Andrzej Niemojewski

LISTOPAD

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LISTOPAD.

DWA POKOLENIA

W PRZESTWORACH.

W GÓRZE.

OKRĘT NOCY.

WIATR.

STAROWINA.

ŻMIJA.

STARA WARJATKA.

AUTOMATY.

GŁOSY PODZIEMNE.

MASZYNISTA.

POŁUDNIE.

PAPIEROWY DJABEŁ.

ŚWIĘTO PODZIEMIA.

WÓZEK GÓRALSKI

WIZYTA.

PO DNIU WYPŁATY.

TRAGEDJA.

LAMPA.

ROZDWOJENI.

DZIECI BRUKU.

DWA CIENIE.

SARENKA.

SZATAN.

ŻYCIE.

CZŁOWIEK PRACY.

OŁOWIANKA

KOCHAM.

NA MORZU.

LISTOPAD

Niemojewski Andrzej

LISTOPAD.

Na pustem polu stoi topola, stara topola. W górze niebo ołowiane, dzień ma się ku schyłkowi, podyma wiatr. Topola szumi, szumi głucho, posępnie. Wiatr zmiata jej powiędłe liście, one ulatują nad polem, opadają na ziemię. Topola kołysze się z wiatrem, szumi jakąś ponurą skargą, jakimś żalem. Liście opadają coraz gęściej, wirują w podmuchach wiatru, sypią się na ziemię, zrywają. Na chwilę wiatr cichnie i topola głuchnie. Lecz po krótkiej przerwie uderza wiatr gwałtowniej, potrząsa gałęziami, miota topolą, szum jej się wzmaga, sypią się nowe liście, coraz gęściej, coraz więcej. Topola wznosi ogołocone gałęzie w niebo, to jakby z rozpaczą pochyla je ku ziemi; miotana wiatrem szumi coraz donośniej, coraz smutniej, żałośniej, powstaje w jej gałęziach jakiś świst, jakiś jęk, jakieś posępne zawodzenie, pełne trwogi, boleści... A liście sypią, się i sypią bez końca, coraz gęściej i gęściej i ulatują bezpowrotnie nad pustemi polami.

Śród opadających liści słychać takie szepty:

— "Czemu ta nasza topola tak szumi posępnie za nami?"

A inne liście ulatując z ziemi w podmuchach wiatru, tak szepczą:

— "Czyż wiecznie będziemy na jej gałęziach więdły? Tu nasza wiosna była tak krótką, lato tak skwarnem, jesień tak bezlitosną!"

Opadają nowe gromady liści i szepczą:

— "Lećmy, o! lećmy z tym wiatrem jesiennym pod nieba cieplejsze, na szczyty dębów, których korony ozdobim, gdzie zazielenimy się na nowo, gdzie potężne konary ochronią nas przed burzami listopada! Dalej, o! dalej! Z nowemi podmuchami, w przestwory nieznane, pod inne nieba!"

Wiatr gwałtowniej podyma, szumi topola, sypią się nowe liści i szepczą:

— "Czekajcie, czekajcie! Tam szepty nadziei, radości? W Jakimże obłędzie ulatujecie! Zawróćcie! Tam czeka was zguba i czeka zapomnienie!"

Coraz gwałtowniej wiatr podyma. Rośnie szept śród liści:

— "Nie ma dla nas ratunku, niema wybawienia! Przyszła jesień, potrząsa nami! Zamarło w nas życie, Zginiem daleko od naszej topoli, już nie obaczym wesołego słońca, daremne marzenia o powrocie!"

Lecz inne gromady liści szepczą:

— "Powrócim do topoli, przyrośniem napowrót do jej gałęzi, czekajmy tylko przyjaznych podmuchów wiatru! Wracajmy, wracajmy! Topola nas woła, płacze za nami, słyszycie jak jęczy? Powrócim do niej, obrośniem jej koronę, jej ciepło nas ożywi! Byle nie tracić otuchy! Z wiatrami, dalej a dalej!"

Wicher miota topolą, zamienia się w nawałnicę. Gromady liści wznoszę się dokoła. Już wicher rozpędził je po polu. Stoi ogołocona topola, szumiąc przeraźliwie. Wtem rozlega się trzask straszny, złowrogi... I sterczy na polu złamany pień topoli a wicher z wyciem ulatuje przez pustkowie.

