Kazimierz Laskowski

KULTURTRAEGER II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ DRUGA.

KULTURTRAEGER

Powieść.

Laskowski Kazimierz

CZĘŚĆ DRUGA.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Nigdy jeszcze Otto Kurzbach nie bawił tak długo nad Wisłą, jak obecnie.

Wybuch kotła, prócz szkód poczynionych w zrujnowanym budynku i zepsutych maszynach, spowodował konieczna zwłokę w samej fabrykacyi. Przez dwa tygodnie stała cukrownia bezczynnie. W dodatku należało zmniejszyć dzienną, przeróbkę buraków. Z dziesięciu kotłów dwa okazały się zupełnie niezdatnemu do użytku, a że o sprowadzeniu nowych na razie nie mogło być mowy, wypadło tedy ograniczywszy konsumcyę pary, zredukować przerób do minimum. Wszystko to narażało na poważne materyalne straty.

Stary Kurzbach struty był i przygnębiony. Nie wątpił, że nieprzyjaciele nie omieszkają wyzyskać nieszczęśliwego wypadku na jego niekorzyść. Gniewało go to tembardziej, że jedyny środek powetowania strat wymykał mu się z ręki. Przychodziły mu do głowy różne oszczędności obniżenie płacy robotnikom, skasowanie zasiłku na szpital, a nadewszystko zapoczęte już poprzednio zredukowanie ceny buraków. Rozwaga głębsza kazała jednak zaniechać tych środków. W dzisiejszych okolicznościach nie należało jątrzyć, lecz łagodzić.

Nabrawszy tego przeświadczenia, stary Kurzbach odrazu zmienił taktykę. Odłożywszy swój wyjazd, przedewszystkiem zajął się jaknajszybszem uskutecznieniem najpilniejszych reparacyj, ze zdwojoną energią kierując osobiście robotami. Równocześnie rozesłał do plantatorów okólnik z zawiadomieniem, że fabrykacya nie ulegnie dłuższej przerwie, a kontrakty nadal na dawnych warunkach odnawiane być mogą. Zabezpieczywszy się z tej strony, polecił synowi zająć się pieczołowicie chorym Olszyńskim, sam też podsunął myśl wysłania Jana kosztem fabryki na kuracyę do Wiednia i był bardzo zadowolony, dowiedziawszy się, że pani Olszyńska z wdzięcznością tę propozycyę przyjęła.

Swoją drogą prowadził najsurowsze śledztwo, aby się o przyczynie wypadku dowiedzieć.Śledztwo, podjęte przez władzę, nie wykryło nie zgoła. Palacze zeznali pod przysięgą, że nikt obcy tej nocy do kotłowni nie zachodził, co się zaś tyczy szpajzera Kuntzego, ten popadłszy w obłęd, nie mógł dać żadnych wyjaśnień.

Wiadomem tylko było, że kran, służący do spuszczania wody z kotła, był naumyślnie odkręcony, co nie pozwalało już wątpić o istnieniu zbrodniczej ręki. Przez otwarcie kranu, woda, pompowana w kocioł, odpływała natychmiast i to wywołało katastrofę.

Okoliczność ta nasuwała domysł strasznej zemsty.

Ostatecznie zaniechano bezowocnego śledzenia, zwalając całą, winę na niedozór oszalałego Kuntzego.

Nareszcie można już było ponownie puścić w ruch cukrownię. Wszystko wracało do zwykłego trybu. Stary Kurzbach mógł odjechać. Jakoż na drugi dzień po ostatniej bytności Horsta u Olszyńskich postanowił nieodwołalnie wyjechać.

Od rana gotowano się do podróży.

Otto Kurzbach, żując niecierpliwie wargami, przechodził się w kantorze, oczekując na konie. Obok niego kręcił się buchalter, kasyer, magazynier i maszynmajster. Przyszedł również Słodowski pożegnać administratora. Brakowało tylko Gżyckiego, którego wyprawiono przodem na przejazd. Wszyscy mieli zafrasowane miny.

Stary Kurzbach, chodząc dłużemi krokami, rzucał ostre, urywane zdania. Burczał, wymyślał w ostatniej chwili, nie oszczędzając nikogo. Tematu dodawały mu straty, jakie fabryka wskutek wybuchu poniosła. Dostało się każdemu po kolei, a najwięcej maszynmajstrowi, któremu pozbawieniem gratyfikacyi zagroził. Jednego tylko Słodowskiego nie zaczepiał. Była to najwyraźniejszą antiniemiecka demonstracya.

Przywykli do karności, oficyaliści milczeli.

Niebawem zajechał czworokonny pojazd, i równocześnie we drzwiach kantoru ukazał się młody Kurzbach ze słowami:

— Schon fertig.

Stary jął się żegnać, ale sztywno, wyniośle, zaledwie że końce palców podając do uściśnienia. Nawet względem buchaltera był do ostatka wyniosłym. Kiedy jednak zbliżył się do trzymającego się na uboczu Słodowskiego, przybrał pogodniejszy wyraz twarzy i ująwszy chemika kordyalnie za rękę, rzekł z uśmiechem:

— To, co przed chwilą mówiłem, nie odnosi się do pana. My, Niemcy, jesteśmy sprawiedliwi. Życzę sobie, aby pan do chwili wyzdrowienia pana Olszyńskiego pełnił jego obowiązki. Niech się pan porozumie — wskazał głową na Horsta — z synem.

Ostatnie zdanie wymówił podniesionym głosem, tak, aby wszyscy słyszeć mogli. Poczem, nim zaskoczony niespodzianą łaską Sadowski zdążył podziękować, skinąwszy głową wyszedł w towarzystwie syna, zmierzając ku powozowi.

Idąc, mówił:

— Słuchaj Horst! Zrobiłem małą demonstracyę, słyszałeś?

Uśmiechnął się.

— Uczyniłem to umyślnie. Teraz nie powinni już gadać, że prześladujemy Polaków. Nicht wahr? Wypraw ty tego Olszyńskiego najspieszniej. Będzie nowy dowód, że nie rządzimy się stronnością. Słodowskiemu dałem zastępstwo. Trzeba mu podwyższyć na ten czas pensyę. To była dobra myśl... prawda? Przestaną krzyczeć? jak myślisz?

— Powinni.

— A ten wypadek — zaczął znowu — mógł nam grubo zaszkodzić. Musiałem temu zapobiedz. Do ciebie należy reszta. Gdyby było coś ważnego, pisz lub telegrafuj. A teraz bądź zdrów.

Pocałował syna dwukrotnie w czoło i, stając na stopniach pojazdu rzucił jeszcze szeptem:

— Kochaj się w Olszyńskiej... Fesches Mädelt ale pamiętaj, że byłoby nieźle, gdybyś się z Bruzdowiczówną ożenił. Asymilujmy!

Horst odpowiedział uśmiechem. Stary, zagłębiwszy się w powozie, jeszcze raz powtórzył: "pamiętaj!" i rozkazał stangretowi ruszyć.

— Zum Wiedersehen! Zum Wiedersehen! zabrzmiały okrzyki ugrupowanych w sieni oficyalistów.

I pojazd, wiozący Ottona Kurzbacha, potoczył się po brukowanem podwórzu fabryki.

Czas jakiś stali jeszcze wszyscy, potrząsając wzniesionemi w górę czapkami. Wreszcie powóz znikł za bramą. Teraz rozległ się szmer poufnych uwag. Urażeni surowem, obejściem zwierzchnika niemieccy oficyaliści, nie taili oznak niezadowolenia i w oczekiwaniu jakichkolwiek łagodzących wyjaśnień, spoglądali ciekawie na młodego Kurzbacha, którego twarz niemniej zdawała się mówić: "nakoniec pozbyłem się kłopotu".

Czem ośmielony buchalter, podszedłszy doń, zagadnął tonem wymówki:

— Dyrektorze! Ojciec na wyjezdnem był w niezwykle złym humorze.

— Sądzę, że ostatnie wypadki nikogo z nas nie mogły usposobić dobrze — odrzekł Horst Kurzbach chłodno z nakazujacem wejrzeniem. Poczem, odszukawszy oczyma Słodowskiego, rzekł:

— Panie Słodowski! proszę ze mną. I skierował się do swego mieszkania. Landsmani spojrzeli z ukosa.

— Das ist etwas ganz neues! — mruknął maszynmajster.

— Nowy kurs! — zaśmiał się drwiąco buchhalter.

Coś podobnego przeszło przez głowę Słodowskiego.

Idąc, myślał:

— Mizdrzą się Szwaby. To nie bez kozery. Musi być z nimi krucho. Ale co im na mojej figurze zależy, to jak Boga kocham, nie wiem.

I postanowił być ostrożnym.

Jakoż znalazłszy się w gabinecie dyrektora, długo z nieufnością śledził zachowanie się młodego Kurzbacha.

Ten na wstępie poczęstowawszy gościa cygarem, położył przyjacielsko rękę na jego, ramieniu i po krótkiem wahaniu przemówił.

— Liczę na pana, że mi w dobrej sprawie zechcesz być pomocnym.

— O cóż dyrektorowi idzie? — spytał chemik Horst zastanowił się chwilę.

— Widzi pan — zaczął znów — niedawno przebywam w tym kraju i sadzę, że osobiście — podkreślaj z naciskiem ten wyraz — nie naraziłem się nikomu. A jednak... jednak powiem bez ogródki, spotykałem się już z taką, niezasłużoną, niechęcią ludzi, których cenię, że doprawdy jestem w obawie, aby czynów mych i kroków i nadal fałszywie nie sądzono.

— Objeżdża mnie, jak szaraka w kotlinie — pomyślał Słodowski, lecz nie przerywał.

Horst, mówił w dalszym ciągu:

— Przyczyn napotykanej nieufności roztrząsać nie chcę. Ale leży mi na sercu zyskanie zaufania w waszych kołach. Z panem będę szczerym... Jesteś przyjacielem Olszyńskiego... Ja jego niezmiernie cenię, a całemu domowi życzę jaknajlepiej. Obecnie, po tym nieszczęśliwym wypadku, podwójnie pragnąłbym przyjść im z pomocą. Olszyńskiego trzeba coprędzej wysłać na kuracyę...

— Mówiła mi pani Olszyńska, że to już zdecydowane — wtrącił Słodowski.

— Tak. Ale przewiduję, że sam chory po wyzdrowieniu, gotów nie zgodzić się na to. Pan Jan jest do mnie uprzedzony...

Urwał, czekając na odpowiedź.

Słodowskiego zaczęły brać te słowa. Wszystko, co Olszyńskich dotykało, było mu tak blizkiem, tak drogiem, że zapomniawszy się, chwycił Horsta za rękę i potrząsając silnie, zawołał.

— Żeby tam nie wiedzieć co, pojedzie! Kurzbach odpłacił mu uściskiem, badawczo przyglądając się rozjaśnionej twarzy chemika.

Ten zaś, wpadłszy w entuzyazm, zatarł ręce i prawie z poufałością mówił w dalszym ciągu:

— Ja panu jeszcze coś doradzę. Mam myśli Słowo honoru mam myśli Pojedź dyrektor do Brzostowal Dla Jana życzenie panny Wandy będzie wszystkiem. Gdyby się nawet chciał opierać, ustąpi w końcu. Weźmiemy go we dwa ognie. Jeżeli dyrektorowi naprawdę o to idzie, radzę tak zrobić, a ręczę za skutek. Swoją drogą ja nie pominę żadnej sposobności... Trzeba koniecznie, żeby jechał... Trzeba koniecznie — powtórzył niejako sam sobie.

— Naturalnie! Inaczej gotów stracić wzrok. Co się tyczy Brzostowa... masz pan racyę. Panna Wanda to najpewniejszy w tym wypadku sprzymierzeniec. Wybiorę się jeszcze dzisiaj.

Słodowski potaknął skinieniem.

— Możebyś i pan ze mną przejechał? — spytał od niechcenia młody Kurzbach.

— Ej nie! ja wolę...

— Ja wolę odwiedzić Olszyńskich — dopowiedział za niego młody Kurzbach, uśmiechając się znacząco.

Słodowskiego pons oblał. Chciał coś odpowiedzieć, ale się zaciął, straciwszy dotychczasową pewność siebie. Wziął za czapkę, dając tem do poznania, że chce odejść. Kurzbach nie zatrzymywał go dłużej.

— Pamiętaj pan — rzekł, uprzejmie żegnając zafrasowanego chemika — że liczę na niego.

Kiedy zaś Słodowski wyszedł — podszedł do okna i wybuchnął śmiechem:

— Mam więc w tym niedźwiedziu rywala! Machnął ręką z lekceważeniem.

— Swoją drogą pojadę do Brzostowa. W najgorszym razie będę miał wiarogodnych świadków, że chciałem Olszyńskiemu przyjść z pomocą. Bo ja im przecie naprawdę chcę dopomódz — dokończył w myśli, wydobywając z portfelu fotografię Wali.

Wieczorem wrócił z Brzostowa w wyśmienitym humorze. Misya udała się najzupełniej. Stary szlachcic żegnając gościa, przemówił doń z rozczuleniem:

— Pan jesteś już nasz, panie Kurzbach!

Było to ze strony nieprzejednanego Bruzdowicza tak wiele, że Horst Kurzbach pomimo przyjemnego wrażenia, jakie na nim te słowa wywarły, pomyślał:

— Sztuką Niemców tłuką — mówicie... Coby też o was powiedzieć należało? Idealiści!

III.

Jan miał się o tyle lepiej, że zdaniem lekarza fabrycznego, mogł już bez żadnego niebezpieczeństwa odbyć podróż. Rana zabliźniła się zupełnie, sil przybywało. Chory bez niczyjej pomocy dźwigał się na łóżku, przepędzając godziny całe w pozycyi siedzącej.

W serce, wyczerpanej troską i bezustannem czuwaniem, staruszki wstąpił złoty promyk radosnej nadziei. To ją jedynie trwożyło, że Jan w miarę wracającego fizycznego zdrowia zapadał w rodzaj bezdusznej apatyi, jakby nie zdawał sobie sprawy z położenia, w którem się znajdował. Nic go zgoła nie interesowało. Na wszystko odpowiadał bezmyślnym uśmiechem, lub również bezmyślnem:

— Dobrze...

Niekiedy znowu myślał nieprzytomnie, bo sam zapytywał o rzeczy obojętne, a gdy mu odpowiadano na zadane pytanie, usypiał. Chwilami jednak zdawał się cucić z odrętwienia. Wtedy rozglądał się ciekawie zdrowem okiem po pokoju, po otaczających go sprzętach, wzdychał ciężko, lub tkliwym głosem wołał matki. Znajdująca się zawsze w pobliżu pani Olszyńska przybiegała coprędzaj, siadała przy chorym, brała go za wychudła rękę, starając się wyczuć, czego ten jej ukochany zapragnąć w tej chwili może.

A on nie puszczając jej ręki, pytał tylko:

— Mamo! Czy ja dawno już leżę? Lub:

— Dlaczego tu tak ciemno? Staruszce łzy zbierały pod powieką...

— Doktór zakazał — odpowiadała szeptem, ukrywając straszną prawdę — Ale to już nie długo, synku!

Tak bywało codziennie.

Wreszcie i owo uspakajające "niedługo" miało się skończyć.

Dzień był mroźny, ale piękny, bez wiatru. Z polecenia lekarza, uchylono w pokoju lufcik, dla wpuszczenia świeżego powietrza, Jan był tego dnia zdrowszym, pierwszy raz od czasu choroby sam zawołał o śniadanie! Wypił ze smakiem podaną herbatę, okazując przytem niezwykłe ożywienie. W końcu oświadczył, że chce się ubrać i posiedzieć troszkę w fotelu. Z niepomierną radością uczyniono zadość temu życzeniu. Nadszedł w sam czas Słodowski i pomógł.

Usadowiono się obok i zaczęto rozmowę jakiej już dawno, bardzo dawno nie prowadzono. Obojętny dotychczas na wszystko Olszyński, jął się teraz wypytywać o najdrobniejsze szczegóły swej choroby. Słuchał spokojnie, czasami tylko nerwowem poruszeniem rąk okazując wzruszenie. Słodowski, któremu radość zalewała piersi, opowiada!:

— Powiadam wam, jakeście skoczyli w to piekło... mnie ciarki przeszły! Jabym tego nie zrobił...

— Nieprawdę mówi pan Stanisław — napomknęła Wala — bo...

— O, wielka rzecz! Za panią matką pacierz idzie gładko — nie dając jej dokończyć, rozpowiadał w dalszym ciągu, rumieniec się, chemik. — Niemcy, powiadam wam, zdębieli. Sunąłem i ja za wami, ale odrzuciło mnie jak piłkę... poleciałem przez buraczarnię.

— Poczciwy! — wybiegło z ust Olszyńskiego i matki równocześnie.

Wala wtrąciła:

— Potem to i pan Horst wdarł się przez okno.

— A jakże — potwierdził Słodowski — żeby nie on, kto wie, coby się stało Nie ma co mówić, zuch!

— Z ludzi nikt nie zginał? — spytał Olszynski.

— Nikt. Jednego z robotników potłukło trochę. Tylko ten biedny Kuntze zwaryował.

Na te słowa chory chwycił się raptownie za głowę.

Szparami żaluzyi wdarło się kilka nitek słońca, oświecając ściągnięte rysy chorego żółtym, jak wosk, połyskiem.

Staruszka spojrzała z wyrzutem i przerażeniem na Słodowskiego. Ten zaś zmiarkowawszy, że powiedział zawiele, jął co prędzej zalęknionym głosem przeinaczać niepożądaną wiadomość, kłamiąc poczciwie, że szpajzer po chwilowem wstrząśnieniu, wywołanem przestrachem, przyszedł już do siebie.

— Przestraszył się Niemczysko, rzecz prosta i przez parę dni bredził, ale teraz, słyszałem, ma się już lepiej. Nic mu nie będzie... nic mu nie będzie... - upewniał, zamieniając znaczące spojrzenie z paniami.

Olszyński siedział, ze spuszczoną na piersi głową, czas pewien, jak odrętwiały, ręka nie odrywała się od czoła. Wreszcie machinalnie powtórzył:

— Nic mu nie będzie... nic... powiadacie? Nic... powiadacie...

Otaczający potaknęli gorąco.

— A mnie? — spytał cicho, ledwie dosłyszalnym szeptem.

Pani Olszyńska, tłumiąc zatrwożenie, zaczęła strofować żartobliwie.

— Nie dobry jesteś, Janie! Przybierasz sobie do głowy niepotrzebnie... Chwała Najwyższemu, że cię wśród niebezpieczeństwa ustrzegł! A ty jeszcze... Rozpieściłeś się w chorobie, synku! Komplimentów ci się zachciewa. Dałbyś pokój... — Uśmiechnęła się, przykładając usta do twarzy chorego.

Z drugiej strony Wala, przytuliwszy się do piersi brata, jąkała napominającym niby to głosem.

— Oj! braciszku! braciszku!

Słodowski niemniej począł, za przykładem kobiet, dopowiadać:

— Wy bo... chcielibyście od razu... na równe nogi! A może nawet do fabryki?.. Jeszcze czego! — burczał. — Trzeba trochę fałdów przysiedzieć. Mnie ot tak... trochę mimochodem drasnęło, a lizałem się cały tydzień... Nie prawda? — powoływał się na świadectwo Olszyńskiej.

Chory uniósł głowę. Powiódł niepewnym wzrokiem wokół, po twarzy przesunęło mu się odbicie toczonej w duszy głuchej walki, straszny wysiłek skupianych gwałtem myśli odmalował się na schorzałych, wysuszonych policzkach. Otwierał kilkakrotnie usta. W miejsce słów wybiegało westchnienie.

Wreszcie przemówił.

— Ja rzeczywiście musiałem być" bardzo słaby... bo nic nie wiem, nic nie pamiętam... Ale będę zdrów... o będę... Mamol.. Walu!., takbym chciał... takbym chciał...

Potem spokojniej już poprosił:

— Opowiadajcie, jak to było.

— A może cię słuchanie nuży? Jasiu! — zapytała wylękniona staruszka.

Zaprzeczył, ponawiając żądanie.

Zaczęto tedy opowiadać mu w dalszym ciągu, ale z większą, już oględnością, z pominięciem zbyt bolesnych szczegółów.

Słuchał nie przerywając, niekiedy tylko ruchem ręki dając poznać, że wszystko pojmuje.

W miarę opowiadania, zdawał się ożywiać. Nawet nikły przebłysk uśmiechu pojawiał się chwilami na jego ustach. Widocznem było, że już pamięcią zapanował nad tokiem wypadków, a i świadomość obecnej chwili mniej go wzrusza.

Jakoż rzeczywiście tak być musiało, gdyż teraz począł się sam mieszać do rozmowy, rzucając urywkowe pytania. Kiedy zaś Wala opowiedziała o powszechnem współczuciu i życzliwości, jakich w czasie jego choroby doznano, rzekł z rozrzewnieniem:

— Chciałbym jak najprędzej podziękować. Jabym już na upartego mógł wyjść na świat Boży. Naprawdę mógłbym... Czuję się dość silnym...

I na potwierdzenie tych słów oparł się dłonią o poręcz fotelu, próbując wstać. Ale siły zawiodły.

— Nie męczże się, Jasiu! — napominała matka — do czego to podobne.

A Słodowski zawołał:

— Nie mówiłem! Z wami — jak z dzieckieml Przez dwa tygodnie prawie nic nie braliście w usta. Zkądże mają być siły ! Trzeba się najpierw odreperować! A rosołku nie łaska!

Poczem wymieniwszy spojrzenie z panią Olszyńską, zażartował:

— Zgaduje, gdzie to tak pana Janowi pilno! Do Brzostowa!... Idąc do państwa spotkałem właśnie konnego ztamtąd...

— Mamy list od Wandzi — wtrąciła Wala. — Obiecali się dzisiaj...

— Poczciwi! codziennie prawie ktoś nas odwiedza — dopowiedziała staruszka, badawczo śledząc wrażenie malujące się na twarzy syna.

Temu, na wzmiankę o Brzostowie, blada twarz zaczęła dygotać, lekki rumieniec siadł na policzkach, pierś silniejszy poruszył oddech- Na rzęsach zaświeciła łza.

— I nic mi o tem nie mówicie — przemówił z wymówką. Zaraz też zaczął na sobie poprawiać ubranie, jakby wizyta natychmiast nastąpić miała.

Słodowski stropił się wielce, obawiając się, aby wzruszająca radość nie zaszkodziła Olszyńskiemu.

Lecz obawa okazała się płonną. Jan po niepokojącym, bezwiednym odruchu, owładnąwszy wzruszeniem, podnosząc rękę matki do rozpalonych warg, odezwał się słodko i prosząco:

— Trzeba mi się będzie przebrać. Będę gości oczekiwał w salonie... Zobaczy mama, że spiszę się dzielnie. Ale teraz muszę wypocząć... Zmęczyłem się trochę.

I zwracając się do Wali i Sadowskiego, dodał:

— Pomóżcie mi, z łaski swojej, dostać się do łóżka.

Poprowadzono go, pod ramiona ująwszy. Staruszka co prędzej poprawiła poduszki. Siadł na krawędzi łóżka, odpoczywając chwilkę. Jakaś myśl błoga zaświtała w chorej głowie. Popatrzył uważnie na stojących obok Walę i Słodowskiego, zamyślił się. Pani Olszynska wysunęła się z pokoju w celu przyniesienia limonady, którą chory gasił pragnienie.

Wala chciała uczynić toż samo, sądząc, iż dłuższa jej obecność krępuje brata. Ale Jan zatrzymał ją gestem.

— Daj mi rękę Wału — powiedział ujmująco. Poczem ująwszy drobną dłoń siostry zacząłdelikatnie ściskać różowe paluszki, bawiąc się niby dzieciak, szukający "gdzie sroczka kaszkę warzyła". Wreszcie nagłym ruchem dotknął ramienia Słodowskiego i rzekł nieśmiało:

— Tak mi tu dobrze z wami, że chciałem o coś zapytać... pomówić z tobą kolego i z tobą Wału... Cieszyłbym się bardzo... Ol bardzo! Ale...

Urwał, ważąc myśl dalszą.

— Ale to może kiedyindziej... później wam powiem — dokończył cichnącym głosem.

I opadł na poduszki.

Panna Olszyńska wybiegła szybko z pokoju, pożegnawszy chemika niemym ukłonem.

Temu w piersiach zakołatało silnie, zimny dreszcz przebiegł po wszystkich członkach.

Olszyński usnął, nie rzekłszy jednego słowa więcej.

W parę minut potem szedł Słodowski do swego mieszkania, z głową opuszczoną" powtarzając smutnie:

— Kiedyindziej... później. Chwała Bogu że... kiedyindziej...

Wzdychał ciężko.

IV.

— Co panu jest — spytał Horst Kurzbach Sadowskiego, kiedy się przed wieczorem spotkali przed mieszkaniem Olszyńskich.

— Nic. Tylko chciałbym, aby Olszyński jaknajprędzej wyjechał — odrzekł tenże po niejakiem wahaniu.

— Możesz pan być spokojnym — zapewnił Kurzbach. — Wymowa panny Bruzdowicz poskutkuje. Zresztą przekonamy się niebawem.

— Za dni parę mógłby już pojechać. Zdrowszy jest znacznie — napomknął chemik.

— Przypuszczam, że zastaniemy pana Jana usposobionym bardzo dobrze — dorzucił Kurzbach, wstępując na ganek.

Słodowski nie przeczył.

Weszli.

W mieszkaniu Olszyńskich było gwarno, prawie wesoło.

Goście brzostowscy: pan Bruzdowicz, Wanda i ciocia Eufemia bawili już od godziny. Jan oczekiwał ich przybycia w salonie. Usadowiony wygodnie na kanapie, liczył niecierpliwie wolno płynące chwile. Był bardzo wzruszony, ale twarz miał pogodną, uśmiechniętą. Wytężał ucho nasłuchując turkotu, bo pani Olszyńska, obawiając się, aby go nie raził jaskrawy odbrzask zachodzącego słońca, zapuściła firanki.

Pogniewał się nawet za tę zbyteczną, jego zdaniem, ostrożność, lecz ostatecznie musiał ustąpić stanowczemu życzeniu matki, która prócz tego salonową lampkę przysłoniła zieloną umbrelką. Nie pozwoliła również na zdjęcie opaski z chorego oka.

Nareszcie upragnieni goście przybyli. Powitanie było wzruszające.

Stary szlachcic prawie pędem podbiegł do usiłującego powstać Jana i sadzając go z powrotem na kanapie, zgięty w pół, długo w objęciach zatrzymał. Mówić nie mógł z rozrzewnienia, tylko chlipał, muskając sumiastym wąsem pulsującą skroń chorego.

Temu zaś, z ściśniętych natłokiem uczuć ust płynęły bezładnie radosne dźwięki; "dobrzy! zacni! kochani państwo!" przeplatane szybkim, gorączkowym oddechem.

Z kolei zbliżyła się pani Eufemia, a za nią Wanda, z twarzą bladą, z siatką błękitnych żyłek pod oczyma, które patrzyły, tkliwie, lecz smutnie.

Pierwsze wrażenie było dla niej nader bolesne. Widziała Olszyńskiego po wypadku kilka razy, ale nigdy nie wydawał jej się tak zmienionym, jak obecnie. Wynędzniała, zmizerowana postać, oświetlona zielonawym blaskiem lampy, zdawała się być nie z tego świata. Zarost, którego przedtem nie nosił, zapadłe policzki, czarna jedwabna opaska na czole, uczyniły Olszyńskiego prawie niepodobnym do tego, jakim był przedtem.

Pierś Wandy zafalowała bólem. Z trudnością stłumiła łzy wezbrane pod powieką... Rozchyliła drżące wargi, ale nim słowo zbiegło, ręka jej znalazła się przy ustach Jana.

Nie całował, tylko wpił się łakomie w tę błyskawicznie pochwyconą dłoń, niby dręczony pragnieniem wędrowiec w owoc soczysty, i trzymał tak sekund kilka bez przerwy, kładąc w ten słodki dotyk duszę całą.

Z jej źrenic polały się długo powstrzymywane łzy, co ujrzawszy Bruzdowicz, który podtrzymując Jana, również mokro miał w oczach, zawołał:

— Patacie państwo! ona beczy...

— A brat niby nie! — odcięła w te pędy pani Eufemia, odciągając obezwładnioną wzruszeniem Wandę.

Słowa te, wypowiedziane weselszym tonem, zrobiły wyłom w dotyczasowem usposobieniu.

Pan Bruzdowicz odstrzelił "ciotce" żartem, ta nie pozostała dłużną, pani Olszyńska dopowiedziała coś od siebie, Wala uśmiechnęła się ukradkiem i rozmowa potoczyła się swobodniej.

Zajęto miejsca wiankiem w pobliżu kanapy, posypały się urywkowe pytania i wykrzykniki, po większej części skierowane do Jana, na które ten, tłumiąc goszczące w piersiach wzruszenie, starał się odpowiadać spokojnie.

Po chwili, stary szlachcic, zamieniwszy znaczące wejrzenie z panią Olszyńską i córką, przystąpił prosto z mostu do głównego celu dzisiejszej wizyty.

— Szlachetny to był czyn, kochany panie Janie! — zaczął — ale nierozważny. Można było życiem taki eksperyment przypłacić! Bóg łaskawy zachował cię na pociechę matce i ku wielkiej radości nas wszystkich... Wszystkich — powtórzył z naciskiem — bo przyznać trzeba, że prócz nas — poprawił — o sercu, których chyba nie wątpiłeś nigdy, wszyscy... wszyscy co do jednego... Prawda? — zwrócił się do córki.

Wanda skinęła głową.

— Wszyscy — szepnęła.

— Uradziliśmy przeto — mówił dalej nie kończąc przerwanego zdania — że musimy się coprędzej postawić na nogi. Co było można zrobić w domu, to się zrobiło; ale tu, jak sam wiesz, o specyalistów trudno, więc trzeba na dokończenie kuracji wyjechać za granicę. Musisz być na nowo takim Jasiem, jak byłeś przed tem — dokończył wesoło, biorąc Olszynskiego za rękę.

Panna Bruzdowiczówna dorzuciła, w pomoc ojcu:

— Wszakże życie i zdrowie nie zawsze tylko do nas samych należy.

Olszyński westchnął, z dziękczynieniem spojrzawszy na mówiącą. Równocześnie spotkał się z błagalnem wejrzeniem matki. Staruszka sądząc, se zechce się opierać, zasyłała niemej prośbę.

Na chwilę zapanowało milczenie, podczas którego Jan zdawał się zbierać rozpierzchłe myśli. Wreszcie rzekł, przechylając głowę w stronę Wandy:

— Dobrze... Zrobię wszystko, co państwo zechcecie. Rozkazujcie.

— Victoria! — wykrzyknął Bruzdowicz i kując żelazo na gorąco, jął cały projekt wyłuszczać drobiazgowo, powołując się niekiedy na panią Olszyńską, która, uradowana powolnością syna, potakiwała za każdym razem gorąco. Pani Eufemia, ze swej strony, wtrącała aprobujące wykrzykniki:

— A to się wie! ma się rozumieć! Koniecznie trzeba... !

Panny milcząco poruszały główkami, chory zaś miał na wszystko jedną odpowiedź:

— Dobrze... dobrze... jak zechcecie.

Potem sam zaczął pytać, kiedy wyjazd nastąpić może, utrzymując, że czuje się tak silnym, że choćby jutro mógłby jechać.

Dotąd wszystko układało się dobrze. Olszyński wydawał się zupełnie zadowolonym, rozruszał się, na pożółkłej twarzy zakwitł rumieniec, a zdrowe oko błysnęło ożywieniem.

Korzystając z tego, Bruzdowicz dodał: — Myśmy tu wszystko za ciebie, bratku, obmyślili. Za parę dni skrzepisz się jeszcze lepiej i sakum pak w drogę. Nie trzeba odwlekać. Raz — zniżył głos — że matczysko poczciwe uspokoi się, odetchnie, powtóre... że z oczami nie ma żartów...

Olszyński, pobladłszy, dotknął ręką opaski.

Bruzdowicz, zaniepokojony tym gestem, pospieszył:

— Niebezpieczeństwa żadnego niema. Ale zawsze.. organ delikatny... Specyalisty potrzeba! specyalisty... to grunt!

I nie dając Janowi przerwać, kończył, uśmiechając się pobłażliwie:

— Mamy wprawdzie medykament pod ręką... Ciotka z Wandzią postarały się o wodę z Lourdes... Żebyś wiedział, miałem codzień konsultacyę w domu...

— Tatku! — jęła się bronić zapłoniona Wanda.

— Ale to swoją drogą, a okulista swoją. Wszystko przygotowane... nie nie brakuje... fundusze mamy...

Na wzmiankę o funduszach, Olszyński, który właśnie uśmiechem dziękował za wodę z Lourdes, podniósł głowę i z widocznem zakłopotaniem wpatrzył się w mówiącego.

— To będzie dużo kosztowało — przemówił, przerywając.

— Co dużo! — oburzył się stary szlachcic — Cóż to, fabryki nie stać, czy co! A to dobre! Masz kogo żałować. Tyś im tysiące uratował i zdrowiem przypłacił! Byłoby dzieciństwem, dalibóg, mieć jakiekolwiek skrupuły, mój Jasiu! — jął przekonywać, trzymając dłoń Jana w swych rękach. — Dzieciństwo, dalibóg! Niechże pani dobrodziejka powie! — zwrócił się do pani Olszyńskiej.

— Sami się zaofiarowali z pomocą — odezwała się staruszka — a ja... przyjęłam...

— Nie ma przeto o czem mówić. Trudno się było przecież pytać cię o zdanie, gdyś walczył między życiem a śmiercią. A tyś się kogo pytał? hm! Skoczyłeś w ogień na ratunek i basta!

— Za to się nie płaci — odezwał się zwolna ale z naciskiem Olszyński.

— A któż mówi o zapłacie?! Spełniłeś ty swój obowiązek — ba! obowiązek, bohaterskie waryactwo, panie — pozwól i innym wypełnić, co do nich należy — naciskał Bruzdowicz. — Zresztą, to nie jakaś łaskawa filantropia. Przytem mylisz się grubo, jeśli sądzisz, że tu oddziałał jakiś przymus moralny... Słowo honoru! nie! Nie adoruję ja ich, ale... co sprawiedliwie, to sprawiedliwie!..

— Pan administrator osobiście składał nam dowody wielkiej życzliwości podczas twej choroby, Jasiu! — wtrąciła teraz matka.

— Pan Horst codziennie bywał — dorzuciła Wala.

A panna Wanda dodała łagodnie:

— Nie trzeba ludzi sądzić zbyt surowo. Olszyński spojrzał na nią z rozrzewnieniem. Powiódł ręką po czole, odetchnął z głębi piersi.

— Choremu wiele wybaczyć potrzeba — przemówił z odcieniem żalu.

Potem nachyloną nad nim matkę przyciągnął blizko ust swoich i rzekł z przymileniem:

— Czy im mateczka podziękowała za mnie? Do salonu wchodził Horst z Kurzbachem i Słodowskim.

— O wilku mowa! — wesoło powitał wchodzących pan Bruzdowicz.

Kurzbach rzucił badawczo okiem po otoczeniu, skłonił się paniom i co prędzej podszedł do Olszyńskiego.

— Nareszcie — zaczął, ujmując rękę Jana, którą ten do uścisku wyciągnął — wolno mi jest pana zobaczyć i podziękować... Nie moja wina, że się spóźniłem... ale mama — tu wskazał na panią Olszyńską — tak broniła dostępu, że do tej pory zawsze odprawiano mię z kwitkiem... Tak... tak...

Wybacz pan przeto, że teraz tak obcesowo i może nie w takiej, jakbym chciał, formie, załatwiam się z długiem wdzięczności i przyjm...

Potrząsnął trzymaną dłonią kordyalnie. Głos Kurzbacha brzmiał donośnie, pewnie, z wydatnym odcieniem serdeczności. Wygłoszone zdania płynęły z pośpiechem, znamionującym szczery poryw lub uprzednie przygotowanie się.

Olszyński, zakłopotany, próbował, przerwać kilkakrotnie, lecz nadaremnie. Wreszcie, odpłacacając za uścisk uściskiem, rzekł poważnie:

— Jeżeli o osobisty między nami rachunek idzie, to ja właściwie jestem pańskim dłużnikiem.

Głos mu drżał, na twarzy rozsiadło się wzruszenie. Horst wymawiał się od wszelkiej podzięki gestem, zaś pan Bruzdowicz, na którego czułe sceny oddziaływały niezmiernie, siląc się na żartobliwość, przemówił do stojącego na uboczu Słodowskiego:

— Chemiku! chodźże i pan do trójki. Popłaczecie się razem. Ja tymczasem poproszę szanowną gosposię o herbatkę.

— Waluniu! — przypomniała pani Olszyńska. Poczem obydwie zakrzątnęły się przy stole, zapraszając.

Niebawem całe towarzystwo, z wyjątkiem Jana, zasiadło do herbaty. Jan posiedział jeszcze chwilkę na kanapie, ale czując się osłabionym doznanemi wrażeniami, pożegnał towarzystwo i przeprowadzony przez Słodowskiego, udał się do swego pokoju na spoczynek.

— Zatem interes ubity — odezwał się teraz wesoło do siedzącego obok Kurzbacha, Bruzdowicz. — Byle pogoda dopisała, za dni parę wyprawimy naszego pacyenta w świat.

— Serdecznie się cieszę — odrzekł na to Horst. A pani Eufemia zauważyła:

— Powinien jednak ktoś choremu w drodze towarzyszyć.

— Gdyby nie zajęcie... ja sam... — przemówił Kurzbach.

— Możeby pan Słodowski — napomknęła doradczo Wanda, oglądając się za chemikiem, który jeszcze nie powrócił.

— Pan Stanisław! Jasiowi byłoby bardzo przyjemnie — potaknęła milcząca dotychczas Wala.

W źrenicach Horsta zaświecił odbłysk chytrej radości. Projekt Wali był mu bardzo na rękę. Lekceważył sobie w duchu takiego jak Słodowski rywala, ale chociaż obecność chemika była mu konieczną w wielu razach, rzekł, rzuciwszy okiem na Walę.

— Ze swej strony zgadzam się chętnie na projekt pani, kilka dni możemy się w cukrowni obejść bez pana Słodowskiego. Najchętniej go wyręczę.

Lecz pan Bruzdowicz przeciął kwestyę, ofiarując się towarzyszyć Janowi.

— Miałem wyjechać później. Wszystko jedno, przyspieszę wyjazd. Chyba, że mnie moje panie nie puszczą.

Na te słowa, Wanda powstawszy szybko, podbiegła do ojca i łasząc się jak kotka, obsypywała siwą jego głowę pocałunkami. On, bronił się niby uśmiecham, powtarzając:

— Tylko żadnych sprawunków. Wymawiam sobie! Jadę w charakterze siostry miłosierdzia, nie komisyonera... Żadnych sprawunków... Widzę już z miny ciotki, że o sążnistej konotatce myśli — zażartował w końcu z pani Eufemii.

Ta żachnęła się z udanym gniewem, ale na sprzeczkę nie było czasu, bo właśnie pani Olszyńska wystąpiła z dziękczynieniem, a równocześnie ukazał się we drzwiach wracający do towarzystwa Słodowski, który usłyszawszy, o co idzie, rzekł z prostaczą otwartością:

— Jabym Janowi dodał jeszcze innego Anioła Stróża.

Panna Bruzdowiczówna spiekła raka. Horst uśmiechnął się ironicznie, spoglądając w stronę panny Olszyńskiej.

Ta bez zastanowienia przycięła:

— Właśnie przed chwilą mówiliśmy o... Aniele Stróżu.

— Którym miał być pan — dokończył Kurzbach przygryzając wargi.

Słodowski, pomiarkowawszy się, potarł czuprynę.

Wala wybuchnęła śmiechem.

— Oj dziecko! dziecko! — skarciła staruszka, robiąc Słodowskiemu miejsce przy stole.

Rozmowa potoczyła się teraz weselej. Żartowano z siebie nawzajem. Najczęściej dostawało się chemikowi, którego panny stale "Aniołem Stróżem" sekowały. Przyłączał się do nich niekiedy Kurzbach, rzucając dowcipne półsłówka, o ile nie umiał dotrzymywać planu Bruzdowiczowi, który go na polityczną dysputę wyciągał.

Horst słuchał z roztargnieniem wywodów Bruzdowicza, potakując bezmyślnie we wszystkiem, czem bezwiednie skaptował sobie serce starego szlachcica do tego stopnia, że kiedy Kurzbach pożegnawszy towarzystwo wyszedł, zaczął go wychwalać.

— Szczególniejsza rzecz, jak się zupełnie odrodził od ojca. Niemca ani śladu... Złote serce, a głowa otwarta. Jak dłużej między nami pobędzie...

Pani Eufemia przerwała:

— Gdyby się tak jeszcze w okolicy ożenił.

— Bardzo dobra partya — zauważyła pani Olszyńska z  przekonaniem.

Wala wypiła pół szklanki herbaty duszkiem.

V.

Pan Bruzdowicz przywiózł bardzo dobre wieści. Wiedeńscy lekarze upewnili, że operacya udać się musi, a kuracyą, chociaż potrwa dość długo, pomyślnym stanowczo uwieńczona będzie skutkiem.

Jakoż w parę dni potem, jeden z uproszonych o to lekarzy nadesłał telegraficzne zawiadomienie o szczęśliwym przebiegu operacyi, a następnie listowny opis szczegółów, z doniesieniem o wybornym stanie pacyenta.

Około Bożego Narodzenia odebrała pani Olszyńska pierwszy list, pisany ręką syna.

Radość była wielka.

Jan potwierdził wysyłane poprzednio wiadomości, czuł się dobrze, martwiło go jedynie, że z porady lekarzy nie może opuszczać mieszkania przed zupełnem wygojeniem nerwu ocznego, co w najlepszym razie potrwa jeszcze kilka tygodni.

Odtąd co tydzień nadchodziły podobne listy. Jan pisał do matki, do Brzostowa, do Słodowskiego, dopytując się o wszystkich i wszystko, prosząc o częste i obszerne odpowiedzi.

I szły zapisane szczelnie ćwiartki codziennie prawie do kliniki wiedeńskiej.

Pani Olszyńska, pomimo tęsknoty za ukochanym synem, w każdym liście, pełnym macierzyńskich przestróg, prosiła, aby nie przyspieszał przedwcześnie przyjazdu, radząc przeczekać do cieplejszej pory, do wiosny. "Mój Jasiu — kończyła zwykle uspakajająco — nie troszcz się o mnie, o Walę. Zostawiłeś nas pod dobrą opieką. Zacny pan Bruzdowicz, Wanda, pan Stanisław, pan Horst, otaczają nas taką opieką, że niczego nam nie brakuje, chyba ciebie, mój drogi! Ale, mój Jasieczku, ja wolę czekać, czekać... byłeś nam zupełnie zdrów powrócił. Gniewałabym się bardzo, gdybyś inaczej postąpił. Ja chcę tego... ja proszę o to, mój drogi... "

Nieraz jednak przy pisaniu słów takich łza szczera padała na papier i tłumione westchnienie wydobywało się z piersi staruszki. Nieraz, po wyprawieniu listu na pocztę, padała Olszyńska na kolana, modląc się gorąco, aby jej Najwyższy prędko a szczęśliwie syna pod dach powrócił.

Pragnęła tego nie tyle dla siebie samej, ile dla Wali, zauważywszy z przestrachem, że w trzpiotowatem, nazbyt nieraz wesołem dziewczęciu zaszła jakaś nie dająca się niczem wytłómaczyć zmiana.

Zdarzyło się nieraz pani Olszyńskiej spotkać córkę siedzącą w kąciku ze smutną zadumą na twarzy, z obliczem bezmyślnie utkwionem w punkt jeden. Na widok matki zrywała się nerwowo, brała porzuconą robotę do ręki, lub zakręciwszy się po pokoju, wybiegała, nie mówiąc słowa. Czasem znów budziła się w niej nienaturalna wesołość. Siadała do fortepianu, wygrywała najskoczniejsze polki lub walce, albo też, przypadłszy do rąk staruszki, obsypywała je gorącemi pocałunkami, szepcząc zadyszanym głosem:

— Moja ty mateczko złota! serdeczna, jedyna! Czy ty bardzo kochasz swoją Walę!

— Zkądże to pytanie! moje dziecko? kocham... kocham — uspakajała wtedy staruszka przytulając złotą główkę Wali do ust drżących obawą.

Przytrafiało się to parę razy. Początkowo sądziła pani Olszyńska, że niepokój o Jana tak ujemnie oddziaływa na wrażliwą naturę Wali, po niejakim jednak czasie przyszła do przekonania, że po za troską o brata tkwić musi inna jeszcze jakaś przyczyna.

Zwierzyła się z tem przed panią Eufemią, opowiedziawszy szczegółowo swoje obawy.

Ta, wysłuchawszy, po krótkim namyśle zauważyła tonem pocieszania:

— Moja pani! W wieku Wali... cóż dziwnego... my przechodziłyśmy toż samo... Może się kim zajęła?

Olszyńskiej podobne przypuszczenie nie przyszło nigdy do głowy. Zaniepokojona, wyrzekła z powątpiewaniem:

— Ale w kim? Nikt u nas prawie nie bywa...

— A pan Stanisław! pan... Słodowski — napomknęła pani Eufemia.

Z piersi Olszynskiej wyrwało się westchnienie. Domysł był prawdopodobnym. Słodowski bywał codziennie, często rozmawiał z Walą na osobności, a dla całego doma okazywał tyle szczerej przyjaźni, że można go było rzeczywiście o "zamiary" posądzić.

I w gruncie rzeczy niktby nie miał nic przeciw temu, a najmniej sama Olszyńska, która Słodowskiego za jego przyjaźń dla Jana pokochała, jak drugiego syna.

Nie próbowała też przeczyć, lecz z całą otwartością wyznała, "że gdyby to było prawdą, byłaby bardzo szczęśliwą... "

Poczem obiedwie panie, stoczywszy na ten temat walną naradę, postanowiły, działając z całą ostrożnością, w największej tajemnicy, wysondować prawdę.

Odtąd staruszka zaczęła dawać pilniejsze baczenie na wzajemny stosunek Wali i Słodowskiego, który zawsze jednako serdeczny, wylany, każdego wieczora podawnemu zachodził w odwiedziny.

Często towarzyszył mu Horst Kurzbach i wówczas bywało najweselej. Wali wracał figlarny humor, ożywiała się, dowcipkowała, podżartowując z chemika, patrzącego w jej oczy jak w obrazek święty.

W staruszce serce rosło. Była prawie pewną, że domysł pani Eufemii miał zupełnie słuszną podstawę.

Pewność ta wzrastała z dniem każdym.

Tymczasem w cukrowni szło pozornie wszystko zwykłem trybem. Kampania była na ukończeniu. Plantatorzy zaczęli odnawiać kontrakty.

Zboże po Nowym Roku spadło jeszcze w cenie, ten i ów potrzebował pieniędzy, każdy przeto spieszył do cukrowni po zaliczkę. A zaliczki wydawano teraz, stosownie do rozporządzenia administratora, w zwiększonej normie. To niejednego zachęciło. Przytem Bruzdowicz zaniechał na razie opozycyi. Polubiwszy naprawdę młodego dyrektora, nie chciał mu z samego początku stawiać trudności, nadto straty, jakie fabryka poniosła wskutek wybuchu, skłoniły go po części do zmiany wymagań.

Nie zobowiązując się przeto do niczego na przyszłość, podpisał umowę na dawnych warunkach, zastrzegając jednak stanowczo w rozmowie z Horstem, "że na przyszły rok, da Bóg doczekać, nieodwołalnie zażąda podwyżki".

Młody Kurzbach zobowiązał się ze swej strony dołożyć wszelkich starań, aby w niedalekiej przyszłości módz plantatorom korzystniejsze ofiarować warunki. Na początek już zwiększył procent wydawanych wytłoków i melasy, wydzielanych poprzednio bardzo skąpo.

Ustępstwo to, na korzyść plantatorów uczynione, jakoteż powiększenie zaliczki na mórg zakontraktowanych buraków, usposobiło ogół interesantów dla nowego dyrektora bardzo dobrze. W rozmowach, toczonych na ten temat po okolicznych dworach, wyrósł Horst Kurzbach na człowieka dobrej woli, który, odmiennym niż ojciec postępować zamierza torem. Uznanie, jakim go darzył Bruzdowicz, z czem się stary szlachcic nie taił, szlachetny postępek z Olszyńskirn, układność w obejściu, zjednały mu w końcu najoporniejszych. Wiedziano przytem, że i w samej fabryce inaczej się teraz dzieje.

— Wziął podobno Niemców w karby — powtarzano sobie z zadowoleniem przy sposobności, co również nie mogło się nie podobać, a po części było prawdą.

W samej rzeczy, Horst Kurzbach mniej przestawał ze współrodakami i w stosunkach służbowych traktował ich chłodno i wyniośle.

Zdarzyło się, że parę razy, narzucającemu się ze swojem zdaniem, buchalterowi przyciął głośno ostrym tonem:

— Nie mieszaj się pan w nieswoje rzeczy. Nie potrzebuję doradców.

Coś podobnego spotkało również maszynmajstra Knotza i kasyera, ogół zaś dozorców karcił surowo za najmniejsze przewinienie.

Był to, nawet w pojęciu Gżyckiego, który niemniej miał obecnie utrudniony przystęp do osoby dyrektora, kurs nowy, a zupełnie niepożądany.

Współplemieńcy sarkali głośno, a że wszystko musi mieć swoją przyczynę, zaczęto śledzić dyrektora i ostatecznie odnaleziono zrozumiały dla wszystkich powód takiej raptownej zmiany popostępowania.

Intryga polska nie dawała rodakom Bismarka spokoju nawet w dziedzinie przemysłu.

W rzeszy obrażonych zaczęły teraz krążyć najprzeróżniejsze wieści o stosunkach młodego Kurzbacha z Olszyńskimi. W kółku domowem rozprawiano otwarcie, że dyrektor kocha się w Wali. Matki i córki były oburzone, zwłaszcza Knotzowa, która od czasu balu jubileuszowego niechętnym już na Olszyńskich spoglądała okiem. Doszło do tego, że przy spotkaniu zaczepiano Słodowskiego dwuznacznem pytaniem o "zdrowie panny Olszyńskiej".

Chemik, nie podejrzewając złośliwości, odpowiadał dobrodusznie, tłómacząc sobie tę niebywałą dotąd uprzejmość "niemiaszków" chęcią przypodobania się Olszyńskim, z którymi teraz dyrektor tak dobrze żyje.

I nie raziło go to bynajmniej.

Do dworku Olszyńskich, na szczęście, nie dochodziły długo te uwłaczające wieści.

Olszyńskie, po wyjeździe Jana, żyły w większem jeszcze niż poprzednio odosobnieniu, nie bywając po za kościołem i Brzostowem nigdzie; prócz Bruzdowiczów, Słodowskiego i Horsta nie przyjmując u siebie nikogo.

Nawet z Gżyckim, który dawnemi czasy zachodził niekiedy, widywały się rzadko.

Ten zresztą nie poważyłby się na żadną aluzyę.

Wielkie też było zdziwienie staruszki, gdy pewnego dnia z samego rana, zaszła do niej z wizytą żona maszynmajstra, pani Knotzowa.

Wali natenczas nie było, gdyż Wanda, będąc poprzedniego dnia, zabrała ją do Brzostowa. Osamotniona staruszka przyjęła niespodzianego gościa, rada w duchu, że będzie mogła z kim parę słów wymienić.

Knotzowa, wygłosiwszy na wstępie kilka zdawkowych komplimentów, poczęła się wypytywać o Walę, ubolewając łamaną polszczyzną, że "kochanej, drogiej, milutkiej panny Olszyńskiej" nie zastała.

— Bo, mam nawet maleńki interesik — mówiła, przerzucając kartki albumu, w którem znajdowała się duża gabinetowa fotografja młodego Kurzbacha z podpisem "przyjaciel" — prośbę do córeczki szanownej pani.

— Jakąż? — spytała staruszka, nie tając zadziwienia.

Knotzowa zakręciła się na kanapie, zmrużyła świdrujące oczy, przystroiła twarz w wyraz sztucznego zakłopotania.

Pani Olszyńska ponowiła pytanie:

— Czemże możemy służyć? Doprawdy, nie domyślam się...

— Ach, droga pani! — zaczęła teraz Knotzowa z uśmiechem tajonej złośliwości. — Ach droga pani! Nie wiem, od czego zacząć, niechże się pani za moją śmiałość nie pogniewa... ale istotnie... bez poparcia szanownych pań...

Przerwała znowu, badając, jakie początek przemówienia wywarł wrażenie. Olszyńska, nachylona cokolwiek, słuchała spokojnie, pogodnie, spoglądając na mówiącą.

Ta po kilku głębokich westchnieniach dokończyła:

— Mąż mój, równie jak syn pani, zapadł na zdrowiu. Chciałabym, żeby na jaki miesiąc wyjechał odpocząć... Inni przecie po parę miesięcy siedzą... Ale dyrektor ani słyszeć niechce o urlopie... Rzeczywiście zajęcia jest teraz przy montowaniu nowego kotła wiele...

— Skoro Jaś wróci — z chęcią męża pani zastąpi — wtrąciła staruszka.

— O droga pani! — wymawiała się Knotzowa — tego nie śmiałabym wymagać. Zresztą syn pani dobrodziejki zapewne czas jakiś jeszcze zabawi, a mój stary tak potrzebuje! tak potrzebuje!..

— Możeby w takim razie pan Słodowski... — napomknęła Olszyńska.

— O to już mniejsza... Roboty zaawansowane. Gdyby tylko pan dyrektor zechciał uwzględnić...

Wzięła Olszyńska za rękę.

— Pani złotal pan Kurzbach bywa u państwa codziennie. Prosiłabym o życzliwe słówko... pani... panny Wali przedewszystkiem...

Staruszka, chociaż nie domyślała się ukrytego znaczenia tej prośby, nie chciała przyrzekać, uważając, że pośrednictwo w tym wypadku byłoby poniekąd nadużyciem względów życzliwego człowieka.

Zaczęła tedy grzecznie tłómaczyć, że w sprawach fabrycznych rzadko rozmawiają z Kurzbachem, wątpi przeto, czy w tym razie wstawiennictwo odniosłoby pożądany skutek.

— Pan Kurzbach wydaje mi się w tych sprawach bardzo absolutnym — mówiła tonem grzecznej wymówki — mógłby się obrazić. Z drugiej strony jestem przekonaną, że gdy się go o co wprost poprosi, nie zwykł odmawiać.

— O! nie wszystkim! nie wszystkim — nacierała Knotzowa. — Dyrektor uprzedza się do ludzi, a do mego męża właśnie jest uprzedzony — wtrąciła z żalem. — Inaczej nie poważyłabym się trudzić szanownych pań... Ale wiem, czuję, że od tego wszystko zależy. Jestem pewna, powtarzam, że jedno słowo drogiej panny Wali...

Spójrzała znacząco i dokończyła:

— Piękne oczy wiele mogą.

Słowa te były nawet dla dobrodusznego umysłu Olszyńskiej zgrzytem, którego nie mogła nie pojąć. Jakoż chmura niesmaku i odczutej obrazy powlokła spokojna dotychczas twarz staruszki.

Powstała i rzekła zimno:

— Mylnie panią o naszych stosunkach z dyrektorem poinformowano. Ani ja, ani moja córka — dodała z naciskiem — nie umiemy w ten sposób skarbić sobie niczyich względów.

— Ależ droga pani! — przerwała Knotzowa, zrobiwszy przerażoną minę. — Jak dzieci kocham, nie myślałam nic złego... któżby śmiał przypuszczać! tak mi się samo z ust wyrwało... O droga pani!

Wyrzuciła cały potok wykrzykników. Ale staruszka zimniej odparła:

— Nie mówmy więcej o tem.

I nie zważając na siedzącego uporczywie na kanapie gościa, zaczęła uprzątać pokój, przestawiając machinalnie różne graciki z komody na stół, ze stołu na komodę.

Wysilała się na chłodny spokój, choć w sercu miała gorycz i ból.

Knotzowa po chwilowem milczeniu ponowiła ekskuzę, poczem z całą, uniżonością, pożegnawszy hamującą z trudem rozżalenie Olszyńską, wyszła.

Strzał był celny.

Po odejściu Knotzowej padła Olszyńską na kanapę. Ból szarpiący wypełnił pierś staruszki, nieuchwytny przestrach zawładnął sercem. Usiłowała skupić, przesuwające się błyskawicą, złowrogie myśli. Zjadliwe słowa otwierały przed nią całą otchłań gorzkich, wstrząsających przypuszczeń...

Broniła im się rozpaczliwie całą głębią macierzyńskiej ufności, a jednak w miarę, jak sobie uprzytomniała każda chwilę obecności młodego Kurzbacha, nie mogła oprzeć się bezwiednemu przygnębieniu. Było coś, czego dawniej nie dostrzegła, co w poczciwości swej inaczej tłomaczyła, a ludzie inaczej pojęli.

Nie wątpiła, że to tylko pozory, że w gruacie rzeczy nic złego stać się nie mogło, lecz i te powierzchowne oznaki zatrwożyły stroskaną matkę niepomiernie.

Długi czas przesiedziała w zamyśleniu, rosząc pomarszczoną twarz łzami, wreszcie doznała niejakiej ulgi. Groźne widmo zakazanego owocu zaczęło stopniowo maleć, podejrzenia słabnąć, a na ich miejsce występował tylko potężny żal do ludzi, co się na dobrą sławę jej dziecka targnąć śmieli.

— Dla złych wszystko złem — myślała, przypomniawszy sobie, że pierwszy Słodowski, którego uczucia nie pozostawiały żadnej wątpliwości, byłby to "coś" zauważył — Wala trzpiot! to prawda... ale Stanisław... tacy przeczuwają zwykle,.. Nie! nie! to być nie może! Czego to ludzie nie wymyślą...

Uspokoiła się znacznie, mimo to jednak na dnie duszy pozostać musiała jakaś gryząca wątpliwość, gdyż kiedy Wala, wróciwszy wieczorem z Brzostowa, zaczęła się według zwyczaju trzpiotać, staruszka napomniała z powagą:

— Moje dziecko! trzeba więcej zważać na siebie. Mógłby ktoś za złe mieć zbytnią wesołość. Ludzie ludźmi! sądzą powierzchownie, nie patrząc głębiej...

Twarz Wali w jednej chwili oblał rumieniec. Przysunęła się trwożliwie do matki, śliczne oczy zamgliły się żalem. Staruszka pogładziła jej włosy, powtrzając:

— Trzeba być uważniejszą. Bywa u nas pan Słodowski... człowiek cichy, zacny bardzo... bardzo... Mogłoby mu się to nie podobać...

Wala wydęła wargi, spłoszony tonem przemówienia matki figlaray uśmiech prześlizgnął się znów po zarumienionej twarzyczce. Malinowe usta szepnęły:

— Pan Słodowski? A cóż panu Słodowskiemu do mnie... mateczko!

Staruszka pogroziła żartobliwie.

— Alboż nie widzisz, dzieciaku, że on na seryo myśli...

Pierś Wali zafalowała silniej i przyspieszonym oddechem wybiegły słowa:

— Niech sobie myślił niech sobie myśli! Przesunęła ręką po czole i pierzchła jak fruczka do drugiego pokoju.

Teraz w przekonaniu pani Olszyńskiej nie ulegało najmniejszej wątpliwości, że Wala zajęta Słodowskim.

To wstydliwie wyrzeczone: "niech sobie myśli", ten rumieniec i ucieczka na samą wzmiankęo chemiku, były dla staruszki jasnym dowodem, że domysły pani Eufemii i jej własne spostrzeżenia nie są dalekiemi prawdy.

Zastanawiając się, przypomniała sobie, że i ona niegdyś, kiedy nieboszczyk ojciec Jana starał się o jej rękę, na sam dźwięk drogiego imienia pierzchała onieśmielona, kryjąc wzruszającą radość przed okiem najbliższych. A i to sobie przypomniała, że ta właśnie nieśmiałość była powodem, że ją posądzano o skłonność do innego młodego człowieka, dla którego przecież nic, prócz życzliwej przyjaźni, nie miała.

Własne wspomnienia utuliły do reszty wszelki niepokój, wobec czego uważała za stosowne zataić zupełnie przed córka bytność Knotzowej.

Po co bez celu martwić biedne dziecko złośliwą plotką? Udzielone ostrzeżenie wydało się staruszce na razie wystarczającem. W przyszłości, dla zapobiegnięcia jakimkolwiek niewczesnym przypuszczenim, postara się, aby podczas wizyt dyrektora nie zostawiać Wali samej, a potem... potem... niechno tylko Jaś wróci, to się i wszystko skończy. Powie mu cała prawdę, Jaś wybada Słodowskiego i...

Ta myślą żyła, a oswoiła się z nią do tego stopnia, że czasem wydawało się jej, że to wszystko już było, minęło, tylko ona z wielkiej radości zapomniała i po dawnemu oczekuje jeszcze.

I tak upływał dzień za dniem.

VI.

Wiosna wracała wcześniej niż zwykle. Już na Wielkanoc zazieleniły się pęki wierzbiny, wystrzeliły po miedzach kępki pierwiosnków i macierzanki, w ogródku Olszyńskich gałązki wisien okryły różowo-białe pęki, a razem z powracającem ciepłem nadszedł, list od Jana, że najdalej za dwa tygodnie powita ukochanych.

Pani Olszyńska liczyła godziny, minuty prawie, dzieląc się z każdym radosną, wiadomością:

— Już... już!

Wszyscy też oczekiwali tej chwili z niekłamanem pragnieniem. Wieczorne pogawędki w dworku Olszyńskich dźwięczały teraz ustawicznie: Jasiem, panem Janem, naszym kochanym pacyentem!

Przygotowywano uroczyste przyjęcie. Słodowski miał wyjechać na spotkanie, a pan Bruzdowicz in gratiam powrotu wyprawiał przyjacielską fetę.

— Co się odwlecze, to nie uciecze — zapowiadał — mieliśmy się zabawić przed tym nieszczęśliwym wypadkiem, powetujemy sobie teraz.

A pani Eufemia, która myśl wyswatania Wali za Słodowskiego wziąwszy do serca, przy każdej sposobności występowała z matrymonialnym projektem, parę razy szepnęła na ucho Ołszyńskiej:

— Dobrzeby było, żeby się tak przed przyjazdem pana Jana oświadczył. Byłaby. to prawdziwa niespodzianka. A nic tak nie krzepi, jak dobra wiadomość...

— Moja pani! — odpowiadała staruszka, z pobożnem westchnieniem wznosząc oczy ku górze. — Moja pani! dałby Bóg, dałby Bóg! ale ja nie chcę żadnego nacisku wywierać... Niech się samo ułoży...

Ale nie było w tem powiedzeniu prawdy zupełnej.

Gorąco pragnąc tego związku, pani Olszynska starała się, ułatwiając zbliżenie, dopomagać, aby "się to jakoś i jaknajprędzej ułożyło".

Coraz więcej dla Słodowskiego serdeczna, traktowała go z wylana poufałością, nieomal już jak członka rodziny, dla którego nie ma się żadnych tajemnic. Naumyślnie też, ilekroć zachodził, zostawiała go sam na sam z Wala, oddalając się pod jakimkolwiek pretekstem z pokoju. Wyszedłszy, z bijącem sercem oczekiwała, rychło-li za nia wbiegnie zapłoniona Wala z okrzykiem:

— Matuchno! jaka ja szczęśliwa! już... już... ! Ani na chwilę nie wątpiła, że to kiedyś nastąpić musi.

— Wyraźnie mają się ku sobie — rozmyślała nieraz. — Tylko obojgu na śmiałości zbywa.

Czasami przystawała pod drzwiami, podsłuchując. O czem też rozmawiają? Podglądała przez szpary, przez dziurkę od klucza.

Ale za każdym razem spotykał staruszkę zawód.

Siadywali w pewnem oddaleniu od siebie. Wala machinalnie liczyła "oczka" szydełkowej roboty, chemik, uśmiechnięty słodko, prztykał w palce lub gładził jeżowatą czuprynę, rzucając niekiedy półsłówka, na które otrzymywał zwykle obojętną odpowiedź.

Gniewało to staruszkę.

— Siedzą, jak trusie! Do czego to podobne! I chrząknąwszy na ostrzeżenie, wchodziła, niby z ciekawością pytając:

— O czemże to państwo tak zawzięcie rozprawiacie?

Ale zaraz nie mogąc się utrzymać w przybranym charakterze, dodawała z napomnieniem:

— Mogłabyś też, Wału, dać pokój robocie. Pan Słodowski chyba nie ciekawy!

Chemik, zawsze pogodnie uśmiechuięty, odpowiadał bezmyślnie:

— I owszem! i owszem...

I robił miejsce staruszce, która przysiadłszy na chwilę, znów po niejakim czasie wychodziła, z Pocieszającem przekonaniem:

— Może teraz...

Sceny takie powtarzały się prawie codziennie. Codziennie też odradzały się nadzieje, tak, że w końcu pojawienie się chemika było dla staruszki zwiastunem pożądliwie wyczekiwanej chwili.

— Już dziś, już dziś napewno — myślała, obrzucając badawczem okiem nadchodzącego gościa. — Ma minę bardzo seryo...

Ręce jej drżały przy powitaniu.

A i chemikowi przy powitaniu serce nieraz zabiło młotem.

Nieraz, kiedy z synowskim szacunkiem przykładał usta do wyciągniętych przyjaźnie rąk staruszki, kiedy uczuł wejrzenie wpatrzonych w siebie oczu poczciwych, tracił równowagę, opuszczała go zwykła trzeźwość, gorączkowy poryw wypełniał pierś. I wtedy, tylko wybuchnąć! tylko do nóg się rzucić! i prosić, i żebrać, i skamłać:

— Matko! dajcie córkę... na zbawienie duszy, dajciel Nikt jej bardziej mocno nie ukocha, zacniej nie uszanuje... matko! Pies wierniejszymi nie będzie, gołąb serdeczniej nie utuli... Dajcie! bo dłużej serca nie wstrzymać! Nie odtrącajcie! matko!

Lecz zanim rozfalowana myśl zdołała objąć zrodzoną w sercu prośbę, nim słowa ukuła, przejmował go nawskroś lęk dziwny, tłumił, odwracał na wspak rozbujałe przed chwilą chęci... Chemik zwieszał głowę i wchodził z uratowaną nadzieją, milczący, z dobrodusznie uśmiechniętem obliczem, z duszą, w której teraz bojaźń przed wielkiem szczęściem huczała głuszącem wszystko:

— Nie! nie! nie! Gwiazdki z nieba zachciało cisie chłopie! a zasię! Nie tykaj, bo ci popatrzeć nie pozwolą. ! Nie tykaj! Źrenice ci wypatrzeć wolno, ale więcej nic! nici nici Spłoszysz... zamigoce... zniknie... A tobie będzie ciemno, strasznie ciemno... Ciemniej niż teraz, gorzej niż teraz... straszniej...

Ale i taka rezygnacya rodziła się w umyśle Słodowskiego nie zawsze, jedynie w chwilach wielkiego naprężenia. Potem mijała i wtedy ogarniał go żal i jakaś niechęć do samego siebie.

— Głupcze jakiś koronny, Stachu! — rozmyślał po niewczasie, tłukąc dłonią, po szerokiem czole. — Skończyłbyś raz i basta! Poprosisz — dadzą... A nie! to... to...

Tego, coby się potem stało, nie dopowiadał nawet w myśli, tylko krył twarz w ręce i stygł.

Mógł tak godzinami siedzieć bez myśli, bez czucia.

Dopiero nadejście służącego budziło go z tej martwoty.

Następowała reakcya, skołatany organizm szukał wypoczynku w marzeniach lub pracy. Stodowski brał czapkę i wychodził na przechadzkę lub do fabryki, gdzie ze zdwojoną energia pracował. Przynosiło mu to doraźna ulgę, przedewszystkiem stawał się napowrót sobą, myslał na chłodno, przetrawiał odczute wrażenia i przychodził do przekonania, że w całej tej sprawie on jeden jest winien.

— Jużcić — myślał wtedy — nie umiem się brać do rzeczy. Korona mi z głowy nie spadnie, bo jej nie mam. Zresztą, po co ma koniecznie spadać? Byłem się tylko wygadać potrafił... W tem sęk... Tak mi coś gębę zamyka, że ani rusz! Z aniołembym prędzej umiał... Ale trzeba... trzeba... Choćby mię nawet nie tak kochała, to co? Ja jej nawet o to nigdybym nie prosił... może z czasem... sama... Byłem się tylko mógł wygadać, wycisnąć to, czego tu... pełno, że garścią brać! na życie starczyłI bił się w piersi tą garścią, która brać nie umiała, i z detenninacya ruszał znów do dworku Olszyńskich, ucząc się po drodze słów takich: "co to... no! czyste złoto! krew serdeczna!"

Oczy mu świeciły, twarz promieniała. Umiał! Teraz na pewno powie. Co będzie, to będzie! Trzymał się ostro do... progu. Na widok Wali nauka szła w las. Słodowski bąkał o pogodzie, o burakach, o cukrze nawet. Ale "czystego złota" nie mógł wydobyć może dlatego, że czyste.

Pot rzęsisty spływał mu z czoła... nie mógł. Gdzieś mu się słowa zapodziały, dźwięki pieszczone uciekły, drżących warg nie tknąwszy, choć je łowił dyszącym, przyspieszonym oddechem. Skupiał poplątane myśli, doprowadzał do porządku, zdobywając się na heroiczną odwagę i już tylko zacząć...

Gdyby nie kłębek różowej włóczki, który właśnie wypadł z cudnych rączek Wali... kto wie?

Musiał przecie kłębek podnieść. Na to tyle czasu potrzeba — zapominał. Niedobrze jest schylać się, gdy kto gorąco myśli. Krew zbiega z serca w same skronie i trochę duszno. Łatwo przytomność stracić. A nim człowiek przyjdzie do siebie...

To znów wejdzie ktoś, matka... spojrzy przenikliwie, choć czule, zagada, zażartuje, aż się znów wszystkie szyki pomieszają,. Z konieczności trzeba poczekać, upatrzyć swobodną, zupełnie swobodną chwilę. Nawet lepiej poczekać, "ułoży się" lepiej, pójdzie gładziej. Byle tylko kto nie przeszkodziłCzeka, istny młyn mając w głowie. Zamiast żarn — serce. Wiruje, trze pod czaszką, aż w oczach łupiel Już... już!

Tymczasem słychać czyjeś kroki!..

— Żeby to!.. — kląć musi w duchu, tak mu nie idzie. Znów przepadło.

Skrzypnęły drzwi. Wchodzi Horst Kurzbach. Teraz już na nic!

Słodowskiemu przykro, bardzo przykro. Ale nie może przecież tego powiedzieć. Godzina dziewiąta, przyszedł o szóstej: tyle czasu zmarnował. Nie przypuszczał, że już tak długo siedzi. Kiedy indziej się pospieszy, ale teraz trzeba dać za wygranę. Nie wypada nawet okazywać niezadowolenia. Przykro może być tylko jemu... Sam zawinił, więc sam cierpi. W dodatku Wala tak wesoła, uśmiechnięta, tak patrzy jakoś inaczej... Dziwna rzecz! Ile razy są we dwoje tylko lub choćby z matka, nigdy się tak nie śmieje... Chciałby, żeby się tak z nim jednym weseliła!..

Ale co tam! śmiech nie przychodzi na zawołanie. Naprzykład on sam teraz nie potrafiłby się naprawdę weselić, choć przecież ma twarz uśmiechniętą. Czemu się dziwić?! Nie będzie się dziwił. Zresztą...

— To takie proste! — rozważa. — Żebym tak umiał gadać na poczekaniu, jak Kurzbach, to co innego! Jemu łatwo, w salonach wychowany, a przytem... lekko... plecie trzy po trzy... A mnie... Tego, co jabym chciał powiedzieć, toby i on wykrztusić nie potrafił — pociesza się.

Ale mu jakoś z każdą chwilą bardziej przykro.

Nie wie dlaczego, lecz czuje, że mu się dusza łzawi... Nie usiedzieć dłużej. Żegna się, bierze kapelusz... Chcą, go zatrzymać. Pani Olszyńska zaprasza, a Horst, śmiejąc się, pyta:

— Gdzież to chemikowi tak pilno? Zostałbyś pan lepiej, poszlibyśmy razem...

Ale on zostać nie może. Nie. Gdyby tak jeszcze Wala przemówiła choć słowo... Ale gdzietam! i ona jakaś, mimo wesołości, zaniepokojona.

Spuszcza oczy, ręce jej drzą... Omal nie puściła trzymanej w ręku torebki...

Słodowski wychodzi powolnym, niezgrabnym krokiem. Przygarbił się, głowę zwiesił. Coś go gniecie ku ziemi, przyciska. Lżej mu bywało, kiedy uczniem na wakacyach w kolonu ojca worki pszenicy do spichrza nosił.

Ciepły, wiosenny wietrzyk niesie za nim echa prowadzonej w dworku rozmowy. Rozróżnia miękki barytonowy głos dyrektora, srebrne dźwięki Wali... Pani Olszyńska także coś mówi.Żal mu, że porzucił towarzystwo. Radby powrócił... Wstyd mu trochę.

— Kiedy ja będę do ludzi podobny — myśli. — To śmiechu, doprawdy, wartel Wysiedziałem się tyle czasu.... drugi toby... panie! Przecież raz odważyć się trzeba...

Wymachuje rękami z mocnem postanowieniem poprawy... jutro.

Czasem, w samotnych ścianach swego mieszkania zdobywa się na filozoficzny spokój.

— Sam nie dam sobie rady — rozważa wtedy — z kobietami tracę jakoś głowę. Ale niechno Jan powróci... Powiem mu otwarcie... Tak będzie najlepiej! Jan wybada matkę, Walę, a potem pójdzie wszystko jak po maśle... Oj! oj!

Na samą, myśl o tem Słodowski kurczy twarz i chlipie.,. wąsami rusza, jakby smakował.

Patrzy różowo w przyszłość. Niepotrzebnie się tyle nagryzł, nafrasował. Wszystko pójdzie jak po maśle!

Bo dlaczegóżby iść nie miało?

Jan zna go dobrze, uwierzy... Wprawdzie szlachcic, ale nie taki z pergaminu, tylko prawdziwy! Charakter! Pewnie powie pannie Wandzie, to i ta dopomoże... Bardzo zacna jest, a Wali dobrze życzy... I pan Bruzdowicz także... Oni wszyscy mu uwierzą... A Wala? Wala chyba musi wiedzieć, że ją kocha, jak... jak... jak to niebo nad głową jak tę ziemię, po której stąpa! Z chłopów pochodzi — to prawda, ale czy to chłop serca nie ma? Źle to może dla niego, ale dla niej wszystko jedno... Będzie kochał, będzie służył... Zrobi ją tak szczęśliwą, że aż strach!

Płynę mu teraz przez rozpłomienione, głowę marzenia świetlane, niby blaski słoneczne po błękitach.

— Niechno Jan powróci! — zaczyna marzyć. — Zaraz wszystko skończyć się musi. Odbędą się zaręczyny... Ma już nawet pierścionek z brylancikiem... A potem... potem...

Słodowskiemu się wydaje, że słyszy organy. Organista wyśpiewuje Veni Creator... na ołtarzu palą się woskowe świece... jasno... połyskliwie... Ksiądz robi znak krzyża świętego... Jeszcze chwilka! Jego! jego! na zawsze! po kres życia jego! Przysięgła!.....A iż cię nie opuszczę, aż do śmier-

ci!........ Wszyscy mają łzy w oczach, on jeden nie! Płakać, gdy w duszy takie szczęście?!...

Do nóg wszystkim padnie dziękować — ale płakać nie będzie! Szczęśliwi nie płaczą... chyba gdy... gdy szczęście ucieknie. Jemu nie ucieknie, skoro uchwycił — utrzyma. Któżby mu je zresztą zabrał... W orszaku sami życzliwi: stara, święta matka... matka, naprawdę już matka! szwagier... przy nim panna Wanda... pan Bruzdowicz we fraku... pani Eufemia... dyrektor Kurzbach,.. Tak jest, Kurzbach. Właśnie podchodzi do nich... ujmuje rękę Wali, do ust przyciska. Składa życzenia!...

Ewą się marzenia. Nieuchwytny ból spłoszył je wszystkie. Słodowskiemu nagle robi się gorzko... Wodzi smutnem okiem po pustych ścianach mieszkania. Jest sam.

I znów zaczyna filozofować. Chłopski, spokojny rozmysł bierze górę nad sercem. Podejrzeń nie ma żadnych. Olszynska... i niemiec! Poprostu niepodobieństwo! Coby na to sam Jan powiedział?!

— Zresztą — zaczyna rachować — taki Kurzbach, milioner, choćby nawet niemcem nie był... Nie! nie! Głupiemu powiedzieć... Wala go lubi, no! bo człowiek porządny i bardzo gładki... Lubi... ale... ale...

Tego "ale" ująć we frazes myślowy niechciał, tak mu się samo przypuszczenie bezcelowem wydawało.

Praktyczny umysł Słodowskiego nie umiał rodzić myśli bez celu. Różnica, zachodząca między siostrą oficyalisty, ubogą polką, a bogatym zwierzchnikiem, niemcem, była dla chemika czemś zupełnie wykluczającem jakiekolwiek zbliżenie.

Jakoż ile razy chwilowy podszept zmusił go do przykrych dociekań, oburzał się na samego siebie:

— Sensu niema! On co innego, ona co innego! Ani im to w głowie postało... Lubią się i koniec! Co mi to szkodzi!...

I pod tym względem proste chłopskie wyrachowanie uspakajało go najzupełniej. A przeczucie — to nastrajał zwykle tak słodko, że nie szeptało mu nigdy, równocześnie o nieraz snutych o jego osobie myślach Wali.

— Co mi to szkodzi! Naprawdę lubię tego chemika... taki śmieszny...

Wiedziała, że się w niej kocha. Pochlebiało jej to nawet. Z pustotą rozpieszczonego dziecka bawiła się prostaczym zachwytem Słodowskiego, nie zdając sobie dokładnej sprawy z takiego postępowania. Sama nie czuła dlań nic, prócz życzliwej przyjaźni. Ale cóż z tego? W tylu pannach przecie kochają się różni, a tylko jeden... Czy ona temu winna, że tym jednym nie będzie, nie może być Słodowski? Zresztą, nie ośmielała go niczem. Przychodził, przesiadywał, godzinami wpatrywał się w nią... Trudno zabronić komu patrzeć na siebie Niegrzecznie nawet byłoby gniewać się o to, zwłaszcza, gdy się kogo lubi. A Wala chemika lubi, naprawdę lubi... Taki śmieszny!

Siaduje na krawędzi krzeseł, prztyka w palce, gładzi jeżowatą, czuprynę i nic prawie nie mówi... Śmieszny, doprawdy śmieszny.

Czasem jednak przejmuje pierś dziewczęcia lęk trwożliwy... Słodowskiemu oczy świecą tak dziwnie, usta drgają, przyspieszony oddech aż o jej twarz uderza, choć chemik siedzi przynajmniej w oddaleniu pięciu kroków... A gdyby się tak przypadkiem oświadczył?

Ale nie! nie! On tego nie zrobi... nie będzie śmiał! Przytem on taki dobry... On powinien wiedzieć, że jej byłoby niezmiernie przykro, gdyby... gdyby...

Musiałaby mu wtedy prawdę powiedzieć, zmartwić... bo z pewnością zmartwiłby się bardzo. I ona żałowałaby go może troszkę... Był dla niej zawsze dobrym, nawet walca na jej życzenie tańczył! Pamięta "tego" walca... Chemik nie może wpaść w takt... potrąca drugich... pada... Potem podchodzi Horst i tańczy z nią... Ach! jak tańczy!.. Potem... straszny wypadek... Jaś...

Oczy Wali zachodzą łzami.

Naprawdę byłoby jej żal, gdyby się kiedy oświadczył...

W rozmarzonej wyobraźni widzi klęczącego u swych nóg chemika,.. Drży cała... Słyszy słowo miłość!.. Nie! nie! ona go nigdy pokochać nie może... nie będzie kłamała... Przykro jej, lecz nie może... Niech zapomni! niech wybaczy!

I wybaczy! On taki dobry! taki poczciwy!

Lepiej jednak, żeby się nie oświadczał.

Wala lęka się tej chwili. Podwójnie lęka... Słodowski zmartwiony... jej bardzo przykro... matka... Jaś!..

— Nie chcę! nie chcę! Niech tak wszystko zostanie jak jest — do czasu...

Potem wszyscy będą, wiedzieli, dlaczego... nie mogła chcieć inaczej! a pierwszy Słodowski... I przebaczy... On taki dobry! Wszyscy jej przebacza i cieszyć się będą wielkiem, wielkiem, jaśniejszem od słońca, szczęściem...

Będą zdumieni, ale radować się będą!.. Przecież sam pan Bruzdowicz mówił, że "dobrzeby było, żeby się tak gdzie w okolicy ożenili.. " Sama mama przytwierdziła, że to "bardzo dobra partya!" Pewnie, że dobra i... strasznie kochana partya!

Mamie będzie może troszkę... z początku... nijako... Bardzo lubi chemika i Jaś go lubi, ale przecież Horst Jasiowi życie uratował... Zresztą dla chemika będą oboje bardzo dobrzy... Będzie u nich codziennie bywał, jak teraz bywa... będzie patrzył... Horst nie powinien być o to zazdrosnym! Wie, że jego jednego kochała i kochać będzie bez końca... jego jednego! A i on żadnej innej nigdy nie kochał...

Powiedział jej o tem mało sto razy... A za każdym razem słodziej, milej... Z początku bał się troszkę... Pamięta...

Było to w Brzostowie.

Wandzia grała na fortepianio. Pan Bruzdowicz rozmawiał z mamą i panią Eufemią, oni we dwoje chodzili po pokoju, bo Słodowski jeszcze nie nadjechał. Brzękły dzwonki. "Pan Słodowski — odezwał się Horst — chciałbym czasem być panem Słodowskim. " "Dlaczego?" — spytała. "Bo mógłbym z panią mówić o... " — Urwał. "O czem?" "Boję się powiedzieć" — odrzekł.

Nie pamięta, co mu na to odpowiedziała. Potem już się nie bał, tylko mówił... Ona nie mogła nie słuchać, nie mogła mu nakazać milczenia, nie mogła płacić złem za dobre... boby umarła.

I dobrze zrobiła. Teraz wszyscy będą szczęśliwi! Niepotrzebnie też zalękła się tak bardzo, kiedy mama napomknęła, "że się to Stodowskiemu może nie podobać... "

Choćby...

Może tylko niedobrze postąpiła, nie odkrywszy przed matką całej prawdy? Może...

Ale wtedy sama jeszcze lękała się wierzyć we własne szczęście. Lękała się spłoszyć przedwczesnem wyznaniem...

Horst upominał, że musi najpierw swoją rodzinę przygotować. Ojca... braci... Kochany! on wszystko przewidział, a niczego przed nią nie zataił. Mówił, że się spodziewa wielkich trudności, lecz byle mu zawierzyła, przełamie wszystkie! Mój Boże! miałaby mu nie wierzyć! Wierzy, będzie milczeć, będzie czekać, aż... aż...

Zresztą niedługo już tego czekania.

Wczoraj po odejściu Słodowskiego wcisnął jej bilecik w rękę. Przeczytała przy nocnej lampce, gdy mama usnęła. "Przed przyjazdem Jasia wszystko się rozstrzygnie" — tak pisał, kończąc tysiącem całusów.

A Jaś już wraca za tydzień najdalej! Jak to dobrze, że wraca... kochany! najdroższy Jaś!

Szkoda tylko, że nie napisał nic więcej. Ma jej osobiście, ustnie powiedzieć. Byle tylko ten szkaradny Słodowski nie przeszkodził. Wysiaduje tak długo. Najlepiej byłoby go gdzie choć na jeden dzień wyprawić... Prawda! ma jechać na spotkanie Jasia... To bardzo poczciwie z jego strony. Jaś nikogo tak bardzo nie lubi, jak chemika...

Będzie im swobodniej. Może wyjdą, z Horstem na spacer? Czas piękny, ciepło.. Hyacynty już zakwitły, fiołki również. Ogromnie lubi fiołki. Bukiet, który dostała na owym balu od Horsta, był także z fiołków. Zasuszyła go na pamiątkę. Kiedyś... kiedyś pokażę mu bukiet i... listy pisane na małym różowym kwadraciku odczyta... Dopieroż się naśmieją oboje!

I na myśl o tem rozchylały się wdzięcznie karminowe wargi dziewczyny, błogi uśmiech żał fiołkowe źrenice. Biegnie do zwierciadła i składając nizki ukłon, szepce żartobliwie, zmieniając głos:

— Moje uszanowanie pani Kurzbachowej. Czy mąż w domu?

— Wyszedł do fabryki...

— Trzeba go skarcić. Zaniedbuje się. Przy drugiem śniadaniu nie pocałował żoneczki...

I marszczy brewki, jakby wszystko już rzeczywistością było.

Czasami jednak, zwłaszcza jeżeli Horst opóźnił wizytę, wstępował w pierś Wali jakiś smutek, ciężki, gorzki, gryzący... Ogarniało ją wtedy znieczulenie, pół-sen bolesny, z którego budził ją dopiero glos miękki, dźwięczny:

— Dobry wieczór!

Wówczas przecierała piąstką zamglone źrenice, jakby istotnie przed chwilą we śnie była pogrążona i, rumieniąc się jak wiśnia, odpowiadała szybko tonem serdecznej wymówki:

— Przestraszyłeś mię pan... Nie spodziewałam się już pana...

Pan uśmiechał się pod wąsem, brał wysuniętą ku sobie rączkę i długo trzymając w swej dłoni, szeptał:

— Pan... pan... Tyle razy prosiłem... błagałem, Walii najdroższa! Wszakże nikogo nie ma...

I dwie pary błyszczących oczu obiegają równocześnie wejrzeniem pokój dla sprawdzenia, czy istotnie "nikogo niema". Tym "nikim" mógł być Słodowski, matka, służąca wreszcie...

Nie ma...

Teraz dwie pary oczu świecą jeszcze żywiej, usta spotykają się w przelocie... Pana już niema, jest tylko: najdroższy! najukochańszy! mój! mój!

Ach! Nadchodzi mama. Z nią razem wraca pan... Siada skromnie z obojętnym wyrazem twarzy i ze światową układnością rozpoczyna salonową pogawędkę z panią Walą, która również zna się teraz na towarzyskiej etykiecie. Sznuruje usteczka, odpowiada półgłosem, spuszcza oczki lub spogląda na matkę pytająco, zanim odpowie. Niekiedy popłaczą się jej słowa, niekiedy znów powie coś bez związku.

Bo trudno, bardzo trudno czuć co innego, a mówić inaczej.

Pani Olszyńska sama to rozumie i, uśmiechając się pobłażliwie, myśli:

— Ze Słodowskim jest dużo śmielsza. Nic dziwnego! mają się ku sobie.

I ogląda się na drzwi, rychło-li chemik przyjdzie.

— Coś pana Stanisława nie widać? — zaczyna.

— A nie widać — potakuje od niechcenia dyrektor, a w duchu dodaje:

— Nie zmartwiłbym się, żeby zupełnie nie przyszedł.

Kiedy zaś Słodowski nadchodził lub przesiadywał zbyt długo, burzyło się w Kurzbachu wszystko i chwilami z trudnością panował nad sobą.

— Muszę to raz skończyć — postanawiał wtedy, przygryzając płowego wąsa. — Muszę! nim tamten powróci.

A patrzył przytem na Walę swemi dużemi oczyma z taką siłą, że w niej gięła się dusza cała niby nadbrzeżna, wiotka trzcina, gdy w nią rzeczna fala uderzy.

Bo z każdym dniem pożerała go większa namiętność, gwałtowniejsza chęć posiadania bezgranicznego, choćby na jeden moment tylko tej... tej... nie "ukochanej", lecz strasznie "pożądanej" istoty.

Mieć ją! mieć... uściskiem opleść, pierś do piersi przycisnąć, ustami wyssać z jej ust lubość rajską! wzrokiem roziskrzonym zajrzeć aż w omdlewającą jej duszę! a potem... potem... choćby karku nakręcić, byle z piekielnym tryumfem, byle w fibrach osiągniętej rozkoszy.

I na samą myśl o tem, dzika radość chwytała go za gardło, szalona żądza huczała w piersiach, tłumiąc wszystkie cichsze, lepsze, szlachetniejsze porywy.

Bo miał je niekiedy.

Miał chwile, w których żałość sumienia odzywała się zacną refleksyą, w których przez rozgorączkowany mózg szła szeptem błagalna prośba: "nie czyń jej nieszczęśliwą!"

I wstawał w nim żal jakiś, pragnienie zapomnienia i skrucha...

Miał takich chwil kilka.

Ale za każdym razem dobra wola ustępowała pod naporem rozuzdanych namiętności, które z tem większą, ujarzmiały go siłą.

Przyszło wreszcie do tego, że Kurzbach usypiał z myślą o Wali tej... jego Wali i budził się z szaloną chęcią jakiejś zemsty za to, że jeszcze jego nie jest.

Nie zadowalniało go to, co już osiągnął, podniecało raczej. Tkliwe szepty, uściski, pocałunki kradzione, któremi się od dłuższego czasu poił, rozpalały w jego duszy zarzewiem demoniczną zmysłowość, zacierając wszelkie pojęcie tego, co godziwe, a co nizkie...

Rychły powrót Jana nakazywał pośpiech. Horst postanowił nieodwołalnie zakończyć. Dotychczasowe spotkania z Walą ograniczały się na. domowem "sam na sam" lub przechadzce w pobliżu we dwoje. Teraz konieczność dłuższej rozmowy zmusiła go do postawienia wszystkiego na jedną kartę.

Olszyński wracał... Już tylko trzy dni względnej swobody pozostawało Kurzbachowi do działania! Jakoż nazajutrz po doręczeniu Wali bileciku" przyszedłszy według zwyczaju wieczorem, skorzystawszy z pierwszej sposobnej chwili, szepnął:

— Jedyna i ostatnia prośba, od spełnienia której szczęście zależy...

Opuściła aksamitne rzęsy. Oddech zamarł w jej piersiach. Wie, co będzie mówił! wie, o co będzie prosił... Już! już! nareszcie!

Nie... To nie to jeszcze... Prawda... on tego nie może jej powiedzieć tutaj... prawda nie może... Ale tam! tam...

Zafalowała pierś, w oku błysnął bezmiar nadziei, drżące usta szepnęły:

— Dobrze.

VII.

Z cukrowni do stacyi kolejowej było mil pięć ź okładem, przytem formalności paszportowe na granicy, przeprawa przez Wisłę zajmowały dość dużo czasu.

Jan, według listownej zapowiedzi, obiecywał przybyć południowym pociągiem.

Chcąc stanąć na czas, należało wyjechać na spotkanie zaraz po północy, zwłaszcza, że koniom trzeba było parę godzin wytchnąć.

Słodowski z głową pełną dyspozycyi i przestróg, z zawiniętym w starą gazetę kaftanikiem flanelowym roboty pani Eufemii, w który miał Olszyńskiego zaraz po opuszczeniu wagonu przystroić na drogę, wrócił, z dworku Olszyńskich, do siebie wcześniej niż zwykle.

Wypędzono go prawie gwałtem, aby nieco przed podróżą wypoczął. Rad nierad musiał być posłusznym, choć żal mu było miłego towarzystwa, tembardziej, że wszyscy, ożywieni rychłem ujrzeniem dawno niewidzianego Jana, w wyśmienitym byli humorze. Pan Bruzdowicz, który z "kobietami" w celu wyprawienia "niańki" przybył, dowcipkował jak na popis, przekomarzając się to z córką, to z panią, Olszyńską, to wreszcie z "niańką, " Słodowskim, bo taki dla chemika przydomek obmyślił. On też najbardziej nacierał, aby się "niańka przespała".

— Spać! spać! — przypominał co chwila. — Punktum dwunasta wyjechać trzeba. Droga kiepska, o wypadek nietrudno... Gotowe-ś się zdrzemnąć z powrotem i dzieciaka uchynąć! Miałbyś się z pyszna! Pierwsza mama skwitowałaby cię z przyjaźni i fora ze dwora! A może i ktoś więcej — dodał, spoglądając na córkę, która rumieniąc się, dodawała również:

— Wyobrażam sobie, z jaką to niecierpliwością pan Jan będzie wyczekiwał na konie z fabryki.

— Ach, żeby to już! — cieszyła się Wala. A Horst wtrącał poważnie:

— To od pana Słodowskiego zależy. Konie już zadysponowane.

W kółko jedno i jedno, nalegania i nalegania, że Słodowskiemu przykro nawet nieco było, że się go tak coprędzej pozbyć pragną. Ale wytłumaczył to sobie wielką niecierpliwością i nie opierając się dłużej, pożegnał towarzystwo, żegnany wzajemnie serdecznem:

— Do widzenia!

Niebawem po odejściu chemika wyjechali goście brzostowscy, pozostał tylko Kurzbach. Ale i ten, posiedziawszy chwilkę, zabierał się do wyjścia. Parę razy rozpoczynał pożegnanie i nie kończył. Pani Olszyńska, jak na złość, dosiadywała.

Wreszcie, złożywszy nizki ukłon, wziął za kapelusz i wyszedł, po chwili jednak wrócił po zapomnianą, papierośnicę.

— Przepraszani — rzekł na wstępie, drzwi uchyliwszy — zapomniałem...

Staruszki już w saloniku nie było. Postąpił kilka kroków.

— Zapomniałem papierośnicy — dokończył i szybkim ruchem zbliżył się do stolika, przy którym stała Wala.

Na twarzy dziewczęcia odmalował się błyskawicznie przestrach. Machinalnie cofnęła się w tył. Nachylił się ku niej i zdyszanym głosem szepnął:

— Walu! czekam! Królowo moja! nie bój się... Zawierz! Żywa dusza nie ujrzy... prosto ścieżką, do altany... Królowo moja! Czekam! Inaczej...

Ukazał na kieszeń surduta, z której sterczała błyszcząca lufa rewolweru.

Poczem, nie czekając odpowiedzi, pochwycił leżącą na stole papierośnicę i wybiegł na palcach.

Marmurowo blada Wala zatoczyła się i padła na najbliższe krzesło. Łzy cisnęły się jej do oczu, a płakać nie mogła.

Kiedy przed udaniem się do panieńskiego pokoiku przyszła matce powiedzieć dobranoc, drżała..

— Coś ty taka bledziutka? moję dziecko! — spytała staruszka, gładząc rozpalone czoło córki.

— Trochę mię głowa boli. Ci nieznośni panowie palą, tak dużo...

— Otwórz cokolwiek lufcik. Niech najdzie świeżego powietrza.

— Dobrze, matuchno! dobrze... otworzę... Przygarnęła się do piersi matczynych, przytuliła długo, silnie...

Po chwili, klęcząc przy łóżku, biła się w piersi i modliła gorąco, bardzo gorąco...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Słodowski, kazawszy się nocnemu stróżowi obudzić, rzucił się w ubraniu na kanapę. Przewracał się z boku na bok, nie mogąc usnąć.

Myśl, że z chwilą powrotu Jana spełnić się mogą, jego najsłodsze marzenia, spędzała mu sen z powiek.

— Trzeba było posiedzieć dłużej u Olszyńskich — myślał z niejakim żalem, przyciskając głowę do safianowej poduszki.

Stary, srebrny, ze szkół jeszcze, zegarek cykał powolnie płynące minuty, księżycowe światło snuło się migotliwemi pasmami po ścianach kawalerskiego mieszkanka.

Słodowski przymykał i otwierał oczy. Męczył się tak czas pewien, zmuszając się do snu, wreszcie rozebrały go marzenia — zasnał.

Obudziło go pukanie w okno i głos nocnego stróża:

— Proszę pana! już czas... konie gotowe. Ocknął. Począł się szybko ubierać do drogi.

Po chwili czterokonny powóz dudnił po gościńcu, wiodącym do granicy.

Noc była jasna, prawdziwie wiosenna. Ziemia perliła się rosa, błyszczały skiby świeżo pod jary siew zaoranej roli, ciepły wietrzyk szemra w rozpękających gałązkach drzew przydrożnych, z których długi cień kładł się pomostem, niby ciemna, poruszająca się plama na świetlejsze tło poblizkich pól i łąk. Na niebie nie było jednej chmurki, tylko lśniąca, sina, jednolita opona przybita złotemi gwoździami gwiazd do pełnego podniosłej ciszy firmamentu.

Ciszę przerywał tylko jednostajny turkot kół lub plusk bryzgającej niekiedy z pod kopyt końskich kałuży.

Słodowski, zagłębiony w powozie, patrzył przed siebie i marzył...

Na szerokiej drodze widno było jak na dłoni. Powóz toczył się szparko, czwórka kłusowała, parskając.

Nagle z boku dało się słyszeć wołanie:

— Hop! hop! hop! hop!

Stangret zatrzymał konie.

— Co tam takiego? — spytał Słodowski, wychylając się z powozu.

— Ktoś leci polem... Widzi mi się, że posłaniec z telegrafu, bo ma blachę na czapce... Poznał po koniach... i... krzyczy... Pewnikiem co do fabryki...

Jakoż po chwili nadbiegł zadyszany posłaniec.

— A to trzeba trafu — zaczął, kłaniając się Słodowskiemu — bo ja właśnie do wielmożnego pana z depeszą... Kazali lecieć co tchu, bo pilne... Mało brakowało... byłbym się rozminął!

Podał depeszę. Słodowski gorączkowo rozdarł kopertę. Rzucił okiem na podpis.

— Od Jana.

Czytał: "Uczestniczę w zjeździe cukrowarów w Pradze, przyjadę dwa dni później. Jan."

Poszukał drobnych pieniędzy i dając posłańcowi za fatygę, rzekł:

— Mało brakowało, a bylibyśmy się rozminęli W drodze... Zawracaj! nie pojedziemy — rzekł do stangreta — pan Olszyński nie przyjedzie.

Stangret spełnił rozkaz. Powóz zatoczył półkole. Stojący z odkrytą głową posłaniec zbliżył się teraz szybko i podsunąwszy się do pojazdu, skłonił się kilkakrotnie czapką do ziemi.

— A czego chcecie? może pokwitowania? To będzie trudno. Innym razem pokwituję — odezwał się Słodowski.

— Juścić, zdałoby się, wielmożny panie! ale...

Pocałował chemika w rękę, wzdychając ciężko.

Odbrzask nocny padł na twarz stara, znękaną. Słodowski obrzucił go bystrem wejrzeniem. Posłaniec wydał mu się znajomym.

— Ja was skądś znam — zaczął.

— Toć tyle lat robiło się w fabryce...

— Aha! przypominam sobie...

— Toć to Maciej Smak, wielmożny panie — napomknął stangret, zatrzymując konie.

— Maciej Smak z kotłowni?

— Ten sam, wielmożny panie — potaknął stary z westchnieniem, kłaniając się raz po raz.

— I cóż teraz porabiacie? — pytał chemik, dorozumiewając się, że stary chce go widocznie o coś prosić.

— W telegrafie na posyłkach, wielmożny panie... Wypędzili z fabryki... nie było się czego chwycić... Bieda, wielmożny panie! bo gdzie to staremu z takiej lataniny wyżyć...

— Pracowaliście dawniej na kotłach?

— Szpajzerem się było, ale...

Słodowski przypomniał sobie teraz całe wydarzenie i przyczynę wydalenia Smaka. Żal mu się zrobiło starego.

— Chcielibyście może powrócić? — spytał.

— Oj! oj! wielmożny panie! Ale to już na nic.

— Dlaczego? Staremu łzy zaświeciły.

— Na nic! wielmożny panie, na nic! — powtórzył, trąc łysą, czaszkę. — Tam na kotły za nic!

Pobladłe oblicze, lękliwe wykrzykniki byłego palacza, zaciekawiły Słodowskiego, więc znów spytał:

— Dlaczego? — a przypuszczając, że eksplozya mogła napędzić staremu takiego strachu, dodak

— Może wam strach, Macieju? Wstydzilibyście się... że tam raz był wypadek... to co! Śmierć i na prostej drodze znaleźć można. Zresztą, jestem pewien, że za waszego szpajzerstwa nie byłoby przyszło do tego.

Stary raptownie cofnął się w tył. Zaczął miąć trzymaną w ręku czapkę, aa daszek trzeszczał.

— Nakryjcie głowę — rozkazał Słodowski. Smak, nie spełniając polecenia, zbliżył sięznów i zdławionym głosem szepnął:

— Wielmożny panie! niech wielmożny pan pozwoli na stronę... ja coś powiem... Ksiądz nakazał... muszę...

Mówił nachylony do kolan chemika, trzęsąc się, jak liść przydrożnej osiki.

Słodowskiemu dziwną wydała się ta niespodziewana prośba. Skupił myśl. Nagle zamajaczyło mu w głowie przeczuciem, że zwierzenia Smaka mogą mieć związek ze strasznym wybuchem w kotłowni.

Wyskoczył z powozu i rozkazawszy stangretowi jechać stępa, gdy pojazd oddalił się dostatecznie, rzekł:

— Teraz mówcie, nikt nie usłyszy. Co będę mógł, zrobię dla was.

Stary już leżał mu u nóg i rychotał:

— To ja! to ja... wielmożny panie! grzeszny człowiek... Niemce skrzywdzili,... podkusiło mnie do pomsty... To ja... O mało-m nie oszalał! jak się to zło stało... Chciałem kilka razy wszystko wyznać... zachodziłem do pana Olszyńskiego... chorzał... Wielmożny panie, ja nikaj spokoju znaleźć nie mogę... U świętej spowiedzi byłem... Ksiądz kazał wielmożnych panów przebłagać... Chodziłem, alem nie śmiał, bojaźń mnie obleciała... Kryminał! O nieszczęśliwa godzina! na stare lata!...

Trząsł się, do nóg padał, szlochał, jęczał.

Słodowski z pierwszych słów wyznania zaczynał odgadywać, że ma przed sobą sprawcę wybuchu. W pamięci przesunął mu się żywo obraz nieszczęsnej chwili, ów huk straszny, trzask, bohaterstwo Jana, własne niebezpieczeństwo. Wzdrygnął się. W pierwszej chwili gniewny wstręt zatamował dostęp litości.

Jakoż z niechęcią probował wysunąć się z objęć, czepiającego się jego kolan, chłopa.

Ten poczołgał za nim, łkając:

— Wielmożny panie! ja sam nie wiedział, co robię. Kusiło mnie, kusiło... aż skusiło... Dzieciska głodem przymierały... Kobieta chorzała... a ja stary nie mogłem sobie dać nijakiej rady! któż takiego dziada weźmie do roboty? I taki mnie zdjął żal do tych... że mi tchu nie dało! Poszedłem jednej nocy... Zakradłem się przez park... nikt nie widział... Odkręciłem tylny wentyl... Oj! żebym był wiedział, że wielmożni panowie tam polecą, byłbym może szczezł, a zemsty zaniechał... Okujcie, wielmożny panie! te stare ręce, ale darujcie, bobym śmierci spokojnej nie znalazł!

Pierwsze oburzenie przemijało. Słodowski miękł, uczuwał litość dla pobudek tej zemsty. Spojrzał łagodniej.

— Widzisz, człowieku, do czego to mściwość prowadzi — odezwał się, podnosząc Smaka.

— Toć mnie jak ptaka z gniazda wypędzili!.. Siły stargałem... zdrowie... Wszyćko przez nich! przez nich! — zawodził stary.

— Nie. chrześciańska rzecz mścić się. Gdyby Maciej mnie lub pana Olszyńskiego poprosił, przyjętoby go z powrotem do fabryki... Cóż wam ze złego uczynku przyszło? Niewinni ludzie ucierpieli...

Chłopu łzy płynęły ciurkiem.

— Grzech, mój Macieju, grzech — mówił w dalszym ciągu Słodowski. — Sumienie was ruszyło, to i dobrze. Stary jesteś... nad grobem... Trzeba złe wynagrodzić... Przeciw panu Olszyńskiemu najwięcej...

— Nie chciałem, wielmożny panie! Oj, żebym był wiedział... żebym był wiedział. "

Znów objął nogi chemika.

— Pan Olszyński wraca. Przyjdźcie za trzy dni do fabryki. Przeproście...

— A wielmożny pan! wielmożny pan?

— Ja wam już odpuściłem wasz postępek. Żal mi was, Macieju...

Chłop zarychotał silniej.

— Biednaż moja dola! nieszczęśliwa! Po co mnie było krzywdzić! po co?!

Słodowskiego rozebrało współczucie.

— Dajcie pokój skargom, Macieju — przemówił życzliwie łagodnym tonem. — Zróbcie, jak mówiłem. Zło odrobić trzeba. Wróci pan Olszyński... co będzie można zrobimy, żebyście się na stare lata nie tułali...

Co rzekłszy, wydobył jeszcze kilka srebrniaków i wetknął je staremu. Poczem, nie zwlekając, podążył szybko ku pojazdowi, który się znacznie oddalił; wołając na furmana, aby przystanął.

Stary chłop pozostał na miejscu z piersią pełną żalu i skruchy.

— Staremu Smakowi, jak go z fabryki wypędzili, coś się pono w głowie popsuło — poinformował wyczekujący furman,

I zaczął opowiadać, jak Maciej. nocami po polach lata, zawodzi, pod figurami klęka i strasznie o coś się modli.

— Zeszłej niedzieli przez całe nabożeństwo krzyżem leżał, a po sumie to go ledwie na siłę z kościoła wyprowadzili, bo wyjść nie chciał, jeno się ciągiem w piersi bił i płakał, jak nieprzymierzając, dziecko. Ludzie pedają, że mu z biedy rozum pomięszało — rozwodził się gadatliwie.

Słodowski słuchał, milcząc. Był przygnębiony. Wyznanie starego chłopa odświeżyło mu w pamięci cały przebieg zaszłych wypadków, które i jego w koło smutnych wydarzeń wplotły. Mimo całej ohydy zbrodniczego zamachu, uznawał w tym, ziejącym zemstą chłopie, narzędzie ślepe, poddające się gwałtownemu porywowi odwetu za doznaną krzywdę. Pojęcie krzywdy i zemsty splatały się w jedną spójną całość przyczyn i skutków.

W umyśle Słodowskiego zrodziło się bezwiednie pytanie: czy on, człowiek wykształcony, dałby się porwać w danym wypadku podobnemu uczuciu? Czy w razie krzywdy umiałby przebaczyć wspaniałomyślnie?

Rozważał, przeżuwając wpojone w duszę zasady humanitarne, a nie znajdując stanowczej odpowiedzi. Myśl krążyła w zaczarowanem koie przeczeń i twierdzeń.

Wreszcie zmęczony, dał pokój nużącej refleksyi. Wjeżdżano na terytoryum fabryczne. Niebawem pojazd zatrzymał się przed mieszkaniem chemika.

Było dopiero po pierwszej, ale Słodowski nie chciał się już kłaść na spoczynek. Zapaliwszy lampę, odczytał powtórnie telegram.

Przyszło mu do głowy, że dobrze byłoby zawiadomić panią Olszyńską z samego rana, że Jan przyjazd opóźnił.

— I do Brzostowa trzeba dać znać. Odłoży fetę — myślał.

I siadłszy przy stoliku, napisał kilka słów objaśniających. Włożył w kopertę razem z depeszą, i zaadresował.

— Stróż rano doręczy. Nie będą się spodziewali napróżno — układał, biorąc za czapkę.

Wyszedł z zamiarem odszukania nocnego stróża.

Ruszył ku budce szwajcara. Tu napotkał stróża. Nadmieniwszy w kilku słowach o przyczynie powrotu, dał mu list z poleceniem jak najwcześniejszego doręczenia,

Poczem zawrócił ku domowi. Zrobił kroków kilka, przystanął... rozglądając się w okół. Nad kadłubem nieczynnej w tej porze cukrowni płynął księżyc, złotym odpryskiem promieni trącając o olbrzymie kominy, dalej skąpane w gwiaździstej rozświetli lśniły blaszane dachy zabudowań fabrycznych, za niemi szare masy gwarzących szeptem konarów drzew parkowych.

Wszystko zdawało się śnić, marzyć, odpoczywać. Jakiś błogi bezruch wytchnienia kładł piętno na każdym przedmiocie.

Słodowskiego pociągnęła cisza uśpionej ziemi.

Trzeźwiąca świeżość nocnego chłodu oddaliła potrzebę snu. Postanowił przejść się. Minął własne mieszkanie i bezwiednie skierował się ku domkowi Olszyńskich.

— A może jeszcze nie śpią? — myślał, idąc wysypaną żwirem ścieżką. Przychodziło mu na myśl, że upojona radością z blizkiego powrotu Jana, matka, może jeszcze czuwać. Nie raz dłużej dosiadywali, a zresztą... Co mu to szkodzi zajrzeć?

Szedł, dotykając dłonią żelaznych sztachet ogródka.

Brama podwórzowa była uchylona do połowy. Wszedł na dziedziniec.

W dworku było ciemno, tylko z bocznego okna przedzierało się przez szyby nikłe światełko nocnej lampki.

Podszedł bliżej. Lekki wietrzyk załomotał w obrastąjącem ganek dzikiem winie, prześlizgnął się po szklanych taflach werendy, zabrzęczał i ścichł, przelatując nad głową wpatrzonego w dworek chemika.

Słodowskiemu zaczynało gorzeć w piersiach.

O kilka kroków, za kruchą ścianą cegieł, tam... śpi jego skarb, jego szczęście, jego wszystko !... Złota główka tonie w miękkich fałdach poduszek... rączki skrzyżowane na kołysanej sennem marzeniem piersi... lepkie koralowe wargi sączą oddech ciepły, odurzający, jak woń rozpękających jaśminów!

Czar ! czar ! czar!

Słodowskiego spowiła słodka zaduma.

Wpośrodku gazonu leżał duży odłam polnego granitu, około którego rosły zwarte kępy bzu.

Czatujący pod oknami Słodowski, skierował się w tę stronę. Jakiś gwałt rozkoszny nie dozwalał mu odejść. Siadł na zwilgoconym rosą głazie. Głowa mu opadła pod brzemieniem upajających myśli, wsparł ją na dłoni i marzył.

Gazon był pełen rozsadzonych na wiosnę roślin, ułożonych symetrycznie w deseń. Niektóre zakwitały. Różnobarwne wieżyce hyacyntów wystrzelały z szablistych opon zieleni, opuszczone główki narcyzów tuliły się do siebie, z mięsistej łodygi tulipanów zwieszały się, oczekując rannego świtu, kielichy, sztywny bukszpan, okalający klomby, niby żołnierz na warcie, czuwał nad obozowiskiem śpiących kwiatów.

Słodowski powiódł okiem po tych niemych świadkach swej zadumy.

Wśród ciszy jasnej, księżycowej nocy, drobne roślinki wydały mu się bratniemi istotami, które czuja, myślą z nim razem i równie jak on wyczekują na coś bardzo drogiego...

Tylko cierpliwiej od niego. Bo oto przysiadły wiankiem w pulchnej ziemi i milczą bez prośby. A jemu w piersiach gra, serce dzwoni i dzwoni, a krew burzy szumem, niby potok górski po dnie skalistem. Wszystko w nim domaga się czegoś głośno. Całego siebie słyszy...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W przestworzu zamigotała spadająca gwiazda.

Słodowski podniósł głowę.

Nagle doleciał go szept ludzkich głosów... Stłumiony dźwięk jeden, potem drugi...

Uczuł stalowe zimno w całem ciele. Instynkto wnie cofnął się za zręb głazu. Nogi się pod nim gięły, przykucnął...

Szeptanie rosło. Z ogrodowej altanki wynurzyły się dwa cienie...

Na wysypanej piaskiem ścieżce rysowały się wyraźnie sylwetki dwóch głów, dwóch postaci. Szły nachylone ku sobie pierś przy piersi. Przed niemi biegł echem szmer lekko stawianych kroków. Szept zbliżał się i rozlewał strugę cichych, jak westchnienie półtonów...

Słodowski znał te szepty! znał!

Dech zamarł mu w krtani.Ścieżką ku oświetlonemu nocną lampką oknu kroczył Horst Kurzbach z Walą pod rękę, oplatając jej kibić ramieniem...

Słodowskiemu oślepiająca jasność zaświdrowała w mózgu! Przed oczyma zamigotały wszystkie naraz gwiazdy, niby kułe żonglerskie ręką sztukmistrza wyrzucone, chaos błyskawic uderzył w skronie... Zatargało... zapiekło... Jakaś miażdżąca siła chwyciła go całego w szpony, zgniotła serce, wyrwała z piersi... I zrobiło mu się nagle pusto, straszno, ciemno, jakby Bóg wszystkie światła przestworza zagasił!

Zachwiał się, padł twarzą na kamienną płytę, chwytając zębami głaz zimny. Kąsał... Rozdarta piekielnym bólem pierś broczyła rozpaczą tak wszechmocną, jak śmierć sama.

W Słodowskim gasło czucie, pustoszała dusza, konały zmysły. Otoczył go mrok czarny i głusza...

Wreszcie przejmujący, zdławiony jęk rozdarł powietrze.

Podniósł się, spojrzał błędnemi oczyma... W ogrodzie nie było nikogo. Rzucił się pędem ku altanie. Zgrzytliwy śmiech wykrzywił mu usta. Wbiegł... padł całym ciężarem na jedną z ławek i znów się zerwał. Zaczął, jak pies, tropić odciśnięte na piasku ślady.

Teraz miał już łzy w oczach. W sercn rodziła się bolesna skarga:

— Krzywda! krzywda!

Zmartwychpowstawał w nim ból i trzeźwił.

Słodowski przytomniał.

W miarę wracających pojęć okrutnej prawdy, rozrastała się w jego duszy rozpaczliwa żałość, jakieś wołanie o litość, pragnienie czegość, w czemby boleść utopił, smutek zagładził — chęć pomsty.

I wydało mu się teraz, że stanęła przy nim siwa, skurczona postać starego wyrobnika, groźna, straszna, dzika, że żylasta pięść podnosi i szepcze:

— Wszystko przez nich ! przez nich!... Chwycił się za głowę.

— Tak ! wszystko przez nich ! Bezwiednie zacisnął dłonie, straszna groźba strzeliła mu z oczu.

— Zabić! zabić! zatłuc jak psa! zdusić!! Wpił palce we własne ciało. Na czoło wystąpił mu węzeł nabrzmiałych żył, w głowie huknęło:

— Krzywda! krzywda! krzywda!

I jak śmiertelnie raniony zwierz, zaczął biedz ku bramie...

Nagle... Jakiś przedmiot lśniący zaświecił mu przed oczyma... Przedświt ranny siał już błyszczem po ziemi.

Na ścieżce leżał duży skórzany portfel ze stalową klamrą.

Słodowski podniósł portfel, roztworzył. W jednej z przegródek była fotografia... Wali. Zatoczyło nim. Ręce błyskawicznie podniosły fotografię ku ustom... i opadły bezwładnie, jak złamane skrzydła.

Twarzą chemika wstrząsnął skurcz niewysłowionego bólu, lodowata sztywność naprężyła wszystkie mięśnie.

Spojrzał na dworek Olszyńskich raz... drugi... trzeci... I jak automat powlókł się do swego mieszkania.

Tu płakał długo.

VIII.

Skórzany kufer, kilka zawiniątek leżało na środku pokoju. Słodowski spakował wszystkie rzeczy. Śpieszył się, żeby przed przyjściem służącego skończyć.

Wyjechać! ucięci zniknąć! było teraz jedynem jego życzeniem.

Blady był, bezduszny, ale spokojny o tyle, że zdawał sobie dokładnie sprawę z tego, co zaszło, i z zupełną samowiedzą postanowił opuścić fabrykę.

W kilkugodzinnej rozpacznej walce, w której grzebał szczęście, zetlił się płomienny poryw pierwszego bólu.

W pierwszej chwili nieokiełznany żal pchał go do zemsty, do wzięcia bezwzględnego odwetu za trawiące go cierpienia.

Byłby biegł zaraz, zabijał... a jej... rzucił w twarz klątwąl zdeptał, poniżył, zniesławili...

Ale na samą myśl o tem zdjęła go niemoc, krusząca wszelką wolę, ogarnęła bezwładza rozczulenia...

Jął żałować już nietylko siebie samego, ale i jej... Wspomnienia złudnych marzeń odżyły, a jednocześnie jakiś głos tkliwy, dobry, prosił w duszy:

— Daruj! przebacz!

Potem tenże głos pytał jeszcze: o prawo do pomsty nad nią? o winę? żądał dowodów tej winy... I radził:

— Stało się... Wyjedź, zapomnij! Uczyń to dla niej ! Kochałeś!...

Słodowski chciał sią bronić, odtrącić od siebie ten szept błagalny. Niemógł. Usta powtarzały:

— Kochałem! kochałem !

I coś zapadło się w nim, aby nie powstać więcej. Uczuł ulgę. Z lodowatym spokojem zaczął się zbierać do wyjazdu.

Tak będzie najlepiej. Zniknie... bez śladu. I nikt nie będzie wiedział, dlaczego... Nikt! A potem? potem? kiedyś... kiedyś...

Jednej myśli pozbyć się tylko nie mógł. Nikt nie będzie wiedział, ale Kurzbach musi wiedzieć...

Tego rachunku nie zostawi przyszłości. Własne szczęście pogrzebał na zawsze ! ale cudze... jej... ocali... choćby mu serce pękło! ocali... Albo... zabije...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Była godzina dziewiąta, kiedy Słodowski chwiejącym krokiem wchodził do mieszkania dyrektora. Wszedł nie zapukawszy nawet we drzwi.

Horst Kurzbach siedział przy śniadaniu.

Szwajcar w rannym raporcie doniósł mu już o powrocie chemika i opóźnieniu przyjazdu Olszyńskiego.

Zaczął tedy:

— Wiem już, wiem... Wrócono pana z drogi, pan Olszyński nie przyjechał.

— Mnie wrócono z drogi — powtórzył, jak echo, chemik. — Wróciłem przed pierwszą  — dodał z naciskiem, zbliżając się do stołu.

Mówił sucho, bezdźwięcznie. Kurzbach, który już wyciągał rękę na powitanie, spojrzał nań zdumionemi oczyma.

Teraz dopiero spostrzegł, że z Słodowskim dzieje się coś niezwykłego.

Ten, nie spuszczając zeń lodowatego wejrzenia, szukał po kieszeniach, rozpinając nerwowo zwierzchnie ubranie.

Kurzbach, powstawszy, machinalnie cofnął się wstecz.

— Co panu jest? panie Słodowski! — zawołał targnięty złem przeczuciem.

W tej chwili duży skórzany portfel znalazł się przed nim na stole.

Stodowski, podany naprzód, z rękoma wspartemi o poręcz krzesła, syknął:

— Zdążyłem na czas, aby znaleźć pańską zgubę...

Zarówno ton głosu, jak i cała postawa chemika, nie dopuszczały najmniejszej wątpliwością Sytuacya była jasna.

Kurzbach chwycił gorączkowo za portfel. Poczerwieniał, a potem zbladł. Błysk zjadliwego gniewu, zmieszanego z odcieniem mimowolnego zatrwożenia, odmalował się w sinych źrenicach Horsta. Podniósł trzymany portfel w górę, zamierzył się... Zdawało się, że rzuci nim w twarz przeciwnika...

W powietrzu warknęły dźwięki, które razem zlane utworzyłyby wyraz... szpieg!

Słodowski szarpnął krzesłem.

Kurzbach zmełł w ustach niedopowiedziany wyraz. Trzymająca portfel ręka opadła mu z łoskotem, uderzając o stół.

— Cóż więcej? — szepnął wyżywajaco, zdławionym głosem..

Słodowski nie zmienił pozycyi. Postawione w słup oczy patrzyły groźnie, twarz blado-sina ani drgnęła.

Po chwili złowrogiej ciszy, nie spuszczając z Kurzbacha stalowego wejrzenia, spytał głucho:

— Czy pan się ożeni z panną Olszyńską? Mówmy na chłodno.

Kurzbach nie spodziewał się tak wręcz postawionego pytania. Przypuszczał, iż posypią się groźby, zniewagi, klątwy... Był zresztą zdecydowany na wszystko, pewien, że podwładny mu oficyalista, po chwilowym wybuchu, ostygnie. W ostateczności gotów był doprowadzić starcie do honorowego rozstrzygnięcia. Odpowiednio też nastrajał się cały. Sprawa przybrała dlań najniespodziewańszy obrót.

Jakoż po chwilowem wahaniu, rzucił:

— Jakiem prawem pytasz pan o to? — Prawem uczciwego człowieka...

— Nie zwykłem zdawać sprawy ze swych postępków przed nikim!

Przychodził do siebie. Chłodny spokój Słodowskiego wydał mu się podejrzanym.

— Nie będzie śmiał — pomyślał i uśmiechając się wzgardliwie, kończył z naciskiem lekceważenia:

— Wystąpienie pańskie, panie Słodowski, tłómaczę sobie zwykłym w takich razach podnieceniem i nieznajomością form ludzi dobrze wychowanych... Tłumaczę sobie... i nie mam panu za złe! Nie umiesz pan być rycerzem swej damy. U nas takie sprawy załatwiają się w inny sposób.

Spojrzał szyderczo na zawieszone na ścianach rapiry.

Słodowski odczul szyderstwo. Sine pręgi na czole zarysowały się wyraziściej.

— Czy pan się ożeni z panną Olszyńską? — powtórzył z wysiłkiem.

Kurzbach padł na krzesło. Założył nogę na nogę i kołysząc się, zadrwił:

— Odpowiadajmy sobie wzajem na pytania. Jeżeli tak ma być już koniecznie. Ja pańskich romansów nie jestem ciekawy... a drogi do bohdanki nie zagradzam.

Czuł się panem położenia. W jego przekonaniu Słodowski bał się wszczynać awantury, postanowił też nie przedłużać drażliwej rozmowy.

— Skończmy to już raz — mówił. — Nie mam czasu... Nie nadużywaj pan mej cierpliwości.

Była to już pogróżka. Kurzbach zaczynał lekceważyć przeciwnika.

— Głupiec, zdjęła go zazdrość, zagalopował się, a teraz sam nie wie, co ma dalej robić — myślał, spoglądając na stojącego bez ruchu chemika, jednocześnie uczuwajac wzrastający gniew na tę kreaturę, krzyżująca jego plany. Bądź co bądź, mogły z tego odkrycia wyniknąć wcale nie pożądane dlań następstwa. Pomimo drażniącego wzburzenia, szukał wyjścia. Najwłaściwszem wydało mu się uspokoić Słodowskiego. Przynajmniej na razie zatarłby sprawę. W umyśle Kurzbacha powstała nieomal pewność, że jedyny pobudka wystąpienia chemika jest zazdrość. Dwukrotne pytanie: "czy się ożeni z panna Olszyńską?" utwierdzało go w tem przekonaniu.

Rozumował, nie bez gniewu:

— Trzeba go ugłaskać. Narobi niedźwiedź hałasu. Skompromituję się. Tamten przyjedzie... ładna zabawa. Niech to dyabli wezmą. Żal mi dziewczyny... Szkoda jej na panią Słodowską, ale...

I już otwierał usta, aby łagodniejszym tonem, bez szyderstw rozpocząć pertraktacye, gdy wyczekujący na odpowiedź Słodowski, wyprostował się raptownie, i odetchnąwszy, chrapliwie zawołał:

— Pytam się raz ostatni, czy się pan ożenisz? W Kurzbachu odżył gniew.

Podniósł się i gestem ukazując drzwi, krzyknął:

— Dość! Precz ztąd, ty! opiekunie niewieściej cnoty! ty polski chłopie!

W tej chwili stało się coś strasznego. Dwie rozkrzyżowane ręce sięgnęły przez stół... Kurzbach uczuł ból w stawach. Szarpnął się gwałtownie...

O cal od swej twarzy ujrzał piekący wzrok chemika, uczuł rwący oddech. Usiłował wyrwać się. Słodowski przypiął się don jak kleszcz, trzymał przeciwnika, przyciągając ku sobie i dyszał:

— Posłuchaj ty niemiecki szlachcicu! ja pójdę precz, pójdę! Za godzinę mnie nie będzie!... Ale ty!... ty! Bić się z tobą nie będę... Chłop jestem! dobrze powiedziałeś... Ale jeżeli ona jedną łzę uroni... zabiję, jak psa zabiję, choćby z końca świata wrócę... zabiję. Żeń się, albo...

Głos mu się załamał, ręce osłabły. Oszołomiony Kurzbach wydobył się z gniotących objęć. Mając wolne ręce chwycił instynktownie za poręcz krzesła w zamiarze obrony.

Słodowski uśmiechnął się gorzko; odetchnął ciężko, odstąpił krok od stołu.

— Widzisz pan, chłop po chłopska... — szepnął teraz zniżonym, mniej już przyschłym głosem. — Chłop po chłopsku... Wyjeżdżam... Panu zostawiam wóz i przewóz. Żeń się lub opuść te strony... — mówił, niejako z odcieniem prośby. — Nikt nie będzie wiedział co się stało. Ja wyjadę... nie powiem...

Urwał i znowu podnosząc głos, zawołał:

— Słyszałeś pan, niech ona nie cierpi. Inaczej... wrócę.

Potrząsnął groźnie pięścią i wybiegł z pokoju, nie czekając na odpowiedź.

Kurzbach stał długo nie ruszając się z miejsca, ogłuszony tem wszystkiem.

— Schone Geschichte!  — mruknął wreszcie, biorąc do rąk porzucony portfel. — Kreuzdonnerwetter! Nie przypuszczałem, iż mała narobi mi tyle kłopotu. Taki cham i... miłość! Ostatecznie głupia sprawa.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pani Olszyńska, odczytawszy doręczony przez stróża list, nadaremnie oczekiwała Słodowskiego.

Chemik wyjechał najętą furmanką, nikomu nie powiedziawszy dlaczego porzuca fabrykę i gdzie wyrusza. Domyślano się różnie.

IX.

Parlament huczał od braw rzadowców i protestów opozycyi.

Książe kanclerz przemawiał w obronie wielkiej ojczyzny niemieckiej, której zagrażały... piękne oczy Polek. Tysiące dzielnych synów Germanii legło już pod miłosnemi strzałami chabrookich Weichselmadchen! Setki Hansów i Michelów, Samsonów niezwyciężonej armii, śpiewało pieśń o kądzieli u nóg polskich Omfalij!

Książę kanclerz ostrzegał przed groźnem niebezpieczeństwem wynaradawiania się młodszych obywateli teutońskiego szczepu, za cenę uścisku alabastrowych ramion Polek. Dzieci małżeństw mieszanych, odpadały od wielkiego pnia niemieckiego, przyłączając się do nienawistnego szczepu Reichsfeindów!

Intryga polska ukuła z hymenu nowy, straszny oręż, przeciw bezpieczeństwu państwa!

Książę kanclerz mówił długo, mówił pięknie... śpiewał nawet.

Jak wytrawny monologista, dla urozmaicenia popisu nucił, atakując kochliwość niemieckich dziewic: Wo bist du teuerster Lagienka?Żaden tenor nie śpiewał z większem powodzeniem! Aula trzęsła się od oklasków, wśród których nikły nieliczne protesty posłów poznańskich i szydercze wykrzykniki katolickiego centrum.

Stenografowie machali pośpiesznie piórami, aby żadnego słowa nie uronić,

Z ławek i lóż co chwila rozlegał się entuzyazm niemieckiego patryotyzmu.

Druty telegraficzne pracowały bez przerwy, niosąc przemówienia kanclerskie na krańce świata:

Ludzkość, odbierała jeden policzek więcej, wymierzony ręką bismarkowska.

Na "Leipziger-strasse, " pod gmachem parlamentu stał różnorodny tłum gawiedzi, z niecierpliwością oczekując na nowiny.

Ulica brała udział w Polendebatach, manifestując swe uczucia przeciągłym szmerem.

Powtarzano sobie z ust do ust pojedyńcze ustępy mowy, jak rozdziały ewangelii, unosząc się, chwaląc, komentując. Z niektórych grup rozbrzmiewało szyderczo nucone:

— Wo bist du teuerster Lagienka?

W kawiarniach i "bierhalach" targowano tego dnia olbrzymio. Naród filozofów podlewał uniesienie patryotyczne, piwem.

Prosit! Prosił! Hoch! wybiegało chorałem z brandenburskich gardzieli na cześć warcińskiego dziedzica.

Wieczorem ukazały się nadzwyczajne dodatki pism z dosłownym tekstem mowy Bismarcka.

Rozchwytano je.

Cały Berlia czytał.

W jednej z pierwszorzędnych restauracyi, w której zwykle zbierał się świat dziennikarski, siedziało przy stoliku kilku wykwintnie ubranych młodych ludzi. Na stole, wśród niedopitych kufli piwa leżał półurzędowy dziennik Post. Jeden z biesiadników robił notatki, drugi rozglądał się ciekawie po pełnej sali gości.

Wokół politykowano zawzięcie.

— Wysłałem szczegółowe telegramy — odezwał się piszący, chowając notes — chciałbym jeszcze napisać jaki sensacyjny artykuł o... Polkach. Czy one na prawdę tak powabne? — spytał najbliżej siedzącego towarzysza.

Ten potaknął gestem, a potem rzucił od niechcenia:

— Ernest, znasz ty Horsta Kurzbacha?

— Doskonale. Kolega uniwersytecki.

— Ten mógłby ci dostarczyć materyału.

— Jakto?

— Mieszkał w tym kraju i miał podobno jakiś romans. Szkoda, że go tu nie ma.

— Nadejdzie. Bywa tu codziennie o tej porze — odezwał się drugi.

— To byłoby wybornie. Rzecz aktualna — zauważył Ernest Kubetschak. — Dokument życiowy... Więc powiadacie, że nadejdzie? Dawno go nie widziłem. Poczekamy? Dobrze... Kelner! piwa!

Stuknęli w kufle.

Gości co chwila przybywało.

Kubetschak z towarzyszami, rozprawiał popijając piwo o poczytności Gazety Szląskiej, której był korespondentem.

— A co najciekawsze — mówił — że i nad Wisła mamy z górą tysiąc abonentów. Lodz... Warschan... w każdej cukierni znajdziesz nasz organ. Polacy lubią czytać o sobie, choćby im nawet wymyślano.

Kończył tę uwagę, kiedy otwarły się drzwi, i do sali wszedł wysoki przystojny, blondyn, z twarzy pełną, szram.

— Oto go masz! — zawołał towarzysz Kubetschaka — Horst! Horst! pst! pst!

Przybyły, zauważywszy nawoływanie, zbliżył się do stolika.

Wymieniano powitanie.

Dziennikarz nie tracąc czasu zarzucił go pytaniami.

— Czytałeś mowę? Mój drogi! mam prośbę... nie odmów... Żyłeś w tym kraju... Potrzebuję pewnych szczegółów. Będziesz dla mnie nieocenioną kopalnią!...

— I owszem — odrzekł Horst Kurzbach niedbale. — Ale do czego ci to potrzebne, Ernest?

— Mój drogi, nie każdy może być Kurzbachem i nic nie robić. Jako dziennikarz żyję z pióra. Twoje zwierzenia będą wielce a propos. Z ust naocznego świadka... Czy to prawda żeś się durzył w Polce?

Roześmiał się. Po twarzy Kurzbacha przesunął się odcień zakłopotania.

— Niepoprawny! — żartował dziennikarz — Kelner! cztery halby! Jakże to było?

— Stare dzieje — odrzekł Kurzbach zamyślony;

Dziennikarz nie przestawał nalegać.

— Taki artykuł — przedstawiał — wywrze kolosalne wrażenie. Sam Bismarck gotów go zacytować w parlamencie!..

— A ty porośniesz w pierze — zauważył wesoło Horst.

— Stanie się sławnym od Renu po Odrę! — zażartował jeden z towarzyszy — Prosit!

Popili z kufli.

Na twarzy Kurzbacha zaigrał złośliwy uśmiech. Dziennikarz prawił w dalszym ciągu.

— Nie sądźże przypadkiem, że cię żywcem osmaruję. Bez nazwisk... bez nazwisk! i tak oględnie, żeby się nikt nie domyślił, jeśli ci na tem zależy.

Horst zrobił gest lekceważący.

— "Wszystko mi jedno. Nie myślę tam wracać przecie. Jestem dobrym kolega, daję ci zupełną carte blanche. Tylko nie kłam na mój rachunek...

Kubetschak obruszył się.

— Po co! Dam ci poprzednio artykuł do przeczytania. Bądź pewnym, że jednego nie dodam słowa.

— Zatem zgoda! Kelner piwa!

— Słuchamy! słuchamy!

Horst Kurzbach zaczął opowiadać. Dziennikarz z towarzyszami słuchali z początku uważnie, nie przerywając. W miarę opowiadania zaciekawienie słuchaczy wzrastało. Przygoda miłosna niemieckiego donżuana budziła coraz większe zajęcie.

Siedzący przy sąsiednich stolikach piwosze zaczęli również nasłuchiwać.

Kurzbach opowiadał z niejaką fanfaronadą, dosadnie, gładko. Wspomnienie podniecało go, zapalił się.

Słuchacze przerywali teraz wykrzyknikami:

— Schneidig! schneidig! Weiter! weiter! Dziennikarz zapytywał miejscami o niektóre szczegóły.

— Ostatecznie na czem się skończyło? Horst potarł czoło.

— Na niczem. Kochaliśmy się platonicznie! — odpowiedział.

— Innemi słowy odszedłeś z kwitkiem. Pokpiłeś sprawę, Horst!

Kurzbach popatrzył mu w oczy. Namarszczył się,

— Nie róbże takiej miny, jakbyś na mojem miejscu zyskał coś więcej. To śmieszne! — odrzekł drwiąco.

— No! no! — załagodził Kubetschak — nieco zdetonowany drwiącą uwagą. — Nie miałem tego zamiaru. Byłeś i jesteś mistrzem! — pochlebił.

Towarzysze potwierdzili, wyliczając zdobycze Kurzbacha ze szkolnych czasów.

— Pepi! Stephi... Karolinę...

— Nie warte jej trzewików czyścić — wybuchnął Kurzbach. — To inny typ! Nie róbcie nawet porównań. W całym Berlinie niema takiej...

— I to mówi człowiek żonaty! Gdyby się tak żona dowiedziała! — zauważył któryś z udanem zgorszeniem. — Nie daj pisać artykułu...

Horst wydął wargi.

— Moja żona gazet nie czytuje... Nie ma na to czasu... — wycedził niedbale przez zęby.

— Bardzo słusznie — zauważył Kubetschak — ale, ale... Cóż się z rywalem... z tym chemikiem stało?

— Niewiem. Nie widziałem go więcej. Chciałmię gwałtem zmusić do ożenienia... Nie przyszło do tego, bo, jak wiecie, ktoś ojcu doniósł i stary wywiózł mię coprędzej...

Zamyślił się.

— Wiecie co? — zaczął po chwili. — Dziś, gdy się nad tem zastanawiam... Przyznaję... Mało brakowało... Byłbym się ożenił,.. Tylko raz się kochał — dorzucił sentymentalnie.

— Zatem kanclerz ma racyę. Polki to niebezpieczny przeciwnik — napomknął półżartem dziennikarz.

Wybuch śmiechu zawtórował tym słowom.

Jeden tylko Kurzbach sposępniał.

Kelner podał nowe, kolejkę piwa.

Zaczęto teraz gawędzić o polityce. Kurzbach słuchał milcząc. Wspomnienia rozstroiły go. Wypróżniał kufel za kuflem, nie mieszając się do rozmowy. W końcu pożegnał towarzystwo i wyszedł, nucąc:

— Die schönsten Augen hat die Polin... Przyszedłszy do domu zrobił żonie awanturę. Pani Eliza Kurzbachowa płakała z żalu noc całą, rosząc rzęsistem! łzami świeżo powleczone poduszki. Rano zmieniła powłoczki. Porządek przedewszystkiem.

Jej Schatz miał cały dzień Katzenjammer.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W najbliższym numerze "Szlązerki" w rubryce "Z parlamentu" wydrukowano sensacyjny artykuł pod tytułem: "Polska Oyrce", Dzienniki polskie przetłumaczyły go dosłownie.

X.

Przed dworem w Brzostowie, przechadzał się pan Bruzdowicz z widocznemi oznakami zniecierpliwienia. Słońce skręcało już z południa; błyszcząca tarcza kompasu, umieszczonego w środku gazonów, wskazywała godzinę drugą,.

Pan Bruzdowicz chodził tam i z powrotem od ganku ku bramie wjazdowej, przysłaniał dłonią oczy, patrzył po widniejącej w oddali, wysadzonej topolami, drodze i mruczał z niezadowolenia.

— Nie widać. Już to Femcię puścić gdzie samą, zawsze na swojem postawi- Z pewnością wyciągnęła Jasiów na odpust. A prosiłem... Tłok, zaduch... I dzieciaka pewno zabrały...

Machnął ręką.

— Jaś, zdawało się, że taki energiczny człowiek... a okazuje się — pantoflarz! pantoflarzl Co niedziela toż samo. Nabożeństwo... nabożeństwem, ale żeby znowu wysiadywać godzinami... Stara Olszyńska rozumna kobieta, ale bigotka. I tę biedna Walę kierują po prostu na starą pannę... Dziewczyna od ludzi stroni... w książkach siedzi.. Od wyjazdu Słodowskiego nie do poznania. Ciekawa rzecz, co też między nimi zaszło? Dwa lata mija a nie dał znaku życia!.. Pewnie go wtedy odpaliła, chłopak wziął na ambit i drapnął... Nic mi do tego, ale radbym się prawdy dowiedział.

Przysiadł na ganku i zamyślił się.

Cofał się pamięcią wstecz i rozpamiętywał, poczynając od jubileuszu starego Kurzbacha i owego wypadku w kotłowni. Jak się to wiele zmieniło w tak krótkim okresie czasu!

Z Kurzbachów, z całej Niemczyzny nie pozostało prawie śladu. Stało się to raptownie i niespodziewanie. Równocześnie niemal z zagadkowem zniknięciem Słodowskiego, wyjechał młody Kurzbach i nie wrócił więcej... Nadeszła wiadomość, że Kurzbachowie zrzekli się dotychczasowych stanowisk. Prawdopodobnie wybuch w kotłowni odegrał tu jakąś rolę. Straty były znaczne, fabryka dała znacznie mniejszą dywidendę, hrabia się zraził, przytem, wobec stosunków w Poznańskiem, nie wypadało mu trzymać Niemców u siebie. ' Uległ po prostu opinii...

... Jaś został dyrektorem. Dawno mu się to należało. Szkoda tylko, że Słodowskiego niema. To także arcyporządny człowiek.. Myśleli wszyscy, że wyczytawszy w gazetach o ślubie Jasia, przyjedzie... Nie pojawił się. Nie wiadomo, gdzie się obraca. Tymczasem dziewczyna żałuje i więdnie. W oczach więdnie... Głupstwo się stało, straszne głupstwo! Co jej wtedy strzeliło do głowy? Żeby nie to, mogłaby mieć stara Olszyńska już drugiego wnuka po kądzieli...

Turkot zbliżającego się pojazdu wyrwał Bruzdowicza z zadumy. Podniósł się żywo. Spojrzał. Drogą ku dworowi pędziła czwórka siwoszów.

— Przecie! — mruknął i ze zwykłą ludziom starszym skłonnością do pamiętania o sobie, idąc naprzeciw, szeptał:

— Chwała Bogu! Wysiedziały się. Czy aby gazety wiozą? Mogli już pocztę zamknąć, a tam teraz takie ciekawe rzeczy!

To "tam" oznaczało parlament niemiecki.

Stary szlachcic politykowal zawzięcie, rozporządzenia antipolskie bolały go i zaciekawiały niepomiernie. Psuł sobie krew czytając, niemniej czytał, oczekując gorączkowo poczty ze świeżemi dziennikami. Od czasu jak interesy administracyjne Brzostowa oddał zięciowi, godzinami przesiadywał Z gazetą w ręku, obmyślając przeróżne środki, w celu pokrzyżowania wstrętnych planów Bismarcka.

W dzisiejszych gazetach mogło być właśnie dokończenie ostatniej mowy kanclerza, głosy posłów polskich a prawdopodobnie lub dowcipna odpowiedź Windhorsta.

Stary szlachcic żywił uwielbienie dla "małej ekscelencya, zwłaszcza odkąd przywódca centrum zaczął jawnie występować w obronie Polaków.

Przypuszczenie, że kobiety mogły zapomnieć o poczcie, co się już parokrotnie przytrafiło, zaniepokoiło Bruzdowicza. Z niecierpliwości, ruszył pospiesznym krokiem ku bramie.

Powóz zbliżał się szybko.

— Jadą! — powtarzał Bruzdowicz, drepcząc i zacierając ręce.

Po chwili wjeżdżał czterokonny ekwipaż na dziedziniec.

Bruzdowicz rzucił się obcesowo do drzwiczek.

— A toście się wysiedziały! Gazety są? — spytał na wstępie.

— Są! są! — odpowiedziały chórem kobiece głosy...

Dał już pokój dalszym wymówkom i zaczął witać panią Olszyńską, pomagając jej wysiąść. Z kolei wysadził Walę, a wreszcie wziął z rąk niańki wnuka i jął się z nim pieścić, równocześnie nawołując:

— Teraz ciotka niech pomyśli o obiedzie, boście mi, moję panie, dyabelnie kazały czekać na siebiel A gdzież to Jaś? — spytał, teraz dopiero spostrzegłszy nieobecność zięcia.

— Jasiowi wypadł jakiś interes. Wyjechał z rana. Ale powinien niedługo nadjechać — objaśniła Wanda, znacząco mrugając na ojca.

Ten nie spostrzegł dawanych znaków i dowcipkując mówił:

— Wyjechał! Zaraz też znać babskie rządy!

O trzeciej z kościoła... Za karę musi mi panna Wala przeczytać gazety. Zgoda? co? A dużo tam tego? — spytał, szukając wzrokiem.. paczki z dziennikami.

Podszedł do panny Olszyńskiej i podał jej ramię.

Wala uśmiechnęła się smutnie.

— I owszem... — odrzekła, zabierając zwitek gazet.

— Prawda panno Wału że niema to jak stara gwardya? — żartował, wiodąc ją pod rękę do wnętrza domu. — Żeby mi tak jeszcze wzrok dopisywał! zakasowałbym niejednego młodzika!

I zaczął iść zamaszystym krokiem, pokręcając wąsa i spoglądając z pod oka na zawsze piękną twarz dziewczęcia. Lubił Walę bardzo i zawsze starał się ją żartami rozweselić.

Wanda, podbiegłszy, trąciła ojca w ramię.

— Tatuńciu!

— Dajże mi pokójl Mam pannę Walę i gazety, to mi nic nie potrzeba!

— Ależ mam tatce coś powiedzieć od Jasia

— Czy to sekret?

— A właśnie, że sekret!..

— W takim razie, przepraszam.

Puścił ramię panny Olszyńskiej, która odsunęła się dyskretnie, i zbliżywszy się do córki, spytałr

— Cóż takiego?

— Będziemy mieli dziś niezwykłego gościa... — zaczęła szeptać na ucho.

Na twarzy Bruzdowicza odmalowało się radosne zdziwienie.

— Nie może być?!

— Z pewnością. Jaś wczoraj list odebrał... Ale sza... bo to niespodzianka — dodała, ukazując oczyma Walę, która w drugim pokoju wyjmowała gazety z opasek.

— A matka wie?

— Także nie.

— Doskonale! doskonalel Dopiero się zdziwią...

Zatarł ręce z radości.

Zapomniał o gazetach, o polityce i odciągnąwszy córkę na bok z niezmiernem ożywieniem mówił:

— Prawdziwie się cieszę! prawdziwie! Jakże myślisz? Pogodzą się pewnie teraz... hm? Chwała Bogu! bo mi tej biedaczki serdecznie żal... Sprawimy weselisko co się zowie! Już ja w tem, że to przyjdzie do skutku!

Starsza pani Olszyńska, zajęta dotychczas wnukiem, któremu po przejażdżce zdarzyła się mała przygoda, zbliżyła się teraz pytając:

— O czem-że to państwo tak rozprawiacie?

A wyczytawszy w rozjaśnionych twarzach obojga coś niezwykłego, dodała z ciekawością:

— Możebym i ja mogła wiedzieć? Bruzdowicz spojrzał pytająco na córkę.

— Jak myślisz Wandziu? Uprzedzić matkę?

Ciekaw był jakie wrażenie wywrze wiadomość.

Młoda mężatka, którą niecierpliwość ojca bawiła, nie mając w gruncie rzeczy nic przeciw temu, odrzekła:

— Jaś prosił...

— Ej! Jaś! Jaś! Co tam Jaś! Mojem zdaniem, trzeba matkę do tego przygotować.

I zwracając się do oczekującej, rzekł głośno:

— Mam dla babci dobrą, nowinę... Tylko nie wszyscy powinni jeszcze o niej wiedzieć... Naprzykład Femcia i panna Wala...

— Coś tajemniczego? — zagadnęła półżartem Olszyńska.

— Właśnie. Chodźmy tam, żeby przypadkiem kto nie podsłuchał.

Ukazał na sąsiedni pokój. Sam poszedł przodem. Za progiem wypalił prosto z mostu:

— Słodowski wraca. Cóż pani dobrodziejka na to?

Olszyńska, w pierwszej chwili spojrzała nań z niedowierzaniem.

— Słowo honoru! Wraca... Jaś- pojechał po niego — powtórzył jednym tchem.

— Tak, mateczko, — potwierdziła synowa.

Z ust wzruszonej staruszki wybiegło krótkie:

— Chwała Bogu.

— Kwestya w tem, żeby z tego powrotu skorzystać — przedstawiał teraz Bruzdowicz, ująwszy drżące ręce pani Olszyńskiej. — Pani dobrodziejko, nie będę taił, że mię los panny Wali serdecznie obchodzi... Co tam było między nimi, nie wiem... Ale Słodowski zacności człowiek, prawy, uczciwy..

— Bardzo... — szepnęła staruszka.

— Ma pozycyę. Kawałek chleba znajdzie wszędzie... Na co tu czekać?

Rozgadał się na dobre, nie szczędząc przekonywających uwag, chociaż nie było potrzeby tego. Pani Olszynska dziękowała rozrzewnionem wejrzeniem, szepcząc:

— Dałby Bóg! dałby Bóg!

Na więcej nie mogła się zdobyć w pierwszej chwili. Dopiero ochłonąwszy nieco, jęła ze wzruszającą otwartością wywnętrzać się z przeżytych utrapień. Wylewała nagromadzone w duszy ból i zwątpienie, ukrywane dotychczas poczciwie nawet przed oczyma najbliższych.

— A co mię najbardziej bolało, że naprawdę do tej chwili, nie wiem, co ich poróżniło... Patrzyłam przecie własnemi oczyma... byli z sobą tak dobrze... Walunia naprawdę lubiła Stanisława... Pytałam nieraz Waluni... ale biedne dziecko...

Bruzdowicz zaczął pocieszać:

— Mniejsza o to! co było — to było... Zwyczajnie jak między młodymi... Dziękujmy Bogu, ie marnotrawny syn powraca, i przygotujmy się na jego przyjęcie.

Zaczęto się naradzać półgłosem, jakby sprawą, pokierować najlepiej, nie wątpiąc o pomyślnym rezultacie.

Tymczasem pozostawiona w samotności panna Olszyńska, przerzucała dzienniki.

Lubiła czytać wogóle.

Nad książką zapominała na chwilę bolesnych wspomnień, niepokojących marzeń i tego żalu, co jej teraz nurtem wypełniał życie.

Gazety pociągały ją również, z przyjemnością, też spełniała zwykle funkcyę lektorki honorowej, ilekroć się pan Bruzdowicz o czytanie "na głos" przymówił.

Obecnie, dla ułatwienia, oczekując na słuchacza, przepatrywała artykuły polityczne. Wzrok jej zatrzymał się na felietonie zatytułowanym "Polska Cyrce".

Zaczęła czytać.

Nagle... przejrzysto-bladą cerę dziewczęcia nasączył szkarłatny rumieniec. Twarz panny Olszyńskiej zaczęła drgać nerwowo, pierś falować gorączkowym odruchem. Źrenice biegły błyskawicznie po zaczernionych drobnym drukiem szpaltach.

W felietonie wyczytała historyę własnego serca, wyszydzoną, wyśmianą, przerobioną na argument polityczny! Autor nie wymieniał wprawdzie nazwisk, lecz opis był tak dokładny, tak drobiazgowy! że...

Uczuła głuchy, tępy ból w skroniach i wstyd. Kruszący, rozpierający cała duszę, wstyd!

Zatrzęsło nią febrycznie, złowrogi papier wypadł jej z rąk, i znowu zimna bladość przysłoniła cieniem martwoty twarz nieszczęśliwej.

W pannie Olszyńskiej marło wszystko. Resztki, okrawki złudnych wspomnień tonęły w głębi bezmiernej goryczy, coś przecinało w zranionych jej piersiach jedyna świetlaną nić tęsknoty za nieziszczonem marzeniem, druzgotało wiarę w miłość prawdziwa, szydziło z zaklęć i przysiąg.

I stała długo z przerażającą, próżnia w duszy bez słów, bez jęku, bez ruchu, jak człowiek, który nagle ujrzał przepaść przed sobą.

Wreszcie strumień łez gorzkich zwilżył opuszczone bezwładnie rzęsy, w ściągniętych chmurnie łukach brwi zarysował się odcień dumnego cierpienia.

Schyliła się, podniosła upuszczony dziennik i złożywszy w kwadrat, schowała za wycięcie stanika.

Z zaciśniętych ust padł wyraz:

— Podły!

I znów potoczyły się z myśli do serca bolesne wspomnienia i rozsypały w duszy, jak paciorki z rozerwanego różańca, żal i smutek krwawiący.

Uczuła wielkie zimno i wielką, czarności coś, niby skrzydła drapieżnego ptaka, biło w jej twarz, przysłaniając świat cały...

W głowie miała chaos przejmujących sykać, szyderczego chychotu, jękliwych szeptów, usta powtarzały:

— Podły! podły! podły!

Walczyła z własną duszą, z własnem sercem, bez sprzymierzeńca.

Bo oto opuściły ją wszystkie wierzenia, wyczuwane złudy, a przed oczyma stała, naga, oślepiająca prawda i błąd, i pokuszenie, i olbrzymia trwoga przed koniecznością, pokuty, do której przyłączała niepochwytne poczucie bezmyślnego pokrzywdzenia drugiej jeszcze duszy, pojęcie cudzych cierpień bez winy...

Osunęła się bezwładnie na krzesło.

Wstyd i żal potężniały aż do zastoju myśli, do tego zastygu cielesnych wzruszeń, w którym rzeczywistość przeradza się znów w senny wir, majaczących bezkształtnie wrażeń, a w biczowaną duszę spływa kojąca cisza, nieczułość i mrok.

Minuty płynęły... ulatywały, a z nimi pierzchało z piersi panny Olszyńskiej jej dawne "ja, " rodziło się błagalne pragnienie zapomnienia wczoraj i skrucha ukojenia.

Jeszcze jeden dreszcz przeszył jej ciało, a potem spłynął spokój cichego smutku.

Z drugiego pokoju doleciał wesoły głos Bruzdowicza.

— Panno Walo! czytanie przepadło! Obiad na stole...

Powstała z wysiłkiem i zmuszając się do uśmiechu pośpieszyła na wezwanie.

— Czytanie przepadło! — powtórzył żartobliwie stary, podając jej ramię.

— Przepadło — odpowiedziała echem.

Serce jej biło; pierś czuła ukryty zwitek papieru, jak kolący cierń, świeżo wydobyty z rany.

XI.

Szczęściem dla Wali, nikt przy obiedzie nie dostrzegł niezwykłej zmiany, jaka zaszła w obliczu dziewczęcia. Zajęci niespodzianką biesiadnicy, nie zauważyli ani podkrążonych siną, obwódką oczu, ani nienaturalnej, sztywnej powagi.

Mówiono zresztą mało, śpieszono się z jedzeniem, jak to zwykle bywa w chwilach gorączkowego oczekiwania na coś lub na kogoś. Wszyscy siedzieli jak na szpilkach.

Nawet gadatliwa zwykle ciotka Eufemia, chociaż jej tajemnica nie ciążyła, zirytowana przypaleniem szarlotki, nie miała chęci do rozmowy.

Kończono obiad w milczeniu, gdy rozległ się turkot wózka.

— Jaś i ktoś drugi — wykrzyknął Bruzdowież, zrywając się z krzesła z takim pośpiechem, że obrus za sobą pociągnął. Pani Olszynska instynktem macierzyńskim wiedziona, powstawszy, zbliżyła się do Wali. Chciała coś powiedzieć, uprzedzić, ale w tej chwili rozwarły się drzwi i do pokoju wpadł Słodowski...

Blady jak ściana, z roziskrzonym wzrokiem biegł i chwytał w przelocie napotykane dłonie, ściskał, całował, skakał jak piłka od jednych do drugich, rzucając przez łzy:

— Moi państwo! moi kochani państwo!

I znów ponawiał uściski i pocałunki, nie patrząc nawet w twarze witanych.

Zapanowała chwila zbiorowego rozczulenia. Podniósł się pogwar serdecznych wykrzykników, pytań i tych słów, które samym dźwiękiem mówią... Górował nad wszystkiemi głos Bruzdowicza, który trać ręce i klepiąc przybyłego po ramieniu, wykrzykiwał:

— Wiedziałem, że wrócisz! wiedziałem! Ho! ho!

I pociągał nosem z głośnem sapaniem, bo mu łzy świdrowały w krtani.

Wreszcie minął pierwszy poryw. Oczy wszystkich skierowały się bezwiednie na Walę, do której z widoczną nieśmiałością zbliżał się teraz Słodowski. Szedł półkrokami, z głowa wtuloną w barczyste ramiona, z zapartym oddechem.

W źrenicach panny Olszyńskiej łamała się dusza. Na bladą twarz wystąpiły gorączkowe wypieki. Momentalnie cofnęła się w tył, jakby w zamiarze ucieczki, a potem wyciągnęła przed siebie obie ręce i z niezmierną tkliwością szepnęła:

— Panie Stanisławie! panie Stanisławie!... Przylgnął do wyciągniętych dłoni i nie panując dłużej nad sobą, zaszlochał na cały głos.

Nagle trzymana w uścisku ręka Wali wysunęła się pośpiesznie i drżące usta panny Olszyńskiej dokończyły:

— Ja pana winnam prosić o przebaczenie... ja... ja... panie Stanisławie...

Błyskawicznie obrzuciła wzrokiem obecnych. Wyraz szlachetnej pokory zajaśniał w załzawionych źrenicach. Uklękła przed matką.

Słodowski syknął:

— Pani moja! Wału!

I runął również do nóg staruszki.

Ale w tej chwili Wala porwała się z kolan i ze spazmatycznem płaczem wybiegła z pokoju.

Stało się to tak szybko, że nikt nie zdołał przemówić słowa.

Słodowski dźwignął się z kolan, powiódł nieprzytomnemi oczyma w okół, blednąc i trzęsąc się febrycznie. Straszliwa niepewność pozbawiła go ostatka woli. Stracił głowę.

Wszyscy zresztą byli nad wyraz zakłopotani i wzruszeni, gdyż aczkolwiek spodziewano się czegoś podobnego, nie sądzono jednak, aby to się stać mogło zaraz i w tak niezwykle wstrząsający sposób. Rozrzewniająca scena zaskoczyła tak niespodziewanie, że chociaż wypowiedziane przez Walę słowa i jej ucieczkę zrozumiano jako nadmierny wylew dziewiczej tkliwości, wywołanej nastrojem chwili, niemniej w pierwszej chwili nikt na prawdę nie wiedział co dalej począć".

Pan Bruzdowicz pierwszy przyszedł do siebie.

— Masz tobie! drapnęła — zawołał a prawdziwem przejęciem — drapnęła! Uciekałeś i tył gońże teraz — dokończył, popychając z lekka chemika, który przerażony niejako zuchwalstwem swego uczynku, stał jak skazaniec, nie śmiejąc ruszyć się z miejsca.

Ten spojrzał błagalnie najpierw na zapłakana staruszkę, potem na Olszyńskiego, jakby ich pomocy i rady wzywał.

Jednocześnie pani Janowa ruszyła szybko ku drzwiom, w zamiarze pobiegnięcia za Walą zaś pani Eufemia, trochę gniewna, że jej o przyjeździe chemika nieuprzedzono, zwracając się do starej Olszyńskiej, zaczęła tonem wymówki:

— Niechże pani co odpowie... głos matki... A do Sadowskiego:

— Taki to już panieński zwyczaj.... Jak przyjdzie do wyznania...

Uderzyła rękoma po sukni, z grymasem zażenowania na ustach.

Bruzdowicz kończąc, przerwał:

— Goni łapl przyprowadź i koniec! Patrz, matczysko od łez mówić nie może.

— Chodźmy, panie Stanisławie, — odezwała się ode drzwi młoda Olszyńska, wyciągając z oddalenia rękę.

Milczący dotychczas Jan podsunął się szybko do żony.

— Zostań Wandziu! — przemówił półgłosem — najlepiej porozumieją się sami.

Poczem zbliżywszy się do przyjaciela, rzekł, starając się nadać słowom jak najweselszy odcień:

— No! Stachu! Uciekła mi przepióreczka w proso, a ja za nią nieboraczek...

Objął go wpół.

A w duchu, nie bez pewnej chełpliwości, pomyślał:

— Dziwna natura!... Z pozoru twardy jak krzemień, a z kobietami mazgaj... Już ja lepiej dawałem sobie rady...

I spojrzał z lubością na żonę.

Potem zaś zmieniwszy ton, zaczął poważnie:

— Mój Stachu! Mama i ja...

Lecz pan Bruzdowicz, u którego pierwotne zaambarasowanie już przeszło, przerwał, żartobliwie przedrzeźniając:

— I ja... i Wandzia... i ciotka, a tymczasem panna drapnęla! Nie trać-że czasu! kuj żelazo póki gorące... Na co tu czekać?! Jak Boga kocham! to przechodzi pojęcie! Jazda desperacie!

Ukazał wiodące do ogrodu drzwi.

Oszołomiony Słodowski, spojrzał pytająco na Jana, na panią Olszyńską. Przygnębiona przed chwila twarz zajaśniała odbłyskiem szalonej radości. Sięgnął do kolan staruszki i zapominając się, podskoczył w górę jak źrebak i popędził.

Jan z żoną przypadli do rąk matki, która chyląc siwą głowę zdawała się modlić duchem, choć usta szeptały:

— Kiedy doprawdy nie pojmuję Waluni... kochali się przecież od dawna...

— I będą się kochali babciu! będą — zawtórował Bruzdowicz — będą wnuki. " wnuczki... Jasiu! Wesele w Bruzdowie, ale ty musisz szwagrowi wyrobić posadę... ja bez panny Wali ani rusz! któżby mi od czasu do czasu gazety czytał!?

Stanęli grupą we drzwiach, oczekując z bijącem sercem powrotu tych dwojga. Jan opowiadał o Słodowskim.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A "ci dwoje" znaleźli się niebawem.

Panna Olszyńska, wybiegłszy do ogrodu, padła na najbliższą ławkę bez czucia, jak liść gwałtownym wichrem strącony.

Wielki wysiłek na jaki się w pierwszej chwili zdobyła wyczerpał ją doszczętnie. Czuła, że słabnie, że lada chwila opuści ją reszta przytomności. Bezsilna, drżąca próbowała zebrać rozpierzchłe myśli.

Płynęły huraganem.

W skołatanej wyobraźni dziewczęcia przesuwał się cały kalejdoskop marzeń, chęci, uczuć, nadziei, oczekiwań, wszystkie wydzwonione tętna serca odzywały się echem, wszystkie pragnienia łkały.

Kłębowisko szarpiących targnięć wiło się w piersi, szukając ujścia, tysiące poplątanych dźwięków szumiało w skroniach...

Przymknęła powieki... Przez chwilę świat przestał dla niej istnieć. A potem rozchyliła pełne łez źrenice... nagłym ruchem wydobyła ukrytą, w wycięciu stanika gazetę i z głuchem westchnieniem szepnęła:

— Trzeba... skrzywdziłam!

Powstała i z pośpiechem niezłomnej determinacyi zaczęła iść z powrotem ku dworowi.

Nogi się pod nią gięły, ale W twarzy świeciła moc silnego postanowienia. W myśli tkwiło teraz jedno tylko pragnienie: wynagrodzenia krzywdy.

Wtem z bocznej, obrosłej grabiną ścieżki doleciał szmer śpiesznie stawianych kroków, mignęły wymachujące w powietrzu ręce, i płowa przystrzyżona czupryna...

W oddaleniu kilku kroków biegł Słodowski z obliczem promiennem. Gestykulował rozmawiając z samym sobą... Ujrzał Walę, na chwilę jakby zatrzymał się w chodzie, a potem jeszcze szybciej podbiegł na przełaj i przystanąwszy w oczekującej postawie, zaczął:

— Wysłano... mię... po panią...

Głos mu się splątał. Skrzyżowali wejrzenia. Na chwilę zaległo milczenie. Źrenice panny Olszyńskiej błysnęły niezwykłym ogniem, pierś podnosiła się i opadała ciężko.

— Panno Walu! — szepnął.

Podsunęła się bliżej. W matowo-bladej twarzyczce nie drgnął ani jeden muskuł.

— Panie Stanisławie! — przerwała cichym, przerywanym głosem. — Ja wiem wszystko!... Ja proszę... ja bardzo pana chciałam widzieć... ja...

Wyciągnęła rękę z trzymaną gazetą.

— Ja wiem wszystko! — powtórzyła. — Ja złem płaciłam za tyle... tyle...

Załkała i zaczęła mu wciskać zmięty kurczowo dziennik.

Cofnął sie w tył i z nietajonem ździwieniem spytał:

— Co to? co to jest? panno Walu! ja nie rozumiem... Ja nic... nie wiem...

— Moja spowiedź! — wygłosiła z trudnością, czepiając się jego ramienia. — Moje winy... miłość pana Kurzbacha — dokończyła szeptam goryczy. — Pan Kurzbach opowiedział... opisali — objaśniała jednym tchem. — Ja teraz wiem wszystko! ja muszę z ust pańskich usłyszeć...

Pochyliła się... zatoczyła...

Powstrzymał ją ramieniem... ukląkł. Usta jego znalazły się u nóg Wali...

Całował bez przerwy. Ona nie mogła się bronić, bo w tej chwili ogarnęła ją jakaś upajająca słodycz bezwładzy, zgoiła żale, ból, wstydliwość wszelką, jakaś niebiańska jasność rozświeciła umysł i serce, w której rozpłynęła się jej dusza zbolała w bezkres kojącego wytchnienia i nadziei...

On zaś klęcząc, szeptał bezładnie:

— Pani moja! Pani Walu... Wy sami nie wiecie... co ja bym!... Ja chłop... drąg zwyczajny... Ja duszę! życie... Ja nic nie wiem... Ja tylko bardzo... kocham, pani moja!

Rzucił zmięty dziennik w gąszcz krzewów i zrywając się z kolan, zawołał:

— Król nie jest szczęśliwszy!

— Chodźmy do mamy — wyrzekła tonem prośby, podając mu rękę.

Po chwili przed płaczącą z wielkiego szczęścia staruszką klęczało "tych dwoje. "

— Niech Bóg wiekuisty błogosławi wam... dzieci moje!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Najbliższej niedzieli zaroiło się w Brzostowie. Pan Bruzdowicz, według zapowiedzi, wyprawiał sute zaręczyny, zaprosiwszy na tę uroczystość kogo się dało. Przyjechał pan Wyremba z córką, państwo Skuraczewscy, Jagłowscy i najbliższe sąsiedztwo w komplecie.

Ciotka Eufemia wystąpiła z paradnym obiadem, a że się wszystko aż do leguminy z cyfrą narzeczonych udało, więc zachęcając, dokładała własnoręcznie potraw na opróżnione talerze, dbając przedewszystkiem o Słodowskiego. Ten zaś sądził, że wypada mu teraz być we wszystkiem posłusznym, więc jadł za trzech, co mu tylko podsunięto.

Gospodarz w złotym humorze, wznosząc toast "kochanej młodej pary, " sięgnął aż do czasów biblijnych.

— Wprawdzie Jakób na Rachelę oczekiwał lat siedm — mówił dzwoniec w kieliszek, zwrócony do Słodowskiego — a ty Stachu tylko dwa z okładem... lecz, że się bardziej nie kochali, ręczę! Zresztą, nie dziwię się, że tobie było pilniej, niż pra-praszczurowi... W wieku pary i elektryczności ze wszystkiem śpieszyć się trzeba, — żartował, starając się utrzymać w poważnym tonie. — Żyjemy wogóle szybciej, prędzej... Matuzal w moim wieku jaskółki w lot strzelał, a ja... do kłótni z Bismarckiem muszę używać okularów, bo pannie Wali teraz nie polityka w głowie!

Posypały się jeszcze życzenia, powtórzyły błogosławieństwa...

Przed wieczorem całe towarzystwo wyruszyło na spacer. Wybrano się ku niedalekim brzegom Wisły. Królowa rzek polskich płynęła złotem. Zachodzące słońce lało strumieniem metalicznych barw po łusce wodnej. W nadbrzeżnym wiklu ćwierkało wodne ptactwo, kępy olbrzymich białodrzewów i rosochatych topol obsiadł klekot bociani.

Szli, rozmawiając. Nagabywany ustawicznie Olszyński, opowiadał już raz, nie wiem który, o Słodowskim, który nie tając przed przyjacielem, że powodem opuszczenia fabryki, przed dwoma laty, było zajście z Kurzbachem, ukrył jednakże prawdziwą tegoż przyczynę.

Swoją drogą Jan domyślał się czegoś, bo właśnie odpowiadając na pytanie pana Skuraczewskiego, mówił:

— Mnie się jednak zdaje, że po za tem musiało być między nimi coś innego jeszcze. Prawdopodobnie Kurzbach przy Wali przyciął Stachowi, a że mieli z sobą, dawno na wątróbce!... ten wziął do serca i...

— To! to! to! — potaknął Bruzdowicz. — Uważałem, że Kurzbach nieraz przysiadał się do Wali, co Słodowskiego musiało złościć. Tylko mruki gryzł się do czasu... aż wybuchł.

— Cherchez la femme! — wtrącił jowialnie pan Skuraczewski.

W tej chwili jakiś głos obcy rozbrzmiał w pobliżu. Idące przodem kobiety przystanęły.

Brzegiem Wisły biegł z gołą głową chłop siwy. Machał trzymanym w ręku kijem i wykrzykiwał dziko. Włosy wichrzyły mu się w biegu, lśniąc w odbrzasku zachodzącego słońca, jak płonąca pochodnia.

Zobaczywszy idących, zwolnił kroku. Olszyński, przyjrzawszy się, rzekł:

— A... to ten biedny Smak... Wziąłem go z powrotem do fabryki, ale do reszty zwaryował i uciekł. Wyobraźcie sobie państwo, co wieczór biega nad Wisłę z kijem... Uroiło mu się, że jest stróżem, któremu kazano pilnować żeby Niemcy nie wrócili... Zresztą bardzo spokojny obłęd.

Słodowski powtórzył:

— Smak?... Maciej Smak... przypominam sobie... — I zamyślił się,.

Stary chłop szedł prosto ku nim. Poznał Olszyńskiego i skłonił się dłonią do ziemi.

— Cóź tu robicie Macieju? — zapytał Jan.

— Stróżuję, wielmożny panie! Stróżuję — ukazał ręką na rzekę — Miemcy psiawiary mogliby się nocą przeprawić... Panowie będą spali... Ale niedoczekanie ich! niedoczekanie! Nie puszczę! nie puszczę!!

Potrząsł groźnie kijem i począł biedz w poprzednim kierunku.

Za chwilę znikł z oczu.

— Biedny człowiek — szepnęła Wala.

— Nieszczęśliwy! — odrzekł Słodowski, niepomału wzruszony,

A pan Skuraczewski, który lubił przy sposobności pozować na statystę, rzekł:

— Odwieczna rasowa walka! Płowce, Grunwald, a dziś nienawiść tego chłopa z jednego źródła biorą początek!...

— Z krzywdy i uciemiężenia — wybuchnął chemik porywczo.

— Jak świat światem nie będzie Niemiec Polakowi bratem — podchwycił z żywością Bruzdowicz. — Kiedy to tam ta nasza Wisła słyszała:

Wanda leży w naszej ziemi, Co niechciała Niemca!..

— Prawda?

Jakby w odpowiedzi, od wioski rozbrzmiał śpiew. Piosenka dźwięczała:

Matko Boska Polska ochraniaj Polaków,

Tych przybłędów Szwabów powrzucaj do krzaków.

— Słyszycie? — zawołał, ukazując ręką ku rodzinnemu gniazdu.

Echo niosło... "do krzaków! do krzakowi"

— Jak świat! światem! — powtórzył stary szlachcic raz jeszcze.

Silniejszy wiatr poruszył gałęziami odwiecznych białodrzewi. Kiwały wierzchołkami, jak starce na wiecu szumiąc w takt:

— Juści... juści!

Wali zrobiło się czegoś przykro, przylgnęła trwożliwie do ramion narzeczonego.

KONIEC.