Kazimierz Bartoszewicz

LENARTOWICZIANA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LIST T. LENARTOWICZA do K. Bartoszewicza.

DWA MONUMENTA (1).

LIST DO TEOFILA LENARTOWICZA,

LENARTOWICZIANA

II.

UTWORY LENARTOWICZA NAPISANE W KRAKOWIE W R. 1875.

I.

II.

III.

WSPOMNIENIA Z POBYTU LENARTOWICZA

TEOFILOWI LENARTOWICZOWI

WIERSZ M. GAWALEWICZA.

WIERSZ PANA Ś.

LENARTOWICZIANA

Bartoszewicz Kazimierz

I.

I. Testament literacki i polityczny Lenartowicza.

II. Dwa monumenta, wiersz Lenartowicza (z autografu).

III. List Konstancyi Raczyńskiej do Lenartowicza.

IV. Nieznane utwory Lenartowicza.

Miejcie grób sławny wśród ojczyzny sławnej
(z listu K. Raczyńskiej do T. Lenartowicza.)

Pod tytułem »Lenartowicziana« pragnę zebrać rozproszone i nieznane utwory Lenartowicza, oraz dorzucić nieco materjału do biografii poety. Obecny zeszyt jest pierwszym,— drugi wyjdzie za dni parę i obejmie między innemi wspomnienia z pobytu Lenartowicza w Krakowie w r. 1875.

Dalsze zeszyty będą wychodziły w miarę zebranego materjału.

K.B.

LIST T. LENARTOWICZA do K. Bartoszewicza.

Kiedy przed dwoma przeszło laty zaczął wychodzić w Krakowie dwutygodnik „Myśl", jeden jego egzemplarz poleciła redakcya wysyłać do Florencji Lenartowiczowi.

Ponieważ parokrotnie próbowałem wydawać tego rodzaju pismo a nawet przez szereg lat byłem jedynym w Krakowie oraczem na tej niewdzięcznej niwie, ponieważ z tego czasu łączyły mnie stosunki z Lenartowiczem, ponieważ wreszcie w pierwszych numerach "Myśli" znajdowały się opatrzone moim podpisem fejletony, przeto Lirnik mazowiecki przypuszczał mylnie, że jestem redaktorem nawego dwutygodnika, a przynajmniej, że biorę w redakcyi jego udział wybitejszy. Jako zaś jeden z tych, co zajmowali się szczerze wszelkiemi sprawami społecznemi i otaczali życzliwością każdy objaw rodzącego się u nas ruchu literackiego, pospieszył Lenartowicz, w liście do mnie pisanym, z ciepłem, serdecznem słowem zachęty dla redakcyi "Myśli". Starszy, doświadczeńszy, pragnął przytem młodszym udzielić swoich uwag, które podyktowało mu serce gorące dla kraju i ojczystej literatury.

List ten Lenartowicza, pisany na półtora roku przed jego śmiercią, był poniekąd jego wyznaniem wiary, a tem samem uważać go można po części jakby za rodzaj testamentu politycznego i literackiego poety, choć o tem pisząc zapewne nie myślał, bo właśnie wówczas odezwało się w nim serdeczne pragnienie powrotu do kraju, które niezadługo miało się urzeczywistnić, lecz nie urzeczywistniło.

Może na czasie zatem będzie w chwili, kiedy ogół przygotował się do przyjęcia drogich szczątków Lirnika mazowieckiego, odsłonić przed tym ogółem zapatrywania i uczucia poety, jakie panowały w jego umyśle i sercu przy schyłku żywota.

Naturalnie, że muszę opuścić z listu Lenartowicza kilka ustępów czysto osobistych lub zawczesnych jeszcze do ogłoszenia. Uszczuplona treść listu przedstawia się jak następuje :

„Drogi, kochany Panie!

»Ucieszyłem się serdecznie »Myślą«, której nadesłanie zapewne Warn zawdzięczam, — trafia tu wiele do mojego przekonania. Myślą poważną, a robotą praktyczną służmy Ojczyźnie, scribitur non solum ad narrandum sed ad próbandum. Macie pomiędzy sobą (ustęp opuszczony) dalej więc w drogę. Szczęść Boże!

»W prozie bądźcie oględni, poezji nie obcinajcie skrzydeł, nie krępujcie się cenzurą; lepiej że pismo będzie miało mniej prenumeratorów na początek, niż gdyby wielu, a przechodzić miało warszawską cenzurę (znowu ustęp opuszczony)

»Ogólny dziś w Europie duch sceptycyzmu i pessymizmu wpływa i na nas, nic dziwnego, — z choroby tej praca jedynie leczy i to nie wyłącznie piórem, bo litera to tylko hieroglif tego, co na dnie się ukrywa, a co wychodzi na jaw czynem.

»Znane mi są święte dążności niektórych, ciężka praca, powolna, ale pewna. Przemiana całego społeczeństwa od niej zależy, a kto ma wiarę w tę pracę, ma i wesołą myśl.

»Oskarżenia się, poniewierania porzućmy, poszukajmy celu u przeciwników, a jeśli ostatecznie znajdziemy, że w wielkiej myśli godzą się z nami, traktujmy ich z wyrozumieniem, nie odtrącając ogniem zelżywego słowa.

»Że dziś o rewolucji nie myślą, rozumiem, ale porzucać wszelką myśl odbudowania Polski, dla tego, że wyznajemy socjalizm, nie! Poezja polska w każdym czasie była i socyalną i patryotyczną. Wolno Francuzom, Niemcom, Włochom być tylko socjalistami, — nam, najzacniejsi bracia, nie wolno!

» Poezji nie podciągajcie pod żaden system, — próżny trud, próżne zamiary. Pójdzie gdzie chce. Z natury swojej jest ona niepodległą, skłonna do uwielbień, ideałom swoim wierna. Czy znajdzie aprobatę czy nie, pokąd żyje ma prawo do życia.

Jest miejsce na wszystko w wielkiem państwie myśli: na realizm i idealizm, na patryotyzm i rewolucyjność, na pessymizm i optymizm, na wiarę i negację, — libertas! Despotyzmu system zgadza się z despotyzmem caratu.

» Zapewne, że wolę znalezienie się młodzieży warszawskiej w dniu 3cim maja, niż sto poematów najgenialniejszych, ale i jednego wiersza, kiedy dobry, nie odrzucę. Prudhomme i wszelka filozofia rymowana nudzi. Poezja, przy której tabakę zażywać potrzeba, źle się poleca, choćby się w nie wiem jakie sukienki przybrała.

»Prawda jest jak słońce promieniami ogrzewającemi dowodzące siebie .... (ustęp opuszczony).

»Ustanówcie rubrykę na zapisywanie czynów szlachetnych, bo te podnoszą i do życia zachęcają, do pracy, do emulacji w dobrem.

»Kochacie wszyscy, macie uczucia prawdziwe, a wmawiacie w siebie bezpłodne zimno, kiedy tak nie jest, — moi wy najukochańsi, tak nie jest !

»Czemu nie poszli na pogrzeb biskupa Krasińskiego ). Jestże to manifest antikatolicki (ustęp opuszczony). A patrjotyzm jeżeli usuwamy, toć i Mickiewicz nie za co jak za ojczyste uczucia wielbiony. Czemuż Piotrowi cześć, Pawłowi obojętność ?

»Stary jestem i spokojniej patrzę na rzeczy".

»Godność osobista, niekłanianie się przed żadną powagą, prócz nauki ścisłej, miłość braci, choćby ci kolki na głowieciosali, — oto moja wiara.

»Daj Wam Boże wszystko dobre!

»Przyjmijcie wyrazy mojego prawdziwego szacunku i miłości.

Wasz do zgonu

T. Lenartowicz".

Florencja 21/5 91.

W tydzień później nadesłał mi Lenartowicz swój poemacik Trzeci Maja, wiersz poświęcony młodzieży warszawskiej.
Stanowi on poniekąd pewną całość z listem powyższym, w którym wspomina Lenartowicz o zachowaniu się młodzieży warszawskiej w setną rocznicę Konstytucyi 3 maja (opis manifestacyi warszawskiej znajduje się w 2tomowem dziele: Księga pamiątkowa setnej rocznicy ustanowienia Konstytucyi 3go Maja).
Jest w tym poemaciku ustęp zgodny z twierdzeniem poety, wypowiedzianem w liście o „wmawianiu w siebie" przez młodzież „bezpłodnego zimna". Przytaczamy go w części z poematu:

Starzec bez posłuchu,
Z pustką straszną do koła, z męką straszną w duchu.
W myśli wciąż przytaczając krzywdy każdodzienne,
Ucisk moich współziomków i łzy powięzienne,
Bolałem nad powieścią: że swobody hasło
Zagluchlo tam, uczucie Ojczyste zagasło!
Że śmiech i w śmiechu pustka i wściekłość paląca
Jednych na drugich braci rzuca i potrąca;
Że z ich łona dźwięk każdy zwątpieniem zatruty,
Brzęczy jak wielkiej harfy potargane druty.

* * *

Czyjaż się na wieść taką dusza nie obruszy?
W jakiejż ponury smutek nie zagości duszy?
....
Tak żle nie jest... Młodzież ta pełnem życiem żyje,
I uczuć swych nie chowa, wiary swej nie kryje. ,
Próżna mglistych czułości, westchnień pogrzebowych,
Przywdziewa grubą szatę do ciężkich prac nowych.
Nie świetne karmazyny, wielu na wpół bosi,
Ubogą nosi odzież ... ale jak jąnosi...

* * *

Bezsilni, a ze świata siłami się mierzą,
Blużniercy i bez czucia, a czują i wierzą.
Jednako wieczne prawo w młode serca wnika,
Czy zwać je będą Fatum, czy Opieką wieczną,
Czy Jeruzalem nową, czy Wyspą słoneczną,
Czy wychodzi jak dziejów następstwo : logika.
Ta sama nieodmienna mądrości natura,
Tylko się na Aniołach mienią złote pióra.
A młodość jej pięknością rwana coraz nową,
Nie zmienia uczuć swoich, gdy odmienia słowo,
Odpowiednio do barwy, w jaką przyodziany
Wschodzi duch nad jej pola poranek rumiany.
Który, jeżli pozornie z drogi swojej zbacza,
I na pokus wprowadza tory niebezpieczne.
To po czasie dla myśli horyzont roztacza
Szerszy niż objąć zdoła oko podsłoneczne.

* * *

Studenty obojętne na więzy i zgony,
Stają jak roślinności młodej gaj zielony
Pod zimne ostrze kosy, bez cienia obawy..
Chwata wam syny mojej rodzinnej Warszawy!

* * *

Młodość, ta czysta prawdy przedwiecznej kapłanka,
Którą Cara północy dotyka niełaska,
Zawieszcza wam dzień wolny majowego ranka,
Bezbronna a walcząca wciąż młodzież warszawska;
Nie bluźnierstwem na Boga, nie spiskiem na Cary,
Cześcią wolnemu prawu, wielkim aktem wiary.
Warszawo! ty nie zginiesz w potopu zalewie,
Ty jedna znasz swą drogę, świat gdzie idzie — nie wie.

1) Ustęp ten odnosi się do mojego artykułu pomieszczonego w Myśli, o pogrzebie biskupa Krasińskiego.

Poemacik »Trzeci maja« wyszedł osobno.

DWA MONUMENTA (1).

Ktoby pomyślał, że ten naród gruby,

Którego posły, podziw Europy,

Nieokrzesane, nadwołżańskie czopy

Na dworach książąt brały się za czuby, —

Uprawiać będzie i nadobne sztuki,

Czuwasy, Czukcze, Jakuty, Kałmuki...

Przecie uprawia... a cel ich wysoki:

W przypadku gdyby jazyczników puszki

Zaszły do wnętrza Rassii matuszki,

Stawia na postrach jako chińskie smoki...

Przeciwko Szwedom z bystrego rumaka

Na fale morza Wielki Piotr poskaka,

Chmielnicki czasy pożarów powskrzesza,

A Graf Murawiew wszystkich powywiesza...

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

1) Wiersz „Dwa monumenta" nadesłał mi Lenartowicz w jesieni 1891 r., pozwalając z niego zrobić dowolny użytek. Dałem więc go wydrukować w jednem z pism krakowskich. Ponieważ jednak wydano go obecnie osobno z fatalnemi błędami druku, przeto drukuję go w tym zbiorku z autografu. Dlaczego Lenartowicz podpisał się na nim Czwartak i położył u dołu Paryż jako miejsce napisania, tłomaczyć można chyba tem, że nie odzywając się przez czas dłuższy, ciekawy był jak ogół powita ten wiersz bez względu na nazwisko autora. Jeżeli to miała być próba, to wypadła świetnie, bo wszystkie prawie pisma galicyjskie wiersz przedrukowały, a stał on się jednym z najpopularniejszych obecnie utworów deklamacyjnych, co zrozumieć łatwo, biorąc na uwagę siłę wiersza i treść na czasie.

K. B.

W Krakowie Lachy posąg Mickiewicza

Stawiają wdzięczni za Młodości Odę,

Za ogień święty litewskiego Znicza,

Którym zapalał polskie serca młode.

Draźni to pychę petersburgskich carów;

Więc gdy poddani błagają usilnie,

Z najmiłościwiej dozwolonych darów,

Stawiają posąg Murawiewa w Wilnie...

Pomysł wyborny... Postać bohatera

Wyjdzie i w bronzie zakosztuje sławy,

Oddana w chwili, kiedy się zabiera

Wieszać i zwolna zawija rękawy...

Ciekawy ducha i moskiewskich dziei

Niech się tej z bronzu przyjrzy epopei.

Plac obmyślano... gdzie wieszcz na modlitwę

Dzieckiem zabiegał w cienie Ostrej Bramy,

Przed obraz Panny słynącej cudami,

Przynosząc w sercu ukochaną Litwę,

By lud, co w bramie tej szepce pacierze,

Patrząc na zbójcę zachwiał się w swej wierze.

Na uroczystość godną groźnych carów

I przypomnienie jak płynęły dzieje,

Kałakoł wagi tysiąca cetnarów

Na Europę hukiem się wyleje.

Panicze Moskwy pospieszą na gody,

Ministry, damy, literatów trzody,

I gienierały i rozliczne czyny,

I pieśń zapieją prawosławne Chiny:

Ot wam i »Dziady«, ot i »Wallenrody«!

I tylko chyba dekabrysta stary

W cichości szepnie pod nosem: »barbary«!

Lub wolnodumiec biedny, co tam płynie

Francuskim statkiem gdzieś ku Sahalinie.

Wandalus niegdyś po czasu upływie

Najeźdźca Rzymu od germańskich kniei,

Na jednej z ludem Auzońskim niwie

Jednej już wiary, jednej był nadziei;

W jedne uderzał wzniosłych pragnień strony,

Zwycięzca mieczem, duchem zwyciężony.

Lecz car ma nowe wszech-tatarskie cele,

On idzie posiać popiół na popiele,

On Europie uczonej pokaże

Jak się z spalonych miast robią potaże...

Więc odpowiada w pięknej sztuki słowie:

Posągiem w Wilnie, na posąg w Krakowie.

Sądem na ludy są ich własne dzieje,

Piszą je blaski i krwi bujne strugi, —

Car nie mógł oddać większej nam przysługi,

Jak sławiąc swoje zbójce i złodzieje.

Paryż 1891. Czwartak.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIST DO TEOFILA LENARTOWICZA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LENARTOWICZIANA

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UTWORY LENARTOWICZA NAPISANE W KRAKOWIE W R. 1875.

I.

II.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WSPOMNIENIA Z POBYTU LENARTOWICZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TEOFILOWI LENARTOWICZOWI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIERSZ M. GAWALEWICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIERSZ PANA Ś.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej