Karol Miarka

KULTURNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby:

AKT I.

Scena 1.

Scena 2.

Scena 3.

Scena 4.

Scena 5.

Scena 6.

Scena 7.

AKT II.

Scena 1.

Scena 2.

Scena 3.

Scena 4.

Scena 5.

Scena 6.

Scena 7.

Scena 8.

Scena 9.

Scena 10.

Scena 11.

KULTURNIK

Obrazek z życia ludu ślązkiago w 2 aktach

Miarka Karol

Osoby:

ANDRZEJ WŁADACZ, młynarz.

KATARZYNA, jego żona.

HANKA, ich córka.

JÓZEF SPRAWNIK, sierota, wychowaniec Władaczów.

WOJCIECH STYRKAŁA, gospodarz.

FILIP, syn jego, żołnierz.

WACŁAW, człowiek obcy, później poznany, brat Władacza.

MOJŻESZ DANZINGER, Żyd z Opawy.

WÓJT.

ŁAWNIK.

Rzecz dzieje się w Urbanowicach na Ślązku

AKT I.

Scena 1.

(Andrzej i Katarzyna Władczowie. Katarzyna przędzie. Andrzej chodzi po izbie poważnym krokiem zajęty myślami; nareszcie staje przed żoną, a podpierając się w boki mówi:)

ANDRZEJ.

Kasiu, czas byłoby z naszą Hanką, aby się wydała! Człowiek się starzeje, tchu już chybia, nogi nie chcą słuchać! Powinnością naszą jest, starać się, żebyśmy naszemu dziecku przyszlość zapewnili, zanim pomrzemy. Kto wie komuby się po naszej śmierci dostała i jakie ręce majątek nasz by zagarnęły?Lepiej więc, że my jej męża obierzemy, a tak szczęście jedynego naszego dziecięcia zapewnimy.

KATARZYNA.

Kochany mężu, i ja już nad tem często myślałam. Dzięki Bogu, o zalotników nie bieda, bo Hanka dziewczyna jak sarna. Ludzie oprócz tego wiedzą, że ją nago z domu nie wydamy, ale ileż to teraz dobrych mężów? Czasy się okropnie zmieniły. Mój Boże! w dawniejszych czasach, kiedyśmy jeszcze oboje byli młodzi, któż tam patrzał na bogactwa, któż rachował, ile krów, ile zagonów, ile pieniędzy za tą, albo za ową mniej albo więcej dostanie?

Dzisiaj to jak u Żydów! Mówią ludzie o jakiej dziewczynie, to się nie pytają jak dawniej, czy pobożna, czy rodzicom posłuszna, czy dobra gospodyni, tylko o tem, ile dostanie pieniędzy, ile gruntu, ile dobytku, czy wielki wymówek rodzicom przypadnie. Nie długo urządzą w gminie wielką wagę, na której będą ważyć dziewuchę wraz z jej majątkiem. Teraz chociażby dziewucha była jak murzyn czarna jak króliki miała oczy czerwone, jak kot świdrowała, jak cholewa od buta pokrzywion, a jak pantofel niezgrabna, aby tylko była bogata, to dosyć na tem. Nie pytaj się, ile się koło niej kreci chłopaków, a każdy ją kochać i Bóg wie co obiecuje...

ANDRZEJ.

(przerywa.)

Eh dosyć już tego kazania! Wy baby to jak zaczniecie mówić, to mowa wam idzie jak woda na przerwanym upuście. Mądre to postanowienie, że baby nie mogą być księżmi, bo któżby się końca kazania doczekał?

Katarzyna. A ja myślę, że mówiłam o tem, co do rzeczy należy.

ANDRZEJ.

Ale powiedz mi, co mi po starych czasach? Mieliśmy mówić o naszej Hance, a tyś przyszła na czarne, garbate, świdrowate, pokrzywione i Bóg wie, na jakie tam jeszcze?

KATARZYNA.

Człowiecze, a gdzież twoja cierpliwość? Przecie wiesz, że szczęście dziecięcia serce matki najwięcej obchodzi, bo któż się serdeczniej modli do Boga o szczęście swego dziecka jak nie matka? I ja pragnę widzieć dziecię swoje przy boku dobrego męża, i dla tego nie bez przyczyny mówię o dzisiejszych zalotnikach. Musimy przecież uważać, który chciałby wziąć naszą Hankę z miłości, a nie, który jednem okiem na Hankę, a drugiem na nasz młyn patrzy.

ANDRZEJ.

Rozumiem cię moja Kasiu, i jestem takich samych co i ty myśli, a mam przedsięwzięcie takiemu tylko dać naszą Hankę, który ją kochać będzie. Ale z samej miłości trudno wyżyć! Miłość jak nowy kożuch, tylko krótki czas grzeje, ale później ochłodnie, a nawet potem to ziębi jak stary kożuch. Mój zięć, oprócz miłości musi też mieć co nadrobić do wodzianki, a głównie musi mieć bildunk, musi umieć niemiecku, żeby się między ludźmi odznaczyć potrafił. Głodnisiowi albo prostakowi, co nawet po niemiecku nie umie, nie dam córki!

KATARZYNA.

Bój się Boga! Czyż i ciebie teraźniejsza głupota opanowała, czy i ty się przemieniłeś? Powiedz sam, cóżeśmy mieli, gdyśmy się pobrali"? Byliśmy ubodzy jak myszy kościelne, i nie umieliśmy po niemiecku, a czyż nie przeżyliśmy, dzięki Bogu, blizko dwadzieścia lat

ANDRZEJ.

To i cóż żeśmy byli oboje ubodzy, to nie mieliśmy sobie nic do wyrzucenia, ale moja Hanka nie jest ubogą, więc też nie pójdzie za ubogiego. Tylko jednakie woły dobrze ciagną. A że mój zięć musi mieć bildunk niemiecki to nie jest kaprys. Oglądnij się po świecie, jak u nas człowieka uważają, gdy nie umie po niemiecku? Jestem bogaty, a ileż to razy musiałem się zapalić, gdy lada Frycek z urąganiem ramionami potrząsał a nas Polaków gesindel mianował? Przyjdź do karczmy, jak to gospodny skacze koło gościa, jeżeli po niemiecku rozkazuje ? Mówi do niego za troje, mianuje go panem, chociażby wszystkie kieszenie Frycka na sześć trojaków się nie zmogły, a mnie tymczasem każe czekać, i mówi do mnie! "poczekajcie chłopku!" Dla tego mój zięć musi umieć po niemiecku, żeby się wszędzie mógł postawić i żeby między panami był widziany i szanowany.

KATARZYNA.

Mężulku, cóż tyle zważasz na łupinę! Orzech i człowieka należy oceniać po jądrze. Co do mnie, to od mego zięcia żądam;

(rachuje na palcach)

najpierw, żeby był pobożny, powtóre, skromny; po trzecie, oszczędny i pracowity; po czwarte, żeby naszą Hankę kochał szczerze; po piąte, aby nas rodziców szaszanował; po szóste, żeby go i Hanka chciała za męża.

ANDRZEJ.

Naliczyłaś sześć błogosławieństw, gdzież jeszcze dwa ostatnie? Ja ci je powiem,

(podrzeżnia na palcach)

po pierwsze, 2, 3, 4, 5, 6, co moja żonka wyliczyła, to i ja tego żądam, ale nadto chcę po moim zięciu po siódme, żeby nie był goły jak turecki święty, a po ósme, chcę koniecznie, żeby umiał po niemiecku.

Scena 2.

(CIŻ SAMI, WOJCIECH wchodzi zafrasowany, później HANKA.)

WOJCIECH.

Niech będzie pochwalony. Jezus Chrystus!

ANDRZEJ I KATARZYNA.

(razem.)

Na wieki wieków. Amen.

ANDRZEJ.

Witajcie sąsiedzie, usiądźcież, to sobie pogawędzimy.

WOJCIECH.

Bóg zapłać za miłe przywitanie, ale jestem w kłopocie mój sąsiedzie. Oto listowy przyniósł mi list od syna. Bóg wie, gdzie zamaszerował, bo od samej poczty musiałem pięć talarów i ośmnaście czeskich zapłacić. Biedne dziecko! Co też tam musi wycierpieć przy tem wojsku! Chciałbym prosić waszej Hanusi, aby mi list przeczytała, bo ona to potrafi jak jaki rektor.

ANDRZEJ.

Chętnie wam usłużymy.

(Woła):

Hanko, Hanusiu!

Hanka

(za drzwiami.)

Tatusiu, już, już idę.

(Wbiega do izby wesoło, trzymając list do góry.)

Tatusiu! Dostaliśmy list od Józefa.

(Zobaczywszy Wojciecha, zwraca się do niego.)

Witam was, kochany Wojciechu! I wy także list macie? Pewnie od Filipa? Co za radość listy przynoszą!

WOJCIECH.

Radość i smutek. Raduję się bo przynajmniej wiem, że dziecko żyje, a "smucę się, bo w tak dalekie strony go zagnali, że Bóg wie, kiedy go zobaczę.

HANKA.

Więc dajcie wasz list.

(Odbiera list od Wojciecha, a swój oddaje matce, która go do serca przyciska.)

KATARZYNA.

(wzdychając.)

Poczciwy Józef, pamięta zawsze o nas, niech go Bóg błogosławi.

(Hanka tymczasem otworzywszy list, czyta w nim chwilę.)

ANDRZEJ.

Czytajże Hanko, a nie martw sąsiada.

HANKA.

Kiedy nie rozumiem ani słowa.

ANDRZEJ.

Czytajże, może my zrozumiemy.

HANKA.

(czyta z przerwami, widać, że jej czytanie ciężko przychodzi, akcentuje po polsku, albo jak się jej wydarzy.)

Ajer wolgebor!

Szreibe zu sie, das ich abgang bekom und in hause, 22 oktober ankom. Ich Man sain fon piltung,.

raise per ban, nich zu fus, wie ordiner polisz mensz. Wegen kirce neme poszforsusz auf rajcgeld finf rajctaler, praic isz kura. Empelle Fraili Żenni. Mit Achtunk Ajer wolgebor ergebemter diner.

her Pfilip Sterkal,

her fisiler wolgebor in Troppau.

WOJCIECH.

Dla Boga, kto też to pisze? Mój Boże,

(z żalem)

moje dziecko już nie żyje, bo pisali po koszta za pogrzeb!

(zatyka dłońmi oczy i płacze.)

HANKA.

Nie frasujcie się sąsiedzie, syn wasz żyje bo znam pismo waszego syna, pisze po niemiecku ale polskiemi literami. Podpis jest jego własnoręczny, chociaż się podpisał: Pfilip Sterkal, a nie Filip Styrkała.

WOJCIECH.

Dzięki Bogu; wiem przynajmniej że żyje, ale powiedz mi Hanusiu co on pisze, bo oprócz słów paru, jakichś liczb, zresztą ani słowa nie zrozumiałem.

HANKA.

Kochany sąsiedzie, żal mi was, ale ja sama tego pisma nie rozumiem.

ANDRZEJ.

Cieszcie się kochany sąsiedzie, że wasz syn się tak wyćwiczył, że listy pisze po niemiecku. Co to będzie za okazały człowiek, jak go puszczą od wojska! Żeby też to nasz Józef tak pisał.

WOJCIECH.

Kochany sąsiedzie, co mi to pomoże, kiedy jego pisma nie rozumiem. Wydaje się mi to tak, jak żeby sobie żarty z ojca swego stroił. Czemuż nie pisze po polsku, kiedy przecież jest Polakiem. Tysiąc razy milsze byłyby mi polskie słowa, bo tak zawsze nasze dzieci mówić powinny. Cóż mi po niemieckiem piśmie, tylko daremną fatygę mi sprawiło. Choć mam

pilne w domu zatrudnienie, muszę pól dnia zmitrężyć, iść do rektora i jemu się uprzykrzać,

(zgoryczą),

aby ojcu list dziecka przetłomaczył.

(Odchodzi podając rękę.)

Bóg zapłać mili sąsiedzi! Zostańcie z Bogiem!

ANDRZEJ.

Z Panem Bogiem! Wstąpcie też znów do nas, jak będziecie wracać od rektora.

HANKA.

Mateńko, dajcie list, nam nie potrzeba chodzić do tłómacza, bo Józef pisze po polsku,

(czyta.)

"Kraków 18 sierpnia 1864 roku."

KATARZYNA.

(przerywa Hance w czytaniu.)

Mój Boże, jakże on się też dostał do Krakowa, to przecież bardzo daleko!

HANKA.

Matusiu, do Krakowa z tąd nie więcej jak dwanaście mil. Raduję się, że Józef jest w Krakowie, bo jak powróci, to nam o tem wspaniałem mieście wiele pięknego będzie mógł opowiadać; o kościołach, których było podobno aż 77 w Krakowie, o grobach królów polskich, i o grobie Kościuszki, co tak walecznie bronił Ojczyzny, o zamku krakowskim o smoczej jamie, o mogiłach Wandy, Krakusa i Kościuszki, a pewnie i pięknych krakowiaków nauczy się w Krakowie.

ANDRZEJ.

Nie pojmuję, co go tak ciągnie do polskich krajów. Kadziłem mu, żeby jako młynarczyk zwiedził niemieckie kraje, i tam się przećwiczył w niemczyznie. Kilka miesięcy zaledwie pobył w stronach niemieckich, a zaraz uciekł ztąd do Poznania a potem do Krakowa.

HANKA.

Mam czytać?

(czyta.)

Najukochańsi Rodzice!

Ostatni list, a osobliwie rozkaz ojca, abym powrócił do domu ucieszył mnie niezmiernie.

Proszę o przebaczenie, że z Poznania prosto do domu nie powróciłem, a zboczyłem z drogi, aby Kraków widzieć. Nie pojmiecie moich uczuć, które mnie opanowały, gdy to święte dla każdego Polaka miasto ujrzałem, a cóż dopiero mówić o zwiedzeniu kościołów i miejsc, które nogi świętych i najsławniejszych mężów uświęciły. Pragnę zwiedzić wszystkie miejsca sławne i godne pamięci, a ponieważ nie jadę koleją, bo podróż piesza jest korzystniejszą, to dopiero tak za ośm dni możecie się mnie spodziewać. Spieszyć się jednak będę, bo serce mnie do pośpiechu napędza i pragnie jak najprędzej być złączonem z najdroższemi dla mnie osobami. Czas też jest, abyście sobie najdroższy ojcze spoczęli, i czas jest, abym ja wam się odsłużył za wszystkie wasze dobrodziejstwa, któreście mnie sierocie wyświadczyli. Niech mi w tem Bóg dopomoże, a wam niech udzieli lat jak najszczęśliwszych. Całuję wam ręce, Hanusię najserdeczniej pozdrawiam i zostaję waszym najwdzięczniejszym Józefem.

KATARZYNA.

(wzruszona, łzy obcierając.)

Poczciwe dziecko jak czułe serce posiada, jak bardzo nas miłuje, bardziej, niż niejeden syn własny. Nie jestże ten list tysiąc razy więcej wart, jak niemiecki szwargot Filipa Styrkałowego?

ANDRZEJ.

Dzięki Bogu, wywdzięcza nam przywiązaniem za to, żeśmy biednego chłopca wzięli do siebie po śmierci jego rodziców.

Katarzyna. No tatusiu, jak Józef powróci, to sobie wypoczniesz, i nie będziesz się musiał trapić na stare lata.

Hanka. A co to za piękne wieczory nastąpią! Tatusia posadzimy blizko pieca, ubierzemy w ciepły kożuszek, damy papucie na nogi, ia z mamunia będę przędła, a Józef będzie nam opowiadał o Krakowie różne ciekawe rzeczy, (klaska w ręce.) To, to będzie uciecha.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena 3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Scena 1.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 9.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 10.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 11.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej