Joachim Jerlicz

Latopisiec

Konwersja: Nexto Digital Services

LATOPISIEC

Tom II

Jerlicz Joachim

Król Kazimierz udaje się razem z Królową JMcią ku granicy Szląskiej i przemieszkiwa w Częstochowie. Panowie Hetmani — JPan Czarnecki z wojskiem kwarcianem, różnem sam i tam, nazad się i na przodzie i z boków za Szwedami chodząc, onego szarpają i biją; który od miasta do miasta przechadzając się, szarpał, plądrował, palił i ścinał. Znosi się naprzód z Carem Moskiewskim, potem z Chmielnickim i z wojskiem Zaporoskim, a napotem z Rakocym Panem Węgierskim, szukając pomocy. Gdzie za wiadomością i dozwoleniem Cara Moskiewskiego, Chmielnicki rozbójnik starszy z innemi naradziwszy się, wyprawia Antona Pułkownika Kijowskiego z 30,000 kozaków przeciwko Rakocemu, który Pokuciem idąc, po nad Dniestrem schodzą się u Sambora, i idą z wojskiem ku Przemyślu i ku Krakowu, od Krakowa ku Warszawie i Lublinowi, i do innych miast, miasteczek i różnych województw. Zniózłszy się z Królem Szwedzkim i skupiwszy się we spółek wojska, udaje się ku Litwie: osiadają Brześć-Litewski, w którym Rakocy za dopuszczeniem Króla Szwedzkiego, ludem swym osadza i 3,000 zostawia ; gdzie Panowie Hetmani , Litewski JMci Pan Sapieha, a Pan Gąsiewski, mając wojska Litewskiego blisko dziesiątek tysięcy, które ani do Cara Moskiewskiego, ani do Króla Szwedzkiego przedawali się, ale cale trzymali się Króla Kazimierza JMci jako dziedzicznego, zastępując drogi nieprzyjacielowi różnemi sposobami, nieprzyjaciela znoszą i biją, którym i koronni Hetmani dopomagają. Z drugiej stronu od Brześcia nieprzyjaciele udają się Podlasiem znowuż do Mazowsza ku Warszawie, i ku Kazimierzowi, wziąwszy wiadomość, ze Król JMć ciągnie ku ojczyźnie, mając na pomoc od Cesarza JMci 10,000 ludzi, oprócz kwarcianego i Litewskiego wojska. Tegoż roku różnych czasów i dni, chcąc Pan Bog, który jest dziwny w sprawach swoich, zamieszać rady niezboznym tyranom, JP. Lubomirski wojewodzie Krakowski skoro otrzymawszy Hetmaństwo Polne, za wiadomością Króla JMci, wziąwszy połowę wojska kwarcianego i innych ochoczych nie mało ze 20,000 zebrawszy , udali się do Węgier przez Bezkidy i tymże traktem oddawali Rakocemu i jego ziemianom. Naprzód matka onego musiała się okupować, która mieszkała w Muchaczowie, a z tamtąd żona Rakocego musiała się okupować, która w Złotej Bani mieszkała: o miłosierdzie prosi w miesiącu Junii, która na 300,000 dała. Hetmani Rakocego: Kemianusz Wielki Hetman, Polny Sekiesz byli z onym w Polsce. — W miesiącu Augustii dnia 9 wziąwszy wiadomość Rakocy o tem, iz wojsko Króla JMci kwarciane udało się do Węgier , co bardzo mu to nie miło stanęło , opuściwszy kompanje ze Szwedem, biega, radzi się, frasuje chcąc ku domu tymże gościeńcem udać się, którego mu Panowie Hetmani zastąpili, który udaje się mimo Lwów ku Glinianom. Pan Czarnecki za nim w tropy szarpiąc i szczypiąc. Udaje się ku Trębowli wojsko kozackie z Rakocym, o 20,000 albo i więcej, nad którym Anton rozbójnik starszyznę mając, zakopawszy armatę na polach Gliniańskich dział kilkanaście, o których Hetmanie wziąwszy wiadomość kazali wykopać, za Rakocym i kozakami następują az ku Czarnemu Ostrowu na Podole, który umyślił pod Chocimem Dniestr przebyć i przeprawić się, Wołoską ziemią ku domowi uchodzić Kozacy dowiedziawszy się od niego, iz Car-Han z całą potęgą ku Królowi JMci na pomoc idzie, odstępują od niego i uciekają; napadli na Ordę, których Orda bije. Co obaczywszy Rakocy iz jego przegrana, PP. Hetmanów prosi o miłosierdzie, i do wszelkich kontraktów przystępuje; wojsku obiecuje płacić kwarcianemu, który ma dać 2,000,000 pieniędzy, a osobliwiej PP. Regimentarzom w nagrodę; Króla JMci przeprosić, a na usługę Rzeczypospolitej 6000 ludzi dawać zbrojnych, gdzieby lego potrzeba okazywała się, i daje Panów kilka Węgierskich w zastawie, nim ta zapłata będzie dana żołnierzom. Po zawarciu Pakt, PP. Hetmani wyprawiają P. Jana Sapiehę i innych PP. Rotmistrzów aby go wyprowadzili za granicę ku Wołochom. W tym czasie Han z Ordą na Rakocego nastąpi, pocznie go znosić, bić, szarpać, gdzie mu Hetmana Sekieszę wzięto i wszystkie dostatki, wojsko oraz przepadło, zaledwo z 400 człowieka uciekł ku pułkom naszym, do P. Sapiehy, który go prowadził. Jakoż Car Pan krzyknął na naszych, zęby Polacy na stronę ustąpili a nie mięszali się i nie wiązali do Węgier. Rakocy cało został z Hetmanem swym wielkim Kemianuszem, za co Han Tatarski bardzo się gniewał na PP. Hetmanów, iz gonie czekali, a kontrakt bez niego zawarli. Gdzie i Han po tej wygranej z tryumfem nazad wraca się do domu ku Ordzie, nabrawszy więźniów do kilkunastu tysięcy.

Dnia 3 Augusta — Król JMć P. Bieniowskiego Pisarza Grodzkiego Łuckiego do Chmielnickiego wyprawił do Czehryna, dawszy mu Kasztelaństwo Wołyńskie i czyni go między innemi znacznym. — W tymże miesiącu śmierć bezbożnego Arcy-tyrana i mordercy Chmielnickiego w Czehrynie, którego żywo nie zastał Pan Wołyński, którego przez kilka niedziel zła choroba mordowała, aż go bezbożnego i zamordowała. Po którego śmierci rozruch i niezgoda Była między rozbójnikami: a za żywota swego w dozór i opiekę Wyhowskiemu buławę zleca; po którego śmierci bardzo ladajako P. Wołyńskiego traktowano i przyjmowano; przez niedziel dziesiątek nie mało był jako w pojmaniu, co godzina spodziewał się śmierci od bezbożnych tyranów. — W miesiącu Septombris Car Moskiewski dowiedziawszy się o śmierci Chmielnickiego, przysyła do Wychowskiego i wszystkiego zabrania rozbójnickiego: aby którego Car poda na Hetmana mieli, druga: aby Wojewodowie po wszystkich miastach i miasteczkach Moskwy byli; trzecia:—aby wszystkie prowenta na Cara szli; czwarta: aby syna Chmielnickiego pozostałego, z ojcowskim łupieztwem i zbiorem, ze skarbami do stolicy odesłali: piąta: aby ich liczba pewna była 12,000 ; szósta: aby na żołnierza Moskiewskiego stacye dawano, jako i na królewskiego kwarcianego bywała. Która to mowa wszystkim kozakom nie wsmak była; posła onego znieważono, kilka razy uderzono pięścią, a potem i obuchem się dostało, mówiąc onemu posłowi: ze i Carowi waszemu tak być moze, aniżeli on nami będzie rozkazywał i sprawował: juz Chmiel umarł który przysięgał Carowi, za którym i przysięga umarła. Po którem poselstwie i odprawie posła Moskiewskiego niespodziewanie obrócili serce ku P. Wołyńskiemu wszyscy kozacy małe i wielkie, dając mu wszystkie dostatki, prosząc do domów swych , którego łaskawie do Króla JMci odprawili; z której gościny do Dubna dnia 22 Octobris przyjechał. Jakoż P. Podkomorzy Kijowski Jerzy Niemierzycz, który zdradziwszy Króla JMć Pana swego, z innemi heretykami podniósł Rebelią, wespół ze Szwedami plądrował — gdzie się rozerwanie stało między Rakocym a Królem Szwedzkim — przywiązuje się do kozaków i idzie na Ukrainę, który i teraz między niemi w Czohrynie; tedy ten buntował, i przymówki stroił P. Wołyńskiemu. Tegoż roku, Pan Bóg w sprawach swych świętych nie zwykły nikomu folgować, na Szwedzkie Państwo Króla Duńskiego pobudził; który mu wielkie w

Państwie jego szkody czynić począł, miasta, zamki plądrując, jako on bezbożny heretyk w Polsce; o czem dowiedziawszy się jako wściekły pies, o swym państwie myśleć począł.—Wraca się do Prus ku swojej ziemi, za którym Król JMć Kazimierz z wojskiem Cesarza Chrześcijańskiego i ze swojem kwarcianem choć nie wszystkim idzie ; gdyż Hetmani większą część kwarcianego wojska dla wszystkiego zostawili i sam Hetman Potocki w domu zostawuje. Król JMć zostawiwszy wojsko w Prusach, wraca się na zimę ku Warszawie.

W tym roku Hippolit Snitowski siostrzeniec mój, ożenił się, który pojął Panie Podkomorzynę łomżyńską Zamojskę,którą spłodził Jan Krętowski Łowczy Kijowski.— Tegoż roku za rozkazem i konsensem Króla JMci, ojciec Bałaban Władyctwa Łuckiego ustąpiwszy, jedzie do Kijowa na Metropolią; którego kozacy z ochotą przyjąwszy, onemu poddają się po śmierci ojca Sylwestra Koszowa; który tam juz na Boże Narodzenie, święta odprawował.

Dnia 6 Novembris — siostra moja Ewa Jerliczowa Pawłowałowska przyjechawszy w odwiedziny do braci i siostr, w majętności Łobaczówce zmarła, i pochowana tamże została. — W tym roku także, dowiedziawszy się Cesarz Turecki iz Rakocy stowarzyszył się z Królem Szwedzkim a wojuje Królestwo Polskie, ziemia jego przez to jest spustoszona i w niwecz obrócona przez Polaków, odejmuje onemu Państwo, a daje Kemianuszowi Hetmanowi bywszemu Rakocego. W tymże roku, Książe Albrecht Radziwiłł Kanclerz Litewski, w Gdańsku umarł, którego ciało żona na Wołyń podług testamentu nieboszczykowskiego do Ołyki przyprowadziła; który był ze wszystkiemi dostatkami swemi przed chłopską wojną albo rozbojem do Gdańska ujechał; gdzie tam przez kilka lat mieszkał aż do śmierci.

Roku Pańskiego 1658. Dnia 31 Januarii — podług nowego Kalendarza we czwartek, a podług starego d. 21, wydana jest siostra nasza za mąż panna Nastazya za P. Sarnowskiego. — W miesiącu Februarii podczas konwokacyi JKMci P. Zamojski wesele odprawia z panną d'Arquien cudzoziemką, samej królowej pokrewną w Warszawie , gdzie mu daje w posagu Województwo Kijowskie i Starostwo Kamieńca Podolskiego; któremu tak przed weselem jako i po weselu szkody wielkie stanęli od ognia. Cekauz z harmatą i miasto zgorzało i inne szkody wielkie poniósł. — W tymże miesiącu, Król JMć konwokacye odprawiał, na której uchwała stanęła, aby każdy człowiek dawał akcyzę. Po której Król JMć poszedł ku wojsku pod Poznań, chcąc o pokoju ze Szwedem traktować i zastanowić.

Dnia 4 Junii — we wtorek, księcia Radziwiłła ciało w Ołyce pochowano, na którym pogrzebie wiele paniąt i zacnych ludzi było, oraz duchowieństwa, bez wszelkich ceremonji, utraty i pompy nadaremnej. Tegoż czasu, jadąc z pogrzebu książe Radziwiłł z kniahinią Dominikową, będąc w Dubnie, czas naznaczyli sobie do małżeństwa.

Dnia 21 Junii — sejmiki się odprawiali tak na Wołyniu jako i wszędzie po koronie Królestwa i Państwa Polskiego. W tychże czasach po Wielkiejnocy PP. Woronicza, Swirskiego, Rotmistrzów, i innych nie mało towarzystwa, Król JMć rekuperował od Szweda z więzienia; za których wydał kości Witemberkowe Hetmana Szwedzkiego, i innych oberszterów kilku, którzy siedzieli w więzieniu w Zamościu. W tym czasie w wielki post kozacy się rozłączyli: jedni przy Wychowskim co po owej stronic Dniepru, a drudzy co za Dnieprem obrali sobie Puszkarenka, który z onemi razem przy Moskalach stał; poczęli się tłuc, wojska zbierać, którego Wychowski na pomoc zaciągnąwszy Ordę do 50,000, dawszy bitwę między sobą, zniósł i samemu Puszkarenku głowę ucięto; potem syn tegoż Puszkarza z drugim Doroszenkiem, towarzyszem swym, buntują chłopów i do kupy się zbierają, zaczym Wychowski skłaniając się do Króla JMci z Wałacha swoją, idzie znowu za Dniepr, bije się z onemi, których Car Moskiewski posiłkuje i wojska swego 100,000 posyła na pomoc. Po Ś: Piotrze , do Kijowa Moskwy strzelców 15,000 do tych 4000 dawnych co byli na załodze przyszło, których za rozkazem Wychowskiego kilku pułkom kazano dobywać: a że za nieopatrznością i ladajaką sprawą jako na bezpiecznych Moskwa wypadłszy z okopów, rozgromiwszy, armatę odjąwszy, w nocy u śpiących w kilka dni sporządziwszy się, Kijów spaliwszy, Dnieprem wodą na kumiegach odchodzi z Kijowa ku Putywlu, nabrawszy do więzienia czernców i mieszczan.

Dnia 14  Julii — w niedzielę, książe Radziwiłł pojął księżnę Zasławską Dominikową, a wesele ich odprawiło się we Lwowie

Dnia 10 Julii — Król JMć sejm złożył, który i odprawia, co daj Panie Boże szczęśliwie i z spokojem. Tegoż sejmu, P. Bieniowskiego Kasztelana Wołyńskiego Król JMć i Rzeczplta na Ukrainę ku Wychowskiemu i wojsku co przy nim się oponuje posyła, chcąc pokój uczynić doskonały z onemi; którego, aż za Putywlem, mijając granicę Moskiewską, znalazł z niemałą kupą kozaków i Tatar będących przy Wychowskim, który się był udał za Moskwą; która to Moskwa splądrowawszy i spaliwszy Kijów powróciła nazad więźniów , mieszczan i czernców; nad któremi był wodzem Kniaź Romanadowski, którego Wychowski w ciasnym kącie osadził, gdzie jeszcze natenczas onym nic nie mógł radzić i uczynić. Tamże P. Wołyńskiego, P. Smoleńskiego wdzięcznie przyjąwszy witali, i po namowie przez kilka dni traktując, przysięgę wykonywali i na tryumf z dział i innej strzelby strzelali, i z pokojem zawartym od siebie puścili; którzy więcej na P. Smoleńskim wszystką swoją ufność położyli, który jeżeliby nie był, tedy by P. Wołyńskiego z niczem odprawili, zadawając mu, żeś ty niestateczny tak jako i Pan Kisiel Wojewoda bałamut, z obu stron, tak przed Królem JMcią i Senatem inaczej udajesz , a między nami przyjechawszy inaczej powiadasz.

PUNKTA UGODY Z KOZAKAMI ZAPOROZKIEMI IMIENIEM KRÓLA JMCI I RZECZYPOSPOLITEJ KONKLUDONANE, PRZEZ IV KOMMISSARZÓW : STANISŁAWA KAZIMIERZA BIENLOWSKIEGO KASZTELANA WOŁYŃSKIEGO POSŁA Z KORONY, 1 PRZEZ LUDWIKA KAZIMIERZA JABŁUSZOWSKIEGO KASZTELANA SMOLEŃSKIEGO, W.X. LITEWSKIEGO POSŁÓW, DNIA 18 SEPTEMBRIS 1658 R. W OBOZIE KOZACKIM. TROJO WOJEWÓDZTWA ZAWOJOWANE : KIJOWSKIE , BRACŁAWSKLC, CZERNIHOWSKIE.,

1. In ducatu Rusicae, nakształt Xtwa Litewskiego, urzędnicy pozwoleni. — Metropolita Kijowski ma mieć miejsce w Senacie po JXiędzu Arcybiskupie Lwowskim.

2. Władykowie : Lwowski , Łucki, Przemyślski, Chełmski, po Biskupach swoich powiatów mają mieć miejsca. Pieniądze tez mają kować. Dobra wszystkie tak secularibus jako Monasterskim powrócić, które kościołom były oddane, — mieszczanie w miastach ritus graeci ejusdem libertatibus jako i rzymscy. Kontrybucye z trzech Województw wzyź wymienionych, nie do koronnego skarbu ale do Księstwa Ruskiego oddawane być mają, które mają pójść na milicję, a ma być tego wojska 10,000. Które wojska pod regimentem teraźniejszego Hetmana Wychowskiego być mają, post fata jego do JMci Panów Hetmanów koronnych ma się wracać. Owruckie, Perejaslawskie, Czehryńskie Starostwa mają być sądowe. P. Hetmanowi teraźniejszemu Czehryńskie Starostwo służyć ma, post fata jego Hetmanom Zaporozkim , którzy zawsze Wojewodami Kijowskiemi; — Lubomskie zaś Starostwo na którem Królowa JMść miała sprawę, ustąpiła lennem prawem domowi Wychowskich i do niego należeć ma. Elekcya Hetmana Zaporozkiego, przy wojsku Zaporozkim. Podają 4  Elektów, z których 4go confirmabit Król JMć. Liczbą wojska Zaporozkiego 60,000, jednak reducitur do 30,000 Presenti na dobra ritus graeci duchowne , zostają przy Metropolicie i Władyce. Akademja jedna w Kijowie, druga w księstwie Litewskim gdzie sobie upatrzy, mają być erygowane; professores mają być w nich katolicy i grecy, a heretycy omnium sectarum excludantur od Akademii. Szkoły przeciwne akademii servitur w Kijowie. — Biblioteki i Drukarnie pozwolone, w których in materya fidei wystrzegać się mają. Z każdego pułku po 100 osób nobilitować podanych na Rejestrze; a kozaków ma być pułków 14. Nawigacya na Czarne morze wolna.

Dnia 7 Octobris — Posłowie od kozaków powracają się. — P. Ludwik Jabłuszowski Smoleński i P. Stanisław Bieniowski Wołyński, Kasztelanowie. Gumienników syn z Międzyborza P. Sieniawskiego, do Dubna przyjechali z pokojem, co daj Panie Boże na wieki; na których wjeżdżanie i powrót wszędzie z dział bito, z któremi i kozaków trzech z między siebie wyprawili do Króla JMci: 1. nazwiskiem Kowalowski. 2. Kapłoński. 3. Zamdryc — w ten sposób, aby tez i Król JMć onym poprzysiągł nie mścić się i na starożytne ich prawa i na punkta jako pod Beresteczkiem postanowione; aby Król JMć tysiąc starszyzny do szlachectwa przyjął, i herby im podawał. Po skończeniu sejmu który się odprawił spokojnie, na którym posłów Cudzoziemskich wiele było , na którym uchwalili Akcyzę, by tylko nie na długo. — Król JMć skoro po sejmie ku Toruniowi do wojska się udał z Warszawy, które przeciwko Szwedowi tam było.

Dnia 16 Novembris— wojsko się kwarciane z Wołynia od Łucka na Ukrainę ruszyło ku Dnieprowi, na zadanie wojska Zoporozkiego, których Moskwa poraziła pod Putywlem: co daj Panie Boże szczęśliwie; którego mogło być z 10,000 wojska kwarcianego. Tatarowie wszedłszy w ziemię Węgierską, w niwecz ją obrócili ogniem i mieczem, aż Rakocy musiał na Cesarską stronę uciekać. Powiadano, ze samej szlachty i szlachcianek węgierskich w niewolę 8,000 wzięto, prócz pospólstwa, którym i kozacy dopomagali, a mianowicie Tatarom, pułk Umański. A tez to za to niedawać było Królowi Szwedzkiemu 4,000,000 pieniędzy za królestwo Polskie, który Szwed aby mu nie przeszkadzał Królestwa Polskiego obiać i na nim osiąść, oprócz innych datków i podarków, jako to kozakom tak starszym Hetmanowi i innym Pułkownikom i mniejszym, nie bez tego, we wszystkiem mu Pan Bóg niedopomógł; którego ta wyprawa na Królestwo Polskie kosztowała do 15,000,000 albo i dwojako, oprócz co sami natracili wszystek swój majątek i dostatki, jako i rycerstwa swego którego miał więcej 30,000 wojska, a nie wrócił się nazad ledwo w 400 ludzi, bo go na głowę zrażono i zniesiono. Tego razu Król JMć wespół z Królową, Święta Bożego Narodzenia odprawiał pod Toruniem we wsi Popowie, gdzie na tenże dzień miasto Toruń zdało się do posłuszeństwa Królowi JMści. Załogę Szwedzką całą wypuszczono wolną.

W roku 1659 dnia 16 Januarii — P. Wołyński, P. Bieniowski za rozkazaniem Króla JMci, znów do wojska kozackiego na Ukrainę, do Wychowskiego, pojechał z domu swego Połonny.

Dnia 19 Februarii — P. Wołyński od wojska Zaporozkiego nazad się wrócił do domu, gdzie i Hetmana Wychowskiego i nie mało przy nim pułkowników zastawszy w mieście Perejasławiu za Dnieprem, jechał az do Olchowic z onemi, gdzie był książe Romanadowski od Cara Moskiewskiego z 20,000 wojska wysłany i wyprawiony, pustosząc włości i paląc za Dnieprem; którego P. Wychowski mając przy sobie wojska kwarcianego polskiego 7,000, Tatarskiego 40,000, a kozaków 20,000 , osadził w miasteczku Łochwicy, — od której Łochwicy P. Cieniowskiego nazad do JKMci odprawił, niedostawszy i nie uczyniwszy onemu natenczas jeszcze nic, ale obiegł mając armat 70 dział z sobą.

Dnia 27 t. m. — Sejmiki złożone , które odprawione były po miejscach zwyczajnych; za daniem wiadomości od P. Wołyńskiego, Król JMść który jest złożony najwięcej dla uspokojenia z kozakami, na którym kozacy wespół z Hetmanem swym wyprawiają i wysyłają JMć Ojca Bałabana, aby podług affektacyi onych, duchowieństwo ruskie w Senacie miejsce swoje mieli i zasiadali, jako Arcybiskupi i Biskupi Rzymscy, przy którym P. Jerzy Niemirzycz Podkomorzy jechał, chcąc przeprosić Króla JMci. Który przy Szwedzie był.

PUNKTA HADJACKIE ZASTANOWIONE.

W imię Pańskie w Trójcy jedynego Boga. Amen. Ku wiecznej pamięci teraz i na potem będącym, Kommissya między stanami korony Polskiej i W.X. Litewskiego z jednej, a W. Hetmanem z wojskiem Zaporozkim z drugiej strony, przez W.W. Stanisława Kazimierza Bieniowskiego Wołyńskiego, Kazimierza Ludwika Owłaszewskiego Smoleńskiego Kasztelanów, z Sejmu od Najjaśniejszego Pana Jana Kazimierza z Bożej laski Króla Polskiego i Szwedzkiego, Wielkiego Xięcia Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowsza, Żmudzkiego, Jnflandzkiego, Smoleńskiego, Wandalskiego dziedzicznego Króla, i od wszystkich stanów duchownych i świeckich koronnych i W.X. Litewskiego naznaczonych Kommissarzów, z W. Janem Wychowskim Hetmanem i wszystkiem wojskiem Zaporozkim w obozie pod Hadjaczym d. 6 Septembra 1658 r. skończona, co daj Panie Boże aby szczęśliwie i wiecznie trwała. Na którem miejscu W. Hetman Zaporozki z wojskiem swym nas Kommissarzów przystojnie i wdzięcznie przyjąwszy, i na moje zupełną kommissarska nam od JKMci Pana naszego miłościwego i stanów Koronnych i W.X. Litewskiego, powagę seymową daną zważywszy, deklarował się ze wszystkiem wojskiem , jako niepodobnej woli, ale jako z miłości wojska Zaporozkiego przyciśnioną różnemi oppressyami do obrony swej przystąpiło, tak gdy JKMć Pan nasz miłościwy, ojcowskim sercem przepominając wszystko co się w zamięszaniu stało, wzywa do jedności; nie pogardzając łaską JKMci Pańską, dobrotliwego Pana klemensio pokornie przyjmując do tej kommissyi, przystępuje, potem do wspólnej namowy, postanowienia, zgody, szczerości, miłości, biorąc na świadectwo strasznych zastępów Boga, za to co się stanowi, — szczerze, prawdziwie, wiecznie ma być trzymany pokój wiekuisty i nigdy nie rozerwany — zastanowiliśmy tym sposobem.— Religia Grecka starożytna ta, i z taką z jaką starożytna Ruś do korony Polskiej przystąpiła, aby przy swoich prerogatywach i wolnem używaniu Nabożeństwa zostawała, póki język narodu Ruskiego zasięga, we wszystkich miastach i miasteczkach i wsiach, tak w koronie Polskiej jako i w W.Xtwie Litewskim; także na seymach, wojskach, trybunałach, nie tylko w cerkwiach ale publicznie w processyach, wizytowaniu chorych cum sacra, chowaniu umarłych i we wszystkim zgoła tak jako nabożeństwa swego libere et publice zażywa. Tejże religii greckiej daje się moc wolnego erygowania cerkwi, zakonów, monastyrów nowych jako i starych ponowienia i naprawienia; a co się tycze cerkwi i dóbr anliquitus na cerkwie religii greckiej starożytnej fundowanych, przy tych zostawać mają grecy, dyzunici; które cerkwie post prestitum publicum juramentum fidelitatis przez pułkowników i niższą starszyznę wojska Zaporozkiego, podane będą przez Kommissarzów ab utrisquae naznaczonych. Tej zasię wiary która jest przeciwna wierze greckiej i prawosławnej i która dyssesio między Rzymskim a staroświeckim narodem mnoży; żaden z duchownego i świeckiego senatorskiego i szlacheckiego stanów, Cerkwi albo monastyrów, funduszów erygować i pomnażać tak w dobrach duchownych jako i w Króla JMci własnych dziedzicznych, jakimkolwiek sposobem niema, in vigore tej kommissyi nie będzie powinien wiecznemi czasy. Unię która dotąd Rzeczplitę mieszała, także znosić w Koronie i W.Xtwie Litewskiem, aby kto chce do rzymskiego a kto chce do greckiego nie uniackiego nabożeństwa powracał. Romanae zasię fidei w Województwie Kijowskiem, Rracławskiem, Czernihowskiem liberum exercitium conceditur. Panowie zaś świeccy tak dziedziczni jako i urzędnicy JKMci, religii rzymskiej, żadnej jurisdykcyi mieć nie będą nad duchownemi i świeckiemi zakonnikami religii greckiej, oprócz należnego Pasterza; a ze wspólnej ojczyźnie spólne prerogatywy i ozdoby wzajemne należeć utriusquae ritus; ma tedy Ojciec Metropolita teraz i napotem Kijowski będący z czterema Władykami Łuckim, Lwowskim, Przemyślskim, Chełmskim i piątym z W.Xtwa Litewskiego Mścisławskim według porządku własnego w Senacie zasiadać z taką prerogatywą i libere vocis usu, z jaką w Senacie zasiadają JWPP. Duchowni ritus romanimiejsce jednak JMci Ojcu Metropolicie po JMć Ojcu Arcy-biskupie Lwowskim, a Władykom po Biskupach powiatów swoich naznacza się w Województwie Kijowskiem. Dignitarstwa Senatorskie nie mają być dawane tylko szlachcie Religii greckiej; w Województwie zaś Bracławskiem, Czernihowskiem tez praeminencye Senatorskie alternato konferowane byś mają, tak iż post decessum Senatora ritus graeci ma succedere Senator ritus romani. We wszystkich jednak trzech tych województwach natis et bene possesionatis urzędy konferowane być mają, salvo jure teraźniejszych possessorów; więc też aby miłość zobopólna krzewiła się w miastach koronnych i w W.Xtwie Litewskiem, gdziekolwiek cerkwie ritus graeci zasiągali, zarówno mieszczanie tak rzymscy jako i religii greckiej wspólnych wolności , swobód zażywać mają i żadnemu religiia grecka do Magistratu przeszkodą być nie ma. Akademią w Kijowie pozwala JKMć i Stany Koronne erygować, która takiemi prerogatywami i wolnościami ma być gaudere, jako Akademia Krakowska; z tą jednak kondycyą, aby w tej Akademii żadnych sekt ariańskich, kalwińskich, luterskich, professorów, mistrzów i studentów nie było, więc aby między studentami i żakami żadnej okazyi do zwady nie było. Wszystkie insze szkoły, które przedtem w Kijowie byli, gdzieindziej JKMć przenieść każe. Drugą także Akademię pozwala JKMć Pan nasz miłościwy i Stany Koronne w W.Xtwie Litewskiem, tam gdzie jej miejsce sposobne upatrzą, która takich, jako Kijowska, zażywać będzie praw i wolności; lecz taka jak w Kijowie ma być erygowana kondycyą, — a gdzieby kolwiek Akademia stanęła, już tam żadne insze szkoły wiecznemi czasy erygowane nie będą. Gimnazye, kollegia, szkoły i drukarnie ile potrzebować ich będą, bez trudności stawić będzie wolno i libere nauki odprawować, księgi drukować wszelakie. A ponieważ W. Hetman Zaporozki z wojskiem Zaporozkiem od Rzeczplitej oderwanym, z miłości przeciwko JKMci Panu swemu miłościwemu i własnej ojczyźnie, wszelakich odstępując postronnych protekcji, powraca; tedy JKr. Mć Pan nasz miłościwy i wszystkie stany koronne i W.Xstwa Litewskiego to, cokolwiek Pan Bóg na obie strony dopuścił, Majestatowi świętemu za grzechy wspólne ofiarowawszy, wieczną amnestią to jest zapomnieniem wiecznem pokrywa, assekurując wszelakiej kondycyi ludzi od najmniejszego do największego, nikogo nie wyjmując tak z porządku wojska Zaporozkiego, jako tez stanu szlacheckiego, urzędników jako prywatnych ludzi będących , tych zgoła wszystkich którzykolwiek i jakimkolwiek sposobem przy Wielkim Hetmanie tak zeszłym jako i teraźniejszym zostawali i zostają: żadnej zemsty ani Majestat pański, ani Senat, ani wszystka Rzeczplita, na ostatek ani żaden z prywatnych przeciwko nim i każdemu z osobna od największych do najmniejszych nie będzie pretendował. I owszem, wszystkie niesnaski i to wszystko cokolwiek podczas wojen działo się, cale sercem chrzescijańskiem pod świadectwem strasznego Boga z obopólnie bona fide sobie podarowawszy, żaden na drugiego ani jawnej ani potajemnej nie ma knować pomsty. A jako rzecz sama, imię samej amnestyj powinno być sanctum, wszelakiej kondycyi ludzie do tejże zgody miłości prawa Pana jako było przed wojną powracają, tak precaventur, iz ktobykolwiek rwać to świątobliwe zjednoczenie ważył się, publice albo prywatnie w posiedzeniu komu wyrzucał, takowy jako violator pactorum penis ma subjacere, w czem jeśliby się jaka trafiła okazya uchronienia potwarzy, pilno czyniąc ma być Inkwizycya z obu rak. Wszystka Rzeczplita narodu Polskiego i W.X. Litewskiego i Ruskiego i prowincji do nich należących restituant in integrum, tak jako była przed rozbojem, to jest aby te narody w granicach swoich i swobodach zostawali nienaruszenie , jako byli przed rozbojem i wedle praw opisanych w Radach, Sądach i wolnej Elekcyi Panów swych Królów Polskich, W.Xstwa Litewskiego i Ruskiego; a jeśli necessitate belli z postronnemi Pany na ujmę granic albo wolności tych narodów stanęli, tedy przy swobodach swoich narody wyżej pomienione zostawać mają bona fide, jako jedno ciało Rzeczyplitej, nie czyniąc między sobą różnicy o wiarę; ale jako kto profidebat et profitetur religionem christianam romanam et graecam, przy wolności i pokoju wszystkich zostawili, luboby jakie prawa albo dekreta tak z oczewistej controwersyi jako i contumaciam przewody prawne byli ferowane przed rozbojem item po rebellii. — Wojska Zaporozkiego 30,000 mabyć, albo jako Hetman Zaporozki na regestrze poda; zaciągnionego wojska zasię 10,000 pod władzą tegoż Hetmana zostawać mają i z podatków na sejmie uchwalonych w Województwach Kijowskiem, Bracławskiem, Czernihowskiem i innych, od Rzeczyplitej na tegoż żołnierza mają się obracać; konsystencya wojska Zaporozkiego w tychże Województwach i dobrach naznacza się, w których przed wojną zostawali. Któremu to wojsku, wszelakie wolności przywilejami Najjaśniejszych Królów Polskich nadane konfirmuje, zachowując ich przy starożytnych wolnościach i zwyczajach ich, i onym nie tylko nie ubliżając, ale owszem one wszelaką potwierdzając powagą. I nadto, żaden dzierżawca dóbr JKr. Mci i Starosta, ani Pan dziedziczny, ani ich podstarościowie, urzędnicy inni wszelacy, słudzy, żadnych podatków z futorów kozackich, wsi, miasteczek i domów wyciągać żadnym pretextem nie będą; ale jako ludzie rycerscy wolni od wszystkich największych i najmniejszych ciężarów, także od ceł, myt, po wszystkiej koronie i W.X. Litewskiem, wolni być mają, także od sądów wszelakich Starostów, Dzierżawców, Panów i ich Namiestników mają zostawać wolni, ale tylko pod samego Hetmana wojsk Ruskich zostawać juryzdykcyą. Przytem wszelakie napoje, łowy polowe i rzeczne rybne i inne kozakom pożytki, według starych zwyczajów, przy kozakach wolne zostawać mają. Z osobna zaś, dla dalszego zasług JKMci przychęcenia, ktorychkolwiek Hetman wojsk Ruskich prezentować JKMci będzie godnych klejnotu szlacheckiego, tych wszystkich bez trudności potka nobilitacya z nadaniem wszelakiej wolności szlacheckiej; tak jednak miarkując, żęby z każdego pułku 100 mogło być nobilitowanych. Wojsk żadnych polskich i litewskich albo cudzoziemskich nikt wprowadzać niema w Województwa Kijowskie, Bracławskie i Czernihowskie; wojska jednak pieniężne, pod władzą Hetmana wojsk Ruskich będące, z dóbr duchownych i królewskich w pomienionych Województwach za ordynansem tegoż Hetmana Ruskiego, chleb wybierać będą. A gdyby wojna być miała jako od granic ruskich, a potrzeba posiłków koronnych przystąpiła, wtenczas posiłki mają być pod regimentem Hetmana wojsk Ruskich.

Dla lepszego tych pakt potwierdzenia i pewności Hetmana wojska Ruskiego ad extremam vitae sue tempore ma być Hetmanem wojsk ruskich i pierwszym w Województwach Kijowskiem, Bracławskiem , Czernihowskiem Senatorem, a post fata jego ma być wolne obieranie Hetmana, to jest 4 elektów obiorą Status Województwa Kijowskiego, Bracławskiego i Czernihowskiego, z których jednak JKMć konferować będzie. Mennica dla bicia pieniędzy wszelakich w Kijowie albo gdzie kommodniej będzie się zdało, otworzona być ma wedle jedne ligi z sobą Króla. — Podatki które Rzeczplita uchwalać będzie na seymie w Województwach Kijowskiem, Bracławskiem i Czernihówskiem mają się obracać na żołnierza pieniężnego, pod władzą Hetmana wojsk ruskich zostającego. Wspólna rada i zupełne siły być mają tych narodów przeciwko każdemu nieprzyjacielowi; starać się mają te trzy narody wspólnie wszelakimi sposobami, aby wolna była nawigacja na Czarne Morze Rzeczyplitej. Z Carem JMcią Moskiewskim jeśliby przyszło JKMci i stanom koronnym i W.Xtwa Litewskiego bellum podnosić, wojska Zaporozkie do takiej wojny necessitować nie będą; jeśliby jednak Car prowincyi Rzeczyplitej przywrócić nie chciał i na Rzeczplitę następował, tedy wszystkie siły tak koronne jako i W.Xtwa Litewskiego, jako i wojska ZaporozkieRuskie pod regimentem Hetmana swego, liczyć się i wojować wespół będą.— Dobra lezące i ruchome królewszczyzny, także i summy pieniężne obywateli ruskiej ziemi, którzy się lub przy Szwedzkiem wojsku, lub przy Zaporozkiem wiązali, a teraz do ojczyzny powracają, konfiskowane, przywrócone być mają i zasługi ich w wojsku koronnem i W.Xtwie Litewskiem zapłacone i kompensowane. A już od tego czasu , Hetman z wojskiem Zaporozkiem teraz i napotem będące, odstąpiwszy wszelakich postronnych protekcyj, więcej się do nich wiązać nie ma; i owszem w wierności, poddaństwie, posłuszeństwie Najjaśniejszego Majestatu Królewskiego Polskiego i Następców jego, także wszystkiej Rzeczyplitej na wieczne i potomne czasy zostawać bedą, nie dyrygując jednak nic braterstwu z Hanem JMci Krymskim zawartemu , jeśli może być salva integritate Reipublicae. Od Cara Moskiewskiego, Legacij żadnych i od postronnych przyjmować nie ma, jeśliby się jakie trafili, one do Króla JMci odsyłać będzie; także ani wojsk postronnych wprowadzać, ani żadnego z postronnemi porozumienia mieć nie będzie na szkodę Rzeczyplitej, chyba z dokładem JKMci. Privalis wszystkiemi z obojej strony tak duchownym ritusque romani w Województwach Kijowskiem, Bracławskiem, Czernihowskiem, Podolskiem, także w W.X Litewskiem , na Bialej-Rusi, w Siewerszczyznie do Biskupstw, probostw, kanonij, plebanij i dóbr duchownych do nich należących, także zakonników wszystkim do kościołów i klasztorów, dóbr i fundacyj, tudzież świeckim z obojej strony dóbr duchownych, starostw, dzierżaw i własności swych dożywotnich zastawnych i inszemi kontraktami należących w tychże Województwach pomienionych i W.X. Litewskiem, na Białej-Rusi i w Siewierzu zostających, bezpieczny powrót otwiera się. Czas jednak powrócenia i reindukcji JKMć zniósłszy się z Hetmanem

Zaporozkim naznaczyć ma; sposób zaś reindukcji ten ma być zachowany, aby żaden do swojej własności nie powracał, tylko za Uniwersałem JKMci i W. Hetmana wojsk Zaporozkich; w czem ma być wzajemna z obu stron konferencya.— A na rozrządzenia różnych spraw, tak kryminalnych jako i potocznych, mają mieć w 3 województwach swój osobliwy Trybunał, według takowego porządku jaki sobie sami uformują, oprócz tego Owruckie, Żytomirskie z osobna starostwa sądowe być mają. — A dla lepszej pewności, ponieważ Hetman Zaporozki z wojskiem i województw oderwane wszystkie insze postronnych narodów pretensye odrzuca, i dobrowolnie jako wolny do wolnych, równy do równych, i zacny do zacnych powraca, przeto dla pewniejszego dotrzymania teraźniejszego postanowjenia, pozwala temuż narodowi JKMć i Rzeczplita osobnych pieczętarzów , Marszałków, podskarbich cum dignitate Senatorum i inne narodowi Ruskiemu urzędy, którzy według roty Urzędników koronnych przysięgę wykonywać mają, przydawszy ten punkt: iż nic przeciwko teraźniejszemu postanowieniu pieczętować nie będą i owszem, tego przestrzegać będą jakoby temu postanowieniu przez konstytucyę albo dekreta sejmowe i zadworne reskrypta i Uniwersały, przywileja nasze przeciwko nie dzielą. Do których pieczętarzów urzędu kancellaryi należeć będ]ą: wszystkie duchowne Metropolie , Biskupie, Igumenii beneficia , do których podawanie należy JKMci w Województwie Ruskiem, Wołyńskiem, Podolskiem, Bracławskiem i Czernihowskiem. A cobykolwiek jako contrarium tego postanowienia wyszło z kancellaryi koronnej albo W.X. Litewskiego, to nietylko przywilej się traci, ale i pene 10,000 kop litewskich podlegać ma, o co forum przed JKMcią ex speciali regestru.— Aby occasione litium względem poddanych o swawolę inkulpowanych do nowej nieprzychodziło konfuzyi, wszystkie processa o stawienie poddanych, ranienie, najazdów, zaborów, szkód podczas wnętrznych zapałów poczynionych, ziemskie , grodzkie, trybunalskie, by tez i dekreta sejmowe ex personali w tych sprawach zaszli, a osobliwie w Województwie Kijowskiem, Wołyńskiem, Bracławskiem i Czernihowskiem cassant. — Z Carem JKMcią Moskiewskim jeśliby do zawarcia pokoju JKMci i stanom koronnym i W.X. Litewskiemu przyszli, ma indefinitam reputacyi teraźniejszego postanowienia W. Hetmanowi i wojsku Zaporozkiemu praecavere, które to kommissyę tak PP. Kommissarze jako i Hetman księstwa Ruskiego de facto przysięgą potwierdzili, tak jako roty juramentu w ręku PP: Kommissarzów podpisane; nadto taz kommissya przysięgą Senatu przez JW. Przewielebnego Arcybiskupa Gnieźnieńskiego Prymasa koronnego, JXdza Biskupa Wileńskiego, także Panów Hetmanów Koronnych i W.X. Litewskiego, i Pieczętarzów obojga narodów, jako i przez Marszałka Poselskiego ze strony koła rycerskiego, na sejmie który ma być jak najprędzej złożony, in presenti posłów od W. Hetmana i wojska Zaporozkiego wyprawionych, konfirmowaną będzie. A co się tknie przysięgi JKMci Pana naszego miłościwego, na pokorną prośbę wojska Zaporozkiego, i za nią JMść PP. Kommissarze assekurują. Przysięgi zaś pułkowników, setników i wszystkiej starszyzny, po sejmie na którym się dosyć stanie teraźniejszemu postanowieniu, przed Kommissarzami na to deputowanemi będą wykonane. Ażeby ta kommissya wieczną wagę i powagę miała, tak jako w sobie brzmi z początku do ostatka w prawo pospolite, konstytucyą inferowana , sejmem aprobowana i za wieczną, nieodmienną i prawą rozumiana i trzymana będzie.

Działo się ut supra pod Hadiaczym, dnia i roku zwyż mianowanych.

Do buławy Buskiej wielkiej należeć ma Czehryńskie starostwo tak, jak continentur przywileju królewskiego niegdy Bogdana Chmielnickiego od Króla

JMci konferowanym. Hetman wojska Ruskiego od rezydencyi przy JKMci ma być wolen. Konwokacya Województw Kijowskiego, Bracławskiego, Czernihowskiego po sejmie przyszłym, który da Pan Bóg jako najprędzej, od JKMci Universałem złożona będzie.

W roku pomienionym 1649 miesiąca Maja d. 22 — na sejmie wolnym Warszawskim stało się poprzysięzenie tych pakt pod Hadiaczem zastanowionych. Tego roku zboże się nie urodziło wszędzie, oprócz jarzyny, która podparła biednych ludzi utrapionych. Tegoż czasu, miesiąca Augusta, po potrzebie z Moskwą, jako znowu bunty; chłopstwa poczynają się buntować, gdzie P, Nimirycza Podkomorzego Kijowskiego, człowieka godnego, uczonego i potrzebnego Rzeczyplitej, przez którego to pokój był sklicon z temi zbójcami, zabili; który jeździł od Pana Hetmana ukazując chleb żołnierzom w Województwie Czernihowskiem, za co się obruszyli chłopi, onych nocą śpiących napadłszy 17 chorągwi znieśli na głowę, i innej szlechty niemało i szlachcianek: które już cale ufali onym przysiędze ze pokój stanął, do domów swych jechali z Wołynia.

Dnia 25 Septembris — P. Sapieha Pisarz Wojskowy z częścią wojska ruszył się na Ukrainę ku Hetmanowi Zaporozkiemu P. Wychowskiemu z wojskiem kwarcianem, przy którym wszystka szlachta obywatele Kijowscy i Czernihowscy , co daj Panie Boże szczęśliwie. Gdzie zeszli się pod Kotelnią i tam wydychali kilka niedziel z temi chorągwiami, co byli przed tym przez cały rok przy kozakach, a skoro zdrada się pokazywać poczęła pod Białą-Cerkwią, tedy zarazem ustępować poczęli aż ku Kotelni, których było 7,000. Gdzie P. Sapieha świeżo z 4,000 do onych przyszedłszy, skupili się. Miesiąca Octobra ztamtąd ruszyli się ku Chmielniku, zbójcom, zdrajcom dawszy pokój, które tez skupiwszy się pod Rzyszczowem, obrawszy za starszego sobie syna Chmielnickiego, odjąwszy buławę i buńczuk a chorągiew u Wychowskie-go, Hetmanem sobie wzięli.

W tymże roku miesiąca Maja 31 dnia, w poniedziałek P. Alexander Koniecpolski Wojewoda Sandomierski, syn Hetmański dokonał bieg życia swego mając lat blizko z 40, we wsi Podhorcach; przez którego wszystko się złe stało w Polsce. Który będąc starostą na Perejasławiu i Czehrynie, odjął Futor Chmielowi rozbójnikowi przez Podstarościego swego Czaplińskiego, przez co ogień wielki zapalił się i wszystkie Państwo Polskie w niwecz obrócił; który na ławie siedząc i rozprawiając, ducha z siebie wypuścił.— Konkluzya sejmu Zielonych świąt, który trwał niedziel 4 począwszy od Marca d. 17, na którym religja grecka uspokojona a Unia zniesiona wiecznemi czasy, — gdzie Król JMć przysiągł zbójcom kozakom, że się nie ma mścić nad niemi wiecznie, i inni antecessorowie po nim, o czem w Konstytucyi doskanalej opisano jest, kto chce niech czyta sobie.

Miesiąca Julii — Wychowski będąc Hetmanem kozackim, czyniąc przysługę Królowi JMci i Rzeczypospolitej wespół z Carem Tatarskim i Ordą, znosi wojsko Moskiewskie po różnych miastach Siwierskich a osobliwie pod Konotopem których było do 60,000,— nad któremi kniaź Trubecki starszym był, których na placu położyli jako kozacy prawili do 30,000; drugich dowiezienia pobrali, trzecie pouciekali, i sam Trubecki uciekł, wszystkie swoje dostatki pozostawiwszy i harmate utraciwszy , których było sztuk dział 70 i moździerzów kilka wielkich, pod któremi po 40 par wołów szło; i granatów do kilkaset do tych moździerzów. Powiadali że mało nie każdy po 2,000 złotych kosztował; a ta zwadka abo bitwa była na pograniczu Moskiewskiem u Konotopu. To zniósłszy, JKMć w zagony Ordę i kozaków wyprawił za Putywl, z której potrzeby Pan Hetman Zaporozki 43 chorągwie Królowi JMci odesłał, Wojewód 7; tez więźnie powiadali, ze nigdy nie zginęła taka siła znacznych i dumnych Bojar, jako teraz 300 i kilkanaście.

Miesiąca Octobris 26 dnia — dowiedziawszy się- Moskwa od kozaków zdrajców, iz nasi stanęli taborem u Chmielnika, skupiwszy się i zebrawszy szli taborem aż ku Chmielniku za naszemi. Których jako powiadali, było do 30,000, barmat mając sztuk 18 i piechoty mając przy onej 4,000 ; chłopów kilku przenająwszy, chcąc sztuką na naszych napaść, o których nasze nie wiedząc iz onych szukają Moskwa byli bezpieczni. Chłopi ze wtorku na środę przyszedłszy do polskiego wojska, skazali przyczynę inszą; między wojskiem nocowali a gdy już było o północku, zapalili obóz, bo tak Moskwa z onemi była postanowiła. Skoro ogień obaczą, na ony patrząc mieli w nocy napaść na śpiących albo na ubezpieczonych; którzy szedłszy nocą zbłądzili z gościeńca i między wody i błota nad Buhem rzeką zaszli i tam musieli się z końmi topić; w tym czasie obóz nasi ugasili, a w tem dał Pan Bóg dzień, którego to i sprawa była ze się tak stało; bo skoro dzień, zarazem nasi wojskowi poczęli biegać to sam to tam aż wiadomość zaciągnęli o Moskwie, iz już co niewidać onych i zarazem na trwogę do sprawy szykować się poczęli. W tym czasie Moskwa nad któremi Szeremet był sprawcą, którego Car Moskiewski Wojewodą Kijowskim uczynił abo postanowił, następować na naszych poczęli, i stoczyli bitwę która trwała od obiadu aż do zmirzku, gdzie nasi i dragonia i wozowa czeladź do 400 zginęło, a Moskwy na 4,000; u których harmaty 18 dział było, a w naszem wojsku jedno dwa działek było małych; gdzie nocy doczekawszy , nazajutrz do dnia ruszyli się taborem do Międzyborza, obawiając się większej mocy i zasadzki chłopskiej i kozackiej z wojskiem, które było z Kijowa udało się do Lachowiec ku JP. Hetmanowi koronnemu Potockiemu, który natenczas w Lachowcach był, a ztamtąd z Lachowiec ku Dubnu. Tamże namówiwszy się w Dubnie, wojsko po kwaterach położyli na niedziel pięć i sam JP. Potocki udał się do Ptyczy na wytchnienie, a P. Wychowskiego do Stepania na wytchnienie z jego kompanią wyprawił, nim JMć Pan Czarnecki Wojewoda Ruski który w Szwecyi przez połtrzecia lata był z wojskiem kwarcianem tu przyciągnął na Wołyń z Wielko-Polski, który tam wytchnąć miał około Kalisza i Piotrkowa. — Tegoż miesiąca, Chmielniczenko zostawszy Hetmanem za przywodem i pobudką innych, zamku Czebryńskiego tydzień dostawał szturmem, w którym żona Wychowskiego zamknęła się była, mając przy sobie człowieka różnego niemców jako i polaków 400. We dnie i w nocy broniąc się, mając dział harmaty 600, prochu beczek 400, zaczym nie mogąc od samego Wychowskiego otrzymać pomocy i ratunku, poddać się musiała; których niemców a mianowicie starszyznę Moskwie oddali, które znowu na Gara Moskiewskiego przysięgali, oddając posłuszeństwo onemu. Żonę Wychowskiego przy sobie zostawili i do Sobotowa zaprowadzili, z zamku Czehryńskiego wziąwszy, a skarby pozachowywawszy; jako nabyte byli, tak też i poszli. Przy których więźniach Szeremet z Kijowa do Moskwy poszedł, a na jego miejsce kniaź Kozłowski przysłany od Cara, został na Kijowie Wojewodą; który probując szczęścia udał się aż ku Połonnem u do miasta i ono wyciął; a ztamtąd nazad powrócił" się, gdyż polskie chorągwie około Zasławia i Ostroga stali, w pięciu milach od Połonnego. Między któremi więźniami Szeremet Wychowskiego brata młodszego na imię Daniła, zdrajcę naszego, który na obie strony udawał się, tak na Moskiewską 'jak na Królewską, wziął a do Cara poprowadził ku stolicy. — Tegoż miesiąca Moskwa która w Litwie jest około Wilna, Nowogrodka i Mińska szli ku Brześciu Litewskiemu, które spaliwszy, Białe miasto znaczne, Xięcia Radziwiłła wysiekli i spalili, Ratne tez miasto także wycieli i spalili, a popaliwszy miasta, miasteczka i wsie około tam będące, szlachty bardzo wiele, szlachcianek i różnego ludu nazabijawszy, a drugich pobrawszy, nazad się udali i poszli ku Wilnu i Mińsku; międzyktóremi więcej było chłopów litewskich aniżeli Moskwy, jakoż pacholików powiadają więcej 3,000 co pouciekali od panów swoich i z wojska Litewskiego, które z Moskwą zebrawszy się chodzą i plądrują miasta i wsie po różnych miejscach.

Roku Pańskiego 1660 miesiąca Januarii 4 d.— nie czekając Pana Wojewody Ruskiego, odprawiwszy święto Bóżego Narodzenia , ruszyło się od Dubna wojsko kwarciane ku Krzemieńcu i Zbarażu i innych miast, naczyniwszy tu głodu i zniszczenia w krajach Wołyńskich, około Ołyki,Kowla, Dubna, Ratna i innych miast wojewodztwa Wołyńskiego. Tegoż miesiąca Car skoro przyprowadzono a oddano zdrajcę JKMci Daniłła Wychowskiego, brata młodszego Hetmana wojska Zaporozkiego rodzonego, który na obie się strony i na tę i na ową udawał, rozkazał go tyrańsko mordować i niesłychane męki zadawać: to jest pasy z grzbietu drzeć, za pazury tak u nóg jako i u rąk żelazne szpice zabijać, napotem żyły pod kolanami przerżnąć a kleszczami wyciągać, tak tez i u rąk, napotem rozkazał oczy świdrem wywiercić i uszy, gdzie napotem rozkazał w te dziury w oczy i uszy roztopiwszy srebra nalać; który trup nazad zdrajcom królewskim kozakom do Chmielniczeńka i do żony onego odesłać; za którym rodzona siostra Chmielniczeńkowa była, co daj Panie Boże aby każdemu zdrajcy tak się nagradzało, — jaką miarą mierzy aby onym odmierzono.— Który to i Lublin spalił i w niwecz obrócił, i żydów więcej 5,000 wyciął, oprócz chrześcijan, i onych domy popalił z swoją drużyną rozbójnicką, chłopską, kozacką.

Miesiąca Februarii 20 d. — JPan Wojewoda Ruski Czarnecki z wojskiem które było z nim w Szwecyi na Wołyń ku Włodzimierzu i Łucku przyszedł, a zaledwo tydzień wytchnęli, udał się z wojskiem dla Moskwy nazad ku Brześciu, którego powiadali wojska 5,000, a Moskiewskiego co do Brześcia mianowano 40,000 przyszło. — Tegoż miesiąca dnia 29 w sobole — wyprawiłem syna mego Bazylego do wojska z synowcem moim P. Janem Jerliczem, co daj Najwyższy Panie szczęśliwie i powodzenie dobre.— Tegoż miesiąca i czasu przyszła wiadomość z krajów Szwedzkich od Alzacyi skoro po odejściu P. Wojewody Ruskiego, który będąc więcej 3 lat w Prusiech , wiodąc i tocząc wojnę z Królem Szwedzkim udał się i powrócił do ojczyzny ku Polsce za rozkazaniem JKMci i pisaniem, gdzie na miejscu swojem z tysiącem ludu żolnierstwa P. Kazimierz Piasoczyński przy Królu Duńskim zostawionym jest. O czem gdy się Król Szwedzki dowiedział, iż już wojsko Polskie ustąpiło i poszło nazad do Polski, mniej ważąc sobie wojsko Cesarskie i Króla Duńskiego, wszystkie Pasy pozastępował, gdzie rozumiał bronić przejścia wojskowym ludziom. Na jednej odnodze, która wszędzie przejścia broniła i strzegła, 8,000 ludzi kawalera dobrego położył, który lekce sobie Króla Duńskiego i lud Cesarski ważąc , jako jakich żydów , bezpieczni już być poczęli. P. Piasoczyński jako pułkownik dostawszy szwedzkiego języka, a z onych się sprawiwszy, daje znać do Jenerala Cesarskiego i Króla Duńskiego, także i do Księcia Brandeburgskiego Kurfirsta, który namowę uczyniwszy i hasło dawszy Olendrom, za dopuszczeniem i przejrzeniem Boskiem, przez zazdrość onych Szwedów, a obtoczywszy gdy nastąpili, o czem mało co wiedzieli abo im w koło onej wyspy Olendrowie od wody zwiedli, którym dali bitwę. Między którem wojskiem odważnym zostając JP. Piasoczyński z pułkiem swym polskiego rycerstwa, z tym tysiącem skoczy jako w ogień i przepaść godzin 2 tam hałasowali, aż po łasce Bożej onych siłę i moc złamali i rozproszyli; gdzie na placu 7,700 Szwedów położyli, oficerów wszystkich żywcem pobrali i innej starszyzny, któremi napotem więźniami się dzielili, Cesarzowi JMci i Królowi porozdawali; w tym razie P. Piasoczyńskiego postrzelono, od którego postrzału umarł i tę wojnę zdrowiem zapieczętował. A gdyby nie onego odwaga z tą małą garstką ludu polskiego, musieliby te wszystkie z wstydem odchodzić; gdzie polskiego rycerstwa natenczas poległo 400 człowieka a Szwedzkiego jak jeden 8,000, tak w pobitych jako i pojmanych oprócz innego pospolitego człowieka abo ludzi. O którem zniesieniu wojska, Król Szwedzki który natenczas w Elblągu był i tam zimował a dowiedział się, w melancholią wpadł aż go paraliż zaraził z lewego, boku.— Tegoż miesiąca P. Hetman Potocki przyszedłszy z wojskiem ku Mohylewu, które nad Dniestrem miasteczko siedzi, w którym opryszków i kozaków zamknęło się było ludzi do 8,000, a chcąc onych dostać przypuścił do szturmu aża za niesprawą wielką do 3,000 stracił ludzi. Pod którem niemało wszystką piechotę niemiecką i dragonię wybito ; także niemało i z pod chorągwi różnych Towarzystwa nazabijano, nastrzelano, gdzie z wielkim wstydem i hańbą odeszli nic nie uczyniwszy i nazad udawszy się powrócili ku Międzyborzu. A z tamtąd wojsko rozporządził i jako Hetman waleczny na Pokuciu ku Haliczu kwatery rozdał, czego się byli u ludzi biednych nie dojedli i nie dobrali tak tez i u szlachty aby dokończyli i ze wszystkiego złupili. Panu Hetmanowi bywszemu Zaporozkiemu, P. Wychowskiemu, ukazał kwatery między Słuczą i Horyniem gdzie i zimowali około Stepania, Korca i innych miast i wsi Wołyńskich; który miał z 2,000 w policzeniu zołnierstwa. Podobno przyjdzie i nam ten psalm zaśpiewać, przyjdzie nam zaginąć — ratunku potrzeba; ale Ty sam Panie Boże nasz, daj onego z Nieba; nie na oręze, ani na wielkość ludzi wojska ufać, któremu moc odejmujesz i rozum zatłumiasz. Wszystko to pochodzi za letkiem uważeniem i butą a hardością, ano i chłop na ręce bije Pana. Ot sobie narobiła pycha licha!

LIST PANA JEZUSA NAZURAŃSKIEGO, KRÓLA JUCKIEGO.

Te słowa Boże, święte, na ten świat zesłane od samego Pana Boga Lwowi Papieżowi, a Lew Papież posłał bratu swemu Królowi naprzeciwko nieprzyjaciołom onego, i ten list taką moc ma, gdy onego kto czyta albo onego słucha tedy ten człowiek na dzień 1,000 grzechów odpustu ma, i na każdy dzień żadna zła rzecz nie zaszkodzi; także jeśli będzie brzemienna niewiasta a ten przy sobie list będzie mieć, dziecię lekko porodzi; i ktokolwiek przy sobie mieć będzie, ten nieprzyjaciół swoich zwycięży; ani ogień, ani strzała, ani kula i żadne oręze onemu nie zaszkodzą. Jezus Chrystus Jerozolimski bądź zemną i nademną obrońcą moim najmocniejszym, mnie strzeż we dnie i w nocy i na każdą godzinę od wszego złego i od szatana szkaradnego, jako objawił Pan Bóg te słowa swe święte i mnie słudze swemu raczył oświęcić od grzechu i wszelakiej nieczystości, ty mnie dopomóż Ojcze, Synu i Duchu Święty. List ten jest znaleziony w ziemi Brytańskiej na górze Oliwnej, przed obrazem Świętego Archanioła Michała zawieszony był, i nikt go nie widział na czem był zawieszon; a ktoby onego chciał przeczytać, tedy sam się onemu zaraz spuścił i zbliżył się; a był napisan złotym pismem, temi słowy mówiąc: «Ja Jezus Chrystus przykazuję wam i objawiam wam, mocą Bóstwa swego, abyście dni niedzielne święcili, robót żadnych nie robili, ani ogrodnych rzeczy na «pokarmy nie kopali, — bogactwa zbytecznego nie zbierali, ubogim dawali tu na tym świecie. Dałem wam sześć dni do roboty, a siódmy odpocząć i święcić przykazałem onego, i przykazują tez wam i objawiam wam, iz was będę karał głodem i poszlę na was miecz ostry, wtenczas wstanie Król na Króla, Pan na Pana, miasto na miasto i tak wielkie przelanie krwi na ziemi między ludźmi będzie i w tym strachu skończy się świat. Jeszcze będę was karał gromem, błyskawicą ognistą, dla tego żebyście poznali gniew mój na sobie, iz przykazania mego nie pełnicie. Upominam tez was w dnie niedzielne do kościołów i cerkwi chodzić, złych uczynków nie czynić, a jeżeli tego nie spełnicie, tedy przypuszczę na was ptastwo srogie i dziwne, tęcze i proch, z którego prochu przypuszczę powietrze między wami. Przykazuję wam abyście w soboty po nieszporach w robotach przestawali, dla przeczystej Matki mojej miłej, Boga Rodzice; bo gdyby Matka moja za was nie prosiła Pana Boga, tedy dawnobyście poginęli za bezzakoństwo wasze; a niedziele potwierdzajcie, młodzieńce i dziewice do cerkwi i kościoła chodźcie; ojców, matek i bliźnich swoich szanujcie;— świadectwa kłamliwego wystrzegajcie się, jałmużnę ubogim dawajcie, za co ja sam wam Królestwo niebieskie, pokój wieczny i odpuszczenie grzechów przykazuję wam przez proroki i apostoły, cherubiny i serafiny, iż Ja prawdziwy Chrystus, syn Boży, mocą Bóstwa swego ten list pis,ał, a któryby człowiek temu listowi nie wierzył, tedy takowy będzie przeklęty i potępiony z niewiermmi, i umrze naglą śmiercią. Przykazuję też wam, który człowiek z was ten list przy sobie będzie mieć i nosić , dawajże on i innym czytać, tedy będzie zbawienie duszne miał i męki wiecznej ujdzie; ani grom, ani błyskawica onemu nie zaszkodzi. Ja Jezus Chrystus syn Boga żywego i z czystej Maryi Panny Dziewicy narodzony. Racz mi oświadczenie podać tego listu w roku od Narodzenia Jezusa Chrystusa 1599 miesiąca Maja 1 dnia. Święty Janie, Chrzcicielu Pana naszego Jezusa Chrystusa w Jordańskich strumieniach i mnie racz tez grzesznego ochrzcić, aby mnie szkaradni djabli nie zaszkodzili; święty Ojcze Mikołaju dopomóż mnie, gdyż ty prędki pomocnik w każdem utrapieniu, ubłagaj, umódl Jezusa Chrystusa za mnie grzesznego. Amen.

SEN PRZENAJŚWIĘTSZEJ PANNY.

Zasnęła była przenajświętsza Panna Boga Rodzica w Brytanii na górze Oliwnej i przyszedł do niej Pan Chrystus Jezus, syn onej najmilejszy i mówi: matka moja najmilsza spisz-li albo-li słyszysz. I mówi: spałam, alem się ocknęła i śnił mi się dziwny sen o Tobie; widziałam cię w Ogrójcu pojmanego i związanego, przed Annasza, Kajfasza, Piłata, Heroda przywiedzionego, u słupa przywiązanego, z twej świętej głowy krew strumieniami płynęła, a twoje przenajświętsze ciało jak skorupa się padało. Matko moja, prawdziwy ten sen: kto ten list będzie miał abo przy sobie onego nosić będzie, ten łaską moją i przyjaźń od wszystkich ludzi będzie miał, i duszy odpuszczenie grzechów; a przy onego śmierci sam będę , i ty matko moja najmilsza ze wszystkiemi anioły, i duszę onego weźmiesz do Królestwa Niebieskiego; a kto tego listu żąda, ten zbawienie wieczne otrzyma. Panu i Bogu Naszemu cześć i chwała na wieki wieków. Amen.— Pisano ten sen albo list pod rokiem 1546, miesiąca Augusta, 25 dnia.

W roku 1660 miesiąca Marca 11 dnia — JP.Wojewoda Ruski wyszedłszy z Prus z wojskiem swym, pułkom rozdaje kwatery po Wołyniu około Równa i Ratna. Miesiąca Maja ku Brześciu Moskwa z wojskiem przyciągnęła, której powiadano 40,000.

Miasto Brześć wziąwszy i zamek w którym ludzi różnych niemało było wysiekli, a swoją osadzili piechotą; z któremi Hetman Litewski Sapieha, nie pojednokroć utarczkę mając, ustąpić musiał na Podlasie, podjazdy odprawując, coraz pod nieprzyjacielski bok ocierając się.—Tychże czasów i miesiąca skoro wytchnęło wojsko JP. Czarneckiego Wojewody Ruskiego, ku Brześciu zkupiwszy się z P. Hetmanem Litewskim i wojskiem , onego nieprzyjaciela poczęli rwać różnemi sposobami, który czas mając wolny ustępuje aż ku Laskowiczom; Moskwa głębiej w Litwę nazad, gdyż tam forteca, dział podostatek, zamek mocny jest i obronny, od nieboszczyka Chodkiewicza Hetmana Litewskiego ufundowany i opatrzony bardzo mocny, któremu nieprzyjaciel ulał i tam pod nim obozem stanął, ze go miał prędko dobyć; gdzie JPP. Hetman i Czarnecki nie odchodzili od Brześcia, a załogę Moskiewską w zamku dobywszy, swemi osadzili. Tegoż miesiąca Król JMć z Gdańska się wraca, w którem przez całą zimę był, uczyniwszy wieczny pokój z Szwedzkim Królem, do Warszawy przyjeżdża jako ku domowi swemu; a skoro po przymierzu i zawarciu pokoju w dwie niedziele Król Szwedzki umiera, syna zostawuje, na swym miejscu małego, którego Królowi JMci naszemu w opiekę poleca, po takiej wielkiej i głównej nieprzyjaźni i nieżyczliwości.

Miesiąca Juni 26 dnia — po Wołyniu trwoga od zbójców kozaków, gdzie szlachta z domów swych uciekać musiała od Horynia za Styr , o których więźniowie powiadali iż kozactwa do 10 tysięcy być miało: między któremi 600 Moskwy rajtaryi było i i dział trzy w taborze mieli; z których, stanąwszy u Międzyrzyca-Koreckiego, ku Ostrogu na czatę 2,000 się udało , których P. Lasko pułkownik Pana Wychowskiego Wojewody Kijowskiego mając szpiegi po nich od Dorohobuża, w którym na stanowisku był i tam stał, a mając z 4,000 człowieka z sobą, nocą zaszedłszy między sady w Ostrogu stanął, czekając na zbójców nim przyjdą — które skoro dzień przyszli; na których jako na ubezpieczonych uderzył i rozproszył onych; po różnych miejscach i przeprawach na Iloryniu po kilkanaście razy ścierał się z niemi i bił onych i topił w Horyniu rzece.— Tegoż miesiąca Król JMc złożył konwokacyą, na której uchwalono żołnierza łanowego ; akcyzę zniesiono, i w niwecz obrócono tę uchwałę. — Tegoż miesiąca w dzień niedzielny, skupiwszy się hultajstwo, tabor swój zostawiwszy nad Horyniem, nocą we wsi Finnym pod Rownem do dnia na nasze naszedłszy będąc ich w kupie na 6,000, nie śmieli uderzyć i czekali dnia. W tym czasie nasi do koni przyszedłszy, widząc nierównią, ustępować musieli, których nic nie przybywało naszych, ale coraz umniejszało; jechali na naszych półtrzeciej mili aż do Żukowa pod Ołykę, gdzie naparli naszych na Rudkę błotną i lgnącą bardzo; tamże u kogo koń dobry a Pan Bóg z nim był, zaledwo drugi przeprawił się. Gdzie zginęło naszych pod 60 człowieka, a przeprawiwszy się u kogo koń lepszy to w drogę ku Łucku, aż się za Styrem oparli i obejrzeli, a zbójce od wsi do wsi chodząc, palili i pustoszyli: ludzi niewinnych imali, mordowali, różne męki zadawali, gumna wymłacając, zboże na Ukrainę ku Biało-Cerkwi odsyłali.— Miesiąca Julii dla trwóg różnych limitowano Trybunał Lubelski. — Tegoż miesiąca JP. Starosta Sokalski Potocki syn Hetmański na podjazd ku Hoszczy był wyprawiony, mając 2,000 wojska; gdzie taborem onych zniósł, a konnik chłopski uszedł do Międzyrzeca, gdzie naszym oparł się i bronił z za wałów; co widząc iz nie mogli zbójcom nic uczynić nazad się udali i odstąpili.

Tegoż miesiąca dnia 29 — Pan Wychowski Wojewoda Kijowski z za Styru puścił się z pułkiem swym ku Horyniu , co daj Panie Boże szczęśliwie. Miesiąca Junii ostatniego dnia, to jest 30 na dzień świętych apostołów Piotra i Pawła zniósłszy się z sobą P. Sapieha Hetman Litewski z P. Wojewodą Ruskim, z któremi natenczas wojska nad 10,000 nie było, ruszyli się za hardym Moskwicinem, potężnym nieprzyjacielem, nad któremi od Cara Moskiewskiego Kommissarzem był Chowański a Hetmanem Szczerba, którzy mieli z sobą 22,000 wojska wybranego, jazdy 12,000 i piechoty 10,000; któremu co Chowański rozkazał to Szczerba czynił. Szli jako na miód i na igrzysko jakie śmiało, mając oręże pewne, a bar dysze jasne, polerowane, ostre, stryczki konopne do wiązania naszych u pasów. A iz nienawiść mieli Pan Hetman i P. Wojewoda między sobą, oną odłożywszy na stronę, zleca regiment Hetman Wojewodzie, który sporządziwszy i uszykowawszy te 9,000 wojska, następuje na Moskwicina albo na wojsko nieprzyjacielskie śmiało, które po łasce i dyrekcyą Boską moc onych starł i złomał; gdzie na placu w liczbie 12,000 o raz trupa padło, a na drugich 15 mil jechano ścinając, zabijając, aż ku Borysowu, w którym się kommissya z Moskwą odprawowała. Tamże i tych Kommissarzów od śmierci i więzienia srogiego ratowali, których było do 400 ludzi. Na tej to kommissyi naszych Moskwa się zaparła w zamku, zaczym zamek tez Lachowiecki jako od nieprzyjaciela został wolny, oswobodzony; a ta utarczka stanęła pod Połąką, pod którym zamkiem Moskwa 18 niedziel z wojskiem dobywając stała ; — 46 sztuk potężnej harmaty, prochu, kul, różnego oręża, koni, rynsztunków wzięli, a sami ku Borysowu udali się uciekając; — gdzie znowu zazdrość następuje. Niedobywszy Borysowa , odesławszy JKMci więźnie, samego Hetmana Szczerbeja, Chowańskiego syna rannego , (drugiego zabito w potrzebie przy onychże) i chorągwi 163, idzie Pan Wojewoda Ruski do Mohylowa przeciw Dołgorukiemu, który miał 20,000 z sobą i był od Cara posłany. Spaliwszy Mohylów, a wziąwszy wiadomość od więźniów kilkunastu człowieka których podjazd pojmał i świeżo przywiódł, Pan Wojewoda Ruski ruszył się za Dniepr ku Smoleńsku, co daj Panie Boże szczęśliwie nie narodowi ludzkiemu ani mocy onych, ale tobie więcznemu Panu niech chwała będzie z tego. Amen.

Miesiąca Augusta — wojsko do Awizyi Hetmana Polnego Marszałka Koronnego P. Lubomirskiego ściągać się poczęło, którego powiadano 18,000 ma być. W Prusiech trzy lata będąc, uspokoiwszy Szwedów, na Ukrainę ku Kijowu obróciło się przeciwko kozakom i Moskwie.—Tegoż miesiąca JP.Krzysztof Tyszkiewicz Wojewoda Czernihowski kawaler doświadczony, dobra swego i sumptu dla Rzeczyplitej nie żałując umiera. — Tegoż miesiąca Król JMć przybył do Lwowa z Królową JMcią i ze wszystkim dworem, w którym niedziel ze dwie się zabawiwszy jechał do Sambora, gdyż we Lwowie od żołnierza i różnych ludzi bardzo wielka ciżba była. Miesiąca Augusta 25 dnia — przyjechawszy P. Marszałek do Łucka, Hetman Polny skupiwszy się z wojskiem, ruszył się od Łucka jako na wojnę ku Lachowcom mimo Dubno, mając jazdy 20,000 a piechoty 10,000 różnej z cudzoziemcy, oprócz licznej czeladzi i ochotnika, którego kładli na 40 abo i dalej tysięcy wszystkiego; harmaty także mając kilkadziesiąt sztuk; gdzie się skupili z Ordą której 50,000 przyszło, i stali koczowiskiem pod Wiśniowcem niedziel ze trzy, a z tamtąd zasiągali żywności sobie około Ostroga i Korca, i innych miast i wsi różnych. Tegoż miesiąca zeszli i skupili się Hetmani obydwa Koronny i Polny pod Lachowcami z wojskiem i z Ordą Amurat-Sułtanem, z któremi powiadano i rachowano do bitwy wybranego czoła Ordy 40,000 a hałastry do 20,000, i ruszyli się ku Łabuniowi a od Łabunia ku Tubartowu, które siedzi nad rzeką Słuczą.— Tegoż roku miesiąca Septembris 14 dnia z południa, Orda której mianowano 2,000 być, a które dla żywności wprzód bieżeli, zjechali się i potkali z oboźnym Moskiewskim , nie wiedząc o sobie, który naprzód we 400 człowieka wojska Moskiewskiego jechał, upatrując miejsca na obóz gdzie stać ma, nocleg miał; których oskoczywszy, na głowę znieśli i innych do więzienia pobrali. Za któremi 'Wojewoda Szeremet Kijowski z wojskiem, przeciwko naszym za rozkazaniem Carskim abo pisaniem, mając wojska Moskiewskiego czelnego 40,000 szedł, a jako Polacy o moskiewskiem nie wiedzieli, tak tez i Moskwa o polskiem wojsku. Tenże Szeremet miał kozaków 30,000 nad któremi Cynciura starszym był, który wszystkich chłopów Zadnieprskich zbuntował był, i P. Nimirycza zabili, i 17 chorągwi po różnych miejscach o jednej godzinie i jednego dnia zmówiwszy się zniósł i pozabijał. O którym nieprzyjacielu zaraz, skoro oboźnego Tatarowie rozgromili, dali znać do Panów Hetmanów i więźniów przysłali do Amurat-Sułtana oznajmując, ze Szeremet jedno od wojska (gdzie zarazem na trwogę odwołano). Orda się wszystka do koni rzuciła i naprzód ruszyła ku Moskwie, z któremi aż do nocy zabawiali się i osadzili w Brzeźniakach od Lubartowa pół mili, którym nie dali się nigdy wychylić z taboru. Nazajutrz we środę dragonia i piechota dopomagała, i we czwartek także nie wypuszczali z taboru ani po trawę ani po żywność żadną miarą; w ostatku i wody czystej ani jakiej już im dociekać nie poczęło, ale z rudy, z błota dławili, a tę źrali. W piątek Hetmani ze wszystką potęgą od Lubartowa pod tabor Moskiewski podstąpili.

Dnia 27 — Szeremet stojąc w okopie przez dwie niedziele bez jednego dnia, w poniedziałek tabor sprawiwszy, ruszył się ku Cudnowu nazad, gdzie dwie mile zaledwo uszedłszy, noclegował we wsi Krasnosiułce okopawszy się. Nazajutrz we czwartek ku Cudnowu udał się, który zbrojnego ludu 6,000 zostawiwszy na odwodzie, pomału uchodzi; nad któremi JMPP. Hetmani z wojskiem i Ordą w koło ostąpiwszy różnemi sposobami one z dział rozrywali i bili; napotem nazad udali się na ów zbrojny lud, na te 6,000 ludzi zaledwo, niemało swoich postradawszy o kilkaset człowieka, aż husarya których 500 było, skoczyli i rozerwali onego Kiryśnika; jakoż po łasce Najwyższego Pana na głowę zrazili. Sam Szeremet ku Cudnowu uchodzi, któremu piechota i dragonia na rzece Teterewie zastępuje, wozów albo taboru do półtora tysiąca odjęła i dział kilka, a przeszedłszy rzekę Teterew, niżej miasta Cudnowa stanął i okopał się w polu; którego ku Piatce miasteczku dalej nie dopuszczono w drogę; z którego okopu na każdę wycieczkę sprawowali onego, drugiemi wałami osypali i szańcami gęstemi i piechotą osadzili.

Miesiąca Octobris 7 d.— we czwartek Chmielniczenko z watachą między Berdyczowem i Piatką wojsko polskie z Talarami osadzili; który szedł na odsiecz Szeremetowi mając z sobą zbójców 60,000 kozaków i harmaty 40 sztuk; gdzie nasi w tabor wpadłszy, jedne się bili, a drugie mianowicie dragonia i piechota na łupy padła. Kozacy to postrzegłszy poprawili się, naszych wsparli i niemało towarzystwa rotmistrzów, kapitanów niemieckich, poruczników pozabijali i nastrzelali, gdzie z niczem nasi ustąpić musieli. Onych zbójców osadzili, którzy się potężnie okopali przez noc. Jakoż to onym pomogło, że onych nie znieśli, że noc zarazem w godzinę albo coś trochę raniej nastąpiła; jednak na 4,000 i dalej onych zbójców wycięli i wybili, nad któremi w pobliżu zaraz żołnierze bez taboru nocowali.

Tegoż miesiąca 13 d. — w czwartek Szeremet jako znowu tabor sprawiwszy, rusza się chcąc się przebijać do Teterewu abo Cudnowa, którego znowu osadzono. W kilku strzelano z luku od pierwszego miejsca; skoro dnieć poczęło, a straż placowa zeszła była, gdyż tam wielki smród w taborze Moskiewskim był niewypowiedziany, gdzie aż zdychać musieli i puchnąć od plugastwa i ścierwa; gdzie i tara onemu więcej niż na dwa tysiące człowieka zrazili, wozów i karoc onemu nie mało urwali.

Tegoż miesiąca Octobris 20 d.— Chmielniczeńko z swoją watachą JMMPP. Hetmanów przeprosił, ze już wiernemi poddanemi zostawać maja, a nie zdradzać wiecznemi czasy mają, których było więcej 30,000 oprócz ciur, harmaty 30 sztuk dział mając, których jako oni sami powiadali, iż jako wojsko polskie napadło z Ordą, na 15,000 zginęło onych jeszcze nim do polskiego wojska przyszli i skupili się. O czem Szeremet gdy się dowiedział, jako na tryumf z dział kazał bić i bardzo sobą trwożyć począł, i wszystkich mieszczan Cudnowskich których był zabrał, tak samych, jako i żon z dziećmi kazał w taborze wyścinać —potem zaś w kilka dni Cinciura od onego ucieka i zdradza onego Szeremota, i przedaje się we 4 albo i dalej tysięcach do JMP. Hetmanów: ostatka kozaków Cinciurynych co się było pozostało między Moskwą, wygnać z taboru swego Szeremet rozkazał, których Tatarom oddał.

Dnia 28 — w dzień czwartkowy nie mając żadnej nadziei ni od kogo: będąc znędzniony ze wszystkiem swem wojskiem, którego samego z kniaziami i dumnemi Bojarami człowieka o 40 JMP. Hetmani biorą z ich dostatkami, skarbami, harmatą, działami których 40 sztuk było, inną strzelbę i oręża to wszystko od siebie pooddawali, samego Szeremeta z kniaziami i Bojary JMP. Hetmani zostawili, i to wojsko Moskiewskie i kozaków Cinciurynych, Orda rozlokowała i do niewoli pobrała na 90,000 albo i na sto z ich dostatkami które mieli jeszcze przy sobie. O Szeremeta i o kniazie, Sułtan Gałga warcholił się i gniewał się z Pany Hetmany, aby onym i te więźnie wydane były. Powiadali, iz przez te czasy wszystkiego wojska i komput uczynili tak Moskwy jako i kozaków 80,000 zginęło, a polskiego na 14,000 co pozabijano, pomarło i co pouciekali z wojska dla głodu i nędzy wielkiej, — jakoż w Moskiewskim taborze surowe mięso końskie jadali; bo drew nie mieli znaku. Po kilku zaś dniach JMP. Hetmani Szeremeta Ordzie oddają dla zdrady onego, który pisał aby się Kijów niepoddawał, luboby i Szeremeta przywiedziono do onego; z któremi listami przejęła Orda onych wybrańców i pojmawszy Hetmanom okazali tę zdradę Szeremetewa.

Miesiąca 9 Octobra 12 dnia — po Ś. Marcinie na perswazję Szeremetewa który miał Kijów i inne miasteczka na tej i na drugiej stronie Dniepru puścić JMćP. Hetmanom: zaczyni wojsko się ruszyło od Cudnowa ku Kijowu na Ukrainę i przeciwko Moskwie, które jeszcze po zadzie w pomoc o::emu Szeremetowi zostawali 12,000 z harmatą i żywnością. Ale za niesprawą naszych JPP. Sobieskiego Chorążego i Sapiehy, między któremi Wychowski Wojewoda Kijowski był, gdzie Moskwa wziąwszy wiadomość pod Brusiłowem iz już Szeremeta zniesiono, i chorągwie polskie postrzegłszy i obaczywszy, uciekać zaraz nazad poczęli ku Kijowu, które uszli z kniaziem Juriem. — Gdzie P. Hetman koronny wziąwszy Cinciurę i inną starszyznę zdrajców kozaków, wraca się ku Podhajcom i do Króla JMci. Szeremeta i innych Bojarów dumnych i Wojewodów Moskiewskich oddaje Sułtanowi, których powiadano liczbę na 50,000 rachowali, a kozaków zdrajców z drugą także, wielo do Ordy pognano. JP. Hetman Polny ku Korostyszowu nadał się a tam stanąwszy wojsku kwatery poukazywal i rozdał, gdzie na Ukrainie aż do wiosny wojsko stało bezpiecznie, mając jako dla siebie tak i dla koni podoslatku wszystkiego. Tenże Szercmet przenająwszy się namówił z jednym Tatarzynem który go strzegł, aby z nim do Kijowa jechał i konia pod niego dał; zaczem Tatarzyn dawszy się namówić, które uciekają od Sułtana, a jako dziwny Pan Bóg w sprawach swych nie chce zdrajców cierpieć i krzywoprzysiężcom przebaczać, te chorągwie które były naprzód z Hetmanem ku Kijowu się udali i gonili za kniaziem Juriem, z któremi i Ordy kilkaset człowieka było, we trzech milach od Kijowa spotykają Szeremeta z Tatarzynem; spytają, coby za sprawa; połapawszy oddają Ordzie znowu, a temu Tatarowi za zdradę kazał Sułtan najprzód oczy wyłupić, a potem obwiesić: a Szeremeta dobremi kajdanami i więżcem lepszym opatrzyć, a nie w karocy jechać, ale już za psotę na kobyle albo podle kobyły piechotą.

Experyment wojny Moskiewskiej który się odprawował z nami przez te czasy po potrzebie Połoneckiej i Rachowieckiej w Litwie z Chowańskim, attakując Borysów i Mohylów przez niedziel kilkanaście, za nastąpieniem wojsk nieprzyjacielskich którzy z trzech stron szli na nas: z jednej Dołgoruki w 40,000, z  drogiej strony Zołotoreńko z Kozakami w 20,000, z trzeciej strony Chowański z Moskwą w 10.000. Zaczem niechcieliśmy aby się tego więcej nie przybrało na taką garstkę małą wojska naszego, którego nie było więcej wszystkiego, tak Litewskiego, Zmudzkiego, jako i koronnego nad 12,000, w liczbie albo kompocie znachodziło się. — Gdzie ruszyliśmy się z pod Mohylowa dnia 2 Octobra za Dniepr przeciwko Dołgorukiemu. któregośmy spotkali za Dnieprem w 6 milach nad rzeką Barią. Stanąwszy o ćwierć mili, przez dni kilka chorągwie z harcownikiem zabawy wojenne odprawowali, za każdym razem przeciwko kilku Chorągwiom naszych, ze wszystkiem wojskiem wszystko w pole wychodziło. Przez co JMćPP. Regimentarze nasi zrozumiawszy siły i potęgę nieprzyjacielskie, wziąwszy Papa Boga na pomoc, dnia 8 Octobra przededniem wyprowadzili wojsko w pole, a uszykowawszy porządnie stanęli. Postrzegłszy wojsko w szyku stojące w polu, nieprzyjaciel nieomieszkanie tabór swój opatrzywszy, w polo tez wojsko swoje wywodzi, szykując środkiem batalią piechotami, działami i komonnikiem zbrojną, tak tez i skrzydła prawe i lewe opatrzywszy piechotą, harmatą i komonnikiem, manierą niemiecką, z wielką pompą i tryumfem następowali. Co widząc Wojewoda Ruski inwencyą jego, posłał w tył Tatarów kilka Chorągwi aby mógł rozerwać imprezę następującego, ale onego to nic nie alterowało, bo częścią piechoty tabor dobrze opatrzył. Oni tez widząc następującego, zawoławszy do Pana Boga, o południu ku onym kłusem postąpili, gdzie wytrzymawszy tak wielki ogień, wsiadłszy na rajtaryę uzbrojoną, aż do piechoty, i tak uganiając się z nimi w tę i ową stronę, wypierając rajtaryę i piechotę której nie mogliśmy znieść, bo był każdy szwadron piechoty kobylicami i ostrokolami osławiony , które z sobą w szyku nieśli, tak długo nacieraliśmy ze komonnika jednych wycięli, drugich rozproszyli, a ostatek do Taboru z piechotą zapędzili z pola. Dział 8 wzięli, a to z wielką szkodą tak ludzi jako i konnych naszych, i mnie samemu dostało się kilka postrzałów, ale za łaską Bożą nieszkodliwie: my też sami zmrokiem z pola zeszli do swego miejsca na odpocznienie nocne, gdzie stojąc nad Taborem Moskiewskim kilka dni, już więcej w pole ten nieprzyjaciel nie wychodził, czekając na posiłki do którego prędko pośpieszyli się: które już nas blisko byli. O których my wziąwszy wiadomość, musieliśmy się ruszyć do Dołhorukiego na Chowańskiego o kilka mil. Którego ludzi spotkaliśmy połtrzecia tysiąca zbrojnych i wybornych dnia 27 Ocbra, mil pięć od Dniepru z tej strony, a sześć mil od taboru jego, których przez dwie mile goniąc wszystkich wycięli, zaledwo kilkanaście do taboru uciekło. Wojsko tez nasze koronne prędko ku taborowi postąpiło; o czem się dowiedziawszy Chowański, ucieka nazad z ostatkiem; myśmy tez tabor jego wzięli i dział 9 z prochami. Część wojska naszego posiał P. Wojewoda Ruski w pogoń za niemi za Chowańskim , aż do samej granicy Moskiewskiej, gdzie idąc wojsko za nim, jednych ścinali, drugich brali dostatek,— tamże i Stolnika Carskiego pojmaliśmy, który jechał z mażami (wozami) Carskiemi do wszystkiego wojska, sprawcę Państwa Moskiewskiego.

Miesiąca Januarii — JMP. Wojewoda Ruski P. Czarnecki od Mohylowa puścił się z wojskiem swoim na Ukrainę ku Kijowu, a będąc pod Czernihowem w którym Moskwa i buntownicy kozacy zamknęli się, którym nie uczyniwszy nic, i nie dobywszy odstępują, rozdawszy kwatery około Mozyra; a sam JMP. Wojewoda do domu na Wołyń odjeżdża i nasz JMć Pan Marszałek Hetman Polny zleciwszy wojsko JMci Panu Sapieże Pisarzowi wojskowemu, sam jedzie na święta Bożego Narodzenia do Ołyki na Wołyń ku siostrze xięznie Radziwiłłowej rozporządziwszy pułki i chorągwie, porozdawawszy stanowiska po wszystkiej Ukrainie. Tychże czasów, w jesieni, Turcy zaczęli wojnę z Cesarzem Chrześcijańskim a Królem Węgierskim Rakocym , którego Rakoczego postrzelono ; czwartego dnia umiera od onego postrzału.

Roku Pańskiego 1661, miesiąca Januarii — wojsko się ruszyło za Dniepr, co daj Panie Boże szczęśliwie.

Miesiąca Marca 26 dnia — Król JMć sejmiki składa, na który i P. Wychowski do Żytomierza zjeżdża i inna szlachta obywatele Województwa Kijowskiego.

Miesiąca Kwietnia — Moskwa z Kijowa wypadłszy we dnie na Makarów, na pułk Pana Halickiego, który tam stanowisko miał, nastąpili i naszych starli; gdzie aż do zameczku musiał ustępopować obronną ręką, wszystko swoje straciwszy i odbiegłszy konie, wozy,— onych w zameczku nie dobywając miasteczko spalili, nazad z łupem albo zdobyczą ku Kijowu cało nawrócili, których 5,000 było, działek mając z sobą trzy. — Tegoż czasu Król JMć Cinciurę z drugim zdrajcą pułkownikiem Apostołem wolno uczyniwszy, i udarowawszy onych po 2000 złotych, puszcza z Warszawy ku domom ich psich. JP. Wojewoda Czernihowski za pisaniem Chmielniczeńkowym, usłyszawszy o tem, iz Król ich darował, aby buntów jakich znowu za Dnieprem nie wznawiali, prosi przez pisanie aby onych nie puszczano, ale raczej potracono. Co JMP. Wojewoda w Dubieńskim zamku więcej roku miał za strażą; które jeden po drugim pouciekali z onego, które i na Ukrainę zabiegłszy nie uszli haniebnej śmierci i karania.

Miesiąca Maja 7 dnia — sejm się zaczyna, co daj Panie Boże szczęśliwie i zgodnie na wszystko dobre i pożyteczne Rzeczyplitej. — Tego czasu JejMć

P. Zamojska Wojewodzina Sandomierska bez woli i wiadomości swego męża, wziąwszy zły umysł i radę, zabrawszy dostatki i skarb, złoto, srebro, klejnoty, pieniądze o których powiadano być miało 70,000, podmówiwszy sługę starszego i innych pacholąt do kilkunastu, ujeżdża do cudzej ziemi do ojczyzny swej ku Francyi, pod niebytność samego P. Wojewody, który na sejmie bawił się w Warszawie. Lepiej było w domu się ożenić ze szlachcianką jaką Polską, zdrowiejby było i pożyteczniej i każdemu takowemu dobrze taką żonkę pojmować rozpustnemu.

Roku 1662, Maja 8 dnia — wojsko ustępuje z Ukrainy, które przyszedłszy naprzód niemiecka piechola i polska harmata pod Dubnem stali, a jazda komunnik pod Zasławiem; dowiedziawszy się o zdradzie chłopskiej kozackiej, które zamysły swe chcieli obrócić, jako Panu Kalinowskiemu pod Bałohowem, onego i wojsko jego znieśli na głowę, tak i teraz inwencya ich na tym była, ale z nich niektórzy życzliwi byli, a mianowicie Pisarz onych wojskowy przestrzegł, a polskie JMPP. Hetmani, Pułkownicy, Rotmistrze i Towarzystwo niektóre, zaledwo połowica wojska się zostawała, które do domów swych i żon rozjechali się byli.

Koniec wersji demonstracyjnej.