Henry Reeve

LISTY DO ZYGMUNTA KRASIŃSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

[Genewa, 5 lutego 1831]

[Vitteaux] Czwartek, 19 maja 1831

Paryż, 23 maja 1831

Paryż, 24 maja 1831

[Paryż] 25 maja 1831

Calais, 2 czerwca 1831

Londyn, 6 czerwca 1831

[Londyn] Bedford Row 12, 17 czerwca 1831

[Londyn, 12] Bedford Row, 23 czerwca [1831]

[Londyn] 1 lipca 1831

Londyn, 7 lipca 1831

Cheshunt, Herts [Londyn], 12 [—16] lipca 1831

[Londyn] 21 lipca 1831

[Londyn, około 4 sierpnia 1831]

Diss, 7 września 1831

Niedziela, 11 września 1831, Diss

Wroxham Hall (Norfolk), 16 [—18] wrześ[nia] 1831

Wroxham Hall, 21 [—Norwich, 22] września 1831

Norwich, 23 [— New Buckenham, 24] września 1831

Zamek New-Buckenham, 28 września 1831

Norwich, 5 października 1831

9 października 1831, Norwich

Norwich, 12 października 1831

Norwich, 16 października 1831

Bracondale, 23 października 1831

Rookery Cottage, Dedham, 27 października 1831

Rookery Cottage, Dedham, 30 października 1831

12, Bedford Row, Londyn, 3 listopada 1831

29, Southampton Row, Russel Square, Londyn, 10 listopada 1831

Hotel Dimonda, New Ormond Street Londyn [12 listopada 1831]

Hotel Dimonda, New Ormond Street [Londyn],

25 listopada 1831, Hotel Dimonda, New Ormond Street, Londyn

[Londyn] Hotel Dimonda, 29 listopada 1831

4 grudnia 1831 [Londyn], Hotel Dimonda

Londyn, Hotel Dimonda, 13 grudnia 1831

[Londyn] 19 grudnia 1831

27 grudnia 18S1 [Londyn], Hotel Dimonda

[Londyn] 9 stycznia 1832

[Londyn] 23 [—24] stycznia 1832

Paryż, 24, ulica de la Paix, Hotel Canterbury,

14 lutego 1832, Paryż, Hotel Canterbury

Paryż, 20 lutego 1832

LISTY DO ZYGMUNTA KRASIŃSKIEGO

Henry Reeve

[Genewa, 5 lutego 1831]

Mój drogi Zygmuncie, pisałem do Ciebie wczoraj, a dziś odebrałem Twój list z 22 [stycznia], który mnie uspokoił, ale zarazem przekonał, że źle wyraziłem to, co chciałem Ci powiedzieć w liście, który otrzymałeś z pewnością, nim Cię ten doszedł. Powiedziałem w nim zbyt wiele — i zbyt mało; spal ten list. Ach, oddalenie legło ołowiem na naszych sercach, a jego ciężar pomnaża jeszcze obawa, że gdy źle się zrozumiemy, nie odezwie się głos przyjaźni, by naprostować błąd! Lecz jeśli moje słowa Cię wzburzą, sam, własnym wysiłkiem, staraj się mnie zrozumieć. Koniec końców, język to rzecz umowna, użyteczna o tyle tylko, o ile umiemy właściwie się nią posługiwać. Widnokrąg polityczny co dzień bardziej się chmurzy, lecz Polsce nie trzeba już słonecznego, blasku; ostrza jej mieczów i lanc zalśnić muszą w blasku błyskawic wojny. Otrzymałem listy z Francji i Anglii i wiem, że niechybnie dojść musi do wojny europejskiej. Jeśli tak się rzeczy mają, P[olska] jest ocalona. Tobie zaś osobiście pragnę przypomnieć, drogi przyjacielu, że masz przed sobą swoją własną przyszłość. Na tym właśnie polega znamię człowieczeństwa. Człowiek odrzuca teraźniejszość jak znoszoną odzież. Jego obawy, nadzieje, jeśli chcesz — złudzenia, ciążąku przyszłości. A ta przyszłość czeka na Ciebie, bo czeka na każdego z nas. Nie podążaj jednak ślepo na jej spotkanie. Choć masz znaleźć się w końcu w ramionach swego Stwórcy (przypominasz sobie te słowa), nie rzucaj się w nie jak szaleniec. Trzeba Ci siły i wytrwania i będziesz je miał, jeśli podejmiesz walkę z sobą, jeśli powściągniesz śmiałą ręką swój nieokiełzany entuzjazm. To prawda, że wszyscy stoimy na samotnych skałach, wśród bijących o nie fal Oceanu, który prędzej czy później nas pochłonie. Te fale to czas, w którym żyjemy, a czas to powierzchnia wieczności. Nie masz śmiałości patrzeć na nie? Musisz patrzeć i nie wolno Ci doznać zawrotu głowy. Nie sądź, że ludźmi można tylko gardzić lub okazywać im niską służalczość, że nie ma rzeczy pośrednich; są, owszem, i tam właśnie powinieneś działać. Odkryjesz je, jeśli działając zapomnisz o ludziach. Wówczas własne sumienie stanie się dla Ciebie ludzkością.

Trudno mi napisać Ci szczegółowo, co według mnie powinieneś czynić. Nie trać jednak z oczu istotnego Twego celu, P[olski]. Przybliż się do niej, na ile zdołasz. Jeśli chcesz mojej rady, opuść Włochy, jak tylko będziesz mógł.

We wczorajszym liście podałem Ci za mało szczegółów o Zamoyskim: wiemy już teraz, że jechał z [Aleksandrem} Walewskim jako jego służący, że zatrzymano ich we Frankfurcie i może odesłano do Berlina. Nie wiem, co zrobi: całkiem możliwe, że, jeśli nie uda mu się przedostać, wróci tutaj. Przypuszczam, że uważa się za wyzwolonego spod władzy rodzicielskiej, ponieważ jego ojciec schronił się do Petersburga; synowie jednak pozostali, aby podtrzymać imię i chwałę imienia Zamoyskich.

Mówiła mi niedawno pani Sismondi, że Leach musiał wracać niezwłocznie do Anglii, gdyż jego szwagier jest umierający. Czy to prawda? Byłbym ogromnie zmartwiony, gdyby opuścił Cię w tym momencie. A Mickiewicz? Kiedy będziesz pisał do mnie, nie zapomnij donieść mi, co robi.

Rzuciłem się całą duszą w lekturę Cousina i studia nad filozofią XVIII wieku. Z dnia na dzień moje horyzonty rozszerzają się, a umysł rozwija, co zaś najważniejsze, mam teraz, jak sądzę, zdrowy pogląd na niektóre sprawy. Z Wessenbergiem i kilku innymi zawiązaliśmy klub, aby dyskutować u Rossiego o prawie publicznym i politycznym. Rossi odkrywa przed nami wszystkie bogactwa swego umysłu. A jakież to wielkie bogactwa! To najbardziej filozoficzny poeta, lub, jeśli wolisz, najbardziej poetyczny filozof, jakiego znam. Jestem bezustannie zajęty. Nigdy Genewa nie była tak wesoła i tak świetna, jak w tym roku. Bywam wiele u pani de Circourt, pani Moulton i rozmaitych moich rodaczek, z których jedna ładniejsza i bardziej nijaka od drugiej.

Będę jak motyl, co zrodzony w kwiecie
Całuje każdy pąk rozkwitły, świeży.

Co to wszystko znaczy? — zapytasz. To znaczy, że temu, kto pragnie się rozerwać, nie zawsze się to udaje. Słusznie orzekłeś, że moja namiętność dla K[onstancji] umarła. Ja zaś słusznie twierdziłem, że przywiązanie, miłość braterska nie wygaśnie nigdy. I tak się właśnie stało: ona, która tak niewiele pojmowała z namiętności, nie tylko pojęła, co to przyjaźń, ale doświadczyła jej sercem. Widzę, jak inni składają jej hołdy, jak zabiegają o jej rękę; ja żądam więcej, żądam jej przyjaźni. I przyjaźń ta jest moim udziałem, bo ona tejże chwili, gdy przestałem być jej kochankiem, stała mi się przyjaciółką.

Czas wielkich wstrząsów przeminął już w moim życiu. Opadam znowu tam, skąd się wzbiłem. Nie byłem stworzony do wielkiego szczęścia ani do cierpienia bez celu. Cierpieć dla rozgłosu, dla sławy, to kupować drogo towar dość mało użyteczny. Ale tu właśnie dotykam głównej między nami rozbieżności. Chcę jeszcze tylko dodać, że moim zdaniem znacznie więcej dobra wyświadczyłbyś Twojej ojczyźnie i ludzkości, gdybyś mniej starał się o własne. Żegnaj, drogi przyjacielu. Odpisz niezwłocznie.

H[enryk] R[eeve]

Genewa, 5 lutego 1831

[Adres:] Do P[ana] Hrabiego Z[ygmunta] Krasińskiego, Rzym, [ulica del] Babuino 40, poste restante.

[Vitteaux] Czwartek, 19 maja 1831

Tak więc, mój drogi, znalazłem się z dala od Ciebie, z dala od wszystkiego, co przez trzy długie lata było mi drogie. Powiodłem wzrokiem dokoła siebie, wzdłuż horyzontu, tego ogromnego kręgu, którego obwód nie da się oznaczyć, a którego środkiem ja sam, i nie ujrzałem ni gór, ni jezior, ni lasów, ani niczego, na czym mógłbym zatrzymać błądzące spojrzenie; czuję całą siłą, że stąpam po kuli ziemskiej, a tymczasem moje wspomnienia wiążą mnie jakby z jakąś piękną gwiazdą, gdzie wszystko było wielkie i niespodziewane, gdy tu wszystko jest monotonne jak żywot mieszkańców tych okolic; i smutno czuć się na tak wielkim bezmiarze bardziej samotny niż ten, co samotny. Zdaje mi się, że widzę wszystko, a przecież Jej nie widzę, ani Jej, ani przyjaciół z dni szczęśliwych. No cóż, prysły ostatnie ogniwa łańcucha; przecież dopiero dwa dni temu podziwialiśmy razem ów wspaniały widok w Saint-Cergue, a dziś mówię, że łańcuch prysł. Nie rozumiem tego wcale. Jechaliśmy tutaj z Saint-Cergue dniem i nocą, nie zatrzymując się ani razu, toteż dziś obiecuję sobie spać jak kamień. Kiedy ostatni raz układałem się do snu, byliśmy jeszcze razem.

Czuję się zupełnie wytrącony z równowagi: po pierwsze dlatego, że została zachwiana moja równowaga duchowa, po drugie, że moja istota fizyczna jest znużona; zresztą w tych północnych krainach panuje diabelne zimno: kazałem w moim pokoju rozpalić wielki ogień na kominku.

Komorę celną przeszliśmy dość gładko dzięki moim fajkom, które dostarczyły czcigodnym panom celnikom niemałej rozrywki.

Już nie mogę, mój drogi, sen mnie morzy. Tysiące pozdrowień dla Bineta, Lombarda, itd., itd., a zwłaszcza dla Jakubowskiego i Lintnera. Za cztery, pięć dni napiszę do Ciebie z Paryża. Bądź zdrów, bądź zdrów.

H[enryk] Reeve

[Adres:] Do Pfana] Hrabiego Krasińskiego, w Genewie, poste restante.

Paryż, 23 maja 1831

Dopiero tydzień minął, mój drogi Zygmuncie, jak byliśmy razem, a oto znajduję się tu niby we śnie. Nigdy nie mogłem pojąć tych tak nagłych zmian miejsca pobytu; ale zaczynam odczuwać, czego mi brak — otóż wszystkiego. Przewidywałem wcześniej ten spleen, co mi teraz ciąży, to brzemię samotności, które mnie zmienia w wielbłąda wędrującego bez pożywienia przez rozpaloną pustynię. Wielbłąd podobno jest zwierzęciem godnym prawdziwego szacunku. Wspomniałem Ci w paru słowach o małej oberży w Burgundii, gdzieśmy się zatrzymali na jedną noc; od tego miejsca jechaliśmy bez chwili postoju. Kiedy w uchu nie brzmi niczyj przyjazny głos, żaden dźwięk mówiący nam o szczęściu, turkot kół ma na sobie coś miłego.

Od chwili mego tu przyjazdu szczególnie zbliżyliśmy się z moją kuzynką. I ona także, jako młoda kobieta, zawiązała w Genewie serdeczne przyjaźnie, a dla mnie to wiele, że mogę z nią o tym wszystkim rozmawiać; poza tym jestem stale otoczony gromadą małych kuzyn ków, którzy przez cały dzień zabawiają się, pociągając za ubranie i nawołując swojego starszego kuzyna. Bogu dzięki, że nie mam ani braci, ani sióstr, ani chrześniaków, zupełnie dość mam kuzynów.

Jednakowoż wziąłem się trochę do pisania i kończąc jeden z aktów mojego życia, zakończyłem też jedną część mojej pieśni.

Nadeszła pora rozstania, lecz ja rozpinam żagle

I zwracam swą łódź ku tobie, wielkie, spienione morze.

Idźmy więc razem w góry, aby na pożegnanie

Zachłysnąć się choć raz radosnym uniesieniem.

Bo kiedy rozdzieleni żyć będziemy samotnie,

Ono, w świątyni Pamięci być może przechowane,

Przywróci słodycz sercu, które gorycz przepełnia,

I słabym doda siły. Nadeszła pora rozstania,

Lecz ty wciąż jesteś ze mną; inni dawno odeszli,

Ale i ty mnie opuścisz? Zaprawdę, nasze dusze

Wiąże siła przemożna jak gdyby w jedną całość,

A teraz rozstać by się miały, w czas najstraszliwszej burzy,

Gdy szalony huragan rozmiótł niby obłoki

Tych, co nam byli drodzy, a nawet bóstwa domowe

Strzegące serc świątyni... Przyjacielu, daj rękę,

A choć słabi na pozór, przecież sił sobie dodamy,

Widziałeś, jak, jeden po drugim, rzucali cię przyjaciele,

Jak sława od ciebie odbiegła, a kraj rozdarty złupiono,

Aż wyschło źródło życia bijące w twoim sercu,

A czoło gorączką spłonęło. Chodź tu, na mojej piersi

Płacz, gdy łzy ci zostały. A teraz