Kazimierz Laskowski

KULTURTRAEGER I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA.

KULTURTRAEGER

Powieść.

Laskowski Kazimierz

CZĘŚĆ PIERWSZA.

Wanda leży w naszej ziemi Co nie chciała Niemca...

(Znana piosenka).

I.

Deszcz ustał.

Gżycki wychylił się z powozu, spojrzał ku niebu, potem rzucił okiem na błotnistą, pełna kałuż wodę.

— Janie, jedź! — odezwał się niecierpliwie do furmana. — Pośpieszaj, będziemy późno! — powtórzył z naciskiem.

Furman biczyskiem ukazał na drogę.

— Ciężko, proszę panal — odrzekł z flegma, ale strzepnął lejcami i czwórka rosłych kasztanów ruszyła żwawiej. Po chwili jednak konie same zwolniły kroku.

Gżyeki ponowił rozkaz.

— O! będzie na czas — bąknął woźnica z niechęcią. — Już Wisłę widać! A no!

Przy tych słowach podniósł się na koźle i ujrzawszy przed lejcowymi końmi duży wybój, skręcił raptownie w bok. Bryznęło błoto, powóz przechylił się, wachlarzami nieomal dotykając ziemi.

— No, no, wywróciszl — krzyknął Grżycki. — Uważajl

— A, pan każe śmigać. Trza było pierwej drogę naprawić — zauważył poufale Jan i roześmiał się, spojrzawszy na przestraszoną twarz siedzącego w powozie.

Gżycki zmarszcył brew.

— Jan... widzę... znowu tego... — zaczął, przytknąwszy palcem w szyję, starając się przytem przybrać wyraz surowy i karcący.

Wymowna ta uwaga nie zrobiła na furmanie najmniejszego wrażenia. Ruszył z lekceważeniem ramionami i bez wahania odrzekł:

— Panu sekretarzowi to zawdy jedno na myśli. A mnie się widzi...

— Niech się Janowi nic nie widzi! Niech Jan jedzje, a nie rozprawia. Pan administrator może już być na przewozie... Rozumie Jan!,

— Co niemam rozumieć. Ale ja przecie ciągnąć nie będę. Trza było drogę naprawić. Rozbili burakami... miała być reparacya. Ale to tam takie rządy! Wszystko w kieszeń idzie!... Dawniej to przynajmniej siutru i faszyny nawieźli... a teraz i to ustało.

— Pijanica — sykną przez zęby Gżycki.

— Niech se tam pan sekretarz co chce gada — rozprawiał w dalszym ciągu, nie zważając na przycinek, rozgadany furman — a ja pedam, że teraz w fabryce wszystko się psuje... Po chwili zaś dodał:

— Różnie tam o tem ludzie mówią.

— A cóż ludzie mówią? — spytał Gżycki od niechcenia.

— Co? Ano gadają" że dministrator ma nie być.

— Głupstwo!

— Tak mówią. Pono nasz hrabia już nie chce miemców trzymęć. Wyganiają oni naszych... Kiedyś wrócił do Murowańca Kuba z żoną. Ciupusem go do granicy beskudy Prusaki odstawili... Styrał się. chudzina... musiał, graty za byle co wyprzedać, bo mu otchu nie dali... żandarmów nasłali i wprost na drogą wyrzucili, choć pasport miał.

— Takie prawo — wtrącił sentencyonalnie Gżycki. — Nie wolno zagranicznym poddanym chodzić na zarobki.

— A czemuż oni do nas idą. Niedaleko szukając w naszej fabryce... miemiec na miemcu! Biedny człek pożywić się nie może, a jak kogo wezmą z naszych, to jeno do czarnej roboty. Czy to tak dobrze ?

Gżycki nie odpowiedzialnie, Rozmowa z stangretem była mu wogóle nie na rękę, choć w głębi duszy przyznawał rozumowaniu chłopa nieco racyi, zwłaszcza, że; pogłoski o usunięciu administratora nie były pozbawione podstawy. Pewności jednak żadnej nie było. Mówiono o tem w zarządzie cukrowni, wspominał mimochodem starszy buchalter, ale jak dotychczas kończyło się na głuchych wieściach, sam zaś Gżycki, będący oficyalista od posyłek, wnioskował z różnych okoliczności, że abszit nieprędko nastąpi. Zresztą przyjazd administratora, zapowiadziany telegraficznie, utwierdzał go w tem przekonaniu. Tem więcej przeto uważał za stosowne nie wdawać się w drażliwą dysputę z rozmownym woźnicą. Więc nieodpowiadając na pytanie, zaczął znowu karcącym głosem przynaglać do pośpiechu:

— Niech-no Jan nie rozprawia... bajek nie roznosi... jak się spóźnimy, będzie śtraf! Pan administrator nie żartuje!

Pogróżka trafiła do przekonania. Jan cmoknął, rozwinął bat, uderzył dyszlowe na przegiętkę, kasztany ruszyły kłusa. Ale mimo to nie dał pogawędce za wygranę. Z Gżyckiego nie robił sobie wiele, jeździli razem od lat kilku po "drogach", wiedział o sekretarzu "różności", miał go, jak to mówią" w garści, wiedział też, że choćby ten chciał, to z jego zwierzeń nie skorzysta, boby się przy tem różne sprawki wydać mogły, więc choć Gżycki, nierad z poufałości, wsunąwszy się w głąb powozu milczał, Jan nie przestał mówić:

— O, halunkowałby pewnie! — jął znowu gwarzyć, skoro wjechali na równiejszy, wysadzony topolami gościniec. — A i śraf kazałby zapłacić. Ale niech się pan sekretarz nie boi... Będziewa w porę. Ano, już i przewóz widać.... Przewoźnicy czekają u drugiego brzegu z promem. Będziema na czas. To i dobrze... Trza szkapom wytchnąć... bo się zmachały. Psiakość taka droga! Niech ją, siarczyste!

Zaklął.

Grżycki wziął na cierpliwość i milczał uporczywie, rozglądając się w okół.

Dojeżdżali do celu. Powóz toczył się teraz szybko przez nadbrzeżne pastwiska. Droga wiodła wężykowato wzdłuż wału ochronnego, poza którym zieleniły się kępy wikliny, skąpane w pozostałych po ostatnim wylewie strugach. Na pastwisku pasło się kilka par koni, gromadka włościańskiego bydła szczypała przyżółkłą na jesiennym chłodzie drobną trawę, grzęznąc racicami w przesyconej wilgocią darninie; z wikła dolatywał melancholijny pokrzyk czajek. Im bliżej Wisły" grunt stawał się więcej grzęskim, nawet na drodze mimo nasypu, kopyta biegnącej szparko czwórki wydawały charakterystyczny odgłos, do mlaskania podobny.

Do Wisły było kilkadziesiąt kroków. Popryszczone od słońca skorupy namułu, łachy żółtego, napływowego piasku, porosłe gdzieniegdzie skrzypem i rozchodnikiem, zwiastowały bliskie sąsiedztwo wody.

— Jesteśwa! — odezwał się Jan wesoło, podnosząc się nieco na koźle.

Gżycki odrzekł krótko:

— To dobrze. Niech Jan stanie na wale. Zjeżdżać nie trzeba, bo brzeg stromy.

To mówiąc, zaczął na sobie poprawiać ubranie, pogładził siwiejącą brodę i mruknął sam do siebie:

— Dyabli wiedzą, czego się właściwie trzymać. Kto wie, skoro już chamy przebąkują, czy się stary utrzyma!? Chociaż... nie bardzo chce mi się w to wierzyć. Sprytna sztuka, da on sobie radę! Zresztą ma przecie kontrakt... Nie ! nie... to wszystko bajki... I syna sprowadził... Młody już na tę kampanię miał zostać dyrektorem... Wachtman wychodzi... Wolę ja się starego trzymać... Z tej gadaniny nic nie będzie, — rozmyślał — zamiast jednego, będziemy mieli tylko dwóch Kurzbachów! Staryby młodego tak po nic nie zwoził... Hrabia hrabią, a administrator administratorem... Nie tak to łatwo go wyrzucić... Zobaczymy... z miny starego wyczytam, co się święci.

Zamyślił się.

Tymczasem Jan, podjechawszy pod rosnący przy wale białodrzew, zatrzymał konie. Gżycki wysiadł i nie zwlekając, puścił się szybkim krokiem ku przewozowi. Gromadka chłopów, czekająca na brzegu, pokłoniła mu się zdaleka. Odkłonił się.

— Prom na tamtej stronie ? — spytał.

— A juści — odpowiedziano. — Czeka na podróżnych.

— A kolej już gwizdała?

W miejsce odpowiedzi dał się słyszeć przeciągły świst. Niebawem na przeciwległym brzegu wszczął się ruch. Nadjechało kilka furmanek. Przewoźnicy podciągnęli prom lina i zarzucili kładki.

Gżycki przysłonił dłonią oczy, spojrzał. Flisy pośpiesznie wnosili rzeczy podróżnych, składając je na ławkach: Gżycki wpatrywał się bacznie.

— Jest — szepnął po chwili.

Na. promwchodził otyły mężczyzna średniego wzrostu, podpierając się laską. Na głowie miał czapkę bez daszka, z ramion spadał mu aż do ziemi pled, co całej postaci nadawało wygląd niezwykły. Jeden z przewoźników niósł przed nim fotel składany, który rozstawił na środku promu. Podróżny gestykulował żywo, a choć odległość nie dozwalała słyszeć głosu, z ruchów znać było, że się o coś gniewa. Wreszcie zasiadł wygodnie na przygotowanym fotelu, wyciągnął nogi przed siebie i widocznie upatrywał kogoś, bo, podobnie jak Gżycki, przysłonił dłonią oczy.

Gżycki dostrzegł ten ruch. Wydobył z pośpiechem chustkę i jął wymachiwać w powietrzu, sygnalizując. Poczem zaczął biegać nad brzegiem tam i z powrotem, zaniepokojony jak kokosz, gdy wodzone przez nią kaczęta na wodę spłyną, ona zaś dosięgnąć ich nie może.

Tymczasem prom odbił od brzegu. Rozległ się miarowy odgłos bijących w rzekę wioseł; żylaste, nagie ręce przewoźników, to unosiły się w górę, to gięły w dół, walcząc z prądem rzeki. Stojący u rudla stary flis, pochylał się całą postacią naprzód, kierując wprawnie. Niekiedy rzucał kilka słów komendy towarzyszom, czasem silniej w wiślaną falę uderzył. Wtedy prom zmieniał kierunek, omijał wynurzającą się mieliznę i sunął dalej, kołysząc się zwolna. Przeprawa szła szybko. Plusk wioseł, chlebot fal kolebiących w dno promu, coraz wyraźniejszym się stawał. Można było już rozróżnić głosy ludzkie, pojedyncze wyrazy. Dreptający po brzegu Gżycki ponowił sygnał chustką. Siedzący na fotelu podróżny zdawał się tego nie widzieć, dopiero gdy Gżycki, pragnący bądź co bądź zaznaczyć swą obecność, krzyknął: Hop! hop! Habe die Ehre! podniósł się z siedzenia i skinął ręką. Poczem zaczął przynaglać przewoźników do pośpiechu.

Muskający szarą wstęgę Wisły wiatr, niósł ku brzegom szorstkie echo słów:

— Nu!! Schaffkopf! Halurnker ! Faulenzer! Nu!

Ręce chłopskie poruszyły się jeszcze szybciej, mięśnie wytężały się silniej. Prom, pchnięty magiczną siłą cywilizacyjnych dźwięków, przybił do brzegu.

Na brzegu stał w pokornej postawie, z odkrytą głową Gżycki, oficyalista cukrowni, której pan Otto Kurzbach był od lat dwudziestu pięciu administratorem, a pan Horst Kurzbach miał zostać dyrektorem, o ile bajki chłopskie nie miały podstawy, i witał przybyłego:

— Gehorsamster Diener! Herr Admininistrator!

— Malzeit Gżicki!  — brzmiała odpowiedź Kurzbacha.

Z trzech ludzi, którzy niebawem mieli dążyć razem do polskiej wioski, jeden tylko stary Jan, stojący obok koni na wałowym wzgórku, przemówił zrozumiałej i szczerzej:

— Ano! pojedziewa ze śwabem! pojedziewa! Ścierwo spasie... Będzieta miały co ciągnąć! Psiakość!

Mówił to do czwórki kasztanów.

Kurzbach, opierając się na ramieniu idącego ciągle z odkrytą głową Gżyckiego, z trudnością wydostał się na stromy brzeg, na którym stał ekwipaż. Długie płaskie stopy otyłego administratora zapadały się w sypki piasek; Kurzbach mruczał i sapał, całym ciężarem pokładając się na towarzyszącym mu oficyaliście.

Tymczasem przewoźnicy wynosili z promu rzeczy i pakunki: olbrzymi kufer podróżny, osłonięty futerałem z nieprzemakalnego płótna, sakwojaż, fotel składany, derę strzyżoną i kilka jeszcze innych ściśniętych w paski przyborów.

Kurzbarch skinął na jednego z niosących, zapuścił rękę w kieszeń szerokich spodni i nie patrząc na nizko kłaniającego się chłopa, dał mu kilka sztuk drobnej monety.

— Nu Gżicki ! — odezwał się po chwili, ruchem głowy ukazując na pakunki,

Gżycki własnoręcznie jął pomagać przewoźnikom i Janowi, który, pokłoniwszy się kilkakrotnie, przywiązywał teraz kufer za powozem. Oficyalista naglił:

— Prędzej! prędzej! a uważnie, żeby się rzeczy w drodze nie obtarły.

Z wielką też starannością sam układał zawiniątka i paczki, ukradkowo spoglądając w stronę stojącego nieopodal Kurzbacha, jakby badał, czy ten pieczołowitość oficyalisty o dobro pańskie spostrzega.

Ale Kurzbach przyglądał się tym zabiegom i krzątaniom obojętnie, parokrotnie zaledwie raczywszy wykrzyknąć stereotypowe:

— Nu Gżicki!

Stał nad brzegiem Wisły z głową podniesioną do góry, wydawszy wargi, z okiem utkwionem w okoliczną przestrzeń, jak wódz-zdobywca, rozpatrujący zajęty plac boju.

Dopiero na głos Gżyckiego: Schon fertig! Herr Administrator! ruszył zwolna ku pojazdowi i podsadzony przez otwierającego drzwiczki oficyalistę siadł, nie zwracając najmniejszej uwagi na ponawiane nizkie ukłony starego Jana.

Gżycki, otuliwszy nogi administratora derą, usadowił się na przodzie.

Ruszono.

Jakiś czas jechano w milczeniu. Gżycki nie śmiał pierwszy wszczynać rozmowy, Kurzbach zaś, zapaliwszy cygaro, rozglądał się jak poprzednio, badawczo w okół, rzucając od czasu do czasu przenikliwe wejrzenie na oficyalistę.

Wjeżdżano do najbliższej wioski. Zła wogóle droga, w opłotkach wiejskich była jeszcze gorsza. Kałuża zlewała się z kałużą, wybój łączył z wybojem. Pojazd co chwilę przechylał się to w prawo, to w lewo.

Kurzbach zaczął się niecierpliwić.

— Gżicki! — odezwał się gniewnie — dlaczego drogi nie naprawiono. Przecież kazałem, aby każden z plantatorów płacił na ten cel po kopiejce z' postawionego korca buraków.

Gżycki odrzekł nieśmiało:

— Nie chcieli! Kurzbach wybuchnął.

— Nie chcieli I? Verflucht! Dlaczego nie chcieli? Przecież cukrownia nie może własnym kosztem robić takich nakładów. Zresztą od lat kilku zaprowadziłem taki porządek... płacili... Co to ma znaczyć Grżicki?! kto się pierwszy sprzeciwił!?

Oficyalista westchnął:

— Nu gadać ! Pewnie ten Prusdowic...

— Istotnie pan Bruzdowicz pierwszy odmówił składki.

Kurzbaah zaśmiał się złowieszczo.

Ha! ha! Halunker! ja mu pokażę ! Nie dać zaliczki! Niech mi Gżicki przypomni, albo.,.

Po oliwili żaś dodał:

— Czy mój syn... pan Horst — poprawił — tam bywa? Hm?

Gżycki zawahał się.

— To jest... tego...

— Bywa? — powtórzył ostrzej Kurzbach.

— Czasami... w niedzielę... — wybąknął pytany z widocznem zakłopotaniem i obawą.

— To bardzo dobrze — odrzekł Kurzbach z flegmą.

Gżycki zdumiał. Spodziewał się wybuchu gniewu, tymczasem, przeciwnie, tak same słowa Kurzbacha, jak i ton, w jakim wypowiedziane zostały, mówiły co innego.

Był to dla Gżyckiego zawód miły. Choć więc nie odgadywał przyczyn takiego zapatrywania się administratora, ośmielony, uważał za stosowne korzystać ze sposobnej chwili i nie przerywać rozmowy.

Jakoż zaczął nanowo:

— Pan Horst bywa u państwa Bruzdowicz, zapewne w interesie plantacyj. Pan Bruzdowicz cieszy się wśród obywatelstwa dużem uznaniem... Podobno stanowczo zażądał podwyżki... inni gotowi pójść za jego przykładem. Pan Horst... pan dyrektor... zapewne pragnie wpłynąć na...

— A zkąd Gżicki wie, że Horst został dyrektorem? — spytał Kurzbach, przerywając.

— Ja? niby... Wszyscy o tem mówią...

— Mówią, ? Ale przedtem rozpowiadano co innego ? — surowym tonem zagadnął Kurzbach, a gdy Giżycki nie odpowiadał, powtórzył rozkazująco:

— Nu Gżicki! mów! Opowiadali, że ja już nie będę administratorem! Cieszyli się I... ha! ha! — zaśmiał się sucho.

Gżycki również nadrobił śmiechem i nie odpowiadając wprost przemówił:

— Pan administrator wie o wszystkiem...

— Wiem.

— Byli jednak tacy, co się tą niemiłą zapowiedzią zmartwili — wtrócił Gżycki znacząco.

Kurzbach spojrzał nań uważnie, poczem rzekł:

— Ja mam dobrą pamięć. Ja będę pamiętali Była w tych słowach i obietnica nagrody i pogróźka zarazem.

Gżycki zrozumiał to dobrze. Przyszedł mu na myśl zaraz wice-dyrektor fabryki, Olszyński, który jawnie przeciw administratorowi występował.

— Tego dyabli, wezmą! Nie chciałbym być w jego skórze — rozważał w duchu. — I chemikowi się dostanie. Stary nie lubi żartować... Ale co mi tam do tego, byłem ja miejsca nie stracił.

Niemniej postanowił skorzystać z wygodnego sam na sam i upewnić się stanowczo jak rzeczy stoją, bez świadków.

Twarz nastroił odpowiednio, i chociaż rozmawiano po niemiecku, obejrzał się na furmana z dobrze udaną ostrożnością, poczem nachylając się prawie do kolan Kurzbacha, przyciszonym głosem zaczął: — Jabym panu administratorowi miał coś do powiedzenia....

— Nu!?

— Ten cały strejk między plantatorami to sprawka Bruzdowicza i... i... Olszyńskiego.,

Kurzbach popatrzył nań uważnie, przenikliwie.

— Tak Olszyńskiego — ciągnął Gżycki. Przywidziało mu się, że powinien zostać dyrektorem i teraz...

Kurzbach machnął pogardliwie ręką, jakby go ta wiadomość nic a nic nie obchodziła.

To Gżyckiego zbiło z tropu, zamilkł, ale po chwili zaczął z innej beczki.

— U pana Bruzdowicza odbył się w tych dniach zjazd obywateli. Pan dyrektor był także zaproszony... Uczestniczył... Podobno plantatorzy wnieśli podanie do hrabiego z żądaniem podwyższenia ceny buraków o dwadzieścia kopiejek na korcu...

Kurzbach uśmiechnął się szyderczo:

— A Gżicki co o tem myśli — zagadnął.

— Ja? Ja?... Jeżeli mi wolno wyrazić swe zdanie to... sądzę, że do wiosny jeszcze daleko. Mamy czas. Na jesieni wszyscy są przy pieniądzach, ale po Nowym Roku zmiękną. Zgodzi się jeden... drugi... trzeci i bez podwyżki się obejdzie...

Kurzbach zaczął się śmiać na cały głos.

— Du hast Kopf Gżicki! du hast Kopf! Tak będzie! tak będzie... Wir kennen unsere Papenhaimer  — bełkotał klepiąc oficjalistę po ramieniu. Poczem "wydobywszy cygaro dał go towarzyszowi.

Gżycki przyjął ten namacalny dowód zadowolenia, z oznakami najżywszej radości. Ujął cygaro w dwa palce, delikatnie, powąchał, wzrokiem wyrażając zachwyt. Nie śmiał jednakże zapalić, dopiero gdy Kurzbach gestem dał do zrozumienia aby to uczynił, uciął w zębach koniec i zatrzasnąwszy zapałkę pociągnął. Palił zwolna, napędzając dłonią ulatujące kłębiki dymu powtórnie w usta, a równocześnie myślał:

— Dobrze się zaczęło. Trzeba kuć żelazo na gorąco. Byłbym głupiec, gdybym z okazyi nie korzystał. Trzeba się staremu przypodobać... Gratyfikacya pewna.

I już otwierał usta, gdy Kurzbach nagle spytał:

— Gżicki... Ile lat już jestem administratorem? Pytanie uczynione znienacka zastanowiło na chwilę Giżyckiego, jednakże po krótkim namyśle odpowiedział pospiesznie:

— Dwadzieścia pięć... Od roku... Panie administratorze!

— Ja! ja! fünf und zwanzig!  — potwierdził Kurzbach. — Fünf und zwanzig - powtórzył, i wychyliwszy się z powozu powiódł wzrokiem w około.

Przejeżdżali właśnie w pobliżu pola, zasadzonego burakami. Kilkanaście robotnic wyrywało kłęby składając je w pryzmy. Spódniczki krótkie nogi bose, na głowie chustki wzorzyste, zawiązane w kształt turbana, ręce unurzane w ziemi.

Ujrzawszy zbliżający się pojazd przerwały robotę, wyprostowały się. Jedna z bliżej stojących pokłoniła się ręka do ziemi, za nią poszły inne, a po chwili jakby na powitanie podróżnych rozległ się śpiew.

Zadźwięczała w powietrzu tęskna nuta ludowej piosenki.

Gżycki — struchlał.

Dziewczęta śpiewały: "Matko Boska! polska! ochraniaj Pulaków,

Tych przybłędów Śwabów, powrzucaj do krzaków. "

Tak śpiewały. Mimo odległości słyszał najwyraźniej i zląkł się. Kurzbach rozumiał, a nawet mówił nieźle po polsku. Treść przyśpiewki mogła go w haniebny humor wprowadzić. Na samą myśl o tem Gżyckiego ciarki przeszły. Poruszył się niecierpliwie, począł chrząkać. Na szczęście jednak Kurzbach nie dosłyszał piosenki. Uwaga administratora była w tej chwili czem innem zajętą, bo twarz jego nie zmieniła wyrazu, i duże pod krzaczastą brwią osadzone oczy, nie przestały wpatrywać się w pole buraczane.

Zalękniony Gżycki nie śmiał przerywać duchowej kontemplacyi administratora. Pojazd ruszył żwawiej. Niebezpieczeństwo minęło, mimo to śpiew dziewcząt odebrał mu chęć do dalszej rozmowy. Dłuższy czas jechali w milczeniu, bo i Kurzbach opowiwszy się pledem zamyślił się czegoś niezwykle.

Nie uśmiechał się już jak poprzednio, tylko zagłębiony całą postacią w powozie pomrukiwał niekiedy do siebie:

— Soi So! fünf und zwanzig Jahrenl So! So! W oddali zarysował się komin fabryczny.

Z ceglanej szyi buchał kłąb ciemnego dymu. Przedwieczorny wiatr rozsnuwał na tle jesiennego nieba szara flagę przemysłu. W powietrzu czuć było kopeć węgla kamiennego, odór wytłoczyn buraczanych i smarów. Ukazywały się niekiedy białe fontanny pary, coraz wyraźniej rozlegały się ostre echa: warczenie maszyn, szczęk łańcuchów, przeplatane przeraźliwym poświstem kotłów parowych.

Powóz wiozący administratora wjeżdżał na terytoryum fabryczne.

Nagle, milczący Kurzbach podniósł rękę ukazując na dach jednego z domków robotniczych. Gżycki spojrzał. Na dachu siedział zakurzony popiołem kot. Przed domem stała wyrobnica w zwykłej odzieży, trzymając zamorusane dziecko na ręku.

— Widzisz Gżicki?  — spytał Kurzbach.

— Ja wohl  — odpowiedział oficyalista na chybił trafił.

— Schmutzig! schmutzig. ! alles schmutzig! W tym kraju nawet koty brudne! pfuj — zauważył lekceważąco Kurzbach i splunął.

Wyrzucona z gardzielą niemieckiego ślina padła na ścieżkę wydeptaną stopami białych murzynów, idących właśnie na fajerant do cukrowni. Wszyscy odkryli z pokorą głowy, witając mijający ich pojazd.

Za chwilę stary szwajcar Pętak otwierał lewą ręką wjazdową bramę. Prawą urwała mu przed paru laty centryfuga.

II.

— Wału!

— Co mateczko?

— Kolacya gotowa a Janka nie widać. Już po dziewiątej — odezwała się pani Olszyńska do krzątającej się przy stole córki.

— To też nie czekajmy. Za karę niech je sam — odrzekło dziewczę wesoło, równocześnie podsuwając matce półmisek.

Olszyńska westchnęła.

— Możeby posłać do fabryki.... dowiedzieć się — zaczęła znowu.

— Jeśli mateczka chce to każe Antosi, chociaż zdaje mi się, że dziś bez Janka będziemy się musiały obejść.

— Jakto? czżbyy gdzie pojechał?

— Ależ nie! nie! mateczko... tylko... tylko...

— Mówże! trzpiocie! Widzisz jąkam niespokojna!

W błękitnych oczach Wali zajaśniał figlarny uśmiech. Podbiegła do matki, przytuliła główkę do zasępionej twarzy staruszki.

— Mamusia to mnie tak nie kocha jak Janka... Żeby mnie tak nie było, to nic... Ale gdy Janka braknie to mamusia zaraz... trapi się... martwi... nie je...

Słowa przeplatała całusami.

— Oj! ty! ty nic dobrego! — przerwała jej Olszyńska. — Zazdrośnico! Czekaj! zaraz Jankowi powiem, jaką. to ma dobrą, siostrę — pogroziła żartobliwie.

Oblicze staruszki zaczęło się rozpogadzać Wala chichotała w dalszym ciągu:

— Matuchno droga! serdeczna! Janek się teraz pewnie w najlepsze bawi... Przyjechał pan administrator... przyjęcie... mówił mi pan Horst... Zaproszono wszystkich urzędników... Przecież Janka nie pominięto! Ach! jak jabym chciała być choć raz na takim "szwajnfeście"! — dokończyła klaskając w dłonie.

W oczach Olszyńskiej pojawił się znowu niepokój. Spojrzała uważnie w ożywioną twarz córki; drżące usta wyszeptały:

— Oj dziecko! dziecko! co też ty wygadujesz!

Dolatujący odgłos kroków przerwał dalszą, rozmowę.

Wala poskoczyła ku drzwiom. Uchyliła. Olszynska drgnęła nerwowo.

— Janek! — wybiegło z jej ust.

Jakoż po chwili wszedł do pokoju Olszyński. Podszedł szybko do matki ucałował jej ręce, uścisnął siostrę.

— Przepraszam za opóźnienie. Zdawało mi się, że wcześniej skończę. Miałam dużo roboty w laboratoryum — zaczął zasiadając za stołem. — Mateczka niepotrzebnie czekała...

Słowom swym starał się nadać ton zwykły, mimo to jednak ucho matki odczuło w nich jakiś oddźwięk niezwyczajny.

Podniosła oczy. Twarz syna wydała się jej bledszą, niż zwykle, a w głębi jego oczu, tkwił wyraz smutku i rezygnacyi, który daremnie ukryć się starał.

Sercem Olszyńskiej wstrząsnął ból. Przeczuwała coś złego, odgadywała, że przyjazd administratora, o którym wiedziała, że Janka nie lubi, gra tu poważne rolę. Przeraziła się i nie zwlekając dłużej spytała trwożliwie:

— Co ci jest Janku? mów! bój się Boga!

— Mnie? nic — odrzekł pospiesznie. — Spracowałem się nic więcej. Walu! Proszę o herbatę — dodał siląc się na spokój.

Poczem podszedł do matki i jeszcze raz ucałował jej ręce. To jednak nie uspokoiło staruszki, przeciwnie w duszy jej zrodziła się nieomal pewność, że jej ukochanego Jasia spotkało coś bardzo niemiłego. Łza zakręciła się w jej oczach, ujęła głowę syna w obie ręce, dotknęła drżącemi wargami jego czoła. Chciała o coś spytać, ale wzruszenie zatamowało jej głos! Po chwili dopiero zapanowawszy nad sobą, zaczęła:

— Myślałyśmy żeś poszedł do administratora.

— Przecież dzisiaj przyjęcie dla wszystkich — wtrąciła pytająco Wala.

— Czyżby cię nieproszono? — spytała w dalszym ciągu Olszyńska.

— Owszem! owszem — podchwycił żywo — ale nie mogłem...

— To nie dobrze Jasiu! — tonem lekkiego napomnienia zauważyła matka, lecz widząc na czole syna chmurą, dodała zaraz łagodniej:

— Zresztą ty wiesz najlepiej... moje dziecko... I ręka staruszki przesunęła się znowu po jego czole.

Na obliczu Jana odmalowało się wyraźne zakłopotanie, kilkakrotnie otwierał i zamykał usta, wreszcie w siwych źrenicach zamigotał błyskawicznie gniew i duma i rzekł z naciskiem:

— Mateczko! Sługą Kurzbachów być muszę, ale gościem mogę nie być. Co ja bym tam robił za ich stołem! Olszyńskich z Kurzbachami może łączyć jedynie służba! Więcej nic!...

Uderzył dłonią w stół.

Z rąk Wali wypadła trzymana filiżanka. Twarz dziewczęcia pokryła się przerażająca bladością, chabrowe oczy wyrażały ból i przestrach, z piersi wyrwał się spazmatyczny, zdławiony okrzyk...

