Zygmunt Niedźwiecki

LEKCYA ŻYCIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LEKCYA ŻYCIA.

PRZESTROGA.

POMNIK.

KANAPA.

HARACZ.

POJEDYNEK.

OCH! TA LITERATURA!.

WESELE W SUTERENACH.

ERGO DECIPIATUR.

PORTRETY.

LISTEK FIGI.

OBYWATELSTWA HONOROWE.

W SZKLANCE WODY.

O TYTUŁ.

OPŁATEK.

KULT ZMARŁYCH.

DOBRANA PARA.

W OBRONIE HONORU.

PIWO.

W PIĘĆ MINUT!

DUSZE MALUCZKICH.

NIEZAWISŁY ORGAN.

NAJDROŻSZA DZIECINA.

FABBYKACYA FETYSZÓW.

W GNIAZDKU.

BRODAWKA.

KLESZCZOWY PORÓD.

GLÜCK IM WINKEL

ZGNIŁA ARYSTOKRACYA.

LEKCYA ŻYCIA

Fraszki

Niedźwiecki Zygmunt

LEKCYA ŻYCIA.

Ewunia jest jednym z tych niezliczonych aniołów bez skrzydeł, dla których wianka młodzi ludzie z jaką taką pensyą, porzucają na całą długość miodowych miesięcy kokotki i knajpę, aby upoiwszy się na chwilę poetycznym trunkiem miłości, oraz awansem na mężów i ojców, wrócić do szynku, obsiąść zielone stoliki, utrzymywać metresy. intrygować, szwindlować, defraudować i przybijając z czasem do portu śmierci w aureoli cnót i zasług, zrobić miejsce następnej seryi takich samych królów stworzenia, co wszystko razem, z dodatkiem paru wojen, epidemii, krachów, książek i wynalazków, gra rolę kolorowych szkiełek w tej niezrównanej humoresce, jaką kalejdoskop dziejów ludzkości na pozór bezpłatnie ukazuje nam od wieków.

Ewunię zaręczono z Adasiem. Kocha ona swego przyszłego, a on ją, przytem cały szereg sekretnych przyczyn pcha dwa rody do skojarzenia tego związku.

Naraz Ewunia dostaje anonym. że jej narzeczony, będąc jeszcze urzędnikiem w X., pił skandalicznie, zaniedbywał obowiązki, robił na prawo i lewo długi, których nie oddawał, a nawet przywłaszczał sobie pieniądze, powierzane mu przez kolegów na prolongatę ich weksli, narażając ich na znaczne szkody.

W pierwszej chwili wybuchnęła Ewunia gorzkim płaczem, jako dziewica, patrząca na świat idealnie. Potem podarła anonym ze wzgardą, wspomniawszy, że żadne małżeństwo, wyjąwszy zawierane "incognito", nie obeszło się jak świat światem bez listów, oczerniających ją przed nim, przed nią jego. Ale na samym końcu postanowiła rzecz sprawdzić i wypytała znajomych młodych ludzi o przeszłość swojego narzeczonego, a ponieważ to byli jego serdeczni przyjaciele, potwierdzili więc — w największej tajemnicy!... — całą treść anonymu, opierając ją na niewzruszonym gruncie dat, nazwisk i faktów.

Wtedy Ewunia. acz ze strasznym bólem serca, oświadczyła, nie tając pobudek, rodzicom, że nie zostanie żoną Adasia — ponieważ zaś ślub miał się już odbyć za miesiąc, narzeczony skamieniał, a dwie rodziny stanęły dęba.

— Nie pójdę za złodzieja.

Co począć z impregnowaną wierszydłami waryatką, biorącą tak tragicznie najzwyklejsze ludzkie błahostki?...

Przez chwilę, widząc jej upór, szukał ojciec w swej głowie, osiwiałej w szkole życia, sposobów. Dziewczynę razi. że jej narzeczony nie jest tak czysty, tak biały, jak reszta ludzi. Wyczyścić chłopczyny "à la minute" niepodobna, takt pozostanie faktem, że kradł pieniądze. Lecz gdyby tak podsmolić nieco resztę ludzi, aby od nich nie odbijał tak bardzo — co?

Rzekł więc żonie:

— Nie ma co. trzeba zdjąć z oczu tej smarkuli zasłonę, pokazać jej życie...

Przybierając ton uroczysty, ojcowski, począł w obecności żony przekładać córce, że... złodziej... to nie jest znowu nic tak strasznego. Złodziei jest... więcej, jest dużo. nawet bardzo dużo.

— Ale nie wszyscy!... — rzuciła rozogniona. — Są wyjątki — odparł ojciec, prostując się z godnością.

— Skoro są wyjątki, dlaczego mój mąż nie ma być wyjątkiem ?!...

— Bo są bardzo rzadkie. Nie żądaj zbyt wiele.

— Żeby były najrzadsze!... niech mój mąż będzie między najrzadszymi!

— Ale bo widzisz... może nawet i ci najrzadsi wydają się... nieraz... tylko pozornie... Natura ludzka... Czy ty myślisz, że Adaś pomimo tego nie może być jeszcze, nie jest już dzisiaj najuczciwszym człowiekiem ?...

— O splamionej przeszłości!... Dziękuję!...

— Tralala: splamionej!... Poetyczne brednie! Życie nie jest pralnią. Owszem, to ono nas plami, a my się dopiero potem pierzemy... o! — poparł z naciskiem, zadowolony z tej złotej myśli. — Młody chłopak dostaje się w złe towarzystwa, napotyka pokusy... jakiś fałszywy podpis... jakiś zegarek... prask! palnął głupstwo — i potem dopiero: splamiony!... Nieprawda! Nieszczęście!... Traf!... To zupełnie tak, jakby ktoś, poślizgnąwszy się i upadłszy w błoto, musiał bezwarunkowo całe życie chodzić uwalany tem błotem, jakby nie wolno mu było umyć rąk. wyczyścić obuwia i sukien!...

Ale dziewczyna obstawała przy swojem.

— Tylu młodych ludzi u nas bywa!... Dlaczego o żadnym z nich nikt nic podobnego nie mówi?... Dlaczego oni są czyści?... Dlaczego tylko ten. za którego ja idę, ma być taki?...

— "Dlaczego, dlaczego... " Dlatego!... Jeszcze na nich nie przyszło! a jak przyjdzie... Zresztą kto ich tam wie. Co do mnie, ja wolę nawet takich, którzy już... spłacili grzesznej ludzkiej... Wolę, niż świętoszków, zcichapuków, blagierów!... niż tych wzorowych młodzieńców, co to niby bez zarzutu, a nikt za to ręczyć nie może, czem naprawdę byli, czem są i czem jeszcze będą?... Tacy to właśnie najgorsi!... Młodość ma swoje błędy!... Musi... tego... wyszumieć, wyburzyć się, inaczej nie byłaby... tego... młodością!... O!...

— Doprawdy!... ja uszom nie wierzę!... Z tego, co tatko mówi. to formalnie wypada, że Adam więcej wart od innych właśnie dlatego, że... że takie rzeczy robił?!...

— A tak!... żebyś sobie wiedziała, że więcej !... — wykrzyknął ojciec z pasya głosiciela niewzruszonych prawd, natrafiających na opozycyę. — Upadł, podniósł się i więcej pewnie nie upadnie, bo... bo już raz leżał. Ale nie trzeba go po raz drugi do upadku popychać przez fanatyczne... o!... potępianie tego. co było i... minęło. Tamto było jego winą — to byłoby naszą, a właściwie twoją!... Tak jest!... Bo to jakbyś mu powiedziała: "Nie możesz już być inny. tylko taki... całe życie taki!... jak w jednej... krótkiej... chwili.."

— To było kilkanaście razy.

— A więc jak w jednym, przelotnym okresie życia. I to ty, ktorą kocha!.. ty. która go kochasz !... ty go potępiasz tak okrutnie!... Dziecko!... ja cię zaklinam: nie gub człowieka!... Któż wie, coby Adaś... w pierwszej rozpaczy...

— Tatusiu!... niech tatuś takich rzeczy nie mówi!... Niech tatko w taki sposób na mnie nie wpływa!... Ja nie mogę!... Mnieby się ciągle zdawało, że się splamiłam... Ile razybym usłyszała: "kradzież"!... "złodziej"!... — krewby mnie oblewała, myślałabym zaraz: "twój mąż także kradł!... twój mąż także złodziej!... " Czyż jabym miała prawo wtenczas uważać kradzież za coś złego?... odwracać się od ludzi, którzy... Czyż jabym... zostawszy matką... Nie! nie!... to nad moje siły!...

— Ależ. córeczko! egzaltujesz się!.... Jesteś zdenerwowaną, aniołku, jak każda dziewczyna przed ślubem... Uspokój się, patrz trzeźwo, po ludzku... Te rzeczy się na głos potępia dla przykładu, ze względu na honor sztandaru etycznego, bo inaczej, to cóżby się działo!... Ale w prywatnych stosunkach należy baczyć na słowa: "Nie wińcie! albowiem nikt nie jest bez winy!... "

— Ja jestem bez winy ! mama także jest bez winy! i tatuś jest bez winy!... I ja mam wprowadzać w dom nasz człowieka, który nie jest bez winy?!... Ja?!...

Zaczynał być wściekły. Już brała go ochota tupnąć nogą i zawołać: "Oślico jakaś! rób, jak ci każą, nie baw się z rodzicami w dysputy !... " — nagle przyszła mu myśl zbawcza, odetchnął i biorąc na bohaterstwo, rzekł z patosem:

— A gdyby i w naszej rodzinie nie wszyscy byli bez winy?

— W naszej ?... — odparła z dreszczem. — Któż?...

— Gdyby byli?!... Gdybym... ja nie był bez winy ?!...

Przerażona — rozśmiała się sztucznie.

— Tatuś żartuje umyślnie, żeby mnie... Lecz ojciec postanowił raz skończyć.

— Właśnie, że nie żartuję! A nie! Dowiedz sio, kiedyś chciała. Miałem podobne zdarzenie. jak Adaś, w jego wieku... Zapomniałem się tak samo... Czy i teraz jeszcze odrzucisz jego rękę?... Pamiętaj! że to będzie wyrok na twego własnego ojca. który ci dał życie!... który cię... który dla ciebie... i któremu powinnaś była zaufać, bo komuż więcej, niżeli rodzicom, na szczęściu dziecka...

Moment był tak znakomity do urwania nużącej rozmowy, że dzielne ojczysko spożytkowało go. Wyszedł — zostawiając dziewczynę zbladłą i zaniemiałą nad głębiami życia, które w jej wieku tak się jeszcze bezdennie wydają głębokie.

W drugim pokoju zaś szepnął żonie:

— Teraz już jestem o nią spokojny. Chwałaż ci Panie!... Gdyby się tak Adam obraził i cofnął, wtenczas i po dostawach!.... jego stary by sobie na pewne poszukał innego wspólnika!... Tylko słuchaj: jakby cię pytała, czy to prawda, nie przecz, ale mnie uniewinniaj. Za to po ślubie powiedz, żem skłamał przez poświęcenie i wyperswaduj jej to gruntownie, bo nużby zaczęła szperać i wyszperała... coś... z przeszłości. A ma do tego, jak widać, talent. Tegoby tylko brakowało !... Niechżeż człowiek, do dyabła, u siebie w domu przynajmniej ma prawo głowę do góry nosić!...

PRZESTROGA.

"Kubuś! na wszystkie świętości zaklinam Cię. odmów!... Reżyserem?!... reżyserem teatru amatorskiego ! i to jeszcze w Pypciowie!... Czy słyszał kto kiedy o równie okrutnym rodzaju samobójstwa?!... Ja nie zaprzeczam Twych zdolności scenicznych. W takim Franciszku Moorze z V aktu "Zbójców", w takim "Berku zapieczętowanym" jesteś istotnie niedościgły, a kreacyą hrabiego w "Łobzowianach" przeszedłeś sam siebie. Lecz cóż stąd?... Skoro Cię losy zagnały do Pypciowa. zachowaj się jak człowiek, poddany kwarantannie!... Zoryentuj się, dla Boga, gdzie jesteś ! Wielki świat małych miasteczek, to najgorszy z półświatków: półświatek ducha. Ci burmistrze, notaryusze, proboszcze, komisarze, nauczyciele, kasyerzy prowincyonalni to istne menażerye małp. parodyujących człowieka, galerye ciasnych, nieokrzesanych i złośliwych megalomanów, których śmieszności i wady obłażą przybysza, jak robactwo kogoś, jadącego jednym wozem z niechlujami. Idyocieje i nikczemnieje się bez ratunku wśród tej tłuszczy, obcując z nią, na mocy potężnego prawa asymilacyi. Jedyną prezerwatywą: trzymać się zdala! — inaczej pożegnawszy w Tobie przed miesiącem niezłego chłopca, przywitałbym może za lat kilka skończone bydlę. Wprawdzie i ja niegdyś uległem deputacyi kulfonów w czarnych anglezach, przychodzącej mnie uroczyście prosić w imieniu pypciowskiej śmietanki, bym "zechciał objąć reżyseryę..." etc. Zechciałem — chociażem wiedział: Ty nie wiesz, — posłuchaj. Przedewszystkiem trupa, wręczająca Ci najpokorniej jednę z najkomicznieszych buław na świecie, skoro ją tylko przyjmiesz, zmieni się w czeredę wrogów, ktorzy ze wszystkich sił przeszkadzać Ci będą w wykonaniu tego, o co Cię sami tak gorąco prosili. Dlaczego?... Bo są źli, głupi, nieokrzesani, bo muszą to udowodnić, bo taką, nie inną, jest psychologia małomiejskich andrusów... przepraszam... pypciowskiej złotej młodzieży. Kompletujesz personal: tłumy mężczyzn, ani jednej kobiety. Ci pierwsi pchają się nieproszeni, te drugie głuche są na prośby, chociaż się palą do grania, bo to okazya... Nakoniec przyrzekają każda z innym warunkiem: że będzie także grać przyjaciółka, że nie będzie grać rywalka, że próby będą wieczorami, bo ona popołudniu nie może, że próby będą popołudniu, bo ona wieczór nie może, że rola będzie z śpiewem, że w roli nie będzie całowania... itd. itd. Deszcz! — połowa kobiet na próbę nie przychodzi, dla bólu zębów, imieniny! — trzy czwarte mężczyzn chybia, urżnąwszy się. Służący nie napalił w sali — próba odłożona, nadymił — próby nie będzie. Damy co chwila tracą wiarę w siebie, aby cię zmusić do komplementów, mężczyźni zaś... Ach, ci drągale są po prostu do niczego!

Za okno bierze ochota ich powyrzucać! Ten ma krzywe nogi. ów, mówiąc, potrząsa kolanem, tamten ciągle oblizuje wargi, połyka zgłoski, na uwagę, aby lżej chodził, odcina się, że jest pierwszym w okolicy mazurzystą, nie uczą się ról, nie pamiętają wskazówek, hałasują podczas prób, a przepadają gdzieś jak kamień w wodzie właśnie wtenczas, kiedy ich na scenie potrzeba. Po za knajpą, kartami i domem publicznym nie istnieje nic dla tych junaków. Dekoracye pstre od dziur i plam, jak przeszłość wielkich ludzi, kurtyna nie chce iść w górę. gdy ją podciągać, a nie spada, kiedy się ją opuszcza, trzech suflerów ucieka z budki z powodu przeciągu, a czwartego sam wyrzucasz, bo się ustawicznie gapi na... buciki kobiet grających. Naraz jeden z amatorów zwraca rolę, dostawszy czyraka który nie pozwala mu usiąść — po nim jedna z kobiet czyni toż samo z powodu dyfteryi w domu. a druga na stanowcze życzenie narzeczonego; muzyka cofa przyrzeczenie, obstalowana na jakieś wesele, najzapaleńsi się zniechęcają, grozi fiasko!... Cudem doszedł spektakl do skutku. Publiczność już się schodzi, muzyka gra, za kulisami piekło! Gaszę tremę u dam. zapewniając każdą z osobna tym samym frazesem, że wygląda zachwycająco — wyrywam z rąk mężczyzn flachę, aby się nie popili do reszty, smaruję szminką gęby. przyklejam pęki kłaków pod nosami, łażę po drabinach, wiążę sznury, wbijam gwoździe, obtłukuję sobie palce, dziurawię surdut, kąpię się w własnym pocie, pomagając niezdarnej służbie, zastępując idyotę fryzyera. poganiając suflera, muzykę, grających, aby się cała ta buda z kart nie rozleciała przed czasem, albowiem w kolosalnem tem bzdurstwie. jakiem jest teatr amatorski, jedyną osobą, która musi je brać na seryo, jest reżyser, co czyni go figurą zarazem bardzo pożałowania godną i humorystyczną w wysokim stopniu. To też czując cały nieunikniony komizm swej gorliwości, chce sio jednak wytrwać do końca w celu wypróbowania, jak długo da się wytrzymać z taką hołotą. Ledwie dysząc po ostatniem spuszczeniu kurtyny, jak po przybiciu do portu, myślisz: nareszcie!... Dyabła tam! to dopiero połowa. Dotąd Ty ich, teraz oni poczynają obrabiać Ciebie. Zmarnowałeś ich talenta: amanci podają się za urodzonych komików, a komicy czują sio. co do jednego tragikami, Grający bez peruk nie mogą Ci darować zaordynowania komuś peruki, a za nalepienie komuś nosa z pewnością dostałeś łapówkę. "Czemu amatorzy tak krzyczą?" skarży się połowa publiczności: — "ależ amatorów nic nie słychać!" — mówi druga. Burmistrz wściekły, sprzedano mu krzesło obok krupiarza, proboszcz i aptekarzowa pienią się, posadzono ich razem. Jakże można było dać rolę pannie X., która jest dzieckiem przedślubnem. Jakże można wpuszczać na scenę p. Y., którego ojciec cierpi notorycznie na chorobo sekretną. Nauczyciel zarzuca, że nie umiecie grać chłopów, dependent od adwokata, posiadacz jedynej w świecie przedziałki we włosach (przedziałka stangreta od hrabi do tej się nie umyła), że nie umiecie grać ról salonowych... A mamy! mamy!... "Proszę pana! Dlaczego ogień bengalski. którym miała być oświecona moja Zosia, tak krótko się palił?... "Przy fotelu, którego wam pożyczyłam, brakuje jeden gwoździk!..." "Dlaczegoście tak późno spuścili kurtynę ?!... Zostawiać Manię tak długo na scenie po ciemku, sam na sam z młodym człowiekiem!..." "Proszę pana! ławeczka powinna była być do ziemi przymocowana!... Kiedy Fela się na nią rzuciła, przechyliła się pod nią w tył i..." (i panienka, zadarłszy w górę nózie, pokazała suflerowi, orkiestrze i trzem pierwszym rzędom wszystkie tajniki swej skrytej toalety w silnem oświetleniu kinkietów). "Wandzia otwiera drzwi w tylnem płótnie, a tam strażak całuje w najlepsze sługę od aptekarzów w oczach całej publiczności!... Cud, że Wandzia nie zemdlała!" Moja wina! moja wina!!., nie godzien jestem być reżyserem!!... i złożyłem urząd skwapliwie. Ba! — w mig zmiana frontu. Rozżarci krytycy przemieniają się w chwalców natchnionych, a ja z zupełnego niedołęgi w wytrawnego i niestrudzonego mistrza. Oprócz ustnych objawów uznania otrzymuję stertę listów i trzy urzędowe akty dziękczynno - pochwalne na arkuszach: od wiceprezesa — od prezesa — i od całego grona amatorów. Boże, pełen litości!... Na rozpacz jednak było za wcześnie. W trupie mej były dwie gwiazdy: żona kupca, dorobkiewiczanka. z ambicyą okazania "wielkiemu światu", do którego weszła, że mu we wszystkiem równą — i córka młynarza, mały, czupurny projekcik na jędzę, urodzona aktoreczka. Jako zabiegliwy reżyser nie szczędziłem im rozumie się pochwał. Ale w Pypciowie więcej nie trzeba. Gruchnęło, że się biorę do młynarzówny i że szturmuję kupcową. Ja! który, paląc im komplementa, suszyłem głowę: skąd wziąć dywanu? kto pożyczy stojącego lustra? jak "udać"" wicher za sceną?... dla którego one na równi z dywanem, lustrem i wichrem za sceną były jedynie częściami składowemi preparowanej dla Pypciowa biesiady artystycznej !... I cóż ?... Młynarz, nieufający cieniom kulis. wysłał córkę do babci, a kupiec, dzieląc nieufność młynarza, wpędził żonę z całą forsą w... dziewięciomiesięczny urlop, chociaż dopiero przed kwartałem rodziła. Obie stracone dla "sztuki!"... Co ma począć wódz, któremu zagwożdżono dwa najlepsze działa?!... Odprawiłem więc z niczem nową deputacyę czarno odzianych kulfonów, tłómacząc się brakami personalu, tembardziej, że na jednej z prób scena pod hołupcami pierwszego mazurzysty zawaliła się i mój najlepszy amant (ten potrząsający kolanem), padając, przetrącił sobie chrząstkę w nosie".

POMNIK.

Pewnego razu Antoni Widłacki. burmistrz miasteczka Groble, dłubiąc w nosie z spokojem sytego grosza i honorów małomieszczanina w swem oknie, uderzony został napisem: "Ulica Kościuszki" na przeciwległym rogu. chociaż ten napis istniał od lat dwudziestu kilku.

Ulica "Kościuszki!"...

Dlaczego:: Kościuszki?". Dlaczego nie: "Widlackiego?"... ha?!...

Nazwano ją tak przed laty na własny jego wniosek. Lecz wówczas świeżo upieczony rajczyk dobijał się dopiero karyery hałasem patryotycznych wniosków. Dziś...

Ach! dziś był Antoni Widłacki u szczytu! Miał domy. parcele, grunta, kapitały, był prezesem i wydziałowym, gdzie tylko były wydziały i prezesowskie krzesła, był głową rady gminnej, na balach rozpoczynał poloneza, na ucztach zasiadał pierwsze miejsce, pierwszy maczał podczas sumy palce w podanem kropidle, z prawej strony prowadził na procesyach pod pachę celebranta, wbijał pierwsze gwoździe w sztandary i pierwszy uderzał kielnią w kamienie węgielne, a na licytacyach posiadał pierwszy głos. bo pierwszy numer hypotek należał do niego. Co tylko w życiu da sin osiągnąć przez lizusostwo i bogaty ożenek na wstępie, a przez kupna, sprzedaże, facyendy. ugody, wyroki, tajne intrygi i jawne komedye — później, wszystko to Antoni Widłacki dziś. w sześćdziesiątym roku życia, posiadał, od krociowego majątku i głębokich ukłonów większości Groblan począwszy — aż do przydomku "starego hycla", którym go chrzczono za plecyma jednogłośnie. Był w pełnem słowa znaczeniu potentatem.

Więc dlaczego: "ulica Kościuszki?" — nie: "Widłackiego ?"... Tak jest, dlaczego?... Czem jest Kościuszko dla Grobel?... Niczem. Pustem imieniem. Marą.

Więc skąd?... Miasto posiada imiona własnych swoich synów, godne przekazania potomnym. Czyżby to np. źle brzmiało:

"Ulica Widłackiego?"

Czyby nie było właściwsze?.... Jestże w Groblach znaczniejsza osoba, głośniejsze imię od tego ? Uważają go wprawdzie za szuję, nikt na nim nie zostawi suchej nitki, ale biją pokłony. To wystarcza. Myśl, co chcesz, byłeś się korzył. Niechajby gęby ujadały jak chciały, byle im zgóry urągał dniem i nocą napis:

"Ulica Widłackiego".

Napis, który nietylko utrwala i gloryą otacza imię. który mu daje nieśmiertelność, bo wtłacza je na wieki w usta.., Skąd idziesz ? — Z Widłackiego. — Dokąd pani? — Na Widłackiego. —

Którędy najbliżej ? — Przez Widłackiego" itd. bez końca. Najtańszy, najpraktyczniejszy, najwspanialszy z pomników!...

Ale cóż, najpiękniejszą ulicę sprzątnął mu z przed nosa, i to za jego własną protekcyą, Kościuszko. Był zły na siebie, jak gdyby wrogowi pomógł zająć posadę, któraby się jemu samemu przydać mogła bardzo. Począł gorączkowo szukać innej odpowiedniej ulicy. Ale że Groble, budowane przez partaczy, bez planu, składały się, wyjąwszy główną linię ruchu, z samych ciasnych i brzydkich zaułków, wygłosił więc na najbliższem posiedzeniu rady łzawe biadanie nad opłakanym wyglądem miasteczka i zaprojektował wybór komisyi, któraby na przyszłość czuwała nad czystością ulic i fizyognomią budynków.

Zaspane łyki, którym było dobrze w brudzie i śmieciach rodzinnego gniazda, jak prosięciu w kałuży, wytrzeszczały oczy, zdumione estetycznym wnioskiem; chytrzejsi myśleli:

— Ciekawo rzecz, co za nowom śtuke stary łoter wykręca?

Tymczasem Widłacki, szukający daremnie pięknego miejsca, zabłądził raz na najbrzydsze. Była to tak zwana "Pchla górka", zbiorowy śmietnik miasteczka nad rzeką, gdzie służba wynosiła popiół, rupiecie, a dziatwa i starsi udawali się zmrokiem w celach sekretnych. Było tu tak brudno, dziurawo i śmierdząco, że miał co żywo zawrócić, gdy nagle błysnęło mu w mózgu:

— Kie!... Kie Widłackiego!

(Dependent od miejscowego notaryusza, który spędził trzy dni w Wiedniu, a tydzień w Paryżu za posagowe pieniądze żony. nie mógł się Groblanom nachwalić piękności tamtejszych quai).

Wyrównać... przeorać... nasadzić drzew... nastawiać ławek... wbić z dwu stron dwa słupy z latarniami, dwa z nazwiskiem ulicy i dwa z zakazem zanieczyszczania, i quai gotowe — wspaniałe quai z rzeką z jednej, z miastem z drugiej strony, w środku aleja

Z pośpiechem człowieka, czującego sześć krzyżyków na grzbiecie, wziął się do pracy. Tak długo rozgrzebywał na posiedzeniach rady śmiecie "Pchlej górki", tyle listów różnymi charakterami wysłał do radców z utyskiwaniem na fetor. brudy i niemoralne sceny z nadbrzeża, aż mu w końcu oddano do rozporządzenia dla świętego spokoju ten ugór śmierdzący.

Dzięki trudom aresztantów miejskich, nie mających teraz ani chwili spokoju, i ich łopatom, "Pchla górka" szybko zmienia swą postać! Znikają doły. śmiecie i ekskrementa, a zarysowuje się wspaniała, szeroka na pięć, a długa na sto kroków aleja, po której potomność przechadzać się będzie, dumając całemi godzinami nad wielkością twórcy monumentalnego dzieła. Widłacki, mały jak palec, suchy jak trzaska, staruszek, przemógł nawet swe sławne sknerstwo i dodał do swego dziennego wiktu jedno jajko, byle módz od rana do wieczora stać nad karkiem opieszalcom, byle jak najprędzej ujrzeć na słupie tablicę ze słowami:

"....."Widłackiego".

Jednocześnie kogo dojrzy, wola. wabi, chwyta za guzik i poucza szeroko o doniosłości tworzenia nowych arteryj komunikacyjnych, rozszerzania zamieszkałych terenów i sławie, jaką zagranica nagradza inicyatorów dzieł takich, w hołd zasłudze nazywając ich imionami gmachy, ulice, cyrkuły!...

— Co tylko było w mojej mocy — mówi serdecznie, skromnie — zrobiłem... Sam pilnuję. Kupiłem sto drzewek. Sprawiłem ławki. W tych dniach będą się lakierować... Drutem trawniki otoczę... Chcę wam zostawić pamiątkę, bo mnie już niedługo wśród was... Już ja cienia tych drzewin nie zobaczę... Ha! nietylko dla siebie, trzeba i dla drugich...

I oto wyrazy: "doniosłość", "zasługa", "pamiątka", wtłaczane ciągle w mózgi, zostają w nich; powtarzane są przez jednych z głupoty, przez drugich z interesu, przez innych z szyderstwa — ale są powtarzane.

— Powinna się nazywać "ulica Widłackiego" — powiada raz ktoś dla dokuczenia wrogowi burmistrza: i znowu myśl idzie dalej, wysołych śmieszy, zawistnych irytuje, głupich podbija bez oporu — a słupy z napisem i uroczysty festyn poświęcenia "quai" już się przygotowuje za sprawą rodziny, przyjaciół i bardziej zaszarganych dłużników Widłackiego. który myśli:

— Ci, co wiedzą o szwindlach, powymierają, a słupek z tablicą zostanie!...

... A słupek z tablicą zostanie.

KANAPA.

... Reporter Orła Niuchalski, skarżący się często przed przyjaciółmi na swoją "przeklętą gębę" z takim uśmiechem pół-dumy, pół-frasunku, jak gdyby chciał właściwie powiedzieć: "ta prawdomówna! nieustraszona!... ta genialna gęba!... ten bicz boży na ułomności ludzkie!... — powiedział był niedawno do kogoś o szefie-redaktorze (głowie laurowej!... którą grono bliższych widywało z największą pewnością w nimbie, ile razy sobie zalali pałki) — że:

— Cierpi na odgniotki hiperkrytycyzmu po każdem przejedzeniu...

Obserwacya spodobała się bardzo co gorętszym wielbicielom głowy w nimbie i hiperkrytycznych nagniotków i poszła w kurs, ale Ńiuchalskim od tej chwili trzęsła febra.

Jak naprawie złe?... Jak zażegnać gniew szefa, skoro się dowie?...

Postanowił poprosić go na ojca chrzestnego. Ponieważ jednak wszystkie dzieci były już chrzczone, zapragnął więc jeszcze jednego tak gorąco, że aż zaimponował żonie, w której życiu poczęła się już była era małżeńskich rozczarowań.

Wtem, po kilku miesiącach imponującej działalności męża, kobieta popełnia jakąś niezręczność, skutkiem której ojciec chrzestny staje się całkowicie zbytecznym. Fatalność!...

Aranżuje tedy Niuchalski na gwałt wśród kolegów subskrypcyę na fotografię szefa w owacyjnym formacie, z zamiarem wręczenia jej temuż osobiście z odpowiednią przemową. Nieszczęście jednak chce, że portret przyniesiono od szklarza pod nieobecność Niuchalskiego, wręczył go kto inny. Co za pech!...

Niuchalski zaczyna przywdziewać na codzień odświętną czamarę, strój programowy, galowy i wojenny ludzi z Orła. Ale w też pędy dwu młodych współpracowników, rywalizujących o podwyżkę pensyi, wystroiło się także w czamarki. a jeden z nich nawet, mający wystrzępione od dołu spodnie, wpuścił je w cholewki butów, wziętych na kredyt u partyjnego szewca, który w butach z cholewami dla panów w Ode miał już ulokowany kapitał, odsetkujący na razie bezpłatnemi reklamami we wszystkich działach gazety. Efekt czamary dyabli wzięli.

Nie wiedząc, czem się wyróżnić, chwyta Niuchalski za środek ostateczny. Poczyna ostentacyjnie rozbijać się po redakcyi za autografami szefa. Ale po pierwsze autografy te należały do białych kruków, ponieważ szef Orla więcej dla dobra jego myślał, niżeli pisał — powtóre wszystkie autografy głowy w nimbie wziął hurtem w arendę przemyślny kolega od "polityki zagranicznej", który nawet bibułę z własnoręcznemi kleksami naczelnego redaktora z pod rąk mu wyrywał łapczywie w momentach naciągania go na 5-cio i 10-cio guldenowe pożyczki na ratunek z przeróżnych, genialnie fingowanych katastrof rodzinnych.

Co tu robić ?

W tem strapieniu wkroczywszy pewnego rana cichym krokiem reporterów do pustej jeszcze redakcyi, przydybał woźnego redakcyi Zacharyasza. jak całował pokojóweczkę z tego samego piętra na kanapie szefa!... Na tej kanapie!...

Nieopisana groza zdjęła duszę zadłużonego żołnierza słabo rentującej się idei. Jednym jaskrawym i silnym terminem zoologicznym napiętnował haniebny czyn świętokradców i wskazał im drzwi, imitując parasolem niezgorzej historyczny giest anioła, wypędzającego z raju ognistym mieczem pierwszą parę kochanków, za przekroczenie miejscowych przepisów porządkowych, które zastosowano następnie przez dziwny konserwatyzm we wszystkich ogrodach publicznych. Skoro zaś winni zniknęli, począł w pozie darcia szat opiewać fakt profanacyi schodzącym się do biura kolegom.

Personal Orła serdecznie był ucieszony łajdackim postępkiem tego draba Zacharyasza. Wnosił on w ciężką i nudną atmosferę krępującej ich pozy nieco figlarnego humoru życia, rozbijając w puch jednym płochym całusem z jakąś dzierlatką karciany majestat sanktuaryum starego nudziarza, który w niem kiepsko udawał półboga, tak jak oni pod psem udawali jego kapłanów. bo... no bo trzeba u dyabła z czegoś żyć, trzeba się czemś wydawać, a Kalchasostwo, choć rzecz głupia, nie przestanie jednak do końca świata być błyskotliwym i popłatnym zarobkiem.

Swoją drogą złożono sąd zaoczny na zbrodniarza.

Wydawca zaproponował wybić winowajcę "po pysku". Projekt zyskał ogólny poklask, ale że jako sprzeczny z humanitarnym duchem partyjnego programu nie mógł przejść przez uchwałę, więc pyskobicie zostawiono prywatnej ofiarności wydawcy.

— Wypędzić gałgana!... — wniósł ktoś krewko.

Inny. lepszy polityk, przestrzegł:

— Nie pozbywajmy się ludzi!... Mamyż ich tak wielu?

Mało ich mieli w istocie, skarga na to nie milkła.

— Strącić mu grubą karę! — To sam odejdzie...

— Ja radzę przejść nad tą sprawą do porządku dziennego — odezwał się pokojowo subredaktor. który na tę samą pokojóweczkę kiwnął raz palcem w godzinie poczty wieczornej i pustek w biurze, nie spostrzegłszy się w czas, że Zacharyasz nadchodzi.

Jakto?... Do porządku?! po takiem łajdactwie?!... Nie! sprawiedliwości musi stać się zadość. Sanktuaryum zostało znieważone!... kanapa-ołtarz z czci odarta!...

— Wyniesie się kanapę i po krzyku! Prawda!!... Zniknięcie kanapy zatrze wszelkie wspomnienie zbrodni!... Więc:

— Na strych z nią!... na podwórze!... do piwnicy!... — omal że nie: "na stos!", krzyknięto wściekle nad kanapą jakby to ona. ten cichy i cierpliwy czworonóg z drzewa i kłaków, była wszystkiemu winną. Nagle:

— Przepraszam panów — zabrzmiał z namaszczeniem kapłańskiem uroczysty baryton Niuchalskiego. — Ja tę kanapę zabiorę. Czy nikt nie ma nic przeciw temu?... Zatem: słowo się rzekło. Za lat sto. proszę panów, kanapa ta mieć będzie tę samą wartość, co krzesło Szekspira, biurko Heinego, fotel Mickiewicza!... Dla mniema ją już dzisiaj.

Słuchacze zagryźli wargi, Niuchalski chwytał już za poręcz sprzętu — wtem wchodzi szef.

— Co to?... Zabieracie mi kanapę?!... ... Tak... Noga pękła — sprężyny zardzewiały...

Pokrycie...

— Ja sobie ją uprosiłem na pamiątkę! — z naciskiem oddeklamował Niuchalski.

— No! ale dacie mi chyba na to miejsce nową, bójcie się Boga!... Przyjmuję nowelistki... poetki... debiutantki... Z damami ani rusz bez kanapy!...

Odpowiedzieli salwą śmiechu, jaka dostaje się tylko wielkim komikom i szefom.

"Z damami ani rusz bez... " Nie! to przecież świetne!...

"Z damami... " Co za szatański kalembur!... Szef jest stanowczo najpierwszym bąmocistą XX. stulecia!

HARACZ.

— Więc będę musiał zaprowadzić do szynku tych szubrawców... — szepnął do siebie po długiej walce Tulski i wzdrygnąwszy się z obrzydzenia, zerwał się z krzesła i począł szybko chodzić, jakby chciał uciec przed tą ohydną koniecznością, która stanęła mu przed oczyma w całej plastyce.

A jednak stać się to musi. Cokolwiekby mówiły nerwy, z czemkolwiekby się odzywał smak i godność — rozum praktyczny, ten brutalny głupiec, zagłuszający mózg i serce burczeniem żołądka, zwyciężał w imię spodni, butów, pieca, praczki i traktyernika.

— Będę musiał pić w szynku z szujami, będę musiał...

I parsknął śmiechem wściekłości na myśl, że on, który sam dla siebie nie przekraczał nigdy progu tego kościoła opojów. pójdzie do niego dla ufetowania dwu drabów, niegodnych policzka, ale posiadających wpływ na jego materyalną egzystencyę. O życie!... ty dostojna ścierko! która, przykuwszy nas do swego wozu wstrętem i obawą śmierci, dajesz do wyboru tylko obrożę lub bat. pozwalasz tylko niewolnikiem lub zbirem zostać, — wychowujesz w duszy naszej cudem cieplarniany kwiatek wstrętu do błota, a potem jednem wierzgnięciem twych kopyt każesz w niem szukać żeru...

Kiedy oświadczył naczelnikowi dziś rano. że za dotychczasową płacę na żaden sposób nie może pracować zwiększonej liczby godzin, stary kubaniarz wysapał niewinnie a znacząco:

— Co tam będziemy teraz o tem mówić... Ani czasu, ani spokoju... Ale zejdźmy się wieczorem gdzieś... pan adjunkt też... to tam razem... Ja jadam kolacyę pod "okiem opatrzności".

Kiedy Tulski przed rokiem znalazł się w agencyi. wiedział już po upływie tygodnia, kto są ci dwaj szefowie jego i jego dziesięciu kolegów. "Uciekaj z tego błota" — coś w nim wołało. Lecz to znaczyło: "zgiń". Więc został — ale to się równało powolnemu konaniu: upadkowi w błoto lub ciągłej z błotem walce.

Opancerzył się pracą. Wyprowadził się na drugi koniec miasta, by się z tymi wyrzutkami po za biurem nie stykać, w biurze wynajdywał sobie tysiączne, często niepotrzebne zajęcia, byle z nimi nie mówić, byle na nich nie patrzeć, byle zapomnieć o tem, gdzie jest. byle nie kalać się poczuciem obcowania z brudem. A teraz szedł oto ugaszczać ich "pod okiem opatrzności".

Naczelnik już siedział, adjunkta jeszcze nie było. Były to dwa zupełnie odmienne typy pieczeniarzy, równe tylko stopniem łakomstwa. Naczelnik, łysiuteńki grubas, z miną zadowolonej świni, która, najadłszy się, stanęła dęba, wypięła brzuch i z cygarem w ryju pochrząkuje: "Co zjem, to moje — reszta fracha!" — nie lubił czasu tracić. Ilość było na niego palcem kiwnąć, już leciał, szanując wszelką okazye, jak łaskawy dar nieba, którym pogardzać nie przystoi. Adjunkt. eksfeldwebel, o ponurej masce knującego, zawsze zapatrzonego w ziemię chłopa, na którego widok budzi się w myśli pytanie: która też chałupa we wsi dzisiejszej nocy gorzeć będzie? — miał swoje pijackie grymasy. Do talerza i szklanki dusza mu się z piersi rwała, jak głodny pies z łańcucha, lecz się z tem zawsze starał kryć, chciał, by go proszono, wywijał się, wzbraniał, uciekał, gotów każdej chwili sam wrócić, jeźli go gonić przestaną. Nie przyszedł więc wprost do wiadomego stolika, tylko zjawiając się w drugim pokoju co chwila, odzywał się do gospodarza i służby na cały głos, aby być przez drzwi słyszanym, i znikał, wściekły, że go Tulski, nieświadomy knajpianych sposobów, prosić nie wybiega. Nareszcie, nie mogąc przemódz obawy o to. co tam bez niego tymczasem zjeść i wypić mogą. wpadł, siadł, zlustrował błyskawicznem spojrzeniem talerze i butelki, i żwawo zabrał się do jedzenia i picia, aby odrobić stracony czas.

A Tulski, na którego raz w raz uderzały ognie wstydu i wewnętrznych protestów przeciw strasznemu gwałtowi, jaki zadawał sam sobie, podsuwał, dolewał, zachęcał, z całą śmieszną niezgrabnością nowicyusza. Zdawało mu się, że się tarza w kałuży, że wpadłszy w ręce opryszków, pije z nimi "bruderschaft" pod grozą noża.

Daremnie mówił sobie w duchu: "Czyż mi nie wolno rzucić ochłapa złemu psu. przez którego podwórko przejść muszę?... Czyż dostawszy się do klatki dzikich zwierząt, mam im nadeptywać ogony, zamiast pogłaskaniem najżarłoczniejszego ochronić się od rozszarpania ?!" Gwałt pozostawał gwałtem, słowa nie chciały mu przeleźć przez gardło, uśmiech stawał się skrzywieniem twarzy, wstręt i pogarda rozsadzały go jak uwięziony war... Wybawiło go dopiero szyderstwo.

Zmuszony pić wraz z nimi. uczuł wkrótce wpływ trunku, który nie zmieniając istoty jego nastroju, zabarwił go wesoło.

To, co się z nim działo, co otaczało go dokoła, nie przestając być wstrętnem, okazało się naraz także komicznem. Brzęk szkła, porcelany, noży, widelców, pukanina korków, szastanie się służby, głupia, bezmyślna, bydlęca wrzawa żerujących i zapijających się nałogowców, to było przecie w pierwszym, nieznanym, mdłym szumie alkoholowej narkozy takie zabawne!... Takie zabawne w swej nędzy! A na tle tego wszystkiego te dwa bydlęta, z których jedno — naczelnik — jedząc i pijąc, ile wlazło, od trzech godzin gadało tylko o daniach i trunkach, jakby nic na świecie nie istniało po za obwodem brzucha — a drugie — adjunkt- dolewając młodemu, niższemu rangą, dziesięć razy gorzej płatnemu urzędnikowi jego własne wino. aby go upić. usiłowało wydobyć sekrety z człowieka, który ich nie posiadał.

— A cóż matka?... A siostry?... To pan masz i brata?... Czem jest?... Więc ojciec pański umarł temu lat... Musiał mieć ładną pensyę ?..

Bydlę... Bydlę!!... Jemu się zdaje, że istnieje w świecie napój, chwila, któraby była w stanie zbudować most nad przepaścią, jaka bydlęta dzieli od ludzi.

Więc śmiał się w duszy z wszystkiego, co się tu działo, czując sio nietykalnym, ubawiony, że widzi z tak blizka błoto, nie przestając mu być obcym... A szkło i porcelana dzwoniły, goście wykrzykiwali z werwą: "jeszcze po jednemu", sprężynowy symphonion" wygrywał na swym stalowym grzebieniu po raz dziesiąty jakiegoś mazurka, naczelnik zaś, który właśnie skończył opowiadanie, jak się robi bigos, i o tem. jak to on raz zjadł "dwa kilo kiełbasy sam jeden za jednem posiedzeniem", zmęczywszy język i inteligencyę, czepił się uchem mazurka i stuliwszy usta w trąbkę, zaczął akompaniować melodyi buczeniem, udającem basetlę:

— Bu-bu-buu!.. Bu-bu-buu!... Prawda, że ładny?... co?... Bu-bu-buu!...

— Brawo naczelniku!... brawo!... — przyklaskuje cała knajpa.

Naraz obaj dostrzegli w twarzy Tulskiego coś, o czem on sam jeszcze nie wiedział, złowieszcze kurcze protestu ciała przeciw wypitej truciznie...

— Dwunasta!... Czas do domu... Zapłaciłeś pan?... Chodźmy. A co do tego tam... to możesz pan być spokojny... Od pierwszego podwyżka w stosunku przybyłych godzin...

I czemprędzej, aby uprzedzić katastrofę, rozstali się z nim, wśród serdecznych pożegnań szajki, której się zdaje, iż zdobyła nowozaciężnego, co już przebył chrzest: ogniową próbę pierwszego buntu żołądka, nerwów, wstydu, rozsądku, które człowiekowi, wabionemu do chlewa, bronią stać się świnią, a po którym... tak wielu nią się staje.

POJEDYNEK.

Kartka z historyi "ruchów społecznych" w Zielonogłowie i wielu innych, podobnych mu centrach kultury.

Już temu lat dwa, po balu na "czerwony krzyż", na którym żona starosty przypięła aptekarzowi, jednemu z głównych przeciwników starościńskiej kliki, order kotylionowy, wyobrażający oślą głowę, — w oburzonem zniewagą mieszczaństwie zielonogłowskiem zawrzał ruch demokratyczny, niby długo uśpiony wulkan. Gdyby nie będące w toku obrady komisyi wymiaru podatków pod wodzą starosty, byłoby może nawet zaraz przyszło do wybuchu. Lecz kiedy wkrótce potem posada akuszerki miejskiej nadaną została protegowanej przez partyę starosty figurze: kiedy starosta, nazwawszy mieszczaństwo dziką hałastrą, przestał ostentacyjnie brać mleko u jednego z tegoż przedstawicieli a przeniósł się do obory żyda: kiedy nadewszystko burmistrz, aby się przychlebić staroście, latarnię z przed gmachu "Sokoła" przeniósł na drugi koniec ulicy przed domek nieszpetnej modniarki, u której ża dna z zielonogłowianek nie dawała robić sukien, ale do której w ciemne wieczory, postawiwszy kołnierz, przeprawiał się często przez stawy błota starosta. — zdrowym żywiołom ludności przebrała się wreszcie miarka i wtenczas to rzeźnik Gębuła. na imieninach u piekarza Cwajera, wyrzeczeniem historycznych słów: — "Ludzie!... biermy się w kupę!... " dał hasło zorganizowania silnego obozu opozycyjnego o zabarwieniu demokratycznem.

Malkontentów była moc. więc obóz sformował się wprędce, kłopot był tylko o godnego przywódcę, albowiem każdy z kandydatów miał jakiś feler. Gębuła np. był tęgim mowcą i działaczem energicznym, był nawet "obywatelem honorowym" Zielonogłowa, cóż kiedy siedział przed laty w kryminale za kopnięcie w brzuch parobka, który skutkiem tego umarł. Na przeszłości Cwajera znów ciężyła owa dziewczyna, co się przez niego utopiła, a inny z miejscowych luminarzy, skandaliczną sprawą sfałszowania testamentu, której zawdzięczał mir i fortunę, pozbawił się warunków na widomą głowę stronnictwa.

Wtem oczy Zielonogłowian zwróciły się — prawdziwy zaszczyt im to przynosi — na emerytowanego profesora Edwina Fiutkiewicza. którego naukowy charakter, sokratesowa łysina, twórczość pisarska oraz cichy żywot na uboczu, składały się na wdzięczny obraz skromnego geniusza, harmonizujący przedziwnie z sielankowem tłem Zielonogłowa.

Fiutkiewicz nie był ani głośnym uczonym, ani też zbyt płodnym twórcą. Owszem, napisał jeden tylko, wszędzie wygwizdywany dramat, jednę, komedyę o zacnej, to też masowo usypiającej

tendencyi, tudzież epopeję, wydaną lat temu dziesięć w 300 egzemplarzach, z czego 250 po roku nabył jako resztę nakładu, hurtem za półczwarta reńskiego, jedyny zielonogłowski antykwaryusz, zarazem parasolnik, i posiadał niedawno jeszcze 249.

Ale w każdem z trzech tych dzieł Fiutkiewicza znajdowało się po trzy wyrazy — w każdem te same — przeciw arystokracyi znane publice zielonogłowskiej z nader częstych cytat autora. Te to trzy ciosy, wymierzone przed laty jeszcze piórem poety (wieszcze wyprzedzają zawsze swój czas!) w gniazdo wstecznictwa, postawiły go dzisiaj na piedestale i począł się ruch.

Przeciwko schadzkom kliki u starosty założono "klub obywatelski" w hotelu pod galopującym siwoszem. Przeciwko starościńskiemu organowi Spuścizna przodków, pomiatającemu "ulicą", założono demokratyczny tygodnik Naród sobie, w którym wszystko, co mieszczańskie, wynoszone było pod niebiosy, a wszystko, co arystokratyczne, mieszane z błotem jak najdokładniej. Konstatowano też punktualnie co numer agonię przeciwnej partyi i zapowiadano nie dalej jak za tydzień, z największą pewnością, ostateczne, zwycięstwo jedynie zdrowego, to jest mieszczańskiego elementu.

Ponieważ dziecięcej naturze ludzkiej właściwy jest popęd personitikacyi, wszystkie więc te autosuggestye ogółu wcieliły się w personę Edwina Fiutkiewicza, którego łysa czaszka stała się symbolem słonecznej przyszłości, którego dramat wydarto myszom, wystawiono uroczyście pod najsurowszym zakazem gwizdania i ogłoszono arcydziełem, a pozostaie egzemplarze eposu poczęto rozchwytywać i czytać chciwie niby ewangelię, tak że parasolnik i antykwaryusz w jednej osobie nie może odżałować części nakładu, odstąpionej z dużym rabatem sklepikarzom na masło, w przystępie chwilowego zwątpienia o dobrej gwieździe autora.

Wielkość Edwina zajaśniała jak meteor! Stał się wielkim niby przez nominacyę. Najpierw uwierzył, rozumie się, w tę wielkość tłum. boć tłum jest od takich rzeczy; potem, ujrzawszy tylu wierzących — on sam. przez miłość własną: nakoniec nawet pewna część głosicieli tej wielkości. I ci jednak, co patrząc nań z bliska, mieli przekonanie, że polega ona na złudzeniu optycznem. nie przestawali jej głosić —" dla dobra sztandaru !" On zaś. przyjmując łaskawie hołdy, nie starał się udowadniać niczem, że mu się należą, nie zdradzał tylko, o ile mógł, że jest przeciwnie, co wystarcza.

Klątwą jednakże wszelkiego powodzenia jest. iż stwarza ono konkurencyę. Ledwie gdzieś komuś grajzleraj z pieprzem, szwarcem i solą — albo z hasłami — zacznie iść jako tako. wnet zjawia się. dzięki niewyczerpanej płodności natury, podpatrzywszy arkana procederu, drugi na tej samej ulicy grajzlernik i podcina tamtemu nogi, kwestyonując pieprzność jego pieprzu, wyśmiewając szwarc, soli zarzucając, że nie jest słoną, a ideałom, że brak im jakiejkolwiek idealności.

Tak to i zielonogłowskiej demokracja począł podjadać korzonki robak konkurencyi. Ukazał się w miasteczku trzeci tygodnik: Szczery postęp, w którym poczęto dowodzić, że opozycya demokratyczna jest kiwaniem palca w bucie, jej hasła blagą, jej fetysze manekinami ze słomy a "klub obywatelski" pod zdychającą kobyłą — przybytkiem alkoholików i karciarzy. Słynna dewiza Fiutkiewicza: "Nieśmy nasz sztandar wysoko !" — sponiewieraną została cynicznym dodatkiem: "... aby nie można było zrachować na nim łat i dziur!" Przypominano z urąganiem, że nad nędzą dramatu Edwiria gwizdał Zielonogłów temu już lat piętnaście, że jego komedya oddawna wypróbowaną została jako nieprześcigniony środek nasenny a kartki epopei obrócone przez zdrowy instynkt ludowy na zawijanie masła, — aż dopiero "szwindel demokratyczny" począł podbijać je w cenie i bałamucąc opinię gwoli prywacie, szych podawać za złoto. Kiedy to doszło uszu trybuna, westchnął tylko: — Ludzkości — chorągiewko!... — i udrapowawszy się w pogardę, drużynie swej zdał trud walki.

Zrozumieli, że wrogi ruch musi być dziełem ambitnej jednostki, która, chcąc rozbić armię, chytrze godzi w wodza. Poczęli tedy śledzić za " hersztem" napastników, a odkrywszy go w jakimś młodym karyerowiczu, — jakgdyby szukając przez mikroskop czegoś niezmiernie małego zasypali go pytaniami, które tem usiłują dobić, że uniemożliwiają odpowiedź: "Kto jest ten pan? Czego właściwie chce?... Skąd się wziął?... Jaka jego przeszłość? zasługi?... Czem może się wykazać, stając do walki z tem, co ogół czci i kocha?"

— Zwolna młodzieniaszku !... Na szczyty nie wjeżdża się sznelcugiem!...

On jednak odpowiedział czelnie:

— Na szczyty wjeżdża, kto szybciej jedzie, najtrudniej zaś tabetycy!

Nastąpiło takie branie się za łby z stron obu, takie wzajemne niezostawianie na sobie suchej nitki, że abonenci trzech tygodników poczęli na gwałt dopominać się o zamianę tychże na pisma codzienne, ponieważ rozbudzonym do życia publicznego duchom ich za długo było czekać od niedzieli do niedzieli na wyzwiska, jakiemi wskazujący ogółowi najkrótszą drogę do doskonałości przewodnicy obrzucali się w swoich organach raz na tydzień.

Wtem Szczery postęp, kopiąc grób partyi Fiutkiewicza. zarzucił mu uwiąd starczy.

Fiutkiewicz odpowiedział w odcinku Naród sobie płomienną nowelą, opiewającą z młodzieńczym ogniem romans strażaka z mamką — w kronice zaś odpowiedział na "setki listów od przyjaciół" (otrzymał właściwie tylko jeden, który sam do siebie napisał), że z ulicznikami nie polemizuje.

Redaktorowi Szczerego postępu w to graj. Podjął obelgę i posłał przeciwnikowi sekundantów, widząc już u swych nóg błagającego łaski i ofiarującego korzystny kompromis starego niedołęgo, który stchórzy! musi stchórzyć!! a tem samem na głowę zostanie pobity.

Przeliczył się jednak. Fiutkiewicz stchórzył wprawdzie istotnie, ale mimo że przedpojedynkowa biegunka demokratycznego trybuna przybrała takie rozmiary, iż nawet lekarze, oswojeni z objawami cholery azyatyckiej, potrząsali nad nią z podziwu głowami, przyjaciele polityczni Fiutkiewicza postanowili wszakże za jakąbądź cenę ocalić honor obozu i na hazard młodego przewrotowca odpowiedzieli hazardem starych wygów: odmówili mu warunków do żądania satysfakcyi.

Zwołano sąd honorowy. Nim przyszło do sesyi, cała partya Fiutkiewicza, któremu tymczasem nawet heroiczne dawki borówek nie pomagały, poczęła na gwałt rozgrzebywać przeszłość przeciwnika i z zapałem szpiclów amatorów szukać w niej czegoś, czemby go można obezwładnić.

I znalazła.

Odszukano dwu świadków, którzy na własne uszy słyszeli, jak podsądnemu tyle a tyle lat temu jakaś dziewczyna lekkich obyczajów zarzuciła, że... usiłował narzucić charakter bezinteresowny jej względem niego powolności.

Uznano go na tej podstawie niezdolnym do żądania honorowej satysfakcyi, spisano tajny protokół, rozesłano całą jego tajną osnowę w stu hektografowanych anonymach po mieście, wskutek czego Szczery postęp wraz z swoim redaktorem pogrzebiony został na wieki i odtąd demokratyczny Naród sobie boryka się sam jeden z konserwatywną Spuścizną przodków o to, gdzie właściwie ster spraw zielonogłowskich ku większemu pożytkowi ludzkości znajdować się powinien: w arystokratycznej fajczarni starosty?... — czy w mieszczańskim domu gry pod zdychającą kobyłą?...

Tymczasem z kąta najobskurniejszego szynku w Zielonogłowie jeden relegowany za burdy student i dwu czeladników, nie mogących znaleźć pracy z powodu większej zwinności języka niż rąk, Zgrzytając zębami na brak gotówki i kredytu, karzą w duchu wszelkie ludzkie zbrodnie i w raj zamieniają świat, spoglądając nań z złowrogim marsem kiełkujących tytanów jutra, trafionych w ciemię kamieniem mądrości z procy niemniejszego niż sam dziadzio Marks procarza....

I łykają ślinkę — najsmaczniejszą z ślinek!... ślinkę wściekle głodnego, któremu się zdaje — biedaczek! — że wycie jego głodnych żądz jest świętem męczeństwem a nasycenie ich — tryumfem ideałów najczystszych!...

OCH! TA LITERATURA!.

Komuż jest obcym zgubny wpływ drukowanego słowa?!... Kto z nas nie biada nad fatalnemi szkodami, jakie wszyscy ci truciciele ducha, którzy opiewali miłość, przynieśli i przynoszą ludzkości. Nie jest wolnym od grzechów w tym kierunku i sam autor Quomdisu, — w danym razie, co prawda, na szkodę paru jednostek tylko.

Mówię o ekspedytorze pocztowym w Żabiem Siole, Piotrusiu Dzińdzińskim. Jestto ekspedytor tak fenomenalnie wzorowy, że gdyby kiedykolwiek gdzieś w granicach monarchii zawakowało miejsce asystenta, z pięciu tysięcy dwustu czterdziestu siedmiu ekspedytorów, oczekujących z tęsknotą na wakans taki, on je powinien otrzymać pierwszy. Na razie młody człowiek pracuje gorliwie i czeka z ufnością, którą za słuszną uznają wszyscy, nie wyłączając jego szefa, pocztmistrza Zdunia, głoszącego otwarcie, że taki wrodzony geniusz ekspedytorski. jak u Dzińdzińskiego. raz tylko jeden jeszcze w ciągu 20-letniego pocztmistrzowania zdarzyło mu się spotkać: w samym sobie.

Nieszczęścia genjalnego ekspedytora, zrządzone przez literaturę, zaczęły się od ukazania się w "Tygodniku" tego rozdziału "Krzyżaków", w którym po raz pierwszy występuje Jagienka.

Pocztmistrz Zdun miał córkę. Karłowate, wątłe, kaszlące, niedowidzące, z wypiekami na twarzy czupiradełko, które jak każda, bez względu na wiek i urodę, przeciętna zjadaczka "zajmujących" powieści, nie omieszkało, utonąwszy w "Krzyżakach", wyobrazić sobie na miejscu. Jagienki siebie, a na miejscu Zbyszka najbliższego jaki był pod ręką kawalera, a więc Piotrusia Dzińdzińskiego.

Nie stało się to bez przyczyny samego Zdunia, który w swojej patrzącej w przyszłość duszy ojcowskiej oddawna na Dzińdzińskiego z wielu racyj miał chrapkę.

Po pierwsze Hance niebodze o rnęża będzie trudno, a już jej dyabelnie czas. oczy ma podkrążone codzień głębiej... Po drugie zięć-pocztowiec z córką wziąłby i pocztę, nie zmarniałby interes w obcych rękach. Po trzecie — z trudem skrywane dotąd tajemnice poczty w Żabiem Siole ubezpieczyłaby na wieki pieczęć tajemnicy rodzinnej. Po czwarte ideałem Zdunin, eksnauczyciela ludowego, który pod powierzchownym lakierem abecadłowej tresury zachował duszę z lasu, było nazwisko, kończące się na: ski. Dawno już sam przezwałby się Zduńskim lub Zduniewiczem. gdyby nie zabobonny lęk kary bożej za odstępstwo, oraz nie spekulacya na dwumorgową schedę po jakimś bezdzietnym "stryku". Tymczasem nauczył się kończyć swój podpis misternym gzygzakiem, który wygląda na "ski", pozwalał nazywać się znajomym: "panie Zduński" — i marzył, aby bodaj Hanka po mężu otrzymała nazwisko z pańską końcówką.

Ale wzorowy ekspedytor miał się z tej strony na baczności. Instynkt, który istoty żywe ostrzega o grożącem im niebezpieczeństwie, i jemu. zanim jeszcze ojciec i córka wabić go poczęli w swoje objęcia, szepnął: "omijaj bracie to podwórko". Trzymał się więc ogromnie zdala, ze wszystkich sił unikając zetknięcia. Czynił to zaś dlatego — bo i on był pod zgubnym wpływem literackich trucizn: był opętany Boccaciem...

On nie chciał jednej kobiety, on pragnął wszystkich. Marzeniem tego młodzieńca było mieszkać w Turcyi i mieć harem: w jednym pokoju piętnaście pism humorystycznych, jakie tylko przychodzą na pocztę w Żabiem Siole z europejskich Babilonów najtłuściejsze. — w drugim pokoju piętnaście niebianek. jakie tylko najponętniejsze ten padoł wydaje. (Erotoman!... niech niebo uchowa każdego od takiej choroby!...)

To też celem jego życiowym było, zostawszy asystentem, przenieść się do Serajewa, gdzie panują obyczaje tureckie, i obłożyć się Cadaranii i Karikaturami z jednej, Fatmami i Zulejkami z drugiej strony. — na razie zaś czytywał te pisma na poczcie, zanim je listonosz odniósł na probostwo, łamał, lub przynajmniej łamać usiłował wszystkie łamliwsze cnoty damskie w Żabiem Siole oraz rysował w biurze na bibule przedmioty swych pożądań we wszelkich rozmiarach, negliżach i pozach.

Hanka Zduniówna ani mu była w głowie. I nie dlatego, że wzrost miała karli a stopy olbrzyma. Nie dlatego, że z przodu przypominała mopsa a z boku małpę. Nie dlatego, że kaszlała, jak suchotnica, że nosiła brudne spodnice, że ją często opadała pończocha, że oczy jej były bardziej podkrążone niż niejednej młodej mężatki w najbardziej miodowych miesiącach — nie dlatego nawet, że ojciec jej był nieokrzesańcem. śmierdział wódką jak kufa, łamał sobie nogi i nabijał guzy po pijanemu, a na poczcie robił szwindle. Nie: tylko dlatego, że Dzińdziński urodził się polygamem.

Wyniknęła stąd arcyucieszna. powtarzająca się od wieków w milionach miejsc i form — obława na tego grubego zwierza, który się zowie zięciem; obława, polegająca na pokazywaniu zwierzowi Hanki w rozmaitych ponętnych stroikach, w dniach, w których wyglądała wyjątkowo uroczo, na wyliczaniu jej cnót, na przedstawianiu w tęczowych barwach raju małżeństwa, przeciwstawianiu mu nędz i niebezpieczeństw samotnej i jałowej kawalerskiej egzystencyi, na częstowaniu go w coraz większych dawkach plackami roboty Hanki (które, nie jedząc ich. chował potajemnie do kieszeni, świadom babskich podstępów), na częstem wspominaniu jakiegoś legendowego bezdzietnego krewnego bogacza, oraz na codziennem zapewnianiu, że Hanka przepada za blondynami (iak Dzińdziński). za umiejącymi grać na okarinie (jak Dzińdziński) — i zbierającymi marki pocztowe (jak Dzińdziński).

Ile razy Sienkiewicz opuszczał amory Jagienki na parę rozdziałów, ataki Zdunia i Zduniówny słabły i prenumeratorzy "Tygodnika" w Żabiem Siole i okolicy otrzymywali pismo regularnie a ekspedytor miał ze strony poczmistrzanki spokój. Ile razy jednak rozmiłowana w Zbyszku dziewka wracała na sceno, Hanka poczynała schnąć z miłości, groziła ojcu wystąpieniem do klasztoru, ekspedytor opędzić się nie mógł jej i jej ojca natarczywościom, a abonenci "Tygodnika" to ten, to ów, słali do redakcyi piorunujące kartki z wyrzutami o nieregularną wysyłkę, które niedochodziły naturalnie.

— Cóż za bezwstydna bestya! — miotał się w duchu srodze nękany ale uparty ekspedytor. — Żaden tandeciarz nie wpycha tak przechodniom starych spodni, jak on mnie tę dziewkę.

Bronił się jednak krzepko i cierpiał po chrześcijańsku, albowiem przyświecał mu piękny cel.

Nakoniec poczmistrz, który długi czas wierzył w nieomylność tego. co Sienkiewicz mówi ustami Maćka, że: czego baby chcą, spełnić się musi — stracił cierpliwość! Wysłał córkę do Częstochowy na wybicie z głowy miłosnych uroków, a kiedy i to nie pomogło i niezdolna zbudzić w swym ideale miłosnych apetytów dziewica poczęła się głodzić, cisnął raz wobec niej z pasyą numerem "Tygodnika" o ziemię i zaklął:

— Djabli nadali z tymi "Krzyżakami"! całkiem ci w głowie przewrócili! Zbyszko przynajmniej był chłop, a ten, przypatrz mu się jak wygląda!... Nos jak faja!... Gęba pogryziona skrofułami!...

— Nie widać...

— Bo nosi wysokie kołnierzyki!

— To tylko z jednej strony.

— Mogłaś sobie też była upatrzeć takiego, coby na obie strony był dobry.

Doprowadzony do wściekłości i urażony głęboko w swej dumie wzgardzonego kandydata na teścia, Zdun wziął na energię. Przedewszystkiem napisał impertynencki anonym do Sienkiewicza za przewracanie w głowach dziewczętom, następnie starał się zaniepokoić Dzińdzińskiego oziębłością, a wreszcie, wybadawszy, czy i o ile tenże zdołał zapoznać się z niektóremi rąchunkowo-kasowemi tajemnicami poczty w Żabiem Siole, postanowił, jeżeli nic o nich nie wie. postarać się na jego miejsce o ekspedytora wrażliwszego na placki, pieczone przez córkę szefa, lub — zrzucić pychę z serca i poprosić Dzińdzińskiego otwarcie o jego rękę dla Hanki.

Nim się zdecydował — grom!!...

Dzińdziński mianowany asystentem!... przeniesiony do Bośni!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

WESELE W SUTERENACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERGO DECIPIATUR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORTRETY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LISTEK FIGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBYWATELSTWA HONOROWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W SZKLANCE WODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O TYTUŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPŁATEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KULT ZMARŁYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOBRANA PARA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W OBRONIE HONORU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W PIĘĆ MINUT!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DUSZE MALUCZKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEZAWISŁY ORGAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAJDROŻSZA DZIECINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FABBYKACYA FETYSZÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W GNIAZDKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRODAWKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KLESZCZOWY PORÓD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GLÜCK IM WINKEL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZGNIŁA ARYSTOKRACYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej