druku; otóż znalazłszy, iż pochwała nie jest dość pochlebna, sama ułożyła inną i przesiała ją autorowi, aby ją pomieścił na czele utworu.

— Zdaje mi się — wykrzyknął Leandro — że oto złodzieje dostają się do domu przez balkon.

— Masz słuszność — rzekł Asmodeusz — to złodzieje. Zakradli się do bankiera. Idźmy za nimi wzrokiem, zobaczymy, co będą robili. Przeszukują kantorek, szperają wszędzie, ale bankier uprzedził ich, wyjechał wczoraj do Holandii ze wszystkim złotem, jakie miał w skrzyniach.

— Ale widzę — rzekł Zambullo — innego znów złodzieja, który wspina się po jedwabnej drabince na balkon.

— To nie to! — odparł Kuternoga. — To markiz, usiłujący wśliznąć się do pokoju panny, która rada by się rozstać z panieństwem. Przyrzekł dość lekko, że ją poślubi, ona zaś nie wzdragała się wziąć przysięgę za dobrą monetę; jako iż w handlu miłosnym markizowie to kupcy zażywający na rynku wielkiego kredytu.

— Ciekaw byłbym — rzekł student — dowiedzieć się, co robi pewien człowiek, którego widzę oto w krymce i w szlafroku. Pisze coś bardzo pilnie, obok niego zaś mała czarna figurka w czasie pisania prowadzi mu rękę.

— Człowiek ten — odparł diabeł — to pisarz trybunału, który, aby wygodzie bardzo wdzięcznemu opiekunowi, fałszuje wyrok wydany na korzyść pupilki; czarna zaś postać, która wiedzie mu rękę, to Griffael, bies pisarzy trybunalskich.

— Ten Griffael — odparł don Kleofas — zajmuje ten urząd chyba par interim; skoro Flagel jest duchem palestry i pisarze, jak sądzę, muszą należeć do jego wydziału?

— Nie — odparł Asmodeusz — pisarzy trybunalskich uznano za godnych własnego Diabła; i przysięgam ci, że nie próżnuje!

Przypatrz się opodal domu pisarza damie, która zajmuje pierwsze piętro. Jest wdową; człowiek zaś, którego widzisz przy niej, to jej wuj mieszkający na drugim piętrze. Podziwiaj wstydliwość tej wdowy; nie chce przywdziać koszuli przy wuju i chroni się do alkierza, gdzie każe pomóc sobie gachowi, którego tam ukryła.

U owego pisarza mieszka gruby bakałarz-kuternoga, jego krewniak, człowiek nie mający równego sobie w żartach. Wolumniusz, tak wysławiany przez Cycerona za swoje cięte i złośliwe koncepty, nie umył się do tego kpiarza. Bakałarza tego, zwanego w Madrycie bakałarzem Donoso, rozrywają sobie, na Dworze i w mieście, na obiady: walczą o niego po prostu. Ma osobliwy dar rozweselania gości; napełnia radością cały stół; toteż co dzień jest na obiedzie w jakimś godnym domu, skąd wraca dopiero o drugiej po północy. Dziś jest u magrabiego d'Alkanizas, gdzie znalazł się jedynie przypadkiem.

— Jak to przypadkiem? — przerwał Leandro.

— Wytłumaczę się. jaśniej — odparł diabeł. — Dziś przed południem spotkało się u drzwi bakałarza kilka karoc: zajechały po niego na zlecenie rozmaitych panów. Kazał wprowadzić paziów, i rzekł biorąc talię kart: „Moi przyjaciele, ponieważ nie mogę zadowolić wszystkich na raz, a nie chcę żadnemu dać pierwszeństwa, niech karty rozstrzygną. Pojadę na obiad do króla żołędnego".

— Cóż za zamiary — rzekł don Kleofas — może mieć, po drugiej stronie ulicy, kawaler, który przysiadł na progu? Czeka, aż służebna wprowadzi go do wnętrza?

— Nie, nie — odparł Asmodeusz. — To młody Kastylczyk, który gra rolę doskonałego kochanka. Chce, przez czystą galanterię, na wzór starożytnych amantów, spędzić noc u drzwi ukochanej. Brząka od czasu do czasu w gitarę, nucąc romance własnego chowu; piękna zaś infantka, leżąc w łóżku na drugim piętrze, opłakuje słuchając go nieobecność jego rywala.

Przejdźmy do tego nowego budynku, który mieści dwa oddzielne apartamenty. Jeden zajmuje właściciel, ów podeszły kawaler, który to chodzi po pokoju, to osuwa się na fotel.

— Rozumiem — rzekł Zambullo — że toczy w głowie jakowyś wielki zamiar. Kto to taki? Sądząc z bogactwa, jakie błyszczy w tym domu, musi to być grand pierwszej klasy.

— To tylko finansista — odparł bies. — Zestarzał się w bardzo zyskownym rzemiośle; uciułał cztery miliony. Nie jest wolny od niepokoju co do środków, jakimi się posługiwał; czując się zaś bliski zdania rachunków na drugim świecie, stał się wielkim skrupulatem: myśli o ufundowaniu monastyru. Pochlebia sobie, że po tak dobrym uczynku sumienie zostawi go w spokoju. Uzyskał już pozwoleństwo na założenie klasztoru, ale chce w nim osadzić jedynie zakonników, którzy by byli wraz czyści, wstrzemięźliwi i pokorni: ogromny ma kłopot z wyborem.

Drugą część domu zamieszkuje piękna dama, która świeżo wykąpała się w mleku i położyła do łóżka. Ta rozkoszliwa osoba jest wdową po kawalerze zakonu św. Jakuba, który za cały dobytek zostawił jej tylko piękne imię. Ale, szczęściem dla siebie, ma, dwóch przyjaciół: rajców rady kastylskiej, którzy wspólnie ponoszą jej domowe wydatki.

— Och! och! — wykrzyknął student — słyszę krzyki i lamenty. Czyżby się zdarzyło nieszczęście?

— Oto, co się stało — rzekł duch — dwaj młodzi panicze grali w karty w szynku, w którym widzisz tyle płonących lamp i świec. Pokłócili się o jakąś rozgrywkę, dobyli szpad i poranili się wzajem śmiertelnie. Starszy jest żonaty, młodszy jest jedynakiem; niebawem wyzioną ducha. Żona i ojciec, uprzedzeni o smutnym wypadku, przybyli właśnie. Napełniają krzykiem całe sąsiedztwo. „Nieszczęśliwe dziecko, karci ojciec syna, który niezdolny jest go zrozumieć, ile razy upominałem cię, abyś poniechał gry? Ileż razy przepowiadałem, że przypłacisz ją życiem? Oświadczam, że nie jam winien, jeżeli zginiesz nędznie." Żona znowuż zawodzi lament i mimo że mąż przegrał wszystko, co mu wniosła, mimo że sprzedał wszystkie jej klejnoty, nawet suknie, niepocieszona jest po stracie.

Przeklina karty, które go zgubiły; przeklina tego, który je wymyślił; przeklina jaskinię gry i wszystkich jej mieszkańców.

— Żal mi ludzi opanowanych przez demona gry — rzekł don Kleofas — często zdarza się im popaść w okropne położenie. Dzięki niebu, nie znam tej przywary.

— Masz za to inną, która nie ustępuje jej zgoła — odparł diabeł. — Czy rozsądniejsze jest, sądzisz, biegać za spódniczkami? Czy dziś wieczór nie mogłeś stracić życia z ręki zbirów? Podziwiani ludzi; własne wady zdają im się błahostką, gdy na błędy innych patrzą przez lupę.

— Czekaj — dodał — pokażę ci jeszcze niewesoły obrazek. Spójrz, o dwa kroki od szulerni, na tego grubasa wyciągniętego na łóżku. To nieszczęśliwy kanonik, którego przed chwilą raziła apopleksja. Siostrzeniec i stryjeczna wnuczka ani myśląc o ratunku zostawiają go na pastwę śmierci i zgarniają najcenniejsze sprzęty, aby je zanieść handlarzom; po czym oddadzą się swobodnie płaczom i lamentom..

Przyjrzyj się opodal pogrzebowi tych dwóch ludzi. To bracia. Cierpieli na tę samą chorobę, ale leczyli się odmiennie; jeden miał ślepe zaufanie w lekarzu, drugi pozwolił działać przyrodzie. Umarli obaj, ten, iż zażył wszystkie lekarstwa, ów, iż nie chciał zgoła nic zażywać.

— To bardzo trudna sprawa — rzekł Leandro. — I cóż ma robić biedny chory?

— Nie mogę cię objaśnić — odparł diabeł. — Wiem, że istnieją dobre lekarstwa, ale nie wiem, czy istnieją dobrzy lekarze...

Odmieńmy widowisko — ciągnął — mamy zabawniejsze rzeczy. Słyszysz na ulicy muzyczkę? Sześćdziesięciolatka zaślubiła dziś rano siedemnastoletniego kawalera. Wszyscy kpiarze z całej dzielnicy wylegli, aby uczcić to wesele koncertem miednic, kotłów i garnków.

— Powiedziałeś mi — odparł student — że to ty kojarzysz głupie małżeństwa; ale widzę, że w tym oto nie miałeś udziału.

— W istocie, nie — odparł Kulas — nie mogłem go skojarzyć, bo nie byłem wolny; ale gdybym nawet i miał czas, nie byłbym się mieszał. Ta kobieta to wielka zelantka; pojęła męża jeno po to, aby móc kosztować bez wyrzutu rozkoszy, za którą przepada. Nie trudnię się takimi związkami; bardziej o wiele cieszy mnie mącić sumienia niż je uspokajać.

— Mimo zgiełku tej błazeńskiej serenady — rzekł Zambullo — inna jakaś, o ile mi się zdaje, uderza moje uszy.

— Muzyka, którą słyszysz poprzez ten piekielny hałas — odparł Kulas — pochodzi z gospody, gdzie pewien gruby flamandzki kapitan, francuski kantor i oficer niemieckiej gwardii śpiewają tercet. Siedzą przy stole od ósmej rano; każdy z nich wyobraża sobie, iż honor jego narodowości wymaga, aby przepić innych... Zatrzymaj nieco wzrok na tym ustronnym domku, naprzeciw domu kanonika; ujrzysz trzy sławne Galicjanki oddające się rozpuście w towarzystwie trzech dworskich paniczów.

— Och! jakie śliczne! — wykrzyknął Kleofas. — Nie dziw, że wielcy panowie upędzają się za nimi. Jak one pieszczą tych szczęśliwców. Muszą w nich być diabelnie rozkochane!

— Jakiś ty młody!— odparł duch. — Nie znasz tego rodzaju damulek: serce ich bardziej powleczone jest barwiczką niż twarz. Mimo wylewów czułości nie czują one nic dla panków. Chodzą koło jednego, aby zapewnić sobie jego wpływy; około zaś dwóch drugich, aby wycisnąć z nich gotowiznę. Tak jest ze wszystkimi tymi gamratkami. Daremnie mężczyźni rujnują się dla nich, nie zyskują tą drogą ich serca; przeciwnie, kto płaci, uważany jest na równi z mężem. Stwierdziłem to prawidło we wszystkich miłostkach. Ale pozwólmy tym panom kosztować uciech, które kupują tak drogo, gdy ich słudzy, czekając na ulicy, sycą się słodką nadzieją, iż otrzymają je gratis.

— Wytłumacz mi, jeśli łaska — przerwał Leandro Perez — inny obraz, który ukazuje się mym oczom. W tym wielkim domu po lewej wszyscy są jeszcze na nogach. Czym się dzieje, iż jedni śmieją się na całe gardło, drudzy zaś tańcują? Widocznie święci się tam jakieś gody?

— To wesele — rzekł Kulas — cały dom oddaje się radości. Ledwie przed trzema dniami panowało w tym pałacu głębokie strapienie. Bierze mnie ochota opowiedzieć ci tę historię. Jest wprawdzie nieco długa, ale mam nadzieję, że cię nie znudzi. Za czym diabeł rozpoczął:

ROZDZIAŁ IV

HISTORIA AMORÓW HRABIEGO DE BELFLOR I LEONORY DE CESPÉDES

Hrabia de Belflor, jeden z największych panów na dworze, kochał się bez pamięci w młodej Eleonorze de Cespédes. Nie miał zamiaru zaślubić jej; córka prostego szlachcica nie wydawała mu się dość godną partią. Zamierzał jedynie ją uwieść.

Ożywiony tą myślą, ścigał Leonorę wszędzie, nie omijał żadnej sposobności, aby spojrzeniem wyrazić swe uczucia; ale nie mógł mówić z nią ani pisać do niej, gdyż strzegła jej bez ustanku surowa i czujna duenna, pani Marcela. Był bliski rozpaczy; czując, jak pragnienia jego wzrastają od trudności, wciąż myślał o sposobach oszukania Argusa, który pilnował jego Io.

Z drugiej strony Leonora, która spostrzegła skłonność hrabiego, nie mogła stłumić rosnącej wzajemności: miśĂość zapadła nieznacznie w jej serce. Nie wzmacniałem jej chęci za pomocą mych zwyczajnych pokus, ponieważ czarnoksiężnik, który trzymał mnie wówczas w niewoli, zawiesił mnie we wszystkich mych czynnościach, ale wystarczał sam głos natury. Ta kumosia jest nie mniej niebezpieczna ode mnie; cała różnica w tym, że ona uwodzi serca zwolna, gdy ja porywam je nagle.

Tak stały rzeczy, kiedy Leonora i jej wiekuista ochmistrzyni udając się jednego ranka do kościoła spotkały starą kobietę, trzymającą w ręku jeden z najgrubszych różańców, jakie sfabrykowała kiedykolwiek obłuda. Podeszła ku nim ze słodką i uśmiechniętą twarzą i zwracając się do ochmistrzymi rzekła:

— Niechaj niebo was strzeże, niech święty pokój będzie z wami; pozwól mi pani spytać, czy nie jesteś jejmość Marcelą, bogobojną wdową po panu Marcinie Róży?

Ochmistrzyni odparła, że tak.

— Szczęśliwie tedy spotykani panią — rzekła stara — bawi u mnie w domu stary krewniak, który chciałby mówić z panią. Przybył przed kilku dniami z Flandrii i znał blisko, ale to bardzo blisko, pani męża: ma pani udzielić niezmiernie ważnych wiadomości. Byłby zaszedł sam z tą misją, gdyby nie zachorzał; biedaczek jest umierający. Mieszkam o dwa kroki stąd, zechciej pani, gdy łaska, iść za mną.

Ochmistrzyni, osoba wytrawna i bystra, obawiając się zrobić fałszywy krok, nie wiedziała, co począć. Stara odgadła jej zakłopotanie i rzekła: — Droga pani Marcelo, może mi pani zawierzyć. Nazywam się Chilina. Licencyat Marek de Figuerna i bakałasz Mira de Mesqua zaręczą pani za mnie jak za własną babkę. Kiedy panią zapraszam do mego domu, to jeno dla twego dobra. Krewniak chce zwrócić pewną sumę, którą mąż pani niegdyś mu pożyczył. — Na to słowo zwrócić pewną sumę Marcela namyśliła się. — Chodźmy, dziecko — rzekła do Leonory — chodźmy odwiedzić krewniaka tej pani. Odwiedzać chorych to obowiązek chrześcijański.

Przybyły niebawem do mieszkania Chiliny, która wprowadziła je do izby na dole. Ujrzały tam człowieka w łóżku, o siwej brodzie, który, jeżeli nie był bardzo chory, wyglądał bodaj na chorego. — Kuzynie, rzekła stara, oto zacna pani Marcela, z którą pragniesz mówić, żona nieboszczyka Marcina Róży, twego przyjaciela. — Na te słowa, starzec, podnosząc nieco głowę,. pozdrowił duennę, dał znak, aby się zbliżyła, i kiedy znalazła się tuż przy łóżku, rzekł słabym głosem: — Droga pani Marcelo, dziękuję niebu, iż zachowało mnie dotąd przy życiu. Była to jedyna rzecz, której pragnąłem. Lękałem się, iż umrę nie zdoławszy cię ujrzeć i złożyć w twoje ręce stu dukatów, które nieboszczyk twój mąż, a mój druh serdeczny, pożyczył mi, aby mnie ocalić z drażliwej sprawy, jaką miałem swego czasu w Bruges. Czy nigdy nie opowiadał pani ó tej przygodzie?

— Ach, nie — odparła pani Marcela — nigdy. Niech Bóg ma w opiece jego duszę! Był tak szlachetny, iż zapominał usług, jakie zdarzyło mu się oddać przyjaciołom. Na wspak owym fanfaronom, co to chełpią się tym, czego nie zrobili, on, przeciwnie, nigdy mi nie mówił, aby komu wyświadczył usługę. — Piękna to było dusza, niewątpliwie — odparł starzec — wiem to lepiej niż ktokolwiek; aby zaś panią o tym przekonać, muszę opowiedzieć sprawę, z której wydobyłem się szczęśliwie dzięki jego pomocy. Ponieważ jednak są to rzeczy niezmiernej wagi dla pamięci zmarłego, rad bym je odsłonić tylko jego dyskretnej wdowie.

— Najlepiej będzie — rzekła Chilina — gdy państwo rozmówią się na osobności. Przez ten czas obie z tą młodą damą przejdziemy do alkierza. — Domawiając tych słów zostawiła ochmistrzynię z chorym i pociągnęła Leonorę do drugiego pokoju, gdzie nie szukając wykrętów rzekła: — Piękna Leonoro, chwile są zbyt szacowne, aby je marnować. Znasz z widzenia hrabiego de Belflor: od dawna kocha się i umiera z chęci wyrażenia ci tego; czujność i surowość ochmistrzyni nie pozwoliły mu dotąd zakosztować tej rozkoszy. Przynaglony rozpaczą uciekł się do mej pobłażliwości, którą też: oddałam na jego usługi. Starzec, którego widziałaś, to młody pokojowiec hrabiego; wszystko to jeno podstęp uknuty dla oszukania ochmistrzyni i ściągnięcia cię tutaj.

Kiedy kończyła te słowa, hrabia ukryty za kotarą wystąpił i rzucił się do stóp Leonory. — Pani — rzekł — daruj ten podstęp kochankowi, który nie mógł dłużej żyć bez ciebie. Gdyby ta uczynna osoba nie pomogła mi zdobyć tej chwili szczęścia, miałem się już poddać mej rozpaczy. — Słowa te, powiedziane wzruszającym głosem przez człowieka, który nie budził w niej odrazy, zmieszały Leonorę. Jakiś czas nie umiała nic odpowiedzieć; ale wreszcie oprzytomniawszy spojrzała dumnie na hrabiego i rzekła: — Sądzisz pan może, że zawdzięczasz wiele tej uczynnej damie; ale wiedz, że nie na wiele zda ci się jej usługa.

Mówiąc to chciała wrócić do izby. Hrabia zatrzymał ją: — Zostań — rzekł — urocza Leonoro; racz mnie wysłuchać chwilę. Miłość moja jest tak czysta, iż nie powinna cię niepokoić. Masz prawo, wyznaję, oburzać się na podstęp, którym się posłużyłem; ale czyż do dziś dnia nie siliłem się nadaremnie z tobą mówić? Pół roku mija, jak snuję się za tobą po  kościołach, promenadach, teatrach. Próżno szukam sposobności wyznania ci, żeś mnie urzekła. Okrutna, nielitościwa ochmistrzyni zawsze umiała udaremnić me chęci. Ach, zamiast brać mi za złe podstęp, do którego mnie zmuszono, użal się nade mną, piękna Leonoro, iż wycierpiałem wszystkie udręki tak długiego oczekiwania, i wedle swoich wdzięków osądź o moich śmiertelnych męczarniach.

Belflor zaprawił tę przemowę mimiką, jaką przystojni mężczyźni umieją rozwijać tak skutecznie; uronił nawet parę łez. Leonora zmiękła; mimo woli zaczęły się budzić w jej sercu drgnienia tkliwości i współczucia. Ale, daleka od kapitulacji, im bardziej czuła się wzruszona, tym uparciej chciała się oddalić. — Hrabio — krzyknęła — bezużyteczne słowa, nie chcę cię słuchać, nie zatrzymuj mnie dłużej, pozwól mi wyjść z domu, w którym cnocie mojej grozi niebezpieczeństwo, lub krzykiem ściągnę tu całe sąsiedztwo i dam publiczny rozgłos twemu zuchwalstwu. — Rzekła to tak stanowczo, iż Chilina, która miała wszelkie powody unikać zetknięcia z organami sprawiedliwości, poprosiła hrabiego, aby nie posuwał rzeczy dalej. Belflor przestał się sprzeciwiać zamiarom Leonory. Uwolniła się z jego rąk i — co dotąd nie zdarzyło się, żadnej dziewczynie — wyszła z alkierza taką, jaką weszła.

Podbiegła żywo do ochmistrzyni. — Chodź, droga Marcelo — rzekła — porzuć tę pustą rozmowę; oszukują nas; opuśćmy ten niebezpieczny dom.

— Co się stało, dziecko? — odparła ze zdziwieniem pani Marcela — co ci każe uchodzić tak rychło?

— Opowiem w drodze — rzekła Leonora. — Uciekajmy, każda chwila, którą tu spędzam, jest dla mnie męczarnią. — Mimo starań duenny żądnej poznać przyczynę tak szybkiej rejterady, nie było sposobu wydobyć z Leonory więcej, trzeba było ulec naleganiom. Wyszły śpiesznie obie zostawiając Chilinę, hrabiego i pokojowca, zbitych z tropu niby aktorzy, gdy wystawiona sztuka spotka się z lichym przyjęciem.

Znalazłszy się na ulicy Leonora zaczęła z pośpiechem opowiadać ochmistrzyni wszystko, co się zdarzyło. Pani Marcela wysłuchała bardzo uważnie; kiedy zaś dotarły do domu, rzekła: — Wyznaję ci, dziecko, iż strasznie mnie zgnębiło to, co mi powiadasz. Jak ja mogłam dać się omamić tej kobiecie? Zrazu wzbraniałam się jej towarzyszyć: czemuż nie wytrwałam? Winnam była mieć się na baczności przed jej słodką i obleśną miną. Zrobiłam głupstwo nie do darowania u osoby mego doświadczenia. Och! Czemuż nie odsłoniłaś mi na miejscu tego szalbierstwa; zdarłabym z nich maskę, byłabym zasypała zniewagami hrabiego i wyszarpała brodę udanemu starcowi, który opowiadał mi baśnie. Ale wrócę tam natychmiast odnieść pieniądze, ową rzekomą restytucję; a jeżeli ich zastanę razem, nie stracą na chwili odwłoki. — Kończąc te słowa narzuciła z powrotem mantylkę i pośpieszyła do Chiliny.

Hrabia był tam jeszcze i rozpaczał nad niepowodzeniem. Inny na jego miejscu dałby za wygraną, ale on się nie zniechęcił. Obok tysiąca cennych właściwości, miał jedną mniej chwalebną: zbytnią skłonność do miłostek. Kiedy pokochał jaką damę, nie znał granic w pościgu; z natury uczciwy, zdolny był wówczas pogwałcić najświętsze prawa, byle osiągnąć cel. Hrabia opatrzył się, iż nie zdoła nic wskórać bez pomocy Marceli; postanowił tedy niczego nie oszczędzać, aby ją przeciągnąć na swoją stronę. Osądził, iż. duenna mimo pozorów surowości nie zdoła się oprzeć pokusie znacznego podarku, i nie omylił się. Jeżeli istnieją wierne ochmistrzynie, to dlatego, iż gaszkowie nie są dość bogaci lub też dość hojni.

Skoro Marcela przybywszy na miejsce ujrzała podstępnego zalotnika, ogarnęła ją wściekłość; wyzionęła z siebie milion zniewag na hrabiego i Chilinę oraz śmignęła sakiewkę z r e s t y t u c j ą na głowę pokojowca. Hrabia zniósł cierpliwie burzę i padając na kolana przed duenną (iżby scena wypadła bardziej wzruszająco) zaklął ją, iżby wzięła z powrotem sakiewkę; ofiarował prócz tego tysiąc pistolów, byle się nad nim ulitowała. Nigdy nie zdarzyło się Marceli, aby ktoś tak potężnymi argumentami odwoływał się do jej współczucia; toteż dała się ubłagać. Poniechała rychło zniewag; porównując ofiarowaną sumę z miernym wynagrodzeniem, jakiego spodziewała się od don Ludwika, osądziła, iż korzystniej jest ściągnąć Leonorę drogi obowiązku. Jakoż po krótkich wzdraganiach schowała sakiewkę, przyjęła tysiąc pistolów, przyrzekła wspierać miłość hrabiego i poszła natychmiast pracować nad spełnieniem obietnicy.

Znając Leonorę strzegła się zdradzić przed nią konszachty swoje z hrabią z obawy, aby cnotliwa panienka nie uprzedziła ojca. Chciała ją zgubić, ale z zachowaniem ostrożności; oto więc jak ozwała się za powrotem: — Leonoro — rzekła — dałam folgę memu oburzeniu, dopadłam hultajów. Oszołomieni byli jeszcze twym bohaterskim odwrotem. Zagroziłam Chilinie gniewem ojca i pościgiem trybunałów; rzuciłam w twarz hrabiemu wszystkie zniewagi. Mam nadzieję, że panicz nie będzie już próbował podobnych sztuczek i że jego zaloty przestaną nękać mą czujność. Składam dank niebu, iż dzięki twej niezłomnej cnocie uniknęłaś pułapki: płaczę z radości! Cóż za szczęście, że się tak zawiódł na swoim podstępie; zbyt często wielcy panowie czynią sobie zabawkę z tego, aby uwodzić niedoświadczone dziewczęta. Ci nawet, którzy najbardziej chełpią się uczciwością, są pod tym względem bez skrupułu; jak gdyby wnosić hańbę w łono rodziny nie było niegodziwością! Nie powiadam stanowczo, iż hrabia jest tego rodzaju człowiekiem i że miał zamiar cię oszukać: nie trzeba nigdy sądzić źle o bliźnich; może żywi uczciwe zamiary. Mimo iż stanowisko jego daje mu prawo do pierwszych partyj na Dworze, piękność twoja mogła w nim zrodzić zamiar małżeństwa. Przypominam sobie nawet, iż w odpowiedzi na moje wymówki dawał mi to do zrozumienia.

— Żartujesz chyba, dobra Marcelo? — przerwała Leonora. — Gdyby miał ten zamiar, dawno poprosiłby o moją rękę ojca, który nie odrzuciłby tak świetnej partii.

— Masz słuszność — odparła ochmistrzyni — godzę się z tobą w zupełności; postępowanie hrabiego jest podejrzane, zamiary jego nie mogą być uczciwe; doprawdy, miałabym ochotę wrócić jeszcze raz, aby mu nagadać nowych obelg.

— Nie, moja droga — odparła Leonora parłeo lepiej zapomnieć o tym, co się stało, i zemścić się wzgardą.

— Prawda — rzekła jejmość Marcela — to najlepszy sposób: Jesteś rozsądniejsza ode mnie; ale z drugiej strony, czy my nie są dzimy źle uczuć hrabiego? Skąd możemy wiedzieć, czy on nie postępuje tak przez delikatność? Nim uzyska zgodę ojca, może chce zjednać cię sobie przez długie służby, zaskarbić sympatię, upewnić się o twym sercu i przymnożyć tym uroku waszemu związkowi. Gdyby tak było, moje dziecko, czyż wielką byłoby zbrodnią wysłuchać go? Otwórz mi serce; znasz moje przywiązanie; czy czujesz skłonność do hrabiego, czy też małżeństwo z nim byłoby ci wstrętne?

Na to przebiegłe pytanie prostoduszna Leonora spuściła oczy spłoniona i wyznała, iż nie ma doń żadnej niechęci; ale skromność broni jej jaśniejszych wynurzeń. Duenna nalegała; wreszcie dziewczyna uległa pokusom ochmistrzyni. — Droga Marcelo — rzekła — skoro chcesz, abym mówiła w zaufaniu, wiedz, iż Belflor jest w mych oczach godny najżywszych uczuć. Jest tak uroczy i słyszałam o nim tyle dobrego, iż niesposób mi było opancerzyć serce przeciw jego zabiegom. Niestrudzona baczność, z jaką starałaś się je krzyżować, sprawiła mi nieraz wiele przykrości: wyznaję, iż w sekrecie żałowałam niekiedy hrabiego i westchnieniami mymi wynagradzałam jego udrękę. Powiem ci nawet, iż w tej chwili zamiast go nienawidzić po jego zuchwalstwie serce moje mimo mej woli usprawiedliwia go i tłumaczy.

— Moje dziecko — odparła ochmistrzyni — skoro wyznajesz otwarcie, iż konkury jego były ci miłe, gotowam być względną dla tego zalotnika. — Serdeczniem ci wdzięczna — rzekła Leonora roztkliwiona — za twoje dobre intencje. Gdyby hrabia nie zajmował takiego stanowiska, gdyby był prostym szlachcicem, przełożyłabym go nad wszystkich. Ale nie łudźmy się; Belflor to wielki pan, przeznaczony zapewne dla której z najbogatszych dziedziczek. Nie ma nadziei, aby miał poprzestać na córce don Ludwika, która by mu wniosła jedynie skromne wiano. Nie, nie — dodała — hrabia nie żywi dla mnie tak szacownych uczuć. Nie widzi we mnie osoby godnej nosić jego nazwisko; pragnie mnie tylko zhańbić.

— Ej! — rzekła duenna — czemu nie miałby cię kochać tyle, aby  cię zaślubić? Toć miłość działa co dnia i większe cudy. Zdawa łoby się, słysząc twoje słowa, iż niebo wykopało między wami niezgłębioną przepaść. Bądź sprawiedliwszą dla samej siebie, Leonoro. Hrabia nie poniży się kojarząc swój los z twoim; pochodzisz ze starożytnej szlachty, nie miałby powodu rumienić się za ciebie. Skoro masz dla niego sympatię — ciągnęła — muszę z nim pomówić; chcę zgłębić jego zamiary i jeśli są godziwe, dam mu nieco nadziei. — Nie waż się — wykrzyknęła Leonora. — Nie jestem zgoła za tym, abyś szukała z nim rozmowy; gdyby przypuszczał, że mam jakiś udział w tym kroku, przestałby mnie szanować.

— Och! Jestem zręczniejsza, niż sądzisz— odparła Marcela — zacznę od wymówek za to, iż zamierzał cię uwieść. Niechybnie będzie się chciał usprawiedliwić; wysłucham go, pociągnę za język. Słowem, dziecko, pozwól mi działać: będę oszczędzała twój honor jak mój własny.

Duenna wyszła późnym wieczorem. Zdybała Belflora opodal domu. Zdała mu sprawę z rozmowy, nie przepomniawszy pochwalić się zręcznością, z jaką wydobyła na jaw wzajemność panienki. Nic nie mogło sprawić hrabiemu większej przyjemności niż to odkrycie; podziękował też za nie Marceli w najżywszym sposobie; to znaczy przyrzekł, zaraz nazajutrz, wypłacić tysiąc pistolów, Z tą chwilą powziął wszelkie nadzieje; wiedział, że mieć za sobą serce to już poważny krok do reszty. Rozstali się zadowoleni z siebie wzajem i duenna wróciła do domu.

Leonora oczekiwała jej z niepokojem; pytała, co przynosi:

— Najlepszą wiadomość pod słońcem —. odparła ochmistrzy ni — widziałam hrabiego. Powiadałam ci, dziecko, zamiary jego nie są złe; nie ma innego celu niż małżeństwo; przysiągł na wszystko najświętsze. Nie zadowoliłam się tym, jak możesz mniemać! „Skoro takie są pańskie zamiary, rzekłam, czemu nie zwrócisz się po prostu do don Ludwika? — Ach, Marcelo, odparł bynajmniej niezakłopotany, czyż uważałabyś za właściwe, abym nie wiedząc, jak patrzy na mnie Leonora, pytając jeno mej ślepej miłości, starał się ją zdobyć mocą ojcowskiej powagi? Nie, spokój jej droższy jest mi niż moje chęci; jestem zbyt uczciwy, aby się narazić na to, iż mogę się stać sprawcą jej nieszczęścia".

— Gdy hrabia mówił w ten sposób — ciągnąła duenna — przyglądałam mu się bacznie i wezwałam całe moje doświadczenie, aby wyczytać w jego oczach, czy w istocie ożywia go szczera miłość. Cóż ci powiem? Wydał mi się naprawdę rozkochany; przejęło mnie to radością, którą z trudem przyszło mi ukryć; co więcej, skorom uwierzyła w jego szczerość, sądziłam, iż dla zdobycia zalotnika tej miary nieźle będzie odsłonić mu nieco twe uczucia. „Panie, rzekłam, Leonora nie ma do ciebie wstrętu; wiem, że ceni pana wysoko, i o ile mogę sądzić, sercu jej nie będą przykre pańskie starania. — Wielki Boże! wykrzyknął w upojeniu: co słyszę! czy to możliwe? Ileż wdzięczności jestem ci winien, poczciwa Marcelo, za to, że mnie wyrywasz z tak długiej niepewności! Wiadomość ta jest mi tym milsza, iż ty mi ją zwiastujesz; ty, która zawsze wroga memu uczuciu zadałaś mi tyle mąk. Ale dopełń mego szczęścia, droga Marcelo, spraw, bym mógł mówić z boską Leonorą; chcę jej wyznać me uczucia i przysiąc w twojej obecności, iż pragnę należeć tylko do niej".

— Do tych słów — ciągnęła ochmistrzyni — dorzucił wiele innych jeszcze gorętszych. Wreszcie, moje dziecko, tak usilnie zaczął mnie błagać, abym mu ułatwiła tajemną rozmowę, iż nie mogłam się obronić i przyrzekłam.

— Och, czemu przyrzekłaś coś podobnego — wykrzyknęła Leonora wzruszona. — Uczciwa dziewczyna, powtarzałaś nieraz, powinna bezwarunkowo unikać takich rozmów, które mogą być dla niej tylko niebezpieczne.

— Przyznaję, mówiłam tak — odparła Marcela — to bardzo zbawienna zasada. Ale wolno ci odstąpić od niej w tym wypadku, możesz uważać hrabiego za swego męża. .

— Nie jest nim jeszcze — odparła Leonora — i nie powinnam go widywać, póki ojciec nie przyjmie jego oświadczyn.

Jejmość Marcela pożałowała w tej chwili, iż zbyt dobrze wychowała pannę, której skromność tak trudno było jej teraz zwyciężyć. Postanowiła wszakże przewalczyć za jaką bądź cenę jej opór. — Droga Leonoro — rzekła — dumna się czuję, patrząc na twą roztropność i cnotę. Szczęśliwy owoc moich starań! Skorzy stałaś z nauk, jakich ci użyczyłam. Zachwycona jestem własnym dziełem; ale, drogie dziecko, idziesz za daleko. Obostrzasz jeszcze moje zasady; cnota twoja zda mi się zbyt dziką. Mimo wszystkich względów nie pochwalam bynajmniej owej nieugiętej srogości, która się jednako zbroi przeciw złej pokusie co przeciw niewinnej chęci. Młoda osoba nie przestaje być cnotliwą przez to, iż wysłucha kochanka, skoro zna czystość jego pragnień; tak samo nie jest zbrodnią odpowiedzieć takiemu uczuciu, jak być na nie tkliwą. Możesz polegać na mnie, Leonoro. Zbyt wiele mam doświadczenia i zbyt jestem ci oddana, aby cię narazić bodaj na jeden krok, który mógłby ci przynieść szkodę.

— I gdzież to miałabym się widzieć z hrabią? — rzekła Leonora.

— W swoim pokoju — odparła duenna — to najbezpieczniej. Wprowadzę go jutro w nocy.

— Żartujesz chyba, dobra Marcelo! — wykrzyknęła Leonora. — Jak to, miałabym ścierpieć, aby mężczyzna...

— Tak, ścierpisz — odparła ochmistrzyni — to nie jest coś tak niezwykłego, jak sobie wyobrażasz. Tego rodzaju rzeczy zdarzają się co dzień i dałoby niebo, aby wszystkie dziewczęta, które przyjmują podobne odwiedziny, miały równie cnotliwe intencje! Zresztą, czego się lękasz? Czyż nie będę z tobą?

— A gdyby ojciec nas zeszedł? — Spytała Leonora.

— Bądź bez obawy — odparła Marcela. — Ojciec jest spokojny o ciebie, zna moją rzetelność, ma do mnie pełne zaufanie.

Naglona przez ochmistrzynię, przypierana tajemnie pragnieniami własnego serca, Leonora nie umiała się długo bronić: zgodziła się.

Nazajutrz, hrabia otrzymał wiadomość o jej zgodzie. Wpadł w taką radość, iż dał natychmiast swej pomocnicy pięćset pistolów oraz pierścień tej samej ceny. Pani Marcela widząc, iż hrabia tak ściśle dotrzymuje słowa, chciała się okazać niemniej sumienna. Najbliższej nocy, upewniwszy się, iż wszyscy śpią, przymocowała do balkonu jedwabną drabinkę, którą dał jej hrabia, i wpuściła magnata do pokoju pupilki.

Tymczasem młoda osoba przechodziła najwyższe wzruszenia. Mimo tkliwych uczuć dla Belflora i mimo perswazyj ochmistrzyni wyrzucała sobie, iż zbyt łatwo zgodziła się na występną schadzkę. Czystość intencyj nie uspokajała jej. Przyjmować w nocy, w swoim pokoju, mężczyznę, który nie uzyskał zgody ojca i którego nawet istotnych zamiarów nie znała, zdawało się jej postępkiem nie tylko zbrodniczym, ale i godnym wzgardy samego kochanka. Ta ostatnia myśl sprawiała jej największą przykrość. Gdy tak się mocowała z sobą, zjawił się hrabia.

Najpierw upadł na kolana, aby podziękować lubej za jej' łaskę. Był przejęty miłością i wdzięcznością; upewnił, iż pragnie ją zaślubić; nie kładł wszakże na ten punkt takiego nacisku, jakby ona pragnęła.

— Hrabio — rzekła Leonora — chcę wierzyć, że nie żywisz innych zamiarów; ale, mimo twych zapewnień, zawsze mi będą one podejrzane, póki ich nie uprawni zezwolenie ojca.

— Pani — odparł Belflor — od dawna już byłbym prosił o nie, gdybym się nie lękał zyskać je kosztem twego spokoju.

— Nie wyrzucam panu, iż dotąd nie uczyniłeś tego kroku — odparła Leonora — pochwalam nawet twą delikatność w tej mierze; ale dzisiaj nic już nie stoi w drodze; trzeba co rychlej pomówić z don Ludwikiem lub pogodzić się z tym, że nie ujrzysz mnie nigdy.

— Och! czemu — odparł — nie miałbym cię ujrzeć, piękna Leonoro? Jakże mało jesteś tkliwą na słodycze miłości! Gdybyś umiała kochać jak ja, znalazłabyś przyjemność w tym, aby przyjmować tajemnie me starania i ukryć je, na pewien czas przynajmniej, oczom ojca. Ileż uroków dla dwojga serc ma takie sekretne porozumienie.

— Dla pana może — odparła Leonora — ale dla mnie zawiera ono same przykrości. Te czułe fantazje nie przystoją pannie świadomej, co jest winna samej sobie. Nie wychwalaj przede mną rozkoszy takich występnych stosunków. Gdybyś mnie szanował, nie namawiałbyś na nie; i jeżeli zamiary pańskie są uczciwe,, musisz w głębi duszy brać mi za złe, że się nie obraziłam o tę propozycję. Ale, niestety! — dodała ze łzami — jedynie mej słabości winnam przypisać tę zniewagę; zasłużyłam na nią, posuwając się tak daleko...

— Urocza Leonoro — wykrzyknął hrabia — to ty znieważasz mnie krwawo! Twoja nazbyt trwożliwa cnota lęka się bez przyczyny. Jak to! Że byłem dość szczęśliwy, aby pozyskać twą sympatię, lękasz się, iż przestanę cię szanować? Co za niesprawiedliwość! Nie, pani, znam całą wartość twego ustępstwa. Nie może ci ono odjąć mego szacunku i jestem gotów spełnić to, czego wymagasz. Jutro pomówię z don Ludwikiem. Uczynię, co w mej mocy, aby się zgodził na me szczęście; ale, nie będę ci ukrywał, małą mam nadzieję.

— Co mówisz, hrabio — rzekła Leonora zdumiona — ojciec mógłby nie przyjąć oświadczyn człowieka zajmującego takie stanowisko?

— Właśnie to stanowisko — odparł Belflor — każe mi się lękać odmowy. Słowa te dziwią panią; zaraz się wytłumaczę.

— Kilka dni temu — ciągnął — król oznajmił, iż chce mnie ożenić. Nie wymienił osoby, dał jeno do zrozumienia, że jest to jedna z pierwszych partii na Dworze i że to małżeństwo wielce mu leży na sercu. Ponieważ nie wiedziałem, jakie są twoje uczucia — wiesz dobrze, że twoja surowość nie pozwoliła mi do dziś dnia ich odgadnąć — nie objawiłem wyraźnej niechęci w poddaniu się woli monarszej. Wobec tego osądź pani, czy don Ludwik zechce ściągnąć na siebie królewski gniew, przyjmując mnie za zięcia.

— Nie, z pewnością — rzekła Leonora — znam ojca. Mimo zaszczytu, jaki przedstawia taki związek, raczej będzie wolał się go wyrzec, niż narażać się na niełaskę króla. Ale gdyby nawet ojciec nie stawiał przeszkód i tak położenie nasze nie byłoby lepsze: w jaki sposób, hrabio, mógłbyś mi oddać rękę, którą król pragnie rozrządzić inaczej? — Pani — odparł Belflor — wyznaję szczerze, iż położenie jest dość kłopotliwe. Mam wszakże nadzieję, iż postępując z królem oględnie, zdołam go nastroić tak przychylnie i tak wzmocnić jego przyjaźń, iż znajdę sposób odwrócenia klęski.

Ty sama, piękna Leonoro, mogłabyś mi w tym dopomóc, jeśli mnie uważasz godnym twego przywiązania.

— Och, w jakiż sposób — rzekła — mogłabym się przyczynić?...

— Ach, pani — odparł hrabia z namiętnym wybuchem — gdybyś zechciała przyjąć zakład mej miłości, umiałbym ci dochować niezłomnej wiary, nie obrażając monarchy.

— Pozwól, urocza Leonoro — dodał rzucając się do jej kolan — pozwól, bym cię zaślubił w obecności pani Marceli; oto świadek, który ręczy za świętość naszych zobowiązań. W ten sposób obronię się bez trudu od smutnych więzów, jakimi mnie chcą spętać; jeżeli bowiem po tym, co zaszło, król będzie mnie naglił, padnę do stóp monarchy, powiem mu, że ciebie kocham od dawna i żem cię tajemnie zaślubił. Mimo całej chęci skojarzenia mnie z inną król nadto jest dobry, aby mnie chciał wydrzeć tej, którą ubóstwiam, nadto sprawiedliwy, aby wyrządzić tę zniewagę twej rodzinie.

— Co rozumiesz o tym, roztropna Marcelo — dodał zwracając się do ochmistrzyni — co myślisz o planie, który podszepnęła mi miłość?

— Zachwycona nim jestem — rzekła Marcela — trzeba przyznać, że miłość jest bardzo przemyślna!

— A ty, urocza Leonoro — ciągnął hrabia — co o tym sądzisz? Czy serce twe, wciąż zbrojne nieufnością, odmówi swej. zgody?

— Nie — odparła Leonora — bylebyś wciągnął i ojca w ten spisek; nie wątpię, iż skoro go objaśnisz, przystanie na wszystko.

— Niechże Bóg broni, przerwała niegodziwa duenna; nie znasz chyba don Ludwika; nadto jest drażliwy w kwestiach honoru, aby się zgodzić na takie sekrety. Propozycję tajemnego małżeństwa weźmie za obrazę; zresztą obawiałby się niechybnie następstw związku krzyżującego królewskie zamiary. Taki niebaczny krok zbudzi w nim podejrzenia; będzie miał oczy nieustannie otwarte i odejmie wam wszelkie sposoby widywania się.

— Umarłbym z boleści! — zakrzyknął dworski wyga. — Ale, Marcelo — ciągnął ze strapioną miną — czy w istocie pani mniema, że don Ludwik odrzuci propozycję?

— Ani wątpienia — rzekła ochmistrzyni — ale niechby się i zgodził! Jako religiant i skrupulat, nie zgodzi się na pominięcie kościelnych obrządków, w razie zaś ich dopełnienia, wiadomość o małżeństwie rozeszlaby się niebawem.

— Ach, droga Leonoro — rzekł hrabia ściskając tkliwie rękę kochanki — trzebaż dla uczynienia zadość czczym względom narażać nas oboje na wiekuistą rozłąkę? Od ciebie jedynie zależy, byś się stała moją. Zgoda ojca oszczędziłaby ci może dusznych niepokojów; ale skoro Marcela wykazała nam jej niepodobieństwo, przychyl się do mych niewinnych pragnień. Przyjm moje serce i rękę; skoro zaś będzie czas powiadomić don Ludwika, wyznamy przyczyny, dla których musieliśmy się taić.

— Dobrze więc, hrabio, godzę się, abyś nie oświadczał się ojcu tak rychło. Zbadaj wprzód usposobienie króla; nim zgodzę się przyjąć tajemnie twą rękę, pomów z monarchą, "powiedz, jeśli trzeba, iż zaślubiłeś mnie po kryjomu; spróbujmy za pomocą tego udanego wyznania...

— Och! nigdy, pani — odparł Belflor — nadto brzydzę się kłamstwem, aby się puszczać na ten podstęp. Nie mogę do tego stopnia sprzeniewierzyć się prawdzie. Co więcej, gdyby przypadkiem król odkrył, że go oszukałem, nie przebaczyłby mi tego.

— Nie skończyłbym nigdy, mości Kleofasie — ciągnął diabeł — gdybym chciał powtarzać słowo po słowie wszystko, co Belflor nabajał, aby uwieść młodą osobę. Powiem tylko, iż puścił w ruch wszystkie namiętne zaklęcia, które podsuwam mężczyznom w podobnej okazji; ale -próżno przysięgał, iż najrychlej, jak zdoła, potwierdzi publicznie zakład swej wiary; próżno brał niebo za świadka; nie mógł zwalczyć cnoty Leonory. W końcu pierwszy brzask zmusił go, wbrew chęciom, do odwrotu.

Nazajutrz duenna rozumiejąc, iż honor jej lub, aby lepiej rzec, interes wymaga, aby nie dawać za wygraną, rzekła: — Leonoro, nie wiem już, jak przemawiać do ciebie; widzę, że miłość hrabiego oburza cię tak, jak gdyby mu chodziło jeno o zwykłą miłostkę. Czyżbyś spostrzegła w nim coś, co cię odstręcza?

— Nie, dobra Marcelo — odparła Leonora — nigdy nie wydał mi się godniejszy kochania, ta chwila rozmowy odsłoniła mi nowe w nim uroki.

— Jeżeli tak — odparła ochmistrzyni — nie rozumiem cię. Czujesz dlań jakoby gwałtowną skłonność, a wzdragasz się zgodzić na rzecz, której wykazano ci konieczność.

— Moja droga — odparła córka don Ludwika — masz ode mnie więcej rozsądku i doświadczenia; ale czy dobrze rozważyłaś następstwa, jakie może mieć małżeństwo zawarte bez zgody ojca?

— Owszem — odparła duenna — zastanowiłam się bardzo gruntownie i przykro mi, iż sprzeciwiasz się tak uparcie świetnemu losowi, jaki ci zsyła fortuna. Uważaj, aby twoje wzdraganie nie znużyło i nie odstręczyło kochanka. Lękaj się, aby mu się nie otwarły oczy na interes rodu i fortuny, o których miłość każe mu zapomnieć. Skoro chce ci złożyć śluby, przyjm je bez wahania. Dane słowo wiąże; nie ma nic świętszego dla człowieka z honorem. Zresztą jestem świadkiem, iż uznał cię za żonę. Czy nie wiesz, że takie świadectwo wystarczy, aby pozwać przed sąd kochanka, który śmiałby się sprzeniewierzyć?

Talami to i podobnymi słowy przewrotna Marcela uwiodła Leonorę, która, dając sobie zasłonić oczy na niebezpieczeństwo, poddała się, w dobrej wierze, w kilka dni później występnym zamiarom hrabiego. Duenna wprowadzała go co noc przez balkon do pokoju pani i wypuszczała go przed świtem.

Jednej nocy ostrzegła go nieco później niż zwykle; dniało już, kiedy hrabia czym prędzej spuszczał się po drabince. Nieszczęściem uczynił to tak nieostrożnie, iż spadł z dość wysoka.

Don Ludwik de Sespédes, który sypiał nad pokojem córki i który wstał tego dnia bardzo rano, aby pracować nad pilnymi sprawami, usłyszał hałas. Otworzył okno, ujrzał mężczyznę, który podnosił się z wielkim trudem, oraz Marcelę zajętą odczepianiem drabinki. Przetarł oczy i wziął zrazu widok ten za złudę; ale  przyjrzawszy się dobrze, uznał, że to najprawdziwsza rzeczywistość i że światło dnia, mimo iż jeszcze bardzo słabe, aż nadto wyraźnie oświeca jego hańbę.

Wzburzony tym złowrogim obrazem, uniesiony słusznym gniewem, schodzi w rannym odzieniu do Leonory, ze szpadą w jednej recę a świecą w drugiej. Szuka jej oraz jej ochmistrzyni, aby je uczynić pastwą swego oburzenia. Puka do drzwi, każe otworzyć poznają jego głos, spełniają rozkaz ze drżeniem. — Przychodzę — rzekł — obmyć we krwi nędznicy zniewagę wyrządzoną ojcu, a zarazem skarać nikczemną ochmistrzynię, która zdradziła moje zaufanie.

Rzuciły się obie na kolana, duenna zaś rzekła: — Panie, nim. spadnie na nas kara, jaką nam gotujesz, zechciej wysłuchać...

— Dobrze więc, nieszczęśliwa — odparł starzec — godzę się zawiesić mą pomstę na chwilę. Mów, wyznaj mi wszystkie okoliczności mego nieszczęścia: ale co ja mówię wszystkie?... — Nieznam tylko jednej: imienia śmiałka, który zhańbił mą rodzinę.

— Panie — odparła Marcela — kawaler ten to hrabia de Belflor.

— Hrabia de Belflor! — wykrzyknął don Ludwik. — Gdzie poznał moją córkę? Jakimi sposobami zdołał ją uwieść? Nie ukrywaj mi nic.

— Tak — odparła ochmistrzyni — opowiem wszystko z całą. szczerością, do jakiej jestem zdolna.

Za czym opowiedziała mu, z wyrafinowaną sztuką, rozmowy, które powtarzała Leonorze, jako rzekome swe rozmowy z hrabią. Odmalowała go w najpiękniejszych barwach; był to kochanek tkliwy, delikatny i szczery. Nie mogła zataić samego faktu; ale rozwiodła się nad pobudkami, które kazały się im zgodzić, bez wiedzy ojca, na tajemne małżeństwo; słowem, przedstawiła wszystko w tak powabnym kształcie, iż uśmierzyła wściekłość don Ludwika. Spostrzegła to i aby ugłaskać do reszty starca, rzekła: — Panie, oto wszystko. Ukarz nas teraz; utop szpadę w łonie Leonory. Ale co mówię? Leonora jest niewinna; uległa jedynie radom osoby, którą dałeś jej za opiekunkę. Na mnie jedną winny spaść twoje ciosy. -

To ja wprowadziłam hrabiego do córki; ja zadzierzgnęłam więzy, które ich łączą. Zamknęłam oczy na nieprawidłowość ślubów zawartych bez twej zgody, aby ci zapewnić zięcia, którego fawor u króla jest, jak ci wiadomo, jedynym warunkiem wszystkich łask Dworu. Miałam na oku wyłącznie szczęście Leonory i korzyści, jakie twojej, panie, rodzinie może zapewnić tak świetne zamęście; nadmiar przywiązania kazał mi zdradzić moje obowiązki.

Gdy szczwana Marcela przemawiała w ten sposób, pani jej nie przestawała zalewać się łzami; okazywała tak żywą boleść, iż dobry starzec nie umiał się jej oprzeć. Rozczulił się; gniew zmienił się we współczucie, upuścił szpadę i porzucając rolę gniewnego ojca, wykrzyknął ze łzami: — Ach, córko, jakże złowrogą namiętnością jest miłość! Niestety! Nie znasz jeszcze wszystkich przyczyn twej słusznej zgryzoty; w tej chwili łzy twoje wyciska jedynie wstyd przed ojcem. Nie przewidujesz boleści, jaką ci gotuje może twój, kochanek. A ty, nieopatrzna Marcelo, coś uczyniła? W jaką przepaść wtrąciła nas twoja niebaczna gorliwość! Wyznaję, iż związek z człowiekiem takim jak hrabia mógł cię olśnić, to tylko ratuje cię w moich oczach; ale, nieszczęsna istoto, zali nie trzeba było mieć się na baczności przed galantem tego pokroju? Im mozniejszy i wpływowszy, tym bardziej powinnaś się go była wystrzegać. Jeśli odważy się bez skrupułu złamać wiarę Leonorze, na jakąż drogę trzeba mi się zwrócić? Do sądów? Magnat taki jak on łacno upora się z ich surowością. Chcę wierzyć, iż wierny ślubom pragnie dotrzymać słowa; ale jeżeli w istocie król ma zamiar połączyć go z inną, lękam się, aby go nie zechciał zniewolić mocą swej powagi.

— Och, co do tego, ojcze — rzekła Leonora — nie lękaj się Hrabia upewnił stanowczo, iż król nie zechce zadać mu takiego gwałtu.

— Jestem o tym przekonana — rzekła Marcela — nie licząc, iż: monarcha zbyt kocha swego ulubieńca, aby się dopuszczać tej tyranii, nadto jest szlachetny, aby zadać śmiertelny ból don Ludwikowi de Cespèdes, który służbom państwa poświęcił najlepsze lata.

— Dałożby niebo — odparł starzec z westchnieniem — aby obawy moje były próżne! Idę do hrabiego zażądać wyjaśnień; oko ojca jest przenikliwe, zajrzę do samego dna jego duszy. Jeżeli znajdę go takim, jak pragnę, daruję wam przeszłość; ale — dodał surowiej — jeśli serce jego okaże się przewrotne, pójdziecie obie w schronieniu klasztornym opłakiwać przez resztę dni swoją nieostrożność. — To rzekłszy, podniósł szpadę i pozwalając im ochłonąć, wrócił do swych komnat.

W tym miejscu student przerwał Asmodeuszowi mówiąc: — Mimo że twoje opowiadanie jest niezmiernie zajmujące, jest coś, co nie pozwala mi słuchać tak uważnie, jakbym pragnął. Spostrzegam w jednym domu kobietę, zdaje się ładną, między młodym człowiekiem a starcem. Piją najwyborniejsze likwory, podczas zaś gdy podstarzały galant ściska damę, ona podaje z tyłu rękę do ucałowania młodemu, który z pewnością jest jej gaszkiem.

— Zgoła odwrotnie — odparł kulas — to mąż, a tamto kochanek. Starzec ten to wielka figura, komandor rycerskiego Zakonu Calatrawa. Rujnuje się dla tej kobiety, której mąż zajmuje lichą posadkę przy Dworze. Ona z interesu obsypuje pieszczotami starego supiranta, zdradza go zaś z szczerej ochoty z własnym mężem.

— Śliczny obrazek — odparł Zambullo. —Czy mąż nie jest przypadkiem Francuzem?

— Nie — odparł diabeł — to Hiszpan. Och! poczciwy Madryt także ma w swoich murach pobłażliwych mężów; ale nie roi się tu od nich tak jak w Paryżu, który bez kwestii ze wszystkich miast na świecie najbardziej obfituje w ludzi tego rodzaju. — Daruj, ,mości Asmodeuszu — rzekł don Kleofas — przerwałem wątek. Mów dalej, błagam; zajmuje mnie to nieskończenie; są tu sztuczki uwodzicielskie, które mnie przejmują zachwytem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

O GROBOWCACH, CIENIACH I ŚMIERCI

— Nim zaczniemy dalej prowadzić badanie żywych — rzekł bies — zmąćmy na kilka chwil spokój zmarłych; przebiegnijmy groby, odsłońmy, co kryją, zobaczymy, co było przyczyną zgonów.

Pierwszy po prawej zawiera smutne szczątki generała, który jak drugi Agamemnon zastał za powrotem Egista. W drugim spoczywa kawaler szlachetnej krwi, który, chcąc błysnąć zręcznością i odwagą w oczach wybranej, w dzień walki byków zginął okrutnie, zgładzony przez rozjuszone zwierzę. W trzecim leży stary prałat, który opuścił ten świat dość gwałtownie, przez to iż będąc w dobrym zdrowiu sporządził testament i odczytał go swoim sługom, którym zapisał conieco. Kucharzowi jego było pilno do legatu.

W czwarym mauzoleum leży dworak, którego jedynym trudem było pchać się na oczy królowi. Widziano go sześćdziesiąt lat przy wstawaniu, obiedzie, wieczerzy i rozdziewaniu się monarchy, który obsypał go dobrodziejstwy, aby nagrodzić jego gorliwość. — A czy poza tym — rzekł don Kleofas —  oddał komu jaką usługę? — Nikomu — odparł diabeł. — Przyrzekał chętnie złote góry, ale nie dotrzymywał nigdy. — Nikczemnik! — odparł Leandro — gdyby się chciało wygnać ze świata ludzi, którzy są zbyteczni, trzeba by zacząć od takich dworaków.

— Piąty grobowiec — ciągnął Asmodeusz — zamyka zwłoki magnata niosącego wysoko godność Hiszpanii i zazdrosnego o chwałę swego pana. Był przez całe życie ambasadorem we Francji, w Anglii lub Portugalii. Zrujnował się na tych ambasadach tak sumiennie, iż kiedy umarł, nie było go za co  pochować. Ale król w uznaniu jego zasług, pokrył ten wydatek...

Przejdźmy do pomników po przeciwnej stronie. Pierwszy należy do kupca, który zostawił dzieciom znaczne bogactwo, ależ obawy, aby wśród nowych świetności nie zapomniały, z czego wyszły, kazał wyryć na grobowcu swoje nazwisko i rzemiosło: co się zgoła nie podoba jego potomkom.

Następne mauzoleum przewyższa inne wspaniałością; pomnik, który podróżni oglądają z podziwem. — W istocie — rzekł Zambullo — cudowny. Zachwycają mnie te dwie postaci na koniach... Jakże pięknie wyrobione są te figury; rzeźbiarz, który je stworzył, był tęgim rzemieślnikiem! Ale powiedz mi, jeśli łaska, czym były za życia wyobrażone osoby?

Kulas odparł: — To pewien książę i jego małżonka. Ów pan był krajczym koronnym. Spełniał swój urząd bardzo zaszczytnie, żona zaś głośna była z pobożności. Muszę ci przytoczyć jeden postępek zacnej księżnej; wyda ci się może przyostry jak na dewotkę. Posłuchaj:

Dama ta miała z dawna za spowiednika mnicha z zakonu Łaski, don Hieronima d'Aguilar, godnego człeka i słynnego kaznodzieję. Była zeń bardzo zadowolona, kiedy pojawił się Dominika nin, który kazaniami swymi oczarował cały lud. Nowy krasomówca nazywał się brat Placyd. Tłoczono się na jego kazaniach jak na kazaniach kardynała Chimenesa; kiedy zaś dla tego rozgłosu Dwór zapragnął go usłyszeć, powodzenie, jakie zyskał kaznodzieja, było jeszcze większe niż w mieście.

Księżna uczyniła sobie zrazu ambicję z tego, aby się oprzeć famie i nie ulec ciekawości sprawdzenia własnymi uszami wymowy brata Placyda. Chciała tym dowieść swemu spowiednikowi, iż jako przywiązana penitentka liczy się z gniewem i zazdrością, o jakie nowoprzybyły musiał go przyprawić. Ale nie było sposobu opierać się wiecznie; Dominikanin robił tyle hałasu, iż wreszcie uległa pokusie. Ujrzała, usłyszała, zasmakowała w jego wymowie; i oto zmiennica powzięła zamiar oddania się pod jego duchowną opiekę.

Trzeba było wszakże pozbyć się dawnego mnicha. To nie było łatwe; przewodnika duchownego nie rzuca się jak kochanka; dewotka nie chce uchodzić za płochą ani też stracić szacunku dawnego spowiednika. Cóż czyni księżna? Udała się do don Hieronima i rzekła z takim smutkiem, jakby była naprawdę w rozpaczy:

— Mój ojcze, widzisz mnie oto w kłopocie, strapieniu, wątpliwości wprost nie do pojęcia. — Cóż się stało? — Spytał d'Aguilar. — Czyżbyś uwierzył, ojcze? Mąż, który aż dotąd miał pełne zaufanie do mej cnoty i który widział mnie tak długo w twej duchownej opiece bez najmniejszego niepokoju, nagle daje się unieść zazdrości i posądzeniom, i nie chce, abyś był nadal moim spowiednikiem. Słyszałeś kiedy o podobnym kaprysie? Daremnie przedstawiałam mu, iż obraża, wraz ze mną, człowieka głęboko pobożnego i wyzwolonego z tyranii zmysłów: pomnożyłam tylko jego nieufność ujmując się za tobą.

Don Hieronim mimo całego sprytu dał się złapać; prawda, iż komedia była odegrana w sposób zdolny oszukać samego diabła. Mimo iż nierad z utraty tak możnej penitentki, sam ją upomniał, aby była posłuszną woli męża; ale Jego Wielebności otwarły się oczy i wszystko stało się jasne, skoro posłyszał, iż dama oddała się pod opiekę brata Placyda...

Po wielkim krajczym i jego sprytnej małżonce — ciągnął diabeł — to mauzoleum, skromniejsze już, kryje od niedawna osobliwą parę: prezesa Rady Indii i jego młodą żonę. Prezes ów, licząc sześćdziesiąt trzy lata, zaślubił dwudziestoletnią dziewczynę. Miał z pierwszego łoża dwoje dzieci; już gotował się podpisać ich ruinę, kiedy apopleksja zmiotła go ze świata. Żona umarła w dobę po nim z żalu, iż mąż nie umarł o trzy dni później...

Przybyliśmy teraz do najznamienitszego pomnika w całym kościele. Hiszpanie otaczają ten grobowiec taką czcią, jaką Rzymianie żywili dla grobu Romulusa. — Jakiegoż dostojnika zawiera on popioły? — spytał Leonardo. — Pierwszego ministra Korony — odparł Asmodeusz. — Nigdy monarchia nie będzie miała męża równego jemu. Król zdał całą troskę o rząd na tego wielkiego człowieka, który umiał się tak dobrze wywiązać z zadania, iż i monarcha, i poddani byli zadowoleni. Za jego kanclerstwa państwo było kwitnące, a ludy szczęśliwe. Ten bystry minister był człekiem pobożnym i ludzkim. Ale jakkolwiek umierając nic nie miał sobie do wyrzucenia, odpowiedzialność takiego stanowiska przejmowała go, mimo wszystko, drżeniem...

Nieco dalej za tym ministrem, tak słusznie opłakiwanym, zauważ w kącie czarną tablicę przybitą do kolumny. Chcesz, bym otworzył grób, aby ci pokazać, co zostało z młodej dziewczyny, która zmarła w kwiecie wieku i której uroda czarowała wszystkie oczy? Nic, jeno sam proch. Była, za życia, tak powabna, iż ojciec jej trząsł się w nieustannej trwodze, aby jaki miłośnik jej nie porwał. Mogło się to w istocie łatwo zdarzyć, gdyby pożyła dłużej. Trzej kawalerowie, którzy ją ubóstwiali, niepocieszeni po stracie, zadali sobie śmierć z rozpaczy. Tragiczną ich historię wyryto złotymi literami na tej tablicy, wraz z trzema postaciami, które przedstawiają zrozpaczonych zalotników. Gotują się właśnie zginąć z własnej ręki: jeden wypija truciznę; drugi przebija się mieczem; trzeci zakłada sobie na szyję sznur, aby się powiesić.

Tu bies zauważywszy, iż student śmieje się z całego serca i znajduje bardzo ucieszne ozdobienie grobowca panny tymi trzema postaciami, rzekł:

— Skoro ten obraz budzi twą wesołość, miałbym ochotę przenieść cię nad brzeg Tagu, aby ci pokazać pomnik, jaki pewien autor dramatyczny kazał wznieść w kościółku blisko Almaraz, dokąd usunął się po długim i pełnym uciech życiu. Autor ten wystawił w teatrze mnogo pieprznych komedii; ale kajał się z tego przed śmiercią i aby odpokutować zgorszenie, kazał odmalować na grobie stos, złożony z książek przedstawiających jego sztuki; obok zaś Wstydliwość trzyma pochodnię, aby zażec ogień...

Poza zmarłymi spoczywającymi w grobowcach jest jeszcze mnogość innych, pochowanych bardzo po prostu. Widzę oto, jak błądzą ich cienie: przechadzają się, krążą nie mącąc spokoju, który panuje w tym świętym miejscu. Nie mówią nic, ale czytam w ich milczeniu wszystkie myśli. — Jak mnie to boli! — wykrzyknął don Kleofas — iż nie mogę jak ty cieszyć się ich widokiem! -Mogę ci dąć i tę satysfakcję — rzekł Asmpdeusz — to dla mnie drobnostka. To mówiąc bies dotknął oczu studenta i jakimiś czarami dał mu oglądać mnogość białych cieni.

Na widok duchów Zambullo zadrżał. — Jak to — rzekł diabeł — drżysz? Te cienie budzą w tobie lęk? Niech cię ich strój nie przeraża, przyzwyczaj się do niego. I ty będziesz go nosił kiedyś; to uniform mar; nabierz tedy serca i nie lękaj się niczego; czy to możliwe, aby ci zbrakło odwagi w tej potrzebie, tobie, który umiałeś znieść mój widok? Ci ludzie nie są tak źli jak ja.

Na te słowa student zebrał całą odwagę i spojrzał dość śmiało na widziadła.

— Przypatrz się uważnie cieniom — rzekł Kulas. — Te, które mają mauzoleum, obcują swobodnie z tymi, które mają jedynie lichą trumnę. Hierarchia, która różniła je za życia, nie istnieje już. Krajczy koronny i kanclerz państwa nie są tu niczym więcej niż najlichszy poddany. Wielkość tych szlachetnych cieniów skończyła się z życiem, jak wielkość teatralnego bohatera kończy się ze sztuką.

— Jedno zwraca mą uwagę — rzekł Leandro; — widzę cień, który przechadza się sam jeden i unika towarzystwa. — Powiedz raczej: inne cienie unikają jego towarzystwa — odparł bies. Wiesz, kim jest ów cień? To cień starego rejenta, który przez próżność kazał się pochować w ołowianej trumnie. To uraziło cienie, których zwłoki złożono w ziemię w skromniejszym sposobie. Aby upokorzyć dumę rejenta, nie chcą, by cień jego przebywał w ich towarzystwie.

— Jeszcze jedno zauważyłem — podjął Kleofas — dwa cienie, przechodząc mimo, zatrzymały się chwilę, aby spojrzeć na siebie, po czym podjęły znowu przechadzkę. — Są to — rzekł diabeł — cienie dwóch serdecznych przyjaciół, jeden malarz, drugi muzyk. Byli nieco skłonni do opilstwa, poza tym bardzo godni ludzie. Zakończyli życie w jednym i tym samym roku. Skoro ich cienie się spotkają, wówczas, tknięte wspomnieniem dawnych uciech, powiadają sobie smutnym milczeniem: — Ach, przyjacielu, nie popijemy już!

— Miłosierne nieba! — wykrzyknął student — co ja widzę? Widzę w głębi dwa cienie przechadzające się razem. Jakże mi się wydają źle dobrane! Jakże niepodobne do siebie postacią i wzięciem? Jeden, ogromnego wzrostu,kroczy z powagą; drugi drobny i ma minę dość głupią. — Wielki — odparł kulas— to cień Niemca, kte iry postradał życie przez to, iż wypił przy biesiadzie trzy zdrowia, dosypawszy tabaki do wina. Mały to cień Francuza, który, zgodnie z dwornym obyczajem swego kraju, wchodząc do kościoła, podał grzecznie święconą wodę młodej" damie; tegoż dnia, w nagrodę za jego uprzejmość, zdzielono go wystrzałem z garłacza.

— Co do mnie — ciągnął Asmodeusz — widzę trzy znaczne cienie, które wyróżniłem w tłumie. Muszę ci opowiedzieć, w jaki sposób rozłączyły się ze swą materią. Ożywiały one ładne ciała trzech aktoreczek, które w swoim czasie czyniły w Madrycie tyle hałasu, ile niegdyś w Rzymie Origo, Cyteris r Arbuskula, i które, jak tamte, posiadały sztukę bawienia ludzi publicznie a rujnowania ich prywatnie. Oto, jaki był koniec tych sławnych hiszpańskich komediantek; jedna rozpukła się z zazdrości, słysząc oklaski podczas występu nowej aktorki; druga znalazła nieuchronną śmierć w swoim obżarstwie; trzecia, rozgrzawszy się na scenie grając rolę Westalki, umarła za kulisami.

Ale zostawmy w spokoju te cienie — rzekł bies — dosyć już poświęciliśmy im uwagi. Chcę ci pokazać nowe widowisko, które powinno przejąć cię jeszcze silniej. Pragnę, mocą tej samej potęgi, jaką ukazałem ci te cienie, uczynić ci widzialną samą śmierć. Ujrzysz tę okrutną nieprzyjaciółkę rodzaju ludzkiego, która, niewidzialna, krąży bez ustanku koło ludzi, przebiega w mgnieniu oka wszystkie części świata i w jednej i tej samej chwili daje uczuć swą potęgę ludom całej ziemi.

Spójrz na wschód. Oto ją masz. Nieprzeliczona chmara złowróżbnych ptaków leci przed nią, niecąc grozę, i zwiastuje jej przejście żałobnym krzykiem. Niestrudzona ręka śmierci zbrojna jest straszliwą kosą, pod którą padają kolejno pokolenia. Na jednym jej skrzydle wymalowano wojnę; zarazę, głód, rozbicie morskie, pożar oraz inne klęski, które dostarczają jej wciąż nowego łupu. Na drugim widzisz młodych lekarzy, zdobywających stopień doktorski: śmierć wkłada im biret każąc wprzód zaprzysiąc, iż nigdy nie będą znali innej medycyny prócz tej, jaką się uprawia dzisiaj.

Mimo iż Kleofas był przekonany, iż to, na co patrzy, nie jest niczym rzeczywistym i że jedynie dla jego rozrywki diabeł ukazuje mu śmierć pod tą postacią. nie mógł patrzeć na nią bez grozy. Poskromił wszelako lęk i rzekł do biesa:

— To straszne zjawisko nie zadowoli się z pewnością tym, iż przeleci nad Madrytem; zostawi niechybnie ślady swego przejścia. — Och, oczywiście — odparł kuternoga — juścić nie przybywa bez kozery. Od ciebie tylko zależy być świadkiem jej dzieła. — Biorę cię za słowo — odparł student. — Lećmy w jej ślady. Zobaczmy, na jakie nieszczęśliwe rodziny rzuci się jej wściekłość. — Ileż łez popłynie — odparł Asmodeusz — ale będzie wśród nich wiele udanych! Mimo grozy, jaka jej towarzyszy, śmierć sprawia tyleż radości co bólów.

Dwaj spektatorzy wzbili się w powietrze i pomknęli za śmiercią, by śledzić jej czyny. Weszła naipierw do domu, którego pan złożony był ciężką chorobą. Ugodziła go kosą i zmarł pośród rodziny, która rozpoczęła natychmiast koncert skarg i lamentów. — Nie ma w tym żadnego oszukaństwa — rzekł bies. — Żona i dzieci tego łyka kochały go tkliwie: zresztą na nim wspierał się byt rodziny: te łzy nie mogą być obłudne.

Nie tak się mają rzeczy w sąsiednim domu: śmierć ugodziła tam schorowanego starca. To rajca parlamentu, bezżennik, który skąpił sobie na wszystkim, aby zbić majątek: zostawia go trzem siostrzeńcom, którzy zeszli się przy nim, skoro się dowiedzieli, że dobiega końca. Okazali niezmierne strapienie i wybornie odegrali swą rolę. Ale oto zdejmują maskę i ukazują szczerą twarz spadkobiercy, porzuciwszy udany żal krewniaka. Przetrząsną cały dom. Ileż znajdą złota i srebra! — Cóż za przyjemność — powiada jeden mieć wuja sknerę, który wyrzeka się słodyczy życia, aby je nam zapewnić! — Piękna mówka pogrzebowa — rzekł Leandro. — Och na honor — odparł diabeł — większość bogatych ojców, żyjących zbyt długo, nie powinna się spodziewać innej. Gdy ci spadkobiercy, pełni radości, szukają skarbów, śmierć leci do pałacu, gdzie młody panicz chory jest na ospą. Młodzieniec ten, najmilsza ozdoba dworu, zginie w kwiecie wieku, mimo starań słynnego lekarza lub może dzięki tym staraniom.

Zważ, jak chyżo śmierć dokonywa swoich czynów. Przecięła już dni młodego panka: oto gotowa jest do nowej wyprawy. Zatrzymała się nad klasztorem, zstępuje do celi, rzuca się na godnego zakonnika i przerywa nitkę pełnego pokuty i umartwienia żywota, jaki wiedzie od czterdziestu lat. Śmierć, mimo swej grozy, nie przeraziła go; toteż czyniąc sobie odwet wchodzi do pałacu, który napełni przestrachem . Zbliża się do szlachetnie urodzonego licencjata, mianowanego świeżo biskupem w Albaraszin. Prałat ów gotuje się udać do swej diecezji z całym przepychem, jakim dziś otaczają się książęta kościoła. Ani mu w głowie śmierć, a mimo to ruszy za chwilę na tamten świat, dokąd dostanie się bez orszaku, jak ów zakonnik, ale nie wiem, czy będzie równie mile przyjęty.

— O nieba! — wykrzyknął Zambullo. — Śmierć przelatuje nad pałacem króla. Lękam się, aby jednym- śmignięciem kosy okrutnica nie pogrążyła całej Hiszpanii w zamęcie.

— Masz słuszny powód drżeć — rzekł kulas — nie więcej ma ona względu dla królów niż dla ich pachołków. Ale uspokój się — dodał po chwili — nie dybie jeszcze na monarchę: spadnie na dworaka, na jednego z tych panków, których wyłącznym zajęciem jest towarzyszyć królowi i nadskakiwać mu. To nie są figury najtrudniejsze do zastąpienia.

— Ale zdaje mi się — odparł student — że śmierć nie zadowala się tym skromnym łupem; uczyniła postój w pałacu, wpodle komnat królowej. — Prawda — rzekł diabeł — i po to, aby spełnić bardzo dobry uczynek: podetnie grdykę niegodziwej kobiecie, która lubi siać niesnaski na dworze i która rozchorowała się ze zmartwienia, widząc, jak dwie damy, które poróżniła z sobą, pojednały się z szczerego serca.

Usłyszysz teraz rozdzierające krzyki — ciągnął bies. — Śmierć weszła do pięknego domu po lewej ręce. Rozegra się tam najsmutniejsza scena, jaką można oglądać na teatrze świata. — W istocie — rzekł don Kleofas — pani jakaś wydziera sobie włosy i szamoce się w rękach dworek. Czemu ona jest taka stroskana? — Zajrzyj naprzeciwko — odparł diabeł — a ujrzysz przyczynę. Uważ człowieka wyciągniętego na wspaniałym łóżku: to jej mąż, który wyzionął ducha. Wdowa jest niepocieszona. Historia doprawdy wzruszająca i zasługiwałaby na to, aby ją spisać. Bierze mnie ochota opowiedzieć ci ją.

— Uczynisz mi prawdziwą przyjemność — odparł Leandro; — równie wzruszają mnie rzeczy smutne, co pocieszne bawią. — Jest nieco długa — odparł Asmodeusz — ale tak zajmująca, że cię nie znudzi. Zresztą, przyznam ci się, mimo iż jestem diabłem, nuży mnie dalej towarzyszyć śmierci. Pozwólmy jej, niech leci po nowe ofiary. — Najchętniej odparł Zambullo. — Bardziej jestem ciekaw twojej historii niż oglądania tych ciągłych pogromów.

Za czym kuternoga, przeniósłszy studenta na jeden z najwyższych domów, zacząa id="filepos261635"> w ten sposób:

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

W KTÓRYM UJRZY SIĘ WIELU ORYGINAŁÓW NIE BĘDĄCYCH BEZ KOPII

— Przyjrzyj się najpierw tej gromadce dziadów na ulicy. Są to hulaki, przeważnie z dobrych rodzin; żyją we wspólnocie jak mnichy i spędzają prawie każdą noc na pijatyce, we własnym domu, gdzie jest zawsze obfity zapas chleba, mięsa i wina. Teraz rozstają się, aby odgrywać swą rolę po kościołach; wieczorem zbiorą się znowu pić za zdrowie miłosiernych osób, które dostarczają im nabożnie środków. Podziwiaj, proszę, w jaki sposób hultaje umieją się przysposobić i przebrać, aby obudzić litość: żadna zalotnisia nie wystroi się lepiej, aby natchnąć miłością swą ofiarę...

Przypatrz się uważnie tym trzem idącym w jedną stronę. Jeden wspiera się na szczudłach, trzęsie się na całym ciele i posuwa z takim trudem, iż za każdym krokiem, rzekłbyś, runie przez łeb na ziemię. Mimo że ma długą siwą brodę i twarz zmurszałą, jest to młody człowiek, tak lekki i zwinny, iż prześcignąłby w biegu jelenia. Drugi, udający świerzbowatego, to piękny młodzieńczyk, który okrył głowę skórą zasłaniającą kędziory godne dworskiego pazika. A tamten, rzekomo sparaliżowany na obie nogi, to urwis, który umie dobywać z piersi dźwięki tak żałosne, iż słysząc tę bolesne tony nie ma staruszki, która by nie zeszła z czwartego piętra, aby mu przynieść kołacza.

Gdy te próżniaki wydrwiwają, pod maską ubóstwa, pieniądze z publiczności, widzę rękodzielników pracowitych, mimo iż Hiszpanów, którzy gotują się w pocie czoła zarabiać na życie. Spostrzegam dokoła pełno ludzi, którzy zrywają się z posłania i ubierają się, aby pełnić rozmaite czynności. Ileż zamysłów poczętych tej nocy oblecze się w ciągu dnia w ciało albo rozwieje w dym! Ile kroków podejmą chciwość, miłość i ambicja!

— Co ja widzę? — przerwał don Kleofas. — Kto jest ta kobieta obwieszona medalikami, która idzie tak śpiesznie w towarzystwie lokaja? Ż pewnością woła ją jakaś pilna sprawa.

— Niewątpliwie — odparł diabeł. — Czcigodna matrona śpieszy do pewnego domu, gdzie potrzebują jej usług. Zastanie tam aktorkę wydającą straszliwe krzyki, obok niej zaś dwóch wielce skłopotanych kawalerów. Jeden to mąż, a drugi to pewien szlachcic mocno zainteresowany w tym, co się dzieje; połóg bowiem aktorek podobny jest zawsze do połogu Alkmeny: zawsze jest jakiś Jowisz i jakiś Amfitrion dzielący zasługę czynu.

Nie powiedziałby kto, widząc tego kawalera na koniu z rusznicą, że to myśliwiec śpieszy wydać wojnę zającom i kuropatwom w okolicach Madrytu? Tymczasem on nie ma najmniejszej ochoty do łowów; zajmuje go zgoła inny zamiar. Udaje się do pewnej wsi, tam przebierze się, aby w stroju kmiotka dostać się na folwark, gdzie pod opieką czujnej i surowej matki mieszka jego ukochana.

Ten młody bakałarz przebiegający ulicę ma zwyczaj odwiedzać co rano starego kanonika, który jest jego wujem i którego prebendę ma na oku. Przypatrz się w domu na wprost nas człowiekowi, który bierze płaszcz i gotuje się do wyjścia. To uczciwy i zamożny mieszczanin, a zaprząta go dość ważna sprawa. Ma jedyną córkę na wydaniu. Nie wie, czy ma ją oddać młodemu adwokatowi, który się o nią stara, czy też dumnemu hidalgowi, który również prosił o jej rękę. Idzie poradzić się przyjaciół w tej kwestii. I, w samej rzeczy, wybór wielce kłopotliwy! Jeśli wybierze szlachcica, lęka się, iż kupi sobie zięcia, który nim będzie gardził; jeśli przechyli się ku adwokatowi, obawia się wprowadzić w dom robaka, który stoczy wszystkie meble.

Zauważ sąsiada tego skłopotanego ojca oraz w tym tak wspaniale urządzonym mieszkaniu człowieka w czerwonym brokatowym szlafroku w złote kwiaty. To literacina, który udaje pana, mimo, niskiego pochodzenia. Dziesięć lat temu nie miał ani dwóch talarów, obecnie ma dziesięć tysięcy dukatów renty. Ma piękny ekwipaz, ale wyciska jego utrzymanie kosztem swego stołu, który jest tak skąpy, iż zazwyczaj jedno -kurczątko stanowi cały obiad. Ale od czasu do czasu podejmuje, przez próżność, znamienitsze osoby. Dziś wydaje obiad rajcom stanu; posłał po pasztetnika i traktiernika; będzie się z nimi targował grosz po groszu, po czym wypisze na kartach dania, które umówili. — To jakiś wielki brudas, ten człowiek — rzekł Zambullo. — Ba — odparł Asmodeusz — wszyscy hołysze, których los nagle zbogaci, robią się skąpi albo rozrzutni: taka już reguła.

— Powiedz mi — rzekł student — kto jest ta piękna dama, którą widzę przy toalecie i która rozmawia z przystojnym kawalerem? — A, w istocie — odparł kulas — to, co tam widzisz, zasługuje na twoją uwagę. Ta kobieta to wdowa, Niemka, która żyje w Madrycie z pensji wdowiej i bywa w bardzo godnym towarzystwie; młody człowiek koło niej to panicz noszący miano don Antonia de Monsalva.

— Mimo że ów kawaler pochodzi z jednego z pierwszych domów, przyrzekł wdowie, że ją zaślubi. Zapewnił jej nawet, w razie zawodu, trzy tysiące pistolów; ale spotkał się ze. sprzeciwem krewnych, którzy uważając Niemkę za awanturnicę grożą mu zamknięciem, jeśli z nią nie zerwie. Kochanek zgnębiony, iż ma wszystkich przeciw sobie, zaszedł wczoraj wieczór do swej bogdanki, która widząc jego zmartwienie spytała o przyczynę; wyznał całą rzecz, upewniając, że opór rodziny nie zdoła osłabić jego przywiązania. Wdowa zdawała się rada jego wierności i rozstali się o północy bardzo czule.

Mansalwa wrócił rano. Zastał damę przy gotowalni i zaczął na nowo prawić o swych ogniach. Wśród rozmowy Niemka zdjęła papiloty. Kawaler wziął bez myśli jeden, rozwinął i widząc swoje pismo rzekł ze śmiechem: — Jak to, taki użytek robisz z czułych bilecików? — Tak, Mansalko — odparła — widzisz, na co mi służą przyrzeczenia kochanków, którzy mnie chcą zaślubić wbrew woli rodziny; robię z nich papiloty. — Skoro kawaler przekonał się, iż dama istotnie podarła jego zobowiązanie, nie mógł się wstrzymać od podziwu dla jej bezinteresowności i przysiągł jej na nowo niezłomną wierność.

Spójrz - ciągnął diabeł.- na tego wysokiego chudego człowieka, który przechodzi pod nami. Ma wielki rejestr pod pachą, kałamarz u pasa i gitarę. — Pocieszna figura — rzekł szkolarz; — założyłbym się, że to jakiś oryginał. — Z pewnością — odparł bies — że to człowiek dość sobie osobliwy. Istnieją w Hiszpanii filozofowie-cynicy; oto właśnie taki. Wędruje do Buen-Retiro, aby się rozłożyć na łące, gdzie czyste źródło wije się strumieniem wśród kwiatów. Spędzi tam dzień podziwiając naturę, przygrywając na gitarze i czyniąc refleksje, które zapisze w notatniku. Ma w kieszeni zwykłe dzienne pożywienie, to znaczy parę cebul oraz kawałek chleba. To skromne życie wiedzie od dziesięciu lat i gdyby jaki Arystyp rzekł doń jak do Diogenesa: „Gdybyś umiał zalecać się możnym, nie jadałbyś cebuli"; ów nowożytny filozof odpowiedziałby „Potrafiłbym to niegorzej od ciebie, gdybym chciał poniżać człowieka do tego stopnia, aby mu kazać pełzać przed drugim człowiekiem".

W istocie, filozof ten żył niegdyś na dworach magnatów; darzyli go nawet swą łaską, ale uczuwszy, iż przyjaźń ich jest jedynie zaszczytną niewolą, zerwał z nimi. Miał pojazd, który rzucił osądziwszy, iż, bryzga błotem na ludzi więcej wartych od siebie; rozdał prawie całe mienie potrzebującym przyjaciołom; zachował jedynie tyle, ile trzeba, aby żyć, jak żyje; uznał bowiem, że równą hańbą dla filozofa jest musieć żebrać chleba u ludu co u wielkich panów.

Współczuj z kawalerem, który idzie za tym filozofem prowadząc psa. Ma prawo się chlubić, że należy do jednego z najświetniejszych domów Kastylii. Był bogaty, ale zrujnował się jak Tymon u Lukiana, podejmując codziennie przyjaciół, a zwłaszcza wydając uczty z okazji urodzin i małżeństw książąt i księżniczek; słowem, przy każdej sposobności, nastręczającej Hiszpanii powód do wesela. Z chwilą gdy pasożyty ujrzały, że szklanki wyschły, znikli z domu; przyjaciele opuścili go. Jeden druh został mu wierny: jego pies.

— Powiedz mi, panie diable — wykrzyknął Leandro -do kogo należy ekwipaż, który zatrzymał się pod bramą?

— To — odparł bies — karoca możnego bankiera; który udaje się co dzień do tego domu, gdzie mieszka pewna piękna Galicjanka. Ten stary rozpustnik mauretański opiekuje się nią i kocha ją namiętnie. Dowiedział się wczoraj wieczór, że go zdradziła; w pierwszej wściekłości napisał do niej list pełen wyrzutów i pogróżek. Nie zgadłbyś, z jakiego tonu wzięła rzecz ta szelmeczka. Zamiast bezczelnie przeczyć faktom, odpisała mu dziś rano, że słusznie jest oburzony; że winien czuć dla niej jedynie wzgardę, skoro była zdolną zdradzić tak uroczego człowieka: uznaje swój błąd, wyrzuca go sobie i aby się ukarać, ucięła już piękne włosy, które tak ubóstwiała! Wreszcie doniosła, iż zamiarem jej jest schronić się w jakieś zacisze, aby spędzić resztę dni na pokucie.

Stary wielbiciel nie mógł się oprzeć tej rzekomej skrusze; zaraz rano zerwał się, aby pośpieszyć do niej. Znalazł ją we łzach; szczwana komediantka tak dobrze odegrała rolę, iż przebaczył jej wszystko. Uczyni więcej: aby ją pocieszyć po stracie pięknych kędziorów, przyrzeka jej, że ją zrobi panią kolatorką kupując jej willę w pobliżu Eskurialu.

— Wszystkie sklepy otwarte— rzekł student: — widzę jakiegoś kawalera, który wchodzi do gospody.

— To młody panicz z dobrej rodziny, który ma manię pisania i koniecznie sili się być autorem. Nie zbywa mu na dowcipie; ma go dosyć, aby krytykować wszystko, co się ukaże na scenie; ale nie tyle, aby samemu ułożyć coś do rzeczy. Wchodzi do traktiernika, aby zamówić wielką ucztę; wyprawia dziś obiad dla czterech aktorów, chcąc zyskać ich poparcie dla lichej sztuki swego pióra, którą chce przedłożyć teatrowi.

Gdy mowa o autorach — ciągnął — oto idzie dwóch, spotkali się na ulicy. Patrz, jak szyderczo kłaniają się sobie. Gardzą sobą wzajem i mają słuszność. Jeden pisze tak łatwo jak poeta Krispinus, którego Horacy porównywa do miecha kowalskiego; drugi zużywa wiele czasu, aby płodzić dzieła martwe i bez smaku.

— Kto jest ten młody człowiek, który wysiada z karocy przed kościołem? — spytał Zambullo.

— To — odparł kulas — osoba godna uwagi. Nie ma dziesięciu lat, jak rzucił kancelarię rejenta, aby się zagrzebać u kartuzów w Saragossie. Po półrocznym nowicjacie opuścił klasztor i znów zjawił się w Madrycie; ale ci, co go znali wprzódy, zdziwili się widząc go nagle jednym z głównych członków Rady Kompanii indyjskiej. Dziś jeszcze gadają w mieście o tej nagłej fortunie. Niektórzy mówią, iż zaprzedał się diabłu; inni twierdzą, że zyskał miłość bogatej matrony; inni wreszcie, że znalazł skarb.

— Musisz wszak wiedzieć, jak było w istocie.— przerwał don Kleofas.

— Oczywiście — odparł bies — zaraz odsłonię ci tajemnicę. Gdy był braciszkiem, zdarzyło się jednego dnia, iż kopiąc w ogródku rów, aby zasadzić drzewo, spostrzegł miedzianą szkatułkę. Otworzył; znajdowała się w niej druga, złota, zawierająca jakie trzydzieści pięknych diamentów.. Mimo że zakonnik nie znał się zbytnio na drogich kamieniach, odgadł, że mu się trafiła gratka. Powziąwszy natychmiast tę samą decyzję co w komedii Plauta ów Gripus, który znalazłszy skarb poniechał rybołóstwa, mnich zrzucił habit i wrócił do Madrytu, gdzie z pomocą znajomego złotnika zmienił drogie kamienie na złoto, złoto zaś na urząd, który mu dzia id="filepos403185"> daje piękne stanowisko.

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

O TYM, CO ROBIŁ DON KLEOFAS PO ROZSTANIU SIĘ Z DIABŁEM I W JAKI SPOSÓB AUTOR TEGO DZIEŁA UZNAŁ ZA WŁAŚCIWE JE ZAKOŃCZYĆ

W chwilę po zniknięciu Asmodeusza student znużony tym, iż całą noc spędził na nogach i w ruchu, rozebrał się i położył, aby zażyć nieco spoczynku. Ciężko mu było usnąć po wszystkich wzruszeniach; ale w końcu, spłacając z lichwą haracz Morfeuszowi, zapadł w letargiczny sen i spędził w nim cały dzień i następną noc.

Minęła już doba, jak znajdował się w tym stanie, kiedy don Ludwik de Lujan, młody kawaler żyjący w przyjaźni z Zambullem, wszedł do pokoju krzycząc ze wszystkich sił:

— Hola! hej! Kleofasie, wstawaj.

Hałas ten obudził Zambulla — Czy wiesz — rzekł don Ludwik — że ty śpisz od wczoraj rana? — Nie podobna! — odparł Leandro. — Nic prawdziwszego — rzekł przyjaciel — dwa razy okrążyłeś cyferblat zegara. Wszyscy mieszkańcy domu upewnili mnie o tym.

Student, zdziwiony tak długim snem, lękał się zrazu, iż jego przygoda z diabłem była jedynie złudą. Ale nie mógł w to uwierzyć; skoro zaś sobie przypomniał pewne szczegóły, nie wątpił o rzeczywistości tego, co widział. Mimo to, aby uzyskać tym większą pewność, wstał, ubrał się przyzwoicie i wyszedł z don Ludwikiem, który, nie mówiąc czemu, zaprowadził go do bramy Słońca. Skoro tam przybyli i skoro don Kleofas ujrzał pałac don Pedra prawie zupełnie obrócony w popiół, udał zdumienie. — Co ja widzę? — rzekł. — Cóż za klęska! — Do kogo należał ten nieszczęsny pałac? Czy dawno spłonął?

Don Ludwik de Lujan odpowiedział na oba pytania, po czym rzekł:

— Pożar ten narobił hałasu w mieście nie tyle wskutek znacznej szkody, ile wskutek pewnej okoliczności, którą ci zaraz przytoczę. Szlachetny don Pedro ma córkę jedynaczkę, piękną jak światło dnia. Powiadają, iż znajdowała się w pokoju pełnym dymu i płomieni, skazana na niechybną zagładę, kiedy ją uratował pewien kawaler, którego imienia jeszcze nie znam. Zdarzenie to stanowi przedmiot wszystkich rozmów w Madrycie. Wynoszą pod niebiosa dzielność tego kawalera i przypuszczają, iż za cenę tak śmiałego czynu będzie mógł snadno, mimo iż prosty szlachcic, otrzymać córkę szlachetnego don Pedra.

Leandro wysłuchał don Ludwika nie zdradzając najmniejszego przejęcia. Następnie, uwolniwszy się pod jakimś pozorem, udał się do Prado, gdzie siadłszy pod drzewami utonął w zadumie. Diabeł kulawy zajmował wszystkie jego myśli. — Nie mogę, rzekł — dość odżałować mego drogiego Asmodeusza. Byłbym w niedługim czasie objechał świat naokoło, wciąż podróżując a wolny od utrudzeń podróży. Poniosłem niewątpliwie wielką stratę; ale — dodał po chwili — nie jest może niepowetowana. Czemu tracić nadzieję, iż spotkamy się jeszcze? Może się zdarzyć, jak sam mi powiedział, iż czarnoksiężnik wróci mu rychło wolność. — Wspomniawszy następnie don Pedra i jego córkę postanowił udać się do nich, party jedynie ciekawością ujrzenia pięknej Serafiny.

Skora don Pedro go ujrzał, podbiegł z otwartymi ramionami i rzekł: — Witaj w mym domu, szlachetny kawalerze. Zaczynałem już mieć żal do ciebie. Jak to, powiadam, po wszystkich moich zaprosinach don Kleofas nie pokazał mi się. jeszcze na oczy? Na jakąż ciężką próbę wystawia niecierpliwość, z jaką pragnę wyrazić mu mą wdzieczność i przyjaźń.

Na tę przyjacielską wymówkę Zambullo spuścił z szacunkiem głową i rzekł na swe usprawiedliwienie, iż lękał się być natrętny w kłopotach po świeżym nieszczęściu.

— Nie przyjmuję wymówki — odparł don Pedro — nie możesz być natrętny w domu, który bez twej pomocy tonąłby w stokroć większym smutku. Ale —dodał — pójdź za mną, jeśli łaska. Należą ci się inne dzięki. — To mówiąc ujął go za rękę i zaprowadził do komnat donny Serafiny. Dama ta zażywała właśnie s i e s t y.

— Córko — rzekł don Pedro — przedstawiani ci szlachcica, który z taką odwagą ocalił ci życie. Wyraź mu, ile czujesz wdzięczności za to, co uczynił, skoro przedwczoraj stan twój nie pozwolił ci na to.

Wówczas donna Serafina, otwierając różane usteczka, zwróciła się do Leandra i wygłosiła komplement, który oczarowałby czytelników, gdybym go mógł przytoczyć; ale ponieważ nie podano mi wiernie słów donny Serafiny, wolę raczej pominąć go milczeniem niż zniekształcić.

Powiem tylko, iż don Kleofasowi zdało się, iż widzi i słyszy bóstwo: czar wniknął weń wraz oczami i uszami. Natychmiast zapłonął gwałtowną miłością; ale daleki od roszczenia sobie praw do ręki Serafiny, wątpił, mimo zapewnień biesa, aby chciano tak wspaniałą ceną spłacić jego mniemaną usługę. Im więcej panna zdała mu się urocza, tym mniej śmiał marzyć o jej posiadaniu.

Nadzieje jego, tak wątłe, osłabiło jeszcze i to, iż w ciągu długiej rozmowy don Pedro nie poruszył zgoła tej struny. Obsypywał go jedynie grzecznościami nie objawiając niczym chęci zostania jego teściem. Także i Serafina, równie grzeczna jak ojciec, przeplatała obficie rozmowę wynurzeniami wdzięczności nie wtrącając ani słowa, które by Zambullowi pozwalało rozumieć, że jest nim zajęta. Tak więc opuścił dom pana Escolano bardzo rozkochany, ale z nader skąpą nadzieją.

— Asmodeuszu, mój przyjacielu — mówił wracając do domu, jak gdyby jeszcze diabeł był przy nim — kiedy mnie upewniałeś, że don Pedro ma zamiar uczynić mnie swym zięciem i że donna Serafina płonie żywym ogniem, który w niej obudziłeś dla mnie, chciałeś się chyba zabawić moim kosztem; albo też przyznaj, że nie więcej świadom jesteś teraźniejszości niż przyszłości.

Student nierad był z siebie, iż zaszedł do tej damy; uważając swą miłość za nieszczęśliwą namiętność, którą należy zwalczyć, postanowił niczego nie oszczędzać w tym celu. Poszedł dalej: zaczął sobie wyrzucać, iż miał już chętkę skorzystać z tej gratki, w razie gdyby ojciec okazał się życzliwy; słowem, doszedł do wniosku, iż hańbą byłoby zawdzięczać szczęście takiemu podstępowi.

Tonął w tych dumaniach, kiedy następnego dnia don Pedro wezwał go i rzekł:

— Mości Leandro, czas, bym ci dowiódł czynem, że oddając mi usługę nie trafiłeś na jednego z owych gładkich dworaków, zdolnych wywinąć się z długu wdzięczności gładkim słówkiem i szurnięciem nogą. Chcę, aby sama Serafina stała się nagrodą niebezpieczeństwa, na jakie się dla niej wystawiłeś. Poradziłem się jej samej i widzę, iż gotowa jest bez odrazy poddać się mej woli. Powiem ci nawet, że poznałem moją krew, kiedy córce ofiarowałem za męża jej wybawcę. Wybuch, jakim dała upust swej radości, przekonał mnie, iż jej szlachetne uczucia są w zgodzie z moimi. Zatem rzecz postanowiona, jesteś moim zięciem.

Po tej przemowie zacny don Escolano, który miał prawo się spodziewać, że don Kleofas podziękuje mu pokornie za tak wielką łaskę, zdziwił się niepomału, widząc jego zakłopotanie.

— Mów, Zambullo — rzekł — co mam rozumieć o zmieszaniu, w jakie cię wprawia moja propozycja? Co masz przeciwko niej? Czyż szlachcicowi przystało wzdragać się przed związkiem, który niejeden grand uważałby za zaszczyt? Czyżby szlachectwo mego domu miało jaką plamę, o której nie wiem?

— Panie — odparł Leandro — aż nadto dobrze szacuję odległość, jaką niebo położyło między nami.

— Czemuż tedy — odparł don Pedro — wydajesz się tak mało ukontentowany związkiem, który przynosi ci tyle zaszczytu? Przyznaj się, don Kleofasie, kochasz chyba jaką damę, która posiada twoje słowo, i wzgląd na nią sprzeciwia się twej fortunie.

— Gdybym miał kochankę, z którą byłbym związany — odparł student — nic, to pewna, nie zdołałoby mnie skłonić do zdrady. Ale nie ta przyczyna broni mi korzystać z pańskiej łaski. Uczciwość nakazuje mi wyrzec się tak chlubnego związku. Nie tylko nie pragnę korzystać z pańskiej omyłki, ale sam cię z niej wywiodę: nie jestem wybawcą Serafiny.

— Co słyszę! — wykrzyknął starzec zdumiony. — Nie ty ocaliłeś ją z płomieni? Nie ty dokonałeś tego bohaterskiego czynu? — Nie, panie — odparł Zambullo — śmiertelnik na próżno by się o to kusił. Dowiedz się pan, że to diabeł uratował twą córkę.

Słowa te pomnożyły ciekawość don Pedra, który nie sądząc, aby należało je brać dosłownie, prosił studenta, aby wysłowił się jaśniej. Leandro, nie troszcząc się o utratę przyjaźni Asmodeuszą, opowiedział wszystko. Za czym przemówił starzec i rzekł:

— Zwierzenie, jakie mi uczyniłeś, utwierdza mnie w zamiarze oddania ci córki. Jesteś jej prawdziwym wybawcą. Gdybyś nie był poprosił kulawego Diabła o ocalenie dzieweczki, pozwoliłby jej niechybnie zginąć. Tyś zatem ocalił życie Serafiny. Zasłużyłeś ją. sobie i ofiaruję ci ją wraz z połową majątku.

Na te słowa, które usuwały wszelkie skrupuły, Leandro rzucił się do stóp don Pedra, aby mu podziękować za łaskawość. Wkrótce potem odbyło się wesele, z wspaniałością godną spadkobiercy pana Escolano i ku wielkiemu zadowoleniu rodziny studenta, który tym sposobem otrzymał hojną zapłatę za kilka godzin wolności danych kulawemu Diabłu.