Zatoczyła się i padła zemdlona.

Stało się to tak nagle, że Olszyńska w pierwszej chwili nie zdała sobie dokładnej sprawy, z tego, co zaszło. Zostając również pod wrażeniem niezwykle ostrych słów syna, sądziła, że to prosty przypadek, wywołany roztrzepaniem dziewczęcia. Więc nie podnosząc się nawet z miejsca, zaczęła pół-żartem, pół-seryo.

— Widzisz trzpiocie! widzisz...

Ale gwałtowny ruch Janka, który z wyciągniętemi przed się rękoma, w jednym skoku znalazł się przy siostrze, nie dał dokończyć staruszce zaczętego zdania. Struchlała, załamała ręce...

Jan tymczasem, uniósłszy głowę zemdlonej, jął machinalnie rozcierać jej skronie, rozpiął stanik, wreszcie otoczywszy ramieniem kibić Wali, próbował unieść ją z ziemi. Przerażenie obezwładniło go. Z wielką też trudnością udało mu się podźwignąć zemdloną i ułożyć na kanapce.

— Mamo! wody! — wyszeptał złamanym głosem.

Stojącej jak automat staruszce łzy puściły się z oczu, oprzytomniała jednak o tyle, że z pośpiechem spełniła zlecenie syna. Jan gorączkowo pochwycił podaną szklankę. Sprysnął raz, drugi na twarz chorej.

Wala otwarła oczy. Sekund kilka błędny wzrok dziewczęcia spoczął na twarzach klęczących przy niej: matki i brata, i znów niebieskie źrenice dziewczęcia zaćmiły się mgłą, bezwładne powieki opadły, pierś zadrgała nierównym szarpiącym odruchem.

Teraz troskliwość macierzyńska przezwyciężyła osłabienie.

Staruszka porwała się z kolan i w mgnieniu oka, przyniósłszy flakonik z wodą kolońską, jęła rozcierać skroń i czoło chorej.

Po zbladłej, sztywnej twarzyczce Wali przemknął nikły obłoczek krwi, nabrzmiała na skroniach s, iatka sinych żyłek poczęła zwolna pulsować, rozchyliły się kurczowo zaciśnięte wargi.

Z piersi staruszki wyrwał się z głębokiem westchnieniem dziękczynny okrzyk:

— Boże! Boże! Wału! Waluniu!

Jednocześnie Jan, któremu wzruszenie odebrało mowę, podsunął do wpół otwartych ust Wali szklankę z wodą. Piła chciwie.

Złe mijało. Sina bladość poczęła stopniowo ustępować. Drętwe powieki dziewczęcia osunęły się wgłąb pod czoło, z pod rzęs wyjrzały załzawione już oczy, po twarzy przemknął błyskawiczny skurcz.

Przez chwilę, przez jedną, boleśne chwilą, zdawało się, że na nowo zapadnie w omdlenie, lecz nagle wyprężyła się całem ciałem, podniosła obie dłonie do błyszczących łzą, źrenic i ledwie dosłyszalnym głosem szepnęła:

— Matuchno! Jasiul Co się stało? Tak mi słabo....

Olszyńska wzięła córkę w objęcia, przytuliła główkę Wali do piersi.

— Dziecko kochane! Waluniu! Nic! nic... Już przeszło.... Prawda? Upuściłaś filiżankę.... Nic... nic... kochanko...

Z drugiej strony Jan, podtrzymując wpół trzęsącą się febrycznie kibić siostry, jął obsypywać pocałunkami jej ręce i mówił w przerwach z nieudaną tkliwością:

— Walul Siostrzyczko! Zkąd ci się to wzięło?... Nastraszyłaś nas... Patrz! matuchna przy tobie i ja... Waluniu!

Na twarzy Wali przesunął się odcień uśmiechu. Pochwyciła rękę matki, przylgnęła lepkiemi wargami, potem pochyliła się nad klęczącym przy kanapie Janem, przyłożyła główkę do jego czoła, potem znów do matczynej dłoni przypadła, aż wreszcie wśród tych uścisków wybiegło z jej piersi głośne łkanie:

— Co ja zrobiłam najlepszego!

Zamiast odpowiedzi, staruszka wpiła się pocałunkiem w twarz córki. Jan zaś, ochłonąwszy z pierwszego wrażenia, zaczął zaraz, siląc się na spokój, w żartobliwym tonie przedstawiać:

— Widzisz, Waluniu! A mówiłem! oj te gorsety! te gorsety!

W duszy jednak był zemdleniem siostry zatrwożony na seryo. Wala była kompleksyi słabej, niezmiernie wrażliwa, i takie wstrząśnienie mogła przypłacić zdrowiem.

Z trwogą też myślał o przykrych następstwach, a równocześnie zastanawiał się nad przypuszczalną przyczyną niespodziewanej słabości.

Przyszło mu do głowy, że to może jego słowa, wyrzeczone o stosunku z Kurzbachami, były mimowolnym tego powodem.

— Przelękła się pewnie, że mogę miejsce stracić, tak postępując — rozważał, wpatrując się w tulące się do siebie matkę i córkę. I nie wiadomo, dlaczego myśl ta czepiła się jego umysłu silnie. Daremnie jej się opędzał, wydała mu się najbardziej prawdopodobną.

Zdjął go żal. Uczuł naglącą potrzebę wynagrodzenia bezwiednie wyrządzonej przykrości.

Zrobiło mu się nad wyraz przykro, pożałował przedwczesnego uniesienia, słów wyrzeczonych, nie dlatego, żeby je chciał cofnąć, lub innemi zastąpić, leez, że tak silnie odczute zostały przez te dwa serca najbliższe, najukochańsze, przez dwie istoty, których się mienił opiekunem i był nim w istocie.

Chłodny namysł bowiem nie pozwolił mu wątpić, że i matka odgadła znaczenie wygłoszonych przed chwilą wyrazów.

Dość było spojrzeć na twarz staruszki. Była blada, w zmarszczkach i kątach ust rozsiadł się smutek i zastygł tam nie dającem się zatrzeć, mimo wysilen, piętnem. Olszyńska z trudnością panowała nad cisnącemi się do ócz łzami, daremnie starała się nadać obliczu pogodniejszy wyraz.

Wzrok matki, biegnący z córki na syna, świecił tęsknotą, przejmującym bólem i troską.

Właśnie, gładząc rozsypnay w nieładzie płowy warkocz Wali, mówiła:

— Dziecko najdroższe! tyś się zalękła... ja wiem, Walul tyś się musiała czegoś nastraszyćl... Patrz, dzieckol Janek przy nas... przy tobie... trzpiot serdeczny! Nic nam się złego stać nie może...

Słowa matki utwierdziły go w domyśle. Przerwał przeto z żywością:

— Tak! jestem przy was... i o ile to w mocy ludzkiej, nie rozstanę się nigdy... A tobie Waluniu! — zwrócił się do siostry — wydało się pewnie, że mam zamiar opuścić fabrykę? Nie! nie! A może cię serduszko zabolało, że nie poszedłem tam... do nich... Przypuszczasz może, dzieciaku, że przez to stracę ich łaski? że pozbyć się mnie będą, chcieli? Upewniam cię, że tak źle nie będzie. Zapewne, że moja obecność w cukrowni jest im nie na rękę, lecz póki jestem potrzebny... Zresztą, ręczę ci, że się nawet niebytnością mej osoby na zabawie nie martwili... A tobie przykro było, dzieciaku złoty! Przykro?!

Mówił to miękkim, ciepłym tonem, serdecznie, wpatrując się tkliwie w twarz Wali.

— Nie! nie! — zaprzeczyła w pierwszej chwili. Ale zaraz wyrwało się z jej piersi westchnienie i jakby w uzupełnieniu ukrywanej dotychczas myśli, dokończyła:

— Było mi przykro... bardzo przykro... Nie wiem sama, dlaczego... Janku! a ty opuściłbyś bez żalu te... strony? — spytała nagle, płacząc zlekka.

— Zkądże takie myśli? Waluniu! — zauważyła Olszyńska. Jana zastanowiło to pytanie. Drgała w niem jakaś dziwna nuta, jakieś rozdwojenie między słowami a myślą, którą wyrażały. Odrzekł jednak szybko:

— Uspokój się, Waluniu! Mam kontrakt trzechletni, dobrze obwarowany. Do tego terminu nikt nas ztąd nie ruszy...

— A później? a potem? Próbował się roześmiać.

— Wału! ależ to indagacyal Potem?.. Trudno mi być prorokiem... Trzy lata, to kawał czasu, siostrzyczko!

Poruszyła się niecierpliwie wyprostowała, potrzęsła główką, i mrugnąwszy figlarnie poczęła zwolna z robioną powagą:

— Tak zapewne... Trzy lata... w życiu człowieka...

A potem, zmieniając ton, rzuciła nagle:

— A Brzostowa nie byłoby ci żal, Janku? Na twarzy Jana odmalowało się zdziwienie.

— Brzostowa? Brzostowa? — powtórzył. — Zkądże ci raptem Brzostów przyszedł do głowy, Wału?!

— Bo to przecież najbliższe sąsiedztwo naszej cukrowni!

Wracał jej zwykły figlarny humor. Roześmiała się, klasnęła w dłonie.

Jan sposępniał. Przelotna chmura niezadowolenia przesunęła się po jego czole. Po chwili dopiero, spoglądając na matkę, odrzekł wymijająco:

— Słyszy mamal co ten pustak wygaduje?... Przed chwilą narobiła nam strachu... teraz zaczyna mówić od rzeczy... A cóż mnie tak dalece Brzostów obchodzi...

Olszyńska chciała się wmieszać do rozmowy, ale Wala podchwyciła żywo:

— Co? Wiemy coś o tem, braciszku! Niech mu mateczka nic nie wierzy... Już z Wandzią grają na cztery ręce — dogadywała, nachylając się do ucha staruszki. — Chodzą na spacery bez cioci Femci, a pan Bruzdowicz całuje Janka w same czoło... Ot tu! — dokończyła, obejmując oburącz szyję Jana.

Odpłacił jej uściskiem, roześmiał nawet, ale w oczach miał zakłopotanie.

Koniec wersji demonstracyjnej.