Antoni Małecki

LIST ŻELAZNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT PIERWSZY.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

AKT DRUGI.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta.

Scena szósta.

AKT TRZECI.

Scena pierwsza.

Scena Druga

Scena trzecia.

Scena czwarta.

AKT CZWARTY

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta

Scena Szósta.

AKT PIATY

Scena pierwsza

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta.

Scena szósta.

LIST ŻELAZNY

tragedya na podaniu historyczném osnuta w pięciu aktach

Małecki Antoni

OSOBY.

PAN STAROSTA ORSZAŃSKI.

HELENA,... córka Starosty.

ROMAN CIECHANOWIECKI,... Krajczy Litewski, narzeczony Heleny.

MARTA,... niegdyś mamka Krajczego.

PAN ADAM,... Marszałek Dworu Starosty.

REMBAJŁŁO...szlachta

PAN JAKÓB... szlachta.

PAN MICHAŁ... szlachta

O. RAFAŁ,... Kapucyn.

PODSTAROSTA grodu Orszańskiego.

ŻYD,... arendarz karczmy.

GONIEC królewski.

DWORZANIE... Starosty i Krajczego.

Rzecz dzieje się na Litwie, w mieście Orszy, w Województwie Witebskiem; — krótko po wstąpieniu na tron Królu Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

AKT PIERWSZY.

Scena pierwsza.

( Komnata Starosty. )

Starosta sam.

Starosta klaszcze w ręce, Dworzanin przybiega na scenę,

STAROSTA.

Wezwać Marszałka!

DWORZANIN.

Natychmiast się stawi.

(Wychodzi )

STAROSTA.

Sprawa nie lada, jeśli dom ten ciasny

Pomieści niemal województwo całe.

( P. Adam, Marszałek Dworu Starosty, występuje. )

Mości Adamie, słońce już wysoko,

A ja daremnie na Wasz raport czekam!

P. ADAM.

Wiele na głowie, Miłościwy Panie,

To i nie wiada, co wprzód, a co potem;

Tędy — owędy — wszyscy mnie żądają,

Wszędziem potrzebny; ale sua sponte

Szedłem już właśnie do Waszej Miłości.

STAROSTA.

Zdawaj Waść sprawę z prac dzisiejszej nocy!

Cóż załatwiono, czego braknie jeszcze?

P. ADAM.

Jak powiem wszystko, nie chybię na pierwsze,

A jak niczego, na drugie pytanie.

Wszystko gotowe, niczego nie braknie

Mój miłościwy Panie. — Jest osobna

Oto komnata dla Xiędza Biskupa,

Alkierz przyboczny czeka Kasztelana.

I dla każdego z dostojniejszych gości

Znajdzie się kącik.

STAROSTA.

Któż przybył nam dzisiaj?

P. ADAM.

Z młodzieży kilku zjechało o świcie —

Już się tam stroją, by nieść służby swoje

I submissyą przed Pana Starostę — —

STAROSTA.

Ze starszych jeszcze nikt?

P. ADAM.

I nie dziwota !

Bo wielkie zjazdy — to jakby obława:

Najprzód się sunie zwierzyna pomniejsza,

Tam lis, tam szarak, owdzie szybka koza;

Ale poczekaj chwilę:

Toż w trop dopiero za niemi poważnie

Wyruszy niedźwiedź, wilk, dzik ze swej kniei. —

Lecz i tych grubszych nie długo nam czekać.

Jutrzejsze słońce przebudzi ich wszystkich

W grodzie już naszym.

STAROSTA.

O piwnicy — kuchni —

P. ADAM.

(przerywa.)

Jakby o własnych ot dzieciach pamiętani!

Kuchnia wre ogniem, jak kuźnia Wulkanu.

A do piewnicy gdyby poszedł Bachus,

Toby poczciwiec zapłakał z radości! —

Więc choćby miesiąc tu gościć raczyli.

Wyjdę z triumfem.

DWORZANIN.

(żwawo wchodzi na scenę. )

Pan Krajczy przyjechał

I prosi wstępu...

STAROSTA.

Powitam go mile! ?.

(Dworzanin odchodzi. )

Źle fundamenta weselne zapuszczać

Bez architekta; to też wszystko łacniej

Składać się będzie, gdy on między nami. —

(Do P. Adama. )

Mości Marszałku, jestem kontent z Waści —

A teraz wracaj i miej oko baczne

Na, wszystko wkoło!

(Marszałek kłania się i odchodzi, nagle powraca )

P. ADAM.

Powiedzieć też muszę

Miłości Waszej, że i o muzyce

Nie przepomniane Mamy trzy niepodłych

Grajków kompanie. Prócz nadwornej naszej

Usztyftowałem jednę z wędrujących

Z trąbami Czechów; a drugą składają

Zwiezione z całej okolicy Żydy

Wraz z Cyganami biegłymi w tej sztuce.

Ale że jedni chcieli pić na zabój

A drudzy kradną: więc zaniknąłem w wieży

Czechów osobno, Cyganów osobno.

I póty trzymać w tem zamknięciu będę

W trzeźwości jednych, w uczciwości drugich.

Aż przyjdzie chwila, gdzie się te plemiona

Puszczą o lepszą na swych instrumentach

Przed całym dworem i weselną parą.

A ja — polskiego za drugimi utnę. —

A teraz ścielę się do stóp, i wracam — —

STAROSTA.

Idźże gaduło, nie chwal się tak naprzód!

(Marszałek odchodzi, Krajczy występuje. )

Scena druga.

KRAJCZY.

Ojcze kochany! .

(Biegnie ku Staroście, Starosta wstaje z krzesła — ściskają się. )

Przebacz, że przychodzę,

Jak syn do ojca! Nie tak narzeczony

Przed przyszłym teściem wystąpić powinien!

Proch na mych sukniach, bezsenność na twarzy

STAROSTA.

Widać, że Waszmość ze stolicy jedziesz,

Z wielkiego świata! — Jesteś synem moim

I porzuć dworność.

(ściska mu rękę. )

A zatem coś ciągło?

Tęsknie ci było oglądać coprędzej

Pewnie te kresy i szwy starej twarzy

I szorstką rękę uścisnąć?

(zatrzymuje się. )

A! milczysz?

Tak cię zagadłem? Przysłowie powiada:

Kto milczy — zgadza się. — Przysłowie kłamca!

KRAJCZY.

Nie! drogi ojcze, przysłowie nie kłamca!

Warto bezsennie, bez wytchnienia, czwałem

Pół świata zjechać, by stanąć u progów.

Gdzie mieszka sława i ta prawość zacna

I tyle szczęścia...

STAROSTA.

Niechże i tak będzie!

Siadaj, wypocznij — przystąpmy do rzeczy.

(siadają.)

Przybywasz Mości Krajczy — jak to mówią

Przed stół nakryty i już zastawiony. —

Spowiednik czeka, goście się zjeżdżają

I zacni goście! Nie mówiąc o krewnych.

Co tylko było w województwie naszem

Znakomitego krwią, stanem, zasługą,

Stanie za Wami w orszaku weselnym. —

Jedyne dziecko, choć. było ich tyle! —

Dusza nieboszczki, jeśli tam z wysoka

Patrzy na swoją jedyną sierotkę,

Niech szczęście córki i rodzica radość

Odgadnie po tej domu uczciwości! —

Jutro wiec szlub!

KRAJCZY,

(przerywa.)

O dzięki ci, mój ojcze,

Jam i dziś gotów!

STAROSTA.

Już dziś? krew gorąca!

Co niepodobne, to i być nie może! —

A oweż próby? A nie wieszto Waszmość,

Jak Panów-Młodych doświadczają drudzy?

To węzeł odplącz, co go bies poguźlił;

To na powietrzu kapłona rozbieraj;

To im pokory, to zręczności dowódź! —

Nie tak to łatwo stanąć przed ołtarzem!

Jest czasem przed nim tak głęboka przepaść,

Że długo męcz się, nim na niej most stanie! —....

Więc chwała Bogu bądź na wysokości.

Że nam tym razem ani współzawodnik.

Ni domów zawiść, ni panieńskie wstręty...

(uśmiechając się: )

Boć — między nami wyznać się już godzi.

Żeś Waść niebodze tak zamieszkał w sercu.

Iż dla mnie — bodaj tam juki już kącik!

KRAJCZY,

(wstając z krzesła)

O! Panie, z twoich ust radosny strumień

Zalewa szczęściem wszystkie myśli moje; —

Pozwól mi odejść, przebrać się co żywiej.

Bym tej kochanej, sercu memu gwoli

Z czcią najwdzięczniejszą zaniósł powitanie.

STAROSTA.

Siedź, Panie Krajczy; miłoć i staremu

Pomówić z tobą; godzina jest rychła:

Nim przeto zejdzie z dziewiczej komnaty

I rozmyślania zakończy poranne

I te tysiączne pozałatwia sprawy

Co polegają na jej biednej główce

Z tytułów dwojga, bo i Panną-Młodą

I domu ojca gosposią jest jeszcze: —

Zejdzie z godzina! — To też miasto tęsknić

Za niewidzialną, pomów raczej z ojcem,

I korzystajmy z tej spokojnej chwili,

Pókiśmy sami. —

(Krajczy siada. )

Czy jedziesz z Warszawy?

KRAJCZY.

Bez odpoczynku — z Warszawy — od króla; —

Na krótki czas oddalić się pozwolił,

Bo pracy nawał, a trudności bezlik!

STAROSTA.

O! temu wierzę.

KRAJCZY.

Po nieładzie długim,

Dwudziestoletnim, z którym król ostatni.

Jan Kaźmierz, walczył jak tonący z morzem, —

Wielka rzecz rządzić! — Kto spogląda z bliska

Na tę cierniową drogę, co się ściele

Wyniesionemu świeżo Michałowi

Po przed stopniami jego tronu wkoło:

Ten to zrozumie. Niedawno jest królem,

A wszelkich dano doznać mu goryczy!

Groźne nad krajem obniosły się chmury:

Od wschodu Moskwa i Sicz podraźniona.

Z południa Turek czycha na sposobność

Wtargnięcia w kraje Rzeczypospolitej.

Skarb wycieńczony, a właściwiej żaden;

Wojsko — na łasce każdego kto zechce

Dać go lub nie dać; podatków sejm wzbronił, —

I rządźże sterem skołatanej nawy!

STAROSTA.

Jakże Xiądz Prymas i Hetman Koronny,

Czy jeszcze trwają w swych od króla wstrętach?

KRAJCZY.

(z oburzeniem)

Coraz zacięciej! Nie mogą zapomnieć.

Że Równy-niegdyś panuje nad nimi,

I ciągle w królu widzą Korybuta. —

Gdyby na tronie zasiadł Francuz jaki

I zsyłał gromy na wyniosłe karki.

Możeby gniewne zaciskali pięście.

Lecz — słuchaliby!

Ależ nie Francuz, — Piast rządzi narodem.

Szlachecki syn, młodzieniec, człek jak drudzy!

Tego przebaczyć nie mogą; i jeśli

Dostrzegą czegoś, co ich dumę bodzie:

Dalejże w gniewy, w opór, w przebój, w zmowy, —

I łamią w niwecz najzacniejsze chęci!

STAROSTA.

Wytrwała wola przemoże w ostatku!

KRAJCZY.

To też jedyne, co siłą, nas krzepi.

W Bogu nadzieja, że kraj uzna cały,

Iż jeśli Ojciec ni zdrowia litował

Ani dostatków, żeby od najezdczych

Hord kraj zasłonić; to i ta latorośl,

Co siłą. zasług jego wybujała

Aż na wysokość królewskiego tronu.

Godnie piastuje rząd nad ziemią boży! —

Jeśli zaś nałóg ten kilkowiekowy

I zaślepienie trwaćby miało dłużej:

(namiętnie)

To huknie grom, grom z pogodnego nieba,

I zstrąci bielmo z zaślepionych oczu!

(Chwila milczenia.)

STAROSTA.

Źle, Panie Krajczy, że o tem, co być ma

A nie jest jeszcze, mówisz tak otwarcie.

KRAJCZY.

Co rzekłem, rzekłem do Pana Starosty, —

Jesteśmy sami, między dobrej woli

Ludźmi otwartość waży obowiązek,

A między synem i ojcem jest cnotą.

Wreszcie, co mówię, tajne jeszcze wszystkim;

A jeśli prawdę rzec mam bez ogródki,

To i sani król nieświadom jeszcze myśli,

Która go stawi na równi z książęty

Najpotężniejszych ludów Europy.

Scena trzecia.

(P. Adam szybko wbiega na sceny. )

P. ADAM.

Jakiś Mościpan, z karabelą wielką,

Z wąsem sumiastym, spojrzeniem straszliwem

Wysłan, jak mówi, od Pana Wojskiego

KRAJCZY,

(przerywa)

Od mego stryja?

P. ADAM.

Tak jest, zacny Panie!

(do Starosty)

Przywozi pismo do Waszej Miłości.

STAROSTA.

Gdzież jest to pismo?

P. ADAM.

Wydarzeniem dziwnem

Mnie go powierzyć nie raczył; lecz prawi

Że do rąk własnych Jaśnie Wielmożnego

Starosty oddać mu je nakazano.

STAROSTA.

Toż go wprowadzić —

P. ADAM.

Tego właśnie żąda.

(P. ADAM wychodzi )

STAROSTA.

Co to ma znaczyć? Czy zasłabł Pan Wojski?

Samego miałem powitać dziś — jutro —

A on natomiast odpowiada listem?!

(Rembajłło występuje. Kłania się u drzwi, potem śmiało przystępuje wyprostowany do Starosty, pokręcając wąsa. )

REMBAJŁŁO.

Rekomenduje się Panu Staroście,

Jakób Rembajłło, z herbu Śreniawita,

Pana Wojskiego przyjaciel i sługa, —

(zacina się; )

Mam polecenie, list ten do rąk własnych

Waszej Miłości wręczyć; — list jest ważny, —

Ale —

(ogląda się na Krajczego)

bez świadków! Ja tylko mam świadkiem

Być tego aktu.

KRAJCZY.

Zatem się usuwam

I zmienić odzież pospieszę tym czasem.

(podaje rękę Staroście i odchodzi. )

STAROSTA,

(rozpieczętując list)

Cóż to Wojskiemu? czy chory?

REMBAJŁŁO.

Nie chory!

STAROSTA. (Czyta)

A! to szczególne!

(Do Rembajlły. )

Czy Waszmość znasz sprawę,

W jakiej przybywasz?

REMBAJŁŁO.

Znam ją najdokładniej.

STAROSTA.

(Czyta)

"Wdzięcznemu gwoli wezwaniu Waszemu,

Najmiłościwszy Panie mój i Bracie,

In re zrękowin mojego bratunka

Z dostojną córą Waszą: — Bóg sam widzi.

Że z całej duszy chciałbym być powolny.

Aliści Fata zrządziły inaczej, —

I mimo życzeń gorących oglądać

Złączenie domów naszych węzłem świętym,

Ni dziś ni jutro służyć Wam nie będę.

Raz, że nie tuszę by ślub ten nastąpił

Po odczytaniu listu, który piszę; —

A nadto sądzę, że w tak przykrej chwili

Nie byłbym nawet pożądanym gościem

W cnym domu Waszym" — —

(do Rembajłły)

Co się tam stało? Przyznam się Waszmości,

Ze to. komedya chyba krotochwilna!

Ale nie w porę, jeżeli komedya!

REMBAJŁŁO.

Racz dalej czytać, dostojny Starosto,

A wszystko pojmiesz.

STAROSTA,

(czyta dalej.)

"Miasto rozwlekłych wywodów piśmiennych

Posyłam język: — kobietę z wsi mojej,

Moją poddankę. Niechaj w assystencyi

Oddawcy listu zezna w grodzie Waszym,

Co ma na sercu. —

Z mojej zaś strony oto zastrzeżenia

Czarne na białem, z urzędową wagą,

Na które baczyć i proszę i żądam.

pismo obecne chcę by było wzięte

Do akt sądowych. — Dalej wręcz oświadczam.

Że działam tylko jako Pan poddanki,

Nie oskarzyciel ani sprawy autor. —

W końcu dołożę, dla czego do Grodu

Waszego właśnie, dostojny Starosto,

Wytaczam sprawę: — Nagłość jej gorąca;

Za dwa dni wszystko byłoby za późno

I wasza córa zostałaby może

Innego żoną, niż czyją spodziewa!

Toż przyjaźń moja i szacunek wielki,

Domu i rodu Waszego sprawiły,

Ze miasto innym rzecz do rozpoznania

Odesłać Grodom, właśnie Wasz wybrałem. —

Co własnoręcznym podpisem potwierdzam,

Tribunus Terrae, Piotr Ciechanowiecki. " —

(Chwila milczenia. — Starosta patrzy na Rembajłłę, ten milczy. )

Więc rzecz ta tyczy się Pana Krojczego?

REMBAJŁŁO.

Tak sądzę, Panie.

STAROSTA.

Któregom znał dzieckiem.

Jak go znam dzisiaj? i z którego ojcem

Świętej pamięci mnie łączyła przyjaźń?!

REMBAJŁŁO.

Racz Miłość Wasza do aktu przystąpić,

A wątpliwości i pozory spadną.

STAROSTA.

Toż go indukuj, słucham — —

REMBAJŁŁO. (z przyciskiem. )

Nie tu miejsce!

Wzywam Dostojność Waszą, byś wysłuchał

Kobietę one — czeka u bram Waszych —

W sądowej izbie i w obec urzędu!!

STAROSTA.

Tam sąd, gdzie jestem ja. —

(Klaszcze w ręce. Dworzanin wchodzi. )

(Do Dworzanina)

Pan Podstarosta

Niech przyjść tu raczy!

(Dworzanin odchodzi .Starosta do Rembajjły: )

Gdzież jest ta niewiasta?

REMBAJŁŁO.

Zaraz się stawi... (Odchodzi. )

STAROSTA, (sam. )

Jakiś mi glos niedobre wróży wieści!

List tajemniczy, każde widać słowo

Brane na wagę. — Tyle gości w domu,

Tyle już w drodze! — Ach! fatalne zajście!

Co z tego będzie?

(po chwili z godnością: )

Cokolwiek się stanie.

Ujmy honoru dom mój nie ucierpi! —

A więc przezornie i zimno do dzieła!

(Siada na boku i w milczeniu zamyśla się. )

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI.

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

( Komnata Starosty, jak w Akcie Pierwszym. )

( Starosta sam, przechadza się w milczeniu po komnacie.)

STAROSTA.

O! Duchu Święty, Ty jeden w wszechwiedzy

Swej wywieść możesz człeka z zawikłania,

W jakiem ja ninie!... O! raczże mnie natchnąć,

Bo ciemno w myśli mojej i bezładnie!

( po chwili )

Mówiła prawdę! Chociaż niepojęte

I niepodobne zeznawała rzeczy: —

Głos to był z serca! wyższy nad jej rozum

Z pieczęcią prawdy i świadectwem skruchy. —

Zresztą jak wątpić? — Twarzy podobieństwo

Potwierdza powieść! Tak! jest jego matką!

( po chwili )

Szkoda młodziana, szkoda tej dzielności,

Szkoda rozumu i możności szkoda!

Przyjaciel króla — raczej król de facto

Ma iść do pługa! Och! narodzie biedny

Pożal się, pożal straty takiej bardziej,

Niż gdyby miasto — prowincyą ci wzięto!

Scena trzecia.

( Helena. w rannem ubraniu, z gałązka myrtu we włosach, wbiega do komnaty ojca i całuje jego rękę. )

HELENA.

Błogosławiony Ci bądź ranek, Ojcze!

STAROSTA.

Tyżeś to przyszła, gołąbku mój biały,

Poczciwe dziecko, trosk moich osłodo!

HELENA.

Ojcze kochany, na co trosk wspominać?

Zkąd ci te smutne w dniu dzisiejszym myśli,

W ostatnim dniu, gdzie wieńczy kwiat mi skronie?!

Cieszyć się trzeba, tak jak ja się cieszę.

Jak sługi nasze weselą się wszystkie,

Jak samo słońce promieniem radosnym

Dzisiaj mnie ze snu zbudziło słodkiego,

I gwary ptastwa szczebiotały społem,

Że błogie święto w domu naszym jutro...

( wpatruje się w ojca baczniej )

Ależ na prawdę coś ojciec mój smutny

Dzisiaj jest bardzo! czemu to, ach! czemu?

( klęka przy kolanach ojca i skłania na nie głowę )

Nie powiesz ojcze?

STAROSTA.

Wstań, dzieweczko moja

I siądź tu przy mnie.

( wskazuje jej krzesło )

Mów ze mną otwarcie,

Jak zwykłaś zawsze. Chociaż serce boleć

Będzie cię wielce, wypowiadaj szczerze,

Jakie ci myśl na skrzydłach niewidzialnych

Przyniesie słowo ze serca na usta.

HELENA,

( siada )

Dobrze, mój ojcze, ale nie rozumiem,

Do czego zmierzasz — — —

STAROSTA.

Gdybym ci powiedział,

Że twój Pan Krajczy — ależ mi się nie trwóż.

Bo w przypuszczenia gramy —, że Pan Krajczy

Nie jest majętnym i dostojnym Panem,

Lecz synem biednej kobiety i niskiej,

Z gminu wyniesion i zagrożon znowu

Do niskiej gminu być zatrąconym sfery, —

Powiedz, Heleno, gdybym tak rzeki tobie,

Z jakiem przyjęłabyś te wieść uczuciem?

Chciałażbyś jeszcze spojrzeć nań natenczas?

Nie zalałżeby ci twarzy rumieniec,

Że z takim węzeł człowiekiem miał szlubny

Złączyć, cię wiecznie?

HELENA.

Dziwnato zabawka,

Ojcze najdroższy, co wyprawiasz ze mną, !

STAROSTA.

Ależ odpowiedz!

HELENA.

Lecz tak niepodobne

Jest przypuszczenie, że i niepodobna

Na nie odpowiedź!

STAROSTA.

Ale gdyby było?

HELENA.

Lecz być nie może. Bo choćby też nawet

Pochodził z gminu, to jakże go zstrącić

Ktoby potrafił do gminu napowrót,

Kiedy najmilszym towarzyszem króla

Jest od lat młodych! Wszakżeż sam mi ojcze

Mówiłeś nieraz, że gdy król nasz jeszcze

Nie był obrany i często, choć Xiążę,

Był w niedostatku po utracie mienia

I ojcowizny w Ojczyzny obronie: —

Wtedy Pan Krajczy dostarczał sam jeden,

Czego zażądał Xiążę Wiśniowiecki,

Z dostatków swoich! — Wszakże z nim się chował,

Z nim go uczono, z nim kraje dalekie

I morza obce przebywał sam jeden!

Nawet zabawki i pustoty rychłe

Obydwaj wespół, jak bracia rodzeni

Dzielili z sobą. — To też nie ma rzeczy,

Którejby dzisiaj król odmówił jemu;

I gdyby niski miał być ród Krajczego,

Ręka królewska dość silna jest, tuszę,

By go postawić nad wszystkich, przy sobie!

STAROSTA.

Więc tybyś wstrętu nie miała od niego

Ani w tym razie i chciałażbyś związać

Z takim się mężem?

HELENA.

Twoja wola, Ojcze,

Mną rządzi zawsze, i nie mnie się tobie

Sprzeciwić, Panie!

STAROSTA.

Ale gdybym ja też

To twojej własnej pozostawił woli ?

HELENA.

Ani bym chwili się nie śmiała wąchać!

STAROSTA.

I ręki swojej — —

HELENA,

( przerywa )

Raz się zaręczywszy,

Nie cofnęłabym z rąk jego!

STAROSTA.

Tak mówisz,

Sądząc, że w żarcie tak zagadłem ciebie.

HELENA.

Prawda, że Ojcze to sądzę być żartem,

Ale com rzekła, pochodziło z serca.

STAROSTA,

( wstaje )

Dowiedz się zatem, biedna córo moja,

Że iście spadła nań sromota taka.

HELENA.

( szybko z myśli do myśli przechodząc )

O! wielki Boże! — Ojcze, coś powiedział?

Któż był tak śmiały, kto złośliwy tyle?

Ach! On potwarzy nie przeżyje takiej! —

Ale to fałsz! to fałsz niegodny, podły,

On go odeprze, zdepce i dosięgnie

Wroga, potwarcę! Kto on jest?

STAROSTA.

Stryj własny!

HELENA.

Co? własny Stryj tak zelżyć śmiał krew swoję!

Ach! to okropnie! I Roman wie o tem?

Wie? Ach nieszczęsny! Serce moje pęknie!

Ileż się zgryść on musiał tą sromota!

Jakie dochodzić jej na Stryju własnym ?

Ach! to boleśnie!

( załamuje ręce )

STAROSTA.

Nie wie jeszcze Roman.

HELENA.

O! niechże o tem jak najdłużej nie wie!

Niechaj dopiero natenczas się dowie,

Kiedy ja żoną jego będę, — wtedy

Ja w smutku cieszyć, ja hamować w gniewie.

Ja go od pomsty powstrzymywać będę!

( klęka przed ojcem )

Błagam cię, ojcze, uczyń o co proszę;.

Niech o tem nie wie!

STAROSTA.

O! poczciwe dziecko!

Tyleż go kochasz? Chociaż jest zelżony,

Chcesz mu być żoną?

HELENA.

Ojcze mój najdroższy,

Jam już przywykła w modłach mych codziennych,

Gdzie Boga proszę za ciebie i siebie

I za kochanej matki duszę świętą,

Łączyć westchnienie i za niego także!

Imienia jego nikt mi już z pacierza

Wydrzeć nie zdoła — , zostałaby chyba.

Próżnia, którejby inny nie zapełnił! —

Wszak dałam już przysięgę jemu wieczną"

Przysięgę wprawdzie jeszcze nie przed Bogiem

Ale przed ludźmi i przed własnem sercem,

Co tyle waży, jak gdyby przed Bogiem!

Tej mu nie złamię dla widoków ludzkich,

Dla złości świata; cóż temu on winien? —

A potem jeszcze powiem ci mój Ojcze,

Że matka święta w niebie błogosławi

Temu związkowi — — —

STAROSTA.

Zkąd to wiesz, Heleno?

HELENA.

Bo miałam sen — —

STAROSTA..

Kiedy?

HELENA.

Dzisiejszej nocy.

STAROSTA.

O twojej matce ?

HELENA.

I o tobie, Ojcze

I o Romanie — —

STAROSTA.

Cóż widziałaś we śnie?

HELENA.

Widziałam dzień weselny — cała w bieli

Byłam odziana jako panna młoda —

I jakiś pomnę jaśniał mi na piersiach

Brylant cudowny, wielkości nieznanej. —

Gości nie było, ale przed ołtarzem,

Gdzie błogosławi] nas zakonnik jakiś,

Ty zato ojcze razem z matką byłeś! —

I ledwie z stopni wstaliśmy ołtarza,

Tyś się w objęcia dobrej matki rzucił

I złączyliście się jak gdyby żyła! —

Potem podniosła matka rękę swoją

Ku mnie — i krzyżem przeżegnała świętym —

I jam się ręki tej tak uczepiła

Silnie, że pierzchnął sen z powieki mojej,

I przebudziłam się — —

Scena czwarta.

( Wchodzi Krajczy wytwornie ubrany — i posuwisto zbliża się do Heleny)

KRAJCZY.

Owoż oglądam

Pielgrzym stęskniony wyglądany obraz

Tak długo oczom niewidzialny moim! —

Bądź pozdrowiona Pani i wiernemu

Daj się powitać słudze.

( całuje rękę Heleny )

HELENA.

Bądź pozdrowion

I ty, o Panie, mile w progach naszych —

Nie spodziewałam Was ujrzeć tej oliwili

I o przybyciu — —

KRAJCZY.

( przerywa )

Wieść nie sięgła ciebie.

( Krótka chwila milczenia, gdzie patrzą na siebie oboje )

KRAJCZY.

Ten wzrok życzliwy i litosny spłacić

Zdolnyby był i wieczność rozłączenia!,

HELENA

(spuszcza oczy )

Ależ nie sama tylko Sługi Wierność

Szukała ciebie Pani — ;

Skorszych jej skrzydeł przysparzała Skrzętność

W doraźnym zleceń do Ciebie przekazie

Wdzięcznych już przez się, wdzięczniejszych przez źródło.

Z którego wyszły — :

( dobywa z kosztownego puzdra bukiet brylantowy )

Oto jest dar i przyszłych łask zadatek,

Co król go nasz a pan mój miłościwy •

Dla narzeczonej swego sługi zsyła; —

Raczże go przyjąć, Pani moja, wdzięcznie —

Lecz jest i prośba przytem — nie odemnie,

Ale królewska...

HELENA.

Cóż jest, czego żądać

Król miłościwie raczy?

KRAJCZY.

Żebyś Pani

Strój ten kosztowny, kiedy drugie słońce

Od dzisiaj wstanie, w dniu szczęśliwym dla umie,

Przypiąć raczyła do piersi — —

HELENA.

( odbiera brylant )

O! ojcze,

Sen mój zaczyna spełniać się naprawdę,

To iście jest wyśniony strój ów szlubny!...

( do Krajczego )

Panie Romanie! Ta królewska Łaska

Nowej nie przyda cząstki do Wdzięczności.

Jaką mu dłużną być od dawna czuję,

Bo miara jej jest w pełni i krom tego!

Ale nim będzie pora samej wyrzec

Dzięki mu moje za to, w ręce Wasze

Składam wyznanie, że na całej Litwie

Nie ma niewiasty, coby tyle Boga

O powodzenie prosiła dla niego,

Ile ja zawsze prosić będę — —

KRAJCZY.

( całuje jej rękę )

Dzięki!

Scena piąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI.

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

( Występuje Starosta, — bacznie spogląda na Krajczego, Krajczy milczy. )

STAROSTA.

Pociechą dla mnie, Panie Krajczy, widzieć

Cię spokojniejszym.

KRAJCZY.

Panie, pierwszy nawał

Krwi rozburzonej przeszedł; — ale za to

Ciężka po całem ciele rozniósł boleść!

STAROSTA.

Czytałeś akt?

KRAJCZY.

Czytałem; i znalazłem,

Że to nie warte ni żalu ni gniewu,

Bo zbyt jest podle i naturze sprzeczne! —

Ale mnie boli, że, choć tak nikczemne,

Przecież zdołało moje zburzyć szczęście!

STAROSTA.

W co myśl twa godzi?

KRAJCZY.

Czyż go nie zburzyło? —

Pędziłem dotąd na rozstawnych koniach

Czy dzień, czy noc, czy burza czy pogoda!

Dworzanie moi pozostali wszyscy

Za mną, daleko; a ja — jak stęskniony _

Ptak do swych piskląt zostawionych w gnieździe

Spieszyłem dotąd! I zaiste miałem

Gniazdo w tym domu i rodzinę znaleść

I rodzicielski przytułek wśród wiru

Zatrudnień ciężkich, niewdzięcznych, nieznanych

Nikomu, chyba Bogu i królowi! —

I cóż znalazłem u Was? — ot sromotę;

Wszystkie na wiatr rozwiały się nadzieje,

I przed oblicze powrócę królewskie

Z niczem! — sam! hańby obarczon pozorem, —

Na zapytania — nieświadom co odrzec,

Czego zaprzeczyć, co przyznać, co skarżyć, —

Dla takiej sprawy!!

STAROSTA.

A powiedz mi Waszmość.

Gdybym ja też, jak stać się miało, jutro

Kazał łożnicę dla Was słać małżeńska

I chociaż jest, jak jest, — sam do ołtarza,

Przez wszystkich gości opuszczon i krewnych.

Chciał Was prowadzić: — czyby ci sumieniu

I prawa cześć odeprzeć nie kazała:

"Ojcze, zastanów się co chcesz uczynić!

Dłoń moja dość jest można, by tej plamy —

Pozornej wprawdzie ale zawsze plamy —

Nie miała zmyć! Kiedy ją zmyje z siebie,

Wtedy dopiero niech się łączy z dłonią

Twojego dziecka! Dochodzenie krzywdy

Może mnie wpląta w trud i bój i zawiść;

A jabym nie chciał, aby mojej żony

Pierwszem uczuciem była — trwoga o mnie!" —

Lecz to pomniejsze; ale pomyśl Waszmość,

Czybyś tak jeszcze nie przemówił do mnie: "Jesteś Starosta, i ciebie w mej sprawie

Losy czci winnym uczyniły sędzia.!

Nie żądaj, aby Oskarżony został

Rychlej twem dzieckiem, niż Uniewinnionym! Bo jeśli jego krew złączysz ze swoją

I potem sądzić jego rzecz zasiędziesz:

Cóż stanie się? — Potępisz? — to krew własną!

A uniewinnisz ? — to chociaż najświętsze

Dasz mu zwycięztwo; świat rzecze, żeś — podły!" -—

KRAJCZY. ( podaje rękę Staroście )

Ojcze, masz słuszność!

STAROSTA.

Romanie! Bóg widzi,

Ja nie mniej niźli ty wyglądam tęsknie

Dnia, gdzie mnie ojcem, a ją nazwiesz żoną!

Stary pień rodu mego schnie z korzenia.

Imię mych przodków razem ze mną pójdzie

W ziemię i chyba czasem w księgach zabrzmi!

Tarcz herbu mego strzaskają na sztuki

Nad moją trumną, a Ona ostatnią

Jest ginącego rodu latoroślą! —

Długo szukałem oczyma wokoło,

Na jakiem drzewie — bujnem i żywotnem —

Zaszczepić onę więdnącą gałązkę: —

Ty się znalazłeś!... Dziękowałem Bogu,

Że przekazuję mienie me i córę

Ręce posługom poświęconej kraju,

Którą myśl rządzi dzielna i wysoka, —

Bo cóż trwalszego, nad zasługi takie?

I jakem prosił go rzewnie, gorąco,

Aby dni moję się nie wypełniły,

Nim dom się mój nie złączy z domem twoim, —

Tak — w Bogu ufność! — ziści się ta prośba! —

Lecz wprzód — sam silnie stań i niewzruszenie

I burzy moc, co cię zachwiała, przełam!

KRAJCZY, ( z zapałem )

Przełamię z trzaskiem, tak że w kraju całym

Odgłos mej zemsty zahuczy — — —

STAROSTA, ( przerywa )

Młodzieńcze! Co chcesz uczynić?

KRAJCZY.

Ziemskie i niebieskie

Poruszy moce! Sen powieki mojej

Nie dotknie w nocy, ani uśmiech twarzy,

Pokąd potwarcy moi śpią spokojnie!

STAROSTA.

Jaką odpierać będziesz zarzut bronią?

KRAJCZY.

Jaką odpiera prawda kłamstwo podle.

STAROSTA.

Ależ świadkowie? dowody? czy masz je?

KRAJCZY.

Gdy wszyscy w grobie, coby chcieli za mną,

A wszyscy żyją, coby przeciw świadczyć, Jak się o świadków i dowody pytać?

STAROSTA.

Więc rzecz stracona! I ni król tak władny,

By ją ocalić mógł...

KRAJCZY.

Panie Starosto,

Już drugi raz bierze ranie pokuszenie

Posądzić Was, że chęci Wasze wrzkome!

STAROSTA.

Powstrzymaj posad i zwij je wrzkomemi,

Kiedy posłyszysz, co ci chce wyjawić — —

KRAJCZY.

Słucham Was, Panie.

STAROSTA.

Serce ci otwieram,

Więc zamilcz wiecznie, co usłyszysz teraz —

KRAJCZY.

Zamilczę!

STAROSTA.

Jeden tylko istnie sposób,

Sposób niełatwy, śliski, niebezpieczny,

Ale że nie ma już ratunku w niczem,

A glos sumienia jego nie potopią;

Trzeba go użyć!

KRAJCZY.

Użyję!

STAROSTA.

Więc słuchaj:

Oskarżycielka albo jest twą matką, — — —

KRAJCZY, ( przerywa )

Panie Starosto!

STAROSTA.

( głosem podniesionym, nie dozwalając mu mówić )

Skryte sądy Boga,

Rzekłem Waszmość!, toż cierpliwie słuchaj!

Albo jest twoją, albo nie jest matką! —

Jeżeli nie jest: natenczas przekupstwo

Wyrwało z ust takowe jej zeznanie.

A pieniądz waży pieniądz; i dwa razy

Przekupionemu więcej daj niż dostał,

A kupisz go. — I otóż droga jedna! —

Jeśli zaś jest, jak twierdzi, matką twoją,

Wtedy mam wiarę w macierzyńskie serce

Prostej niewiasty tej ale szlachetnej,

I byle w struno uderzyć tajemną,

Co brzmi tem świętem uczuciem w kobiecie,

A ozwie się i — zezna co rozkażesz!,.

I otóż druga. Panie Krajczy, droga! —

( chwila milczenia ).

KRAJCZY.

Ależ wstyd pukać do drzwi tej nędznicy!

Układ haniebny!

STAROSTA.

Ona sama jedna

Jest tu potężna i wszystkomogąca!

Czy nędzną jest, czy nie? — nie pytam, nie wiem;

Ale co wiem, to że dopokąd ona

Dobrowolnemi i żywemi usty

Nie zaprzysięże, że z pobudek niecnych,

Jakiebykolwiek ono były —: z zemsty,

Z chciwości, strachu, obłąkania — co chce

Niechaj wybierze, — dopóki powiadam

Z swej własnej woli nie powie, że potwarz

I fałsz zeznała: — póty żadna zemsta,

Niczyja pawęż, niczyja czci salwa

Cię nie zasłoni od zausznych szeptów! —

Więc — precz wachanie!

KRAJCZY.

Przez pośredników działać w tem nie można!

A sam — potrafięż dobić się do chaty

W stryjowskiej wsi, ukryty oczom ludzkim?!

STAROSTA.

( bierze do ryki klucz )

Ten klucz zawiedzie cię natychmiast do niej,

Niczyje widzieć cię nie będzie oko!

KRAJCZY.

Alboż jest tu?

STAROSTA.

W wiezieniu! czeka ciebie!..

KRAJCZY.

Niech więc tak będzie! Pójdę. Wiedź mnie kluczu!

STAROSTA.

( nie daje klucza )

Lecz jeszcze jedno. Rzecz to wagi wielkiej,

Słuchaj więc bacznie, czy na to się zgodzisz,

Bo tylko wtedy klucz ten będzie twoim. —

( z wyrazem ):

Jeśli odwoła: czeka kaźń ją śmierci!

W tym jednym punkcie prawo nasze krwawe

Jest i okrutne!

Okrutne prawo, bo i wina wielka;

A snać nie pierwszym jesteś ty, co czujesz,

Ile jest gorsza niż zabójstwo prawie.

Skoro aż w Statut zapisano zakon,

Że kto drugiemu nieprawe szlachectwo

( Imparitatem ) zada i zapozwie,

A przed sądami lub dowieść nie sprosta,

Albo, co gorsza, zarzut własny cofnie:

Takiemu śmierć!!...

Na śmierć i mój Gród wyda te niewiastę!

( po chwili milczenia, uroczyście )

Ależ źle byłoby, i Boże chowaj,

By i kropelka krwi — niewinnej może —

Z ciebie niesławę miała zmyć!... —

Toż uroczyście zapytuję ciebie:

Czy jej wyjednasz, na raz przewidziany,

Z góry, królewskiej laski List Żelazny?

Czy zechcesz i czy zdołasz wyrok śmierci.

Który wyrzecze sąd mój nieodzownie,

Ułaskawieniem i Glejtem od króla

Uchylić od niej ?

KRAJCZY.

( zamyśla się )

Będę go oń prosił.

STAROSTA

Ale czy prośba twoja posłuch znajdzie?

KRAJCZY.

( zamyśla się )

Sądzę! tak! znajdzie! — nic mi nie odmawia!

STAROSTA.

Jeśli tak jest, a że tak jest, nie wątpię,

To ci powierzam klucz. Idź w imię Boże

I toruj sobie drogę —

( wskazuje mu drzwi w ścianie ukryte )

tędy wiedzie!

Nikt cię nie ujrzy, ani kiedy wchodzić

Ni gdy wychodzić od niej będziesz. Idź więc,

Ja czekam ciebie tutaj — —

KRAJCZY.

( bierze klucz od Starosty )

Szczęść, o Boże!

( wychodzi tajemnemi drzwiami.)

Scena czwarta.

STAROSTA ( sam. )

O! szczęść mu Boże, miarkuj krwi namiętnej

Rozpęd rozwagą, i daj wspomożenie

W tej chwili wielkiej! — Niech pobudki moje,

Widne przed tobą, godziwe, szlachetne,

Ziszczą się, Panie!

Sprawiedliwości wymiar z nieba idzie!

Nie ten sąd prawy jest i Bogu miły,

Co wedle praw pisanych i litery,

Ale co zapadł po sumieniu zbożnem!

Summum jus — summa injuria, rzekł mędrzec?

Pereat mundus et fiat justitia:

Ach! to niemądrych — podłych sędziów godło!

Słuszność jest oną, błogodawczą Panią,

Co sędziów w ojców zamicnićby rada

A sądy — w boże, jak niegdyś, przybytki!

Słuszność i mną niech rządzi dziś i zawsze!

( po chwili )

Jakże bezwzględnie miałbym gubić jego?

Jestem ojczyzny synem, skołatanej,

Potrzebującej sternika i władzy,

I wiarę mam, on zbawić ją potrafi!

On jeden, tak jest! Tylko on jednoczy,

Co innym dano w części i z osobna; —

Niejeden wie, czem kraju niemoc leczyć,

Lecz uciążliwej sprawy jąć się nie chce;

Tamtenby chciał: — nie może; trzeci może,

Lecz nie chce, albo nie wie, lub obojgo;

I z takich jestestw połowicznych składa

Się cały naród i brnie coraz głębiej! —

On jest jedyny, co i wie, bo światły; —

I chce, bo dzielny; — i może, bo władny,

Władny przewagą nad królem bez granic; —

Jeśliby wiec ni on z tej nie miał toni

Go podnieść: — chyba nikt już nie podniesie!

( przechadza się w milczeniu. )

A gdyby bieg zostawić sprawie wolny,

Cóż stanie się? — Dziedzictwo dziś Krajczego

Pójdzie podsycić wyuzdaną dumę

Jednego z walnych burzycieli kraju!

A on — zepchnięty z wysokości swojej,

Nie ugnie się, nie przywykł do pokory,

Nie zniży się... i co miał być na straży

Potęgi Tronu i Rzeczpospolitej,

Jak duch zniszczenia, co upadł z anioła,

Poniesie krzywdę i przewagę swoją

Między Kozactwo, ten zastęp Odpadłych —,

I jako Hetman barbarzyńskiej czerni

Rozniesie bunt — nieubłaganą zemstę

Po całym kraju, i zapisze dzieje

Nieszczęsnej chwili — krwią domowej wojny! -

O! nie daj tego, Panie! I zamysłom

Pożądanego portu dobiedz pozwól!

( wychodzi. )

AKT CZWARTY

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

( Występuje Podstarosta z dużym stosem papierów ).

PODSTAROSTA.

Przy schyłku dnia ze snopem dziennej pracy

Staję przed Wami, Illustrissime,

I składam brzemię.

( składa papiery na stole ).

STAROSTA.

Dzień nie był daremny

Ani stracony, kiedy snop tak wielki!

PODSTAROSTA.

Czy jest stracony? nie wiem; — lecz przyjemny

Nie był zaprawdę!

STAROSTA.

Dla czego? czy mnogość

Kłosów w tym snopie żal obudzą taki,

Czy rodzaj onych?

PODSTAROSTA.

Nie mnogość! Z mnogości

Cieszy się sprzętu pracowity żniwiarz.

Lecz łaje pracę, kiedy miasto ziarna

Płonnego ostu cierń kłuje mu ręce!

STAROSTA.

Jakiż to oset tak Wam serce zakłuł?

PODSTAROSTA.

Doczyta Miłość Wasza się w papierach. —

Ten butny więzień, co Pana Krajczego

W obrębie granic juryzdykcyi naszej

Śmiał na gościńcu zaczepić publicznym —

To szatan istny!

STAROSTA.

O Rembajle mowa?

PODSTAROSTA.

Tak, nie napróżno zwie się on Rembajłło! —

Kiedy przywieźli go z głęboką raną

Ledwie żywego do nas na kuracyą

A po kuracyi na Wieżę: —

Wilk w owczej skórze pokorny był wtedy! —

Ale perz w zbożu pleni się tem bujniej,

Im bardziej korzeń stargasz mu lemieszem!

Tak też i on. Ledwie mu ból się zmniejszył,

Już harda dusza ta w ubogiem ciele

Zaczyna na kieł brać gorzej niż kiedy!

STAROSTA.

Snać z gniazda swego zachwycił powietrza

Przez przebiegłego z jednem okiem brata —,

Ganię niedbalstwo to więzień dozórcy!

PODSTAROSTA.

Kiedym go stawić dziś kazał przed sobą,

Żeby się sprawił z tej napaści nocnej:

Tak mnie i Gród nasz znieważył sromotnie,

Że krew aż wrzała!

STAROSTA.

Wtrącić go do Wieży!

PODSTAROSTA.

Chyba przez gwałt, bo ciągle protestuje,

A opętaniec zna prawo jak Kanclerz!

STAROSTA.

Gdyby znał prawo, nie byłby w więzieniu.

A będąc wreszcie, czekałby pokorniej

Kaźni, co Statut nią rozboje takie

Nocne, podstępne płaci!

PODSTAROSTA.

Mistrzto w sztuce

Paragrafami prawa szermowania!

Zaraz na wstępie przywiódł mi na pamięć:

Neminem captivabimus nisi jure victum!

STAROSTA.

Argument śmieszny!

Kto na gorącym pochwycon uczynku

Z świadectwem własnej głowy wpół przeciętej.

Temu kto jeszcze dowodzi sądownie,

Że spełnił napaść?

PODSTAROSTA.

Ot słowo w słowo, com i ja rzekł jemu?

Lecz odparł zaraz argumentem drugim,

Że nie dopuścił się napaści żadnej! —

"Bo — co to napaść?" — rzekł; "gdybym z orężem

Nastawał był na życie i krew prawą: —

( Krajczy, dotąd zamyślony i nieprzytomny rozmowie, zdradza gestem doznaną obrazy )

Wtedy i napaść byłaby i zbrodnia!

Lecz tak nic było!" — i dalejże w wywód,

Że z krwi szlachetnej Pan Krajczy nie zrodzon,

Że owszem za to, że choć z niej nie zrodzon,

Przywłaszcza jednak prawa i honory

Godziwe tylko zrodzonym szlachetnie:

Więc wolno wydrzeć życie mu bezkarnie

Primo volenti, jak tam jakieś prawo

W zwyczaju znano od wieków uświęca!

Toż ( konkluduje ) ni jemu włos z głowy

Spaść nie powinien, bo uczynił sprawę

Godziwą, wolną i prawie rycerską! —

Ja jemu na to, by wściągnął języka

I baczył życia swego, bo to potwarz! —

A on, niepomny miejsca, w którem mówił: "Znana mi wasza ta ( krzyknie ) komedya!

Prośbą i groźbą i wie Bóg czem jeszcze

Przymusiliście babę do odwrotu,

To też Wam śpiewa jako chcecie sami!

Ale czekajcie! ( wrzaśnie pięść podnosząc ),

Czas Sejmu bliski... !

Tam się rozprawim; odsłoni się wtedy,

Która z powiastek jej bajką, a która

Zdarzeniem istnem? — pokaże się ( prawi ),

Czyście za potwarz dali ją pod topor,

Jako wynika z prawa w razach takich!" I nie dość na tem: jeszcze tak się ozwie:

— Milećby było Wam krwawe to prawo,

Gdyby zaprawdę oszczerstwem sromotnem

Było zeznanie jej!

"Ale niem nie jest, i jej nie wskażecie!

Nie, nie wskażecie tej kobiety na śmierć;

Lecz albo umknie Wam niby-to z wieży,

Lub umrze wrzkomo z febry, chrost, zarazy..

I owoż dalej rzeczy niestworzone

Jak opętaniec wygadywać istny,

Plamiąc cześć Grodu i osoby mojej

I Waszej nawet, Illustrissime!

STAROSTA.

Język złośliwy, zbuntowana głowa,

A serce podle i natura niska:

'Więc cóż dziwnego? nie uważać na to!

PODSTAROSTA.

O! źle mówicie Panie! Cierpi sława

I nasza, sędziów, — i Pokrzywdzonego,

( na Krajczego wskazuje )

Że choć tej zbrodni sprawa osądzona,

I wszystko jasne i dekret już zapadł: —

Wskazana żyje!...

STAROSTA.

Waszmość znasz mój sposób:

Ze wstrętem kładę pod wyrokiem imię,

Jeśli pisany krwią! —• Lecz krótko czekać,

A bedzie stwierdzon i ten mą pieczęcią. —

Lecz idź wypocząć Waszmość z trudów dziennych,

I Bogu Was polecam!

PODSTAROSTA.

Dzięki, Panie!

( kłania się obydwom i odchodzi ).

Scena trzecia.

( Podczas kiedy Krajczy w głębokiem zamyśleniu stoi nieporuszenie na miejscu, Starosta zbliża się do stołu z papierami, i bierze Dekret śmierci Marty ):

STAROSTA.

Nadpłynął czas z kolei i dla ciebie,

O! straszne pismo! — Gorzkato powinność,

Posępna moc, jednym pociągiem pióra

Największy z darów człowiekowi bożych,

Życie! — zamienić w nicość! — Gwiazda wtedy

Na niebie gaśnie, co zaczęła świecić

W godzinie na-świat-przyjścia Wskazanego! —

Aniołów Pułki nad człowiekiem takim

Żałości swoje staczają w Łzę jednę,

I spada na dół ta Łza - Miłosierdzia

I zmywa skazę z życia, które kwitnąć

Miało, aż Bóg powoła je do siebie!

( po chwili )

Lecz dzisiaj ręka drżeć nie będzie moja

Stwierdzając wyrok!

( do Krajczego )

Pokaż mi Romanie Żelazny List, co go przywiózłeś z sobą!

( Krajczy wręcza Glejt królewski Staroście )

STAROSTA.

( patrząc na pismo )

Dane zaprawdę jest Ułaskawienie!

Królewskiej ręki litościwe pismo

Zniszczyło krwawość mojej, zanim jeszcze

Dotkła papieru — —!

Wszystko jak trzeba, nie braknie ni joty!

( odkłada na bok List Żelazny )

Uczyńmyż formie zadość!

( pisze )

"Tak być ma!"

( bierze pieczęć i pieczętuje )

Czarna pieczęci! przed widokiem której

Więźnie truchleją i ostatnią iskrę

Nadziei błogiej żegnają na wieki, —

Jaskrawość swoję stłum i nie przerażaj

Rozpaczy grozą oczu, które jutro

Z poza mgły łez spoglądać będą na cię!...

( składa Dekret i List. Żelazny w jedno )

Ty zaś, o Akcie Królewski, bądź słońcem,

Co swym promieniem burz rozpędza trwogi, —

Rozwiej tę łzawą mgłę z gasnących oczu

A twarz rozjaśnij! —

( do Krajczego )

Oto obojgo, Panie Krajczy, składam

Do twoich rąk: i Śmierć i Przebaczenie.

Dział mój spełniony: teraz na cię kolej. —

( daje mu wyrok śmierci )

Ten Dekret — twoja go wymogła Skarga,

( daje mu List Żelazny )

Ten List Żelazny — twe u króla wpływy; -

Krzywdy swej Mściciel i Wskazanej Zbawca

W twej się osobie łączą; to też słuszna,

Bym twoim rękom zdał te pisma oba. —

Z twojej niech ręki przejmie Podstarosta

Ten dwulicowy o jej losach wyrok!

Jeżeli spyta, zkąd po takiej krzywdzie

Ten miłosierny Dekretu Towarzysz?

Rzeknij, że tobie ta zemsta wystarcza,

Wskazanie — Światu! — a Łaska — wspomnieniu,

Ze niegdyś ciebie jej karmiły piersi!

( milczenie. )

KRAJCZY.

Miałażby zaraz wyjść z wiezienia wolna?

STAROSTA.

O nie! —

Do czasu trzeba trzymać ją pod strażą.

Gród nasz obsaczon jest czaty bacznemi.

Co tylko zajdzie, wiedzą i swojemu

Donoszą panu. — Przeto jejby wolność

Długa nie była, gdyby była jawna! —

Toż umyśliłem, byś jutrzejszej nocy

Tajnie ją uwiózł do odległej włości,

Gdzie żyć ma odtąd. — Ale radzić nad tem

Niech jutrzejszego będzie słońca sprawą...

Pora już późna, ty strudzony jesteś

I moja także myśl zmęczona wielce.

Więc ci słodkiego życzę pokrzepienia

I nocy błogiej — —

KRAJCZY. ( z westchnieniem )

Życzenie daremne!

STAROSTA.

Ufności w przyszłość, młodzieńcze, i wiary!

Cel twój daleki — lecz wytrwaj a dojdziesz!

( rozchodzą się ).

Scena czwarta.

( Komnata gościnna w zamku. )

( P. Adam i Dworzanin Krajczego. )

P. ADAM.

O! szczęśliwe dni w stolicy!

DWORZANIN.

O! spokojne noce w grodzie Orszańskim!

P. ADAM. ( z miną wyższości )

Ultra suum scire nemo obtigatur.

Tak też i Waszmość! — Gdybyś Waść wiedział, co tu na głowie, co zachodów, molestyi!... Tu swojej powagi użyj, tam gódź, tam łaj, tam karz, za tym przemów słówko do Starego... ! Jak po święconą wodę — mały i wielki mnie się czepi! Kara boska, czy co?!

DWORZANIN.

Bez umęczenia chuda pieczenia! A bez trudu — ani cudu, mój Mocium Dobrodzieju!

P. ADAM. ( pokiwując głową )

No, tak, tak! Na co przeczyć, czego przeczyć nie można!

Człekci Bogu chwała zapełnia tutaj locum quemcunqne! — Ale na co się to zdało? Quid hinc? — Wystaw Waść sobie: od

czasu, jakem objął to Marszałkostwo w grodzie Orszańskim: noga moja nie postała w Stolicy ni razu!

DWORZANIN.

A było na co patrzeć, Mocium Dobrodzieju! Owa Abdykacya,

Elekcya, Koronacya, Festyny, Uczty...

P. ADAM.

No, to widzisz, mój miły Panie Kleofasie: na to wszystko oko moje ani spojrzało! Ani spojrzało! — A jednak, wstydci pomyśleć, że Głowa Dworu, Dworu Starosty Orszańskiego, nie miała nigdy honoru znajdowania się przed oblicznością głowy narodu, Króla i Miłościwego Pana naszego, którego już przez samą sympatię dla P. Krajczego tyle adoruję i kocham!

DWORZANIN.

Dobry Pan, widzi Bóg! I ze złotem sercem! Coto za syn dla sędziwej matki! (

P. ADAM. 

Żyjeż jeszcze Xiężna Jeremiaszowa?

DWORZANIN.

Jakżeby żyć nie miała?! Czyżeś to Waść jeszcze Mocium

Dobrodzieju nie słyszał, Jakto w nocy po wyborze swoim na króla, pojechał do niej Elektus po błogosławieństwo?

P. ADAM.

A kto tu komu co powie w tym zabitym deskami świecie?

Ani słowa, ani litery!

DWORZANIN.

No, to ja Waści opowiem. — Było to Mocium Dobrodzieju w pierwszej nocy po odbytej Elekcyi. Jak go wykrzyknęli królem na Warszawskich polach, to go już nie tak zaraz puścili.

P. ADAM.

( przerywa. zawsze z wielką powagą )

Intelligo!

DWORZANIN.

Kto w Boga wierzył, składał mu gratulacye i vota i kordyalne swoje affekta —

P. Adam.

Donec eris felix, multos numerabis amicos! Prawda głęboka i odwieczna!

DWORZANIN.

A Biskupi z Panami składali nawet dary u stóp Wyniesionego, co — intra parenthesin mówiąc — Mocium Dobrodz., wcale nie zawadziło, bo ( z miną wtajemniczonego ) nie koniecznie był wtedy w pierzu nasz Xiąże.

P. ADAM.

Bis dat, qui cito dat!

DWORZANIN.

Xiężna Matka mieszkała wtedy w Warszawie; ale choć z Woli do miasta — w czwał jadąc konia nie zmęczysz, by też Mocium Dobr. i dychawiczny był nieco; jednak przy nieustającej solenności ani było sposobu opuszczenia miejsca przed nocą.

P. ADAM. ( wzdychając )

Honores quanto majores eo graviores!

DWORZANIN.

Więc szepnął Xiąże, a wówczas Mocium Dobr. już Król, Panu Krajczemu do ucha, żeby o tem wydarzeniu uprzedził Xiężnę Matkę zawczasu; a kiedy sen zmorzył ochotę zgromadzonych, podążył i sam za nami, Mocium Dobr. samowtór!

P. ADAM.

Taki Pan — z jednym giermkiem, mój Boże!

DWORZANIN.

Była już północ. Xiężna Wiśniowiecka wyczekiwała syna na krużganku przed dworkiem, co w nim gościła naówczas. P. Krajczy był przy niej, a że ja Pana mojego nigdy odstępować nie zwykłem, było tam i dla mnie w jakimcis kąciku miejsce.

P. ADAM.

O! ter quaterque beatum!

DWORZANIN

Wiem słychać koni tententa: coraz głośniej, coraz bliżej — aż przed Dworkiem nagle zacichło, jakby się w ziemię zaryło. Aż tu na raz patrzy Xiężna — kto przed nią? — Plackiem do nóg Król jej upada! — "Ty moim Królem i Panem, krzyknie ku niemu, mnie na kolana upaść przed tobą, o synu!"

— A Król jej Mocium Dobr. na to: "Dla ciebie — synem jestem nie królem, synem dzisiaj i zawsze! Mnie na kolanach o błogosławieństwo cię prosić — — —"

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Szósta.

( Goniec królewski występuje.)

KRAJCZY.

Skąd jedziesz?

GONIEC.

Jadę ze stolicy. Fanie!

Najjaśniejszego Pana pismo ważne

Waszój Miłości wiozę i darujcie,

Że się przed Wami w tej godzinie stawiam;

Ale kazano w zamku, czy na Iowach,

Wśród biesiadników grona, czy w kościele,

W nocy czy za dnia, byle zaraz oddać.

( oddaje pismo Krajczemu )

Takiż list wiozę i Panu Staroście;

Toż jeśli chcecie spytać o co, Panie,

Pytajcie zrychła, bo i ten list spieszny!

KRAJCZY.

Kiedyś wyjechał?

GONIEC.

W tydzień po Was, Panie!

KRAJCZY.

Szczęśliwsza, drogę snać miałeś odemnie,

Bo ja dopiero dziś stanąłem w grodzie. —

Czy Król Milościw w zdrowiu?

GONIEC.

W zdrowiu wszyscy.

KRAJCZY

Idź, gdzie ci spieszno, nie wstrzymuję dłużój.

( Goniec oddala się.)

KRAJCZY, ( sam )

( czyta adres na liście )

"Do Wojewody Jaśnie Wielmożnego

Ziemi Witebskiej" — — Co znaczy ten napis?

( rozpieczętuje i czyta )

"Po śpiesznym Twoim z stolicy •wyjeździe

Wydarzeń tok nadsunął znów niejedno,

Co uznać każe, że tu źle bez ciebie!

"Trudy się mnożą i nadpływa sprawa

Tobie wiadoma. — Powracaj natychmiast! — —

Zawsze zbywałeś szczodre chęci moje,

Dostojeństw żadnych nie chcąc przyjąć na się:

Dziś nie wymówisz się i przyjmiesz, sądzę,

W Senatu Radzie jedno z wyższych krzeseł,

By cię do posług krajowych wiązała

Nadal nie tylko sama ku mnie skłonność,

Lecz i powinność. —

W sprawie twego szlubu

Panu Staroście Orszańskiemu piszę,

By Wam ułatwił połączenie rychlej

Niźli zamierzał. Rozumiem że dla mnie

Uczyni grzeczność, łącząc Was nazajutrz

Po odczytaniu pisma... !"

— Co? szlub nasz jutro? Czy mnie sen nic łudzi?

Wierzyćże oczom? Jestże to podobne?

O! czarodziejskie słowa! Co przed chwilą

Było dalekie, wątpliwe, stracone,...

Stawiacie przy mnie gotowe i bliskie! —

Z niebaś, o liście cudowny! —

Ale cóż dalej ?

Jest moją wolą, po przyszłą Królowę,

Córę Cesarską, wyprawić do Wiednia,

Skoro tu staniesz —- Ciebie; — ale z żoną!" —

— Ciesz się Heleno! Dobrześ wybrał, Królu!

Niech pozna Wiedeń, co niewiasta polska! —

( czyta dalej):

"By zaś w tak ważnem i świetnem poselstwie

Splendor Twój nic gasł na cesarskim dworze:

Mianuję Ciebie tem pismem królewskiem

Ziemi Witebskiej, gdzie jesteś osiadły

I gdzie masz krewnych, Wojewodą, — zdając

Od dzisiaj dnia nad onem Województwem

Wszystkie ci prawa, moce i honory. — Michael Rex. " —

( tryumfującym głosem ):

. — Ha! Mości Stryju, Panie Wojski Ziemi,

Której jam głową po Królu najwyższą!

Ze mnąż do walki czy wystąpisz jeszcze? —

W cóż się obróci swywola i dufność

Twojej czeladzi, kiedy wieść, tej nocy

Od ust do ust, odewsi do wsi siana

Do twojej zapuka bramy? —

Mojeż zajeżdżać tobie majętności?

Mnie czoło stawie, mnie poddaństwem grozić.

Na moje życie nastawiać służalców

Twoich zajadłość ?!...

Dzięki ci Królu za tę kroplę zemsty,

Bo słodsza jest nad miód dla ust zgorzkniałych,

Dla ust zatrutych jadem krzywd!...

Zawszem odpychał przewagi tytuły,

Gardziłem władzą, którą daje urząd:

Żądam przewagi i władzy niewidnej,

Tajnej, imieniem żadnem nieścieśnionej,

Dzielnej, doraźnej, nienadanej, mojej! —

Lecz dziś — przyjmuję! — Niechaj wiedzą ludzie,

Gdy tak być musi: kto jestem, co mogę!...

A ty, Pyszałku, ty powiesz im o tem! —

( zbliża się do Listu Żelaznego, rzuconego na ziemię )

Nieużyteczny szpargale!

Rozpacz i Żal na ziemię cię rzuciły,

Pewność i Siła swemi depcą stopy!

Węzeł przecięty, szala przechylona!

( podejmuje i drze papier )

Idź w sztuki Łasko! — Umieraj Wskazana.

Ktokolwiek jesteś!

Ktokolwiek jesteś: poddańcem nie będę,

Ani przed zjazd tysiącogłowej rzeszy,

Który Rokoszem nazwałbym, nie Sejmem,

Daremnie żebrać dyplomu na człeka

Nie chcę, by ciebie ocalić!...

Głaz ze stromego pchnięty na dół szczytu

Strzaskać się musi... a ktoby się kusił

Na przepaścistym wstrzymywać go stoku:

I sam przepadnie i nie wstrzyma głazu! —

Krwią niechaj płaci winę, kto ją spełnił!

Jam jej nie radził: — co mnie do jej skutków?!

A wreszcie,

Dni twe zliczone, o wątła postaci!

Jeden, dwa lata przyczynione życia

Lub choćby więcej, — nie dadzą ci szczęścia! —

Ślimacze życie — litości nie warte! —

Mnie kraj do czynów powołuje wielkich; —

Ze cię przypadek na mej rzucił drodze,

Rydwanu przeto losów mych nic wstrzymani!

Giń! słowo żalu, którem żegnam ciebie,

Oto już wszystko, co ci rzucić mogę!

( patrzy z okna mi przeciwległe skrzydło zamku )

W oknach się wszystkich zażegają światła,

Ciemności nocne wypędzone z komnat

Czarnemi warstwy ścielą sio w dziedzińcu.

Snać na królewskie pismo wstaje z łoża

Wszystko, co żyje w grodzie...,

Ziarno upadło na rodzajną ziemie,

Owoc się wiąże, i na dzień jutrzejszy

Oj, ciec i córa, z sług mały i wielki

Szat dobywają, godowych!...

Czyńmyż i my przygotowania nasze!

( bierze w rękę Dekret śmierci )

Ściel się pomoście szczęścia... nie drzyj stopo!

Dekrecie krwawy, pędź do mety swojej

I stań się czynem! Toż do Podstarosty

Idźmy co prędzej — dziej się Wolo Boża!

( Wychodzi śpiesznie. Zasłona spada )

AKT PIATY

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

( Występuje na scenę O. Rafał, Kapucyn, z głową pochyloną, rękoma złożonemi jak do modlitwy, klęka przededrzwiami kaplicy ).

O. RAFAŁ.

Z głębokości wznoszę, o Boże,

Ku tobie głos, —

Nie dla zasługi mojej, bom sługa

Niegodny uszu twych,

Ale przez Łaskę dla Potępionej

Niewinnie dziś

I konającej nie w nienawiści: —

Panie, wysłuchaj mnie!,

Oto wzywają cię, Duchu Święty,

Byś serca złączył ich!

Dwóch stworzeń losy wiążą, się wiecznie:

Toś wedle woli Jej

Ręce wyciągam w chwili tej w górę,

U świętych bram,

I korną prośbę posyłam w niebo:

Panie, błogosław im!

Błogosław jemu, o Miłosierny,

Choć winien jest,

Ach! winien wielce, bo własnej matki

Krew przelać śmiał; —

Lecz z nieprawości omyj go Panie;

Bo napisano jest:

Że Ty wysłuchasz wzdychania więźniów

I Poniżonej prośb,

I przez obfite Twe Miłosierdzie

Winnych wybawisz z krwie!

( wstaje )

Co przyrzekłem Jej w skonania chwili,

Spełnione!

Młodożeńcy od ołtarza wstają —

Szczęśliwi!

Lecz nie dla mnie pośród szczęścia miejsca

W pałacach; Więc do łoża boleści, i trwogi

I skruchy,

Niski w świecie, przed Bogiem maluczki

Powracam. —

( odchodzi. )

Scena trzecia.

( Para weselna i cały orszak wraca na scenę. )

HELENA.

( do Starosty ):

O! drogi Ojcze, połącz prośby ze inną —

( do Wojewody ):

Pierwsza to prośba, co zanosi do Was

Po szlubie żona, Wasza Żona, Panie:

Zostańmy jeszcze dzień jeden u Ojca,

Nie wyjeżdżajmy dzisiaj...

WOJEWODA.

Gorzko sercu

Za taką rzewność odpłacać odmową! — C

zego chcesz żądaj, — uczynię co każesz;

Nad twoje szczęście nic milszego dla mnie;

Lecz tu pozostać — nie mogę!

STAROSTA.

Dla czego?

WOJEWODA.

Powinność — wdzięczność — konieczność — glos Tronu,

Słowa potężne! — Każde waży tyle,

Że byle zadość mu uczynić, nikt się

Nie wzdrygnie wyrzec życzeń najgorętszych!

A cóż dopiero, gdy złączonym głosem.

Wszystkie wołają mnie natychmiast w drogę!

HELENA.

Gorącym spiżem powlekło się niebo —

Złowieszcza cisza nawałnicę wróży!

STAROSTA.

Jutrzejsze słońce cię wywiedzie z grodu.

Od dziś południa do świtania jutro

Godzin nic wiele i nic sprawią zwłoki!

WOJEWODA. ( silnym głosem )

Nie proście o to! Ziemia drży podemną.

Stopy mi parzy dziś posadzka Wasza!

Przeczucie dręczy mnie, że jeśli dzisiaj

Przed nocą w drogę nie podążę moją;

To nie podążę do niej chyba nigdy!!

HELENA.

Jeżeli tak: niech iści się twa wola!

Żegnajmy Ojca i jedźmy co prędzej!

( ściska rękę mężowi )

Przebaczcie Panie, że od obowiązku

Powstrzymać Was to serce się kusiło,

Ono zapory nie stawi Wam w niczem,

Nie mej się woli dziać, lecz Waszej zawsze! —

Oddalam się, i skoro zawezwiecie,

Będę gotowa.

( odchodzi. za nią Niewiasty Dworu.)

STAROSTA. ( do P. Adama )

Mości Marszałku, niech zastawią ucztę.

Im skorsza chwila wyjazdu, tem droższe

Każde indexu na zegarze drgniecie!

Chciejże pokazać, co umiesz w pośpiechu.

P. ADAM.

( do orszaku Dworzan ):

Mości Panowie, za mną a natychmiast! .

( cały Dwór odchodzi. )

STAROSTA.

Rodzi się we mnie obawa, by jaka

Podróży Waszej nie wstrzymała napaść.

WOJEWODA.

Hufiec mój liczny i orężem dzielny.

Więc mu zaufam, że piersiami swemi

Zdoła ją odbić.

STAROSTA.

Bezpieczeństwu gwoli

Wzmocnić go mymi ludźmi nie zawadzi; —

Pozwól być drogi towarzyszem Waszej,

Dopóki sięga tych zasadzek koło.

WOJEWODA.

Trudów bym Waszych przyjąć się nie ważył;

Lecz mila będzie ta przytomność Ojca

Dla tęsknie dom Wasz żegnającej córy,

Miła i dla mnie, który wdzięczność dla Was

O! drogi Ojcze zachowam do zgonu;

Więc chętnie przestrzeń tę przemierzę z Wami. —•

Scena czwarta.

( Podstarosta występuje na scenę. )

STAROSTA.

( do Podstarosty )

Takżeto późno, zacny mój Kollego,

Stajesz na obrzęd? Przykro mi, że pośpiech

Czekać przybycia nie dozwolił twego

I spełnion jest bez ciebie — —

PODSTAROSTA.

Inna sprawa

Mnie zaprzątała Illustrissime!

Smutna i twarda, iście nie weselna.

Ale konieczna — —

STAROSTA, ( obojętnie )

Jakaż znowu sprawa?

PODSTAROSTA.

( do Wojewody ):

Niechaj zostanie w rękach Waszych Dekret

Z świadectwem Grodu, że czyn jest spełniony — —

STAROSTA, ( z trwogą )

Że czyn spełniony? Co za czyn? O Boże!

Mówcież, czyn jaki?

PODSTAROSTA.

Doręczony dzisiaj

Przed świtem Wyrok. wykonany został.

STAROSTA.

Na kim?

PODSTAROSTA.

Na Mamce Pana Wojewody.

STAROSTA.

Na jego Mamce ? Zbawicielu Świata,

Bądź mi Miłościwi Kiedy? Kto rozkazał?

Z jakiego prawa i na mocy czyjej?

PODSTAROSTA.

( okazuje Dekret Staroście )

Na mocy pisma, co Pan Wojewoda

Złożył dziś w Grodzie. Pismo to Wam znane —

Pieczęć i podpis jest Wasz!

STAROSTA.

Wielki Boże!

Podpis jest mój — — ( zatacza się )

ratujcie — — w uszach szumi —

Ciemno — —

( Wojewoda biegnie na ratunek Staroście)

Precz! — — Podpis jest mój! — O Heleno!

( Starosta podtrzymywany przez Podstarostę, umiera. — Wojewoda jak skamieniały, nie rusza się z miejsca. )

PODSTAROSTA.

( sadzając w krześle Starostę)

Oczy w słup stawił, — ratunku! lekarza!

Nieszczęście wielkie! zbaw nas mocny Boże!

Służba! hej! Ludzie! Pan Starosta zasłabł!

Ratujcie, służba!

( Wbiegają z różnych stron Dworzanie)

PIERWSZY DWORZANIN.

Co tu jest?

DRUGI DWORZANIN.

Co Panu?

PODSTAROSTA.

Komu Bóg miły, biegnij po lekarza!

( Kilku Dworzan wybiega, Marszałek wbiega na scenę)

P. ADAM.

Jestżeto prawda?

( przypada do Starosty)

O! Jezu najsłodszy!

Usta już sine, wzrok szklisty, na czole

Śmiertelny pot! — Do łoża go zanieśmy,

Panny Heleny wołajcie! Co prędzej

Nieśmy do łoża!... Biegnijcie po Xiędza!

( Wynoszą ciało Starosty razem z krzesłem, na którem umarł. Na scenie zostaje tylko Podstarosta i Wojewoda.)

Scena piąta.

( Podstarosta patrzy na Wojewodę, Wojewoda w ziemio — chwila milczenia. )

WOJEWODA.

Kto jej ogłosił ten złowieszczy wyrok?

PODSTAROSTA.

Ja sam, własnemi odczytałem usty.

WOJEWODA, ( żywo )

Wy?

PODSTAROSTA.

Tak jest, Panie! Taki jest mój urząd

I wolą Waszą to było — —

WOJEWODA.

Pamiętam. —

Z jakiemiż słowy przyjęła ten dekret?

PODSTAROSTA.

Słuszność wymaga powiedzieć, że święcie!

W pokorze, z skruchą, i ze łzami żalu! —

Kiedym czytanie skończył: zapytała.

Głosem bez trwogi, gdzieście Wy, o Panie;

Rzekłem, że w grodzie. Lecz kiedy dodałem,

Że za godzinę pójdzie przed sąd Boga:

Krzykła boleśnie — — —

WOJEWODA. ( żywo i gniewnie ):

Co śmiała powiedzieć?

PODSTAROSTA.

Krzykła w rozpaczy, że ją — Bóg opuścił!

Lecz wnet rozpaczy. nawał ten ustąpił

I oświadczyła, że gotowa umrzeć. —

Rzekłem, jak zwyczaj, że jeśli życzenie

Jakie w swem sercu chowa: żądać może. —

Wtedy to trojgo stawiła z kolei:

Że Xiedza pragnie ( i Xiędza jej dano ).

Że na święconem życzy spocząć miejscu

( I tego także, widząc skon jej świętszy

Niż było życie, dopełnić przyrzekłem );

A trzecia prośba, — by się widzieć mogła

Ze Starościanką, Narzeczoną wówczas

Waszej Miłości — —

WOJEWODA.

Czy z nią co mówiła?

PODSTAROSTA.

Nie Panie, takich nie spełniamy życzeń.

WOJEWODA.

Czy nie podała żądania przyczyny?

PODSTAROSTA.

Zagadłem o to; rzekła, że przeżegnać

Ręka jej pragnie przyszłą żonę rnęża,

Którego piersią wykarmiwszy swoją.

Skrzywdziła potem..

WOJEWODA.

( w zamyśleniu ):

Skrzywdziła — Przeżegnać — !

( chwila milczenia ).

PODSTAROSTA.

Pozwólcie, Panie, bym i ja zapylał:

Jak rozumiecie tę Starosty trwogę

I śmierć tak nagłą?

WOJEWODA.

( opryskliwie ):

Mnie pytacie o to?

Czyżem ja lekarz? Ja zabójca jego?

PODSTAROSTA.

Nie przeto, Panie; — lecz któż to rozwiąże.

Jeśli nie Wy lub ja, obecni właśnie?

Ja nie przenikam tajemnicy jego!

Więc chyba Wasza ją odgadnie Miłość.

WOJEWODA.

Ja nic odgadnę! Nie wiem nic! Chcesz wiedzieć:

Pytaj się grobów !

PODSTAROSTA.

Groby milczą, Panie!

WOJEWODA.

Niechajże milczą!

( Podstarosta chce się oddalić ).

Powiedzcie mi jeszcze.

Który ją Xiądz do grobu dysponował?

PODSTAROSTA.

Mąż świątobliwy, słynie łaską Bożą

W surowem gronie Ojców Kapucynów,

Rafał mu imię — —

WOJEWODA.

Znam Ojca Rafała.

Czy spowiadała przed nim grzechy swoje?

PODSTAROSTA.

Tak jest! Do samej śmierci on był przy niej.

( Podstarosta odchodzi.)

WOJEWODA, ( sam )

Kim igrać losy od kolebki zaczną,

Igrzyskiem ich do grobu pozostanie! —

W dniach niemowlęcych miasto własnej prawdy

W obcą pozoru mnie przybrano szatę;

Trzydzieści lat żyć w szacie tej kazano,

Czem być sądziłem, stać się dozwolono; —

I kiedy pozór zistocił się w prawdę,

Gdy mi ta szata przyrosła do ciała: —

Stawiono wybór: unicestwić żywot,

Z któregom powstał;

Albo też przestać być, czem jestem iście

I stać się, czem być nie mogę!...

W przepaść nicości u stóp mych rozwartą

Rzuciłem życie — matki... !

Zamiast zatonąć w niepamięci falach,

Ona drugiego życia nić targnęła,

I — matkobojca jest zabójcą Ojca!! —

O! biedna córko, nie pęknież ci serce,

Gdy cię przed martwem tem postawią ciałem?!

O! smutne szluby, osłonione kirem!

Czarna przyszłości małżeńskiego szczęścia,

Którego pierwszy dzień —

Ale precz myśli!

Idźmy ją cieszyć! ona kto ja niewie!

Wiedzieć nie. będzie nigdy, nigdy w życiu!

Spowiedzi pieczęć wiąże usta Xiędzu,

Jest świątobliwy — Jej wola ostatnia

Milczeć kazała mu... !

Odwagi duszo! winy twej nikt nie zna!

Tylko przez dziś odwagi i przez jutro,

Dopóki zmarły nic zapadnie w ziemi! —

Potem się inny świat otworzy dla nas,

Noce — gdzieindziej — straszne już nie będą:

Byle dziś jeszcze, dziś tylko odważnie

Przebyć okropność nocy.....

A czas swem skrzydłem zmiecie ból i trwogę!

Scena szósta.

( Otwierają się brumy Kaplicy. Widać w głębi katafalk, na nim trumna. Po jednej strunie katafalku klęczy Helena, w ubiorze szlubnym. Po drugiej O. Rafał Słudzy i Sługi StarostY są zgromadzeni w Kaplicy. — Światło przymglono, ciemność coraz się wzmaga. )

WOJEWODA.

( którego łoskot otwierających się drzwi Kaplicy budzi z zamyślenia )

Przebóg, co widzę? W kaplicy weselnej

Gody żałobne! Na łodzi wieczności

Płyną już oto mój ofiary zwłoki

Ku bramie Zmarłych!

( zbliża się ku drzwiom kaplicy ):

Heleno moja, tyś czysta, a płaczesz,

Ja, zbrodniarz, łez twych nie dzieie!...

Biedny aniele, wyrzucony z niebios

W objęcia moje — na cmentarzu Ojca!

( wchodzi do kaplicy i klęka przy żonie — Daje się słyszeć oddalony grzmot ).

O. RAFAŁ, ( posępnie ):

"Dzień On, dzień gniewu pańskiego Świat w proch zetrze — świadkiem tego

Dawid z Sybillą wszystkiego!"

HELENA.

O! śnie złowieszczy, widzenie się iści,

Złączyłaś z ojcem się, o! duszo święta

Na córy godach!

Ziścże do końca się, o! śnie mój słodki,

Podaj swą dłoń, błogosławiona matko,

Bym uczepiła się do niej na wieki,

W lepszym zbudziła się świecie... !

( grzmot. silniejszy daje się, słyszeć ).

P. ADAM.

( wyszedłszy z kaplicy na przednią scenę ):

Świat się zaciemnił, elementów walka

Niosąca w łonie swem piorunów ognie

Nad grodem naszym przeciąga i huczy...

Opatrzeć pójdę bezpieczeństwo zaniku

I Loretańskim ją odtrącę dzwonkiem.

( wychodzi )

O. RAFAŁ.

( głośniej niż wprzódy )

"Sędzia Wieczny gdy zasiędzie,

Wszelka skrytość jawną będzie,

Kary żaden grzech nie zbędzie!"

( Silny grzmot. Przy Wojewodzie staje Widmo Marty i ręce kładzie na jego głowie. Wśrod wielkiej błyskawicy spada piorun. Helena schyla się twarzą ku ziemi prócz Wojewody, O. Rafała i Heleny, wszyscy wybiegają z kaplicy na przednią scenę ).

PIERWSZA KOBIETA.

Słowo, coś Ciałem się stało, bądź z nami!

DRUGA.

Od niespodzianej zbaw nas śmierci Panie!

PIERWSZY DWORZANIN.

Bodaj w Starosty trumnę grom uderzył?

DRUGI;.

Nie w trumnę — w córkę!...

TRZECI.

Zachowaj nas Boże!

( uciekają, każdy w inną stronę ).

WOJEWODA,

( w kaplicy który za uderzeniem piorunu odskoczył od miejsca, na którem klęczał ):

Dotknęły skroni mej jakoby czyjeś

Lodowym chłodem zesztywniała ręce!

Grom padł już przy mnie, kraj szafy mój zwęglił,.

I siarki oddech mnie otacza w koło — —

( spostrzega Helenę schyloną jak gdyby do modlitwy, ale nie dającą oznaki życiu ):

Heleno moja, co tobie?

( podnosi ją )

Nie słyszy,

Nie odpowiada! — Członki ociężały,

Głowa bezwładnie słoni się na ramię —

Na czole plama by węgiel zgłownialy...

( głosem największej rozpaczy )

Ona nic żyje, jąto zabił piorun!

O. RAFAŁ.

( który tymczasem zbliżył się także do Heleny, wielkim głosem ):

"Sędzio Pomsty Sprawiedliwy,

Uczyń wyrok miłościwy

Nim nastąpi Sąd straszliwy!"

WOJEWODA.

( pada na kolana )

"Uczyń wyrok miłościwy

Nim nastąpi Sąd straszliwy!"

( do O. Rafała )

Kapłanie święty, padnij na kolana,

Daj modłom moim skrzydeł aż do Boga,

Bo same wzbić się kniemu już nie zdolne!

Przez twoje usta ja modlić się będę.

O. RAFAŁ.

O co? za kogo?

WOJEWODA.

Patrz! oto Anioł w postaci dziewicy,

Niewinny — święty! — Bóg jest sprawiedliwy

I miłosierny! Nie zezwoli na to,

By taka dusza, w dni wiosennych kwiecie

Tak zwiędnąć miała! — O! kapłanie święty.

Wznieś modły za mnie: a życie w nią wróci!

Wróci niechybnie, ach, musi powrócić!

O. RAFAŁ.

Wyroków Bożych modły twe nie cofną.

WOJEWODA.

Bóg jest milościw: za cóż by ją karał ?

O. RAFAŁ.

Kiedy Bóg duszy z padołu boleści

Dozwoli rozpiąć nieśmiertelne skrzydła,

I w chwili smutku, trwogi i sieroctwa,

W dniu, gdzie z niej skrucha wszelkie zmylą skazy,

Gościnne raju jej otworzy bramy: —

Czyż Stwórca wtedy taką dusze karze? - —

Śmierć nie jest karą; chyba dla zbrodniarzy

W swej złości brnących! — Nad Sprawiedliwymi

Cięży niekiedy groźna ręka pańska,

Aby Nieprawi i Winni spostrzegli,

Że Bóg im grozi i pokuty woła! —

Ona szczęśliwa — nie za nią się modlić!

WOJEWODA.

( opuszcza ciało Heleny na ziemię ):

Stań się więc Wolo wszechpotężna Niebios,

Idź do mogiły zgasłe szczęście moje,

Nadziejo moja, — ofiaro, — zbawienie! —

Za moję zbrodnię spuścił Bóg śmierć na cię,

By najdroższego co miałem", odebrać;

Za moję zbrodnię wezwał cię do siebie,

By cię objęcia nie skalały moje!

( rzuca się do nóg O.Rafałowi ):

Kapłanie boży, ty wiesz com uczynił,

Ty wiesz, kto jestem, za co Bóg mnie skarał!

Jestem zbrodniarzem!...

To jedno słowo: ja zbrodniarzem jestem

Stanie za spowiedź! — oto u stóp twoich

Nie odpuszczenia mojej winy błagam,

Bo za grzech taki tyś go dać niezdolen;

Ale litości błagam Bożej w skrusze,

Potępionego ratuj....

O. RAFAŁ. ( klęka )

Myśl zbłąkana wrócić na drogi twe

Pragnie o Panie!

W obec grobów ręką rozwartych twą

Kark się wyniosły

W prochu ściele, drżący ku tobie głos

W górę posyła,

Nie powołuj w dni połowicy go,

Ale daj wprzódy —

WOJEWODA, ( przerywa )

Umrzeć światu, żyć dla ciebie,

Twojej służbie się poświęcić,

Wiekuiście łzami zmywać

Krwawy z duszy mojej grzech;

Bom niegodzien życia dłużej,

Lecz zbyt winny, by umierać,

Więc mi w cieniu Twego Krzyża

Ukrzyżować życie daj!

( wstaje )

Tak jest, o Ojcze! — Że żyje, litości

I miłosierdzia bożego to sprawa!

Gniewu pańskiego oto mi nad głowa

Przeciągła fala: i miasto w zbrodniarza

W niewinne życie uderzyła gromem!

O. RAFAŁ.

Prośby Wskazanej, której myśl ostatnia

Była modlitwą za ciebie, — wstrzymały

Dzień kary twojej. Ach! odnów prawego

Ducha w wnętrznościach swych, dopóki pora!

WOJEWODA,

Wszystkie dni moje i myśli i sprawy

I zemsty żądze i sławy zachcenia

Złożyć w ofierze na ołtarzu pragnę!

W twą włosiennicę przyodzieje ciało,

Najniższych posług u Was się nie wzdrygnę,

Łzami polewać będę pościel moję,

Zwiędnę jak siano i serca się zaprę

I kości z żalu mi do ciała przyschną! —

Sprawiedliwości ludzkiej się nie oddam,

Bo mojej zbrodni nie karze ich prawo,

Gdyż nie jest karą kaźń doraźna, jaka

Ludzkieby sądy wymierzyły na mnie!

Ale sam sobie będę własnym katem,

Przez cale życie ja karać się będę

I ręce moje wyciągnę ku Bogu

Z krzyża mojego, by w skonaniu litość

Słuchowi memu i wesele zesłał!

O. RAFAŁ.

Zawiąż wprzód z światem.

WOJEWODA.

Słuszna wola twoja.

( wychodzi na przednią scenę i spotyka Marszałka):

Wszystkich mi Dworzan wezwać do kaplicy,

Niechaj i więźnia Podstarosta stawi!

P. ADAM.

Natychmiast, Panie.

( odchodzi )

WOJEWODA.

Cóż rzeknę światu w godzinie pożegnań?

Odslonięż wszystkie zbrodni mój czeluście

I targnę myśl ich tym widokiem piekieł ?

O nie!

Pokuty grozę im zamiast wyznania

Rzucę przed oczy: z goryczy owocu

Niech zadrżą, sądząc, jakie drzewo jego!

( Podstarosta, Rembajłło, Goniec Królewski i Dworzanie występują ).

WOJEWODA, ( do przybyłych ):

Śmiertelni ludzie, słuchajcie co rzekną

W obliczu Śmierci

( wskazuje na kaplicę )

usta Wam, co zamrzeć

Mają na zawsze...

Oto dwa ciała oniemiałe, martwe

W bramy Wieczności widzicie rzucone...

( rękę w górę podnosząc )

Wiecież Wy, kogo tam dusze ich skarżą

Przed trybunałem Boga głosem wielkim,

Głosem straszliwym za ten zgon przedwczesny?

Na mnie wołają pomsty, na zabójcę!

Jam ich zabójcą i za moją zbrodnię

Gniewu pańskiego dłoń ich powaliła!

Słuchajcie!

O świcie dzisiaj pod toporem spadła

Głowa wieśniaczki. Mojej skardze gwoli

Wydał Starosta krwawy wyrok na nią!

Wyrok był grzeszny a śmierć jej niewinna,

Bo ta wieśniaczka była moją matką!...

Tak jest! Wyrodny syn kobiety z gminu

Stoi przed Wami! Kobiety zgładzonej,

Którą od śmierci zbawić mógł, był winien,

Lecz nie chciał... zdradził, i dla względów świata

Dał matki przelać krew... !

( do Gońca Królewskiego ):

Gończe królewski, wróć do pana swego,

Powiedz, coś widział!

Nie tak się miały zakończyć wierności

Mojej dlań dzieje!

( wskazuje na kaplicy )

Tylko taki cmentarz Zdołał rozłąką między nami stanąć!

Niech mu szczęśliwa świeci gwiazda w rządach!

Modły mu moje towarzyszyć będą

W świętem Ojczyzny wybawienia dziele;

Ale nie czyny moje, jako żąda! —

Na moich rękach przekleństwo — krew matki!

Oto ród jeden, ledwo z tem przekleństwem

Związał swe losy: i czem jest: — tam spojrzyj!

Nie dajże Boże, aby od rąk takich Z

awisły losy narodu... !

Prawego męża niech mu ześlą nieba,

Bo tylko cnotą wznoszą się narody!

( do Rembajłły ):

Zacięty wrogu, któryś hojną, ręką

Poił mnie żółcią i sam był pojony!

W obliczu grobów zapalczywość milknie,

Więc przebacz krzywdę, jako ja przebaczam!

Gdyby nie Wasza ścigająca zawiść,

Byłbym czem byłem, chociaż nie z krwi Waszej;

I dziś jak zbrodniarz nie stałbym przed Wami!

Wyście zwycięzcy, bo za Wami prawo!

O! smutne prawo, co Wam tryumf daje!

O! zgubny zakon, w którym myśl wysoka

Zbawczą dla kraju ożywiona chęcią,

Jeżeli w piersi zabłyśnie wzgardzonej,

W nicości zgasnąć albo luną zbrodni

Zapłonąć musi... !

Wracaj na wolność i powiedz Wojskiemu

Że mu odpuszczam... niech mu Bóg przysparza

Błogosławieństwa w włościach, które zajął!

REMBAJŁŁO.

Twoje nieszczęście gniew mój rozbroiło.

Przebacz... przebaczam... niech cię Bóg pocieszy

( smutny oddala się ).

WOJEWODA.

( do Dworzan )

Ty zaś czeladko w spustoszalem gnieździe

Innego sobie w dom ten przywiedź pana.

A kiedy czuła się w Was ozwie pamięć

O zgasłym rodzie, co pokoleń tyle

Z waszymi dziady miał ognisko jedno: —

Dołączcie prośbę do Boga i za mnie!

( wraca do kaplicy, do O. Rafała ):

Ojcze zakonny, oto mnie od świata

Rzeczone słowa oddzieliły wiecznie.

U twoich nóg ostatek dni mych składam:

Bierz istność mą — i wolę — i zaprzania

Heroizm wszystek... rządź mną!...

O. RAFAŁ, ( surowo )

( wyciągając rękę do Kruceyfixu stojącego w głębi kaplicy )

Do stóp Krzyża!

( Zasłona spada ).

Wzmiankę zamieszczoną na tytule, że Tragedya obecna osnuta jest na historycznem podaniu, winienem usprawiedliwić wskazując źródło, z którego czerpałem.

Pomiędzy powieściami objętemi w Pamiątkach Starego Szlachcica Litewskiego ( Wilno 1845. ) znajduje się krótka powiastka pod napisem Klasztor Surlański.

Po ogólnem zagajeniu wstępnem, gdzie reflektuje Autor nad wielkiemi nieraz zbrodniami ale też i pokutą jaskrawą wieków zapadłych, przytacza na poparcie zdania P. Cześnik Parnawski. co mu niegdyś opowiadali Karmelici w Surlach ( miasteczku leżącem w powiecie Orszańskim na Litwie ) o początku i fundacyi swego klasztoru. Powieść jest krótka, przytaczam ją tu więc w całości, jak następuje:

"Za panowania Jana Kazimierza żył w Województwie Witebskiem zacny obywatel, mający jedynaka syna. Nazwisko jego Ciechanowiecki, głośne na Litwie. Lubo posiadał znaczne dobra, że znał wielkie obowiązki dla Xięcia Jeremiasza Wiśniowieckiego, wywdzięczając się zupełnie na majątku podupadłemu jego synowi Xięciu Michałowi, oddał mu tego syna na usługi, który ze swego utrzymując się, ledwo że nie cały dwór Xięcia składał. Ale jak tylko wdzięczność narodu i pamięć zasług ojcowskich wyniosły na tron polski Xięcia Michała Wiśniowieckiego, jedną z pierwszych czynności nowego Króla było, wywiązać się Panu Ciechanowieckiemu za dobrowolne z nim podzielanie nieprzychylnego losu. Zrobił go Krajczym Litewskim i dał mu kilka królewszczyzn, między temi Starostwo sądowe Orszańskie. Tak w młodym wieku pierwsze dostojeństwa piastował. Wkrótce potem odumarł go ojciec, co go zmusiło opuścić stolicę, raz aby ostatnie posługi oddać zwłokom rodzica, powtóre, aby objąć po nim szerokie dziedzictwa. W województwie zamieszkawszy, zaprzyjaźnił się z W. Łopacińskim Stolnikiem Witebskim i oświadczył mu się o rękę jego córki. Już go był sobie zobowiązał poprzednio, odstępując mu za konsensem królewskim Starostwo Orszańskie; a z resztą będąc odpowiednim Pannie zacnością, i do wysokiego urzędu łącząc najznaczniejszy majątek w całym powiecie, otrzymał deklaracyą i w przytomności ledwo nie całego Województwa odbyły się okazale Zrękowiny. Ale cóż jest trwałego w pomyślnościach ludzkich! Wszelkie zdaje się posiadał rękojmie statecznego szczęścia, a największe nieszczęście nad nim wisiało. Jego mamka staje przed Grodem ( w assystencyi, już nie pamiętam jakiego obywatela, co u nieboszczyka jeszcze nabył wieś, w której mieszkała ) i zeznaje, że Pan Krajczy jest jej synem, którego zamieniła będąc mamka prawdziwego panicza, że ten w dzieciństwie u niej umarł; że sumienie takowy postępek ciągle jej wyrzucało; nakoniec, że kapłan, któremu się spowiadała, poradził jej zrobić to wyznanie, jako jedyny środek aby powstać z ciężkiego grzechu. Zagrożony taką sromota ( bo już inni Ciechanowieccy, którym o majątek chodziło, brali się gorliwie do dzieła ) Pan Krajczy broni się jak może, wszelkiemi sposobami się ratując, pozywa mamkę, jako kalumniatorkę, wedle prawa foldrując na jej gardło. Pan Łopaciński, w którego jurysdykcyi toczyła się sprawa, sam do żywego dotknięty, pomaga mu tajemnie, o ile było w jego możności. Nakoniec nieszczęśliwy człowiek pozorną mamkę a w samej rzeczy matkę swoję, bądź namową duchownych, których na nią nasadził, by jej tłómaczyli, że wyznanie burzące spokojność publiczną nie może pochodzić z dobrego ducha, bądź wzruszywszy w jej sercu affekt macierzyński przekładaniem, że syna pozbawia majątku, czci, a nawet życia, gdyż on tego nieszczęścia nie przeżyje, skłania, aby przed Grodem oświadczyła: że pierwsze zeznanie zrobiła jedynie ze złości za to, że domagając się o jakieś znaczne nagrody za staranie około jego niemowlęctwa, zbytą została z ofuknieniem, jako natrętna; co jej serce goryczą i zemstą napełniło. A z Panem Starostą Orszańskim się umawia, że z porządku rzeczy, potwarzy podobnej dochodząc, będzie się domagał w jego Sądzić o karę gardłową, której on nic odmówi, zapatrując się na własne wyznanie zapozwanej; ale że natychmiast jedzie do Warszawy wyrobić u Króla List Żelazny, którym w momencie exekucyi ją uwolni. a potem zapewniwszy jej byt wygodny, przeniesie w oddalone Województwo.

Po takiej umowie ze Starostą a przyszłym swoim teściem, nie mniej z matką, której gdy całą rzecz wytłómaczył, ona się na wszystko zgodziła i do końca wytrwać w powtórnem wyznaniu przyrzekła; jedzie spiesznie do Warszawy, i powraca z Listem Żelaznym. Tymczasem sprawa toczy się zwykłym porządkiem, Gród wyrok śmierci feruje, a Pan Starosta mając już sobie ów List od zięcia pokazany, potwierdza dekret w pewności, że syn stracenia matki nie dopuści. Ale Pan Krajczy chcąc się zabezpieczyć, aby następnie nic się na jego szkodę nie odnowiło, nie użył Listu i rodzona matka jego stracona została. Pan Starosta, co jeden o wszystkiem wiedział, ( bo inni Sędziowie w dobrej wierze wyrokowali ) gdy mu Vicesgerent doniósł o spełnieniu wyroku, padł bez duszy, jakby piorunem przeszyty. Pan Krajczy w rok potem ożenił się ze Starościanką, szczęśliwe miał z nią pożycie i spłodził sześciu synów, których w wielkiej pobożności wychował. Wszystko mu się powodziło, wszystko miał: i znaczny majątek i wysokie urzędy i szacunek publiczny. Każdy mógł mu szczęścia zazdrościć, bo nie wiedział, co się w jego sercu działo. Nakoniec odumarła go żona, kiedy najmłodszy z jego synów już był dorosłym. Dopiero w pasowaniu się z sobą samym spędziwszy rok żałobny, zwołał wszystkich sześciu synów, wyznał przed nimi dręczącą tajemnicę i oświadczył, że na puszczy Surlańskiej chce klasztor wystawić i w nim życie na pokucie zakończyć. Na to synowie rozmówiwszy się ze sobą, ojcze, odpowiedzieli, kiedy tak jest, żaden z nas nie ma prawa do tego majątku, coś go posiadał, wystaw klasztor, a prawym właścicielom oddaj twoje dostatki, któreś znacznie pomnożył; my zaś wszyscy opuścim świat i z tobą będziemy pokutować i P. Bogu służyć. I tak Pan Krajczy piękny klasztor pustelniczy wystawił pod imieniem S. Erazma, swego patrona, i Karmelitów w nim osadził; a zwoławszy Ciechanowieckich już podupadłych, wedle Boga istotnych dziedziców jego włości, wyspowiadał im swoję zbrodnie, przeprosił ich za krzywdę im uczynioną i cały majątek im oddał, przekonawszy ich, że ten fundusz, który poświęcił na chwałę boską, nie z ich majątku ale z darów królewskich zebrany. Potem z sześcią synami wstąpił do nowicjatu, we dwa lata z nimi razem uczynnił uroczyste śluby i umarł braciszkiem w wieku bardzo podeszłym, a w tak wielkiej świątobliwości, że jego ciało słynie dotąd cudami. Wszyscy synowie jego wyświęceni zostali na kapłanów i zakon wielką miał pociechę z ich pobożności i z ich światła. "