Gdzieś w dali słychać jeszcze szmery liści o cieplejszych niebach, o powrocie do topoli swojej.

* * *

DWA POKOLENIA

Wyszedł księżyc na niebo, chory, znękany. Na sinem obliczu w głębokich oczodołach gasło życie, młode czoło poorane w bruzdy. Widzi on zdala swą matkę ziemię, obraca ku niej znękaną twarz i z przepaścistych głębin jego piersi wydobywa się skarga:

— "Ni żyć, ni umrzeć!"

Ujrzała go ziemia. Pomarszczone jej czoło pokrywa się obłokami troski, morza wzdymają żalem i boleścią. Lecz śród obłoków na czole pojawiają się ciemniejsze chmury, w których gniew błyska. I rozlega się głuchy grzmot:

— "Żyj lub umieraj!... Czemu mnie dręczysz twą skargą? Patrz!... Po tylu wiekach wrą we ranie święte ognie, w łonie mem lęgną się nowe żyjątka, pleni się życie, wzdymają morza, szumią puszcze, zielenią przestrzenie!... A ty z pustką w sercu, nicością w piersi, przesuwasz się przed memi oczami, widmo nieszczęsne, trup obłąkany!" —

Na niebo wybiegają gwiazdy, iskrzą się, mienią barwami życia i żaru. Patrzą za ziemią gromiącą, za księżycem znękanym, okrążają przestwory, zdziwione widokiem wałęsającego się trupa. Wpływają na drogę mleczną i patrzą surowo, groźno...

A księżyc znękany, wybladły, sunie dalej w ślad za ziemią i cichy, ledwie słyszalny szept brzmi mu na wargach:

—"Ni żyć, ni umrzeć !"

* * *

W PRZESTWORACH.

Śród ciszy przerażającej, ciemności wiekuistych i mroźnych przestworów leci płomienne słońca a dokoła niego, rozproszoną gromadą, podążają planety, zabiegają mu drogę w chwiejnych, zmęczonych ruchach. Biegną miliony lat za słońcem, jedynym przewodnikiem, znużone, oślepłe, pokrywają się obłokami, nie wiedząc, dokąd i poco dążą.

I zaczynają szemrać obracając się ku ognistemu słońcu, które w błyskawicach ulatuje naprzód i wiecznie naprzód.

Ale w głębi wszechświata ukazuje się słabiuchny punkcik świetlny. Słońce zawraca ku niemu z gromadą swych planet. Punkcik świetlny rośnie, zamienia się w gwiazdę ogromną. Planety ożywiają się, skupiają dokoła stoika, podążają z otuchą ku tej gwieździe ogromnej. Słońce jednak dobiegłszy do tej gwiazdy, nie zatrzymuje się. okrąża ją wraz z planetami, leci dalej.. olbrzymia gwiazda maleje, zamienia się w punkcik świetlny i nakoniec niknie wśród wiekuistych ciemności. Planety chwieją się w orbitach, zabiegają drogę słońcu, niespokojne, zamglone, obracają się przeciw niemu i szemrzą:

— Dokąd nas wiedziesz, przez te wiekuiste ciemności?

— Daj Wypocząć po miljonach lat tułactwa!

— Ukaż nam cel ostateczny!

— Pociesz!

— Ni porzucić cię nie możemy, ni zawrócić same!

— Mijamy gwiazdy za gwiazdami, może tam spoczynek ? Wahamy się między nadzieją i rozpaczą! Gwiazdy nikną a my lecim dalej bez końca...

— Miljony lat, miljony lat!...

Tak szemrają planety, znużone, krążą, chwieją się, pokryte obłokami! oślepłe. Słońce to słyszy. Ognista jego korona błyska coraz groźniej. Spogląda potężnem okiem na gromadę szemrających planet i grzmi ku nim w biegu jedno jedyne słowo:

— Naprzód, naprzód !

Planety głuchną, wbiegają w swe orbity, posłuszne, ciche, lecą dalej miljony lat...

* * *

W GÓRZE.

Płynął obłok nad ziemią, rosząc ją łzami, kłębiąc się, tocząc, miotany wichrem burzliwym. Tam w dole była owa ziemia, z której wyszedł. Widział ją i płakał. Niekiedy błyskawice rozdzierały jego łono. Płyną} dalej, przybierając coraz groźniejsze kształty.

Ale w dole była cisza, cisza upalna. Zdawało się, ze wszystko usnęło snem leniwym, snem świata gnijącego. Było tam duszno, parno i nikt nie widział gromadzącej się burzy u góry. Było cicho, przerażająco cicho.

Obłok przystanął, oblał się rudym rumieńcem i zawieszony u góry nieruchomo nagle drgnął a z jego łona runął grom w dół i z potężnym hukiem uderzył w spaloną ziemie.

Zawyły wichry, lunęły deszcze, powstała na dole zawierucha. A obłok z rozdartem łonem płynął dalej po niebie, wzbijał się wyżej, jak gdyby nie chciał patrzeć na to, co się w dole działo.

Biegł, niknął, bladł, aż wreszcie przepadł gdzieś wysoko w górze nad wstrząsana burzami ziemia.

* * *

OKRĘT NOCY.

Siedzę przed moim domem, na dnie morza powietrznego, śród skamieniałych roślin ludzkich, śród martwego pustkowia — a on co wieczór nadpływa po przestworach zamglonych, nadpływa powoli, tajemniczo i zatrzymuje się w górze nad moim domem. U masztu chwieje się lampa miesiąca, rzucająca w głąb ku mnie blade smugi światła. Na pokładzie tłum cienistych postaci, nachylonych, wysyłających tysiące drżących, załzawionych spojrzeń, szukających mnie na dnie tych wód powietrznych, mnie, druha wypraw burzliwych, dawno zaginionego, za którym płyną po przestworach, badając wiernemi oczyma dno tej topieli powietrznej, dno zmroczone, dalekie, gdzie panuje martwa cisza i spokój umarłych.

Te ich spojrzenia czuję na mej głowie, podnoszę oczy i z niewysłowioną tęsknota patrzę ku górze. Jakaś niewidzialna siła przykuwa mnie do dna tego morza powietrznego, gdzie szarzeje posępnie mój dom, samotny mój dom, stojący śród pól zapadłych i nieodwiedzanych. Ciemne jego ściany spoglądają na mnie ponuro i mówią rai: pozostaniesz tu!... Ilekroć usiłuję oddalić się od nich, to natychmiast spojrzenia tych ścian przeszywają mnie, sięgają głęboko, aż tam, gdzie zbiega się krew i czuje bolesne szarpnięcia serca. Zawracam i siadam, bez sil, bez woli, bez otuchy, patrzący jedynie z ogromną tęsknotą tam, ku górze, gdzie na falach powietrznych, śród smug świetlnych miesiąca widnieje tajemniczy okręt z tłumem owych cieni, tysiącem drżących, wiernych spojrzeń, padających tu, na dno, za mną, dawno zaginionym... Widzę załamane ręce, słyszę niespokojne poszepty... Oni odpływają...

Wtedy budzi się we mnie dawna siła i mimo ponurych, przeszywających spojrzeń ścian mego domu, mimo najboleśniejszych szarpnięć mego serca, dzikim wysiłkiem woli, oszalały z tęsknoty, wyciągam ręcę ku górze, czar traci moc nademną, za chwilę uniosę się z pomroki dna, wypłynę z tej topieli i oplątywających mnie skamieniałych roślin, wolny, połączę się z tą wierną drużyną!...

Lecz w stronie wschodu ukazuje się nagle blask czerwony i z gorejącemi oczyma nadlatuje dzień. Pierzcha przed nim okręt nocy a dzień o strasznej. sępiej twarzy, ściga go po przestworach, wołając za nim głosem drapieżca: "precz, precz!"

I siedzę znowu na dnie topieli powietrznej, śród skamieniałych roślin ludzkich, przed moim domem posępnym, zdala od żywych, umarły...

* * *

WIATR.

Zahuczał koło mego domu nocą ciemną, zaszumiał w gałęziach kasztanów, uderzył w okiennice. Zadrżały szyby, zadrżał cały dom. Słychać było w tym huku niekiedy jęk głuchy, to wrzawę licznych głosów, to miotanie się burzliwe a rozpaczliwe.

Dziwnie znajome głosy brzmiały mi w tym szumie. Jak gdyby to były ludzkie głosy, jak gdybym je był niegdyś słyszał, gdy byłem młody, gdy otaczał mnie rój wesołych towarzyszów.... Nie, to później... gdy ci towarzysze rozbiegli się po świecie i tak daremno się nawoływali, gdy każdy z nich niemal osobno ginął a zwołać się już nie mogli... Tak, to wtedy... Nieraz słyszę ich głosy błądzące po nocy koło mego domu. Straszno mi wtedy...

I dziś mi dziwnie straszno. Wiatr dmie posępnie i huczy z całą siłą a w jego wrzawie brzmi tysiące przeróżnych skarg, jęków, wołań, przeklinali, ostatnich wysiłków bohaterskiego ducha i cicha rezygnacja.

Idźmy spać... Świece gasną.

Napróżno! Oczy się nie kleją a myśli żywo przelatują w głowie. Ten wicher usnąć nie daje. Wbiega mi do duszy, przelatuje jej przestrzenie, posępniejsze może od tych przestrzeni na około mojego domu...

Wiatr szumi... Co to?... Otwiera moje okno, zagląda, podchodzi do łóżka... Twarz jego blada, oczy w słup, na szyi powróz...

To był sen... przykry sen... Zapalmy świecę... trzeba się uspokoić.

Cicho... cicho... Wiatr wychodzi, zbliża się do okna, palec kładzie na ustach, daje jakieś znaki... Zamyka się okiennica, za oknem rozlega się jęk, świst, wycia tysiące śmiechów... Rozwiera się z trzaskiem okno i tłum jakiś wpada... "Cha, cha, cha, cha !" wyją śmiechy... "Cha, cha, cha, cha !" wyje tłum... On uchodzi przed tym wyjącym ze śmiechu tłumem, widzę go, powróz wieje za nim od szyi, twarz okropnie zmieniona, pełna rozpaczy i zawodu... "Cha, cha, cha, cha!" wyją za nim tysiączne glosy...

Okno zamknięte, wicher huczy na dworze. Sen pierzcha. Świeca pali się. Przez szpary wpada powiew i pochyla jej płomień.

Zdaje się jednak, że wiatr na dworze cichnie. Szum coraz słabszy, burza widocznie ustaje, kasztany szumią, cicho, płomień świecy pali się spokojnie. Ach, gdyby choć na chwilkę usnąć spokojnie !

Zgaśmy świecę. Ciemno. Przed oczami latają śród tej ciemnicy czerwone punkciki. Na dworze cichy, kojący szum.

Znowu otwiera się okno. Wchodzi blady cień. Na jego twarzy ogromny smutek, zakrzepła krew na ustach. Oczy pełne blasku; patrzą one na mnie, zaglądają mi w duszę, jak gdyby mówiły: "Takie jest wasze życie..."

Zrywam się z posłania. Cisza. Nikogo nie było. Okno zamknięte, próbuję, zaryglowane. To sen... znowu sen...

Słyszę tylko cichy szum za oknem na dworze; "Takie jest wasze życie..."

* * *

STAROWINA.

Wieczór był cichy, chłodny. Wstawały mgły i powoli zakrywały brudne fabryki, dziedzińce, pola; bieliła się tylko droga, niby długi pas lądu pomiędzy dwoma morzami mgieł. A na końcu tej drogi, w górze, wysoko, jaśniała huta żelazna i nad nią w mgle rozpinała się coraz szerzej czerwona łuna. Huta gorzała śród tych mgieł jak jakieś piekło z średniowiecznej bajki.

Przystanąłem na drodze i długo wpatrywałem się w ten obraz. Mgły gęstniały. Powietrze było przesycone wilgocią. Na lewo szarzała tajemniczo za mgłami gąszcz, zupełnie jak w jakiejś balladzie niemieckiej.

Zawróciłem. Do uszu moich dochodził głuchy huk z pobliskich zakładów. Właśnie rozległy się donośne sygnały zwiąstujące godzinę szóstą. Niebawem zaczęły się pojawiać na drodze gromadki robotników. Niebieskie bluzy, twarze blade, blaszanki w rękach.

Wnet znowu pusto było na drodze. Ruszyłem dalej. Śród tych mgieł można zapomnieć, gdzie się jest. Ot, poprostu zdaje się, ze to tam ciągną się smugi bez końca, po których z mgłą wieje tęsknota i słabiuchny wietrzyk coś dzwoni. A ten głuchy huk także coś na myśl przywodzi, coś nieuchwytnego a przecież tak znajomego.

Napotkałem nowe partje robotników. Zapóźnili się widocznie na nocne roboty, bo biegli. Gdy ostatnie gromadki znikły obejrzałem się znowu na hutę. Gdzieś daleko paliła się jak czerwona róża na białych welonach, dziwna, tajemnicza, jak z bajki...

Wtem posłyszałem tuż za sobą ciężkie westchnienie, do jęku podobne, w którem przebijało się znużenie, troska i ciężar życia.

Obejrzałem się. Stała tam, wsparta oburącz na kiju, stara kobiecina, mocno zgarbiona i widocznie bardzo znużona. Twarz jej woskowa pomięta była w tysiączne fałdy. Oczy wypłowiałe, jakby oślepłe. Suknie niezmiernie ubogie, zwilgotniałym kurzem pokryte. Wargi starowiny drżały ustawicznie.

Ogarnęła mnie jakaś niewysłowiona litość na widok tej starej kobieciny i rzekłem do niej:

— A dokąd to matko spieszycie tak późnym wieczorem? Nie lękacie się, że was tu kto potrąci a może i przejedzie.?

Stara kobiecina drepcząc odwróciła się w moją stronę i wsparta oburącz na kiju podniosła trzęsącą się głowę. Odetchnęła ciężko i rzekła głosem złamanym, wymawiając wolno słowo za słowem:

— Którędy tu, panie, droga go wielkiej huty, gdzie żelazo ciągną takiemi belkami, o! — i gestem wskazała wyimaginowaną wielkość belek. A gdy z pewnem zdziwieniem na nią spoglądałem, nie mogąc zdobyć się odrazu na odpowiedź, pokiwała znacząco głową i dodała:

— Tak, tak, panie! Takiemi belkami, o, takiemi!

— A kogo tam, matko, szukacie? — zapytałem.

Stara kobiecina wyprostowała z trudem zbolałe krzyże i pochyliwszy się znowu na swój kij, rzekła:

— A syna szukam, panie, jedynaka. On mi jeden pozostał. Poszedł w świat za robotą, bo dziś ciężko, panie, oj ciężko to, ciężko! Ciągnął żelazo jak inni, aż go niemoc powaliła. Pisali, żeby przyjechać, pielęgnować, młodemu umierać żal. Trzeci dzień idę. Pisali w liście jak o drogę pytać. Ale któż to spamięta! A ja już, panie, nie dojrzę. Idę tedy i pytam ludzi po drodze: jak iść do tej wielkiej huty, gdzie żelazo ciągną całemi belkami? Ludzie wskazują ręką. Idę, jak pokazują. To tam więc, panie?

— Tam! — rzekłem wskazując hutę, która w mgłach gorzała ponuro.

— Takiemi belkami? — dodała stara, jakby się chciała upewnić, czy jej dobrze drogę wskazuję.

— Takiemi belkami — odrzekłem poważnie. Już niedaleko.

— Bóg zapłać, panie! — odpowiedziała stara i powlokła się droga, stękając.

Wkrótce postać jej zaczęła w mgle ciemnieć i niknąć. I tylko nad miejscem, gdzie ją straciłem z oczu, coraz czerwieniej gorzała huta.

— Jak w bajce, pomyślałem. Jak w bajce!...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

ŻMIJA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARA WARJATKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AUTOMATY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GŁOSY PODZIEMNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MASZYNISTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POŁUDNIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAPIEROWY DJABEŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIĘTO PODZIEMIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WÓZEK GÓRALSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIZYTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO DNIU WYPŁATY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRAGEDJA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LAMPA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDWOJENI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIECI BRUKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWA CIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SARENKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZATAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZŁOWIEK PRACY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OŁOWIANKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOCHAM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA MORZU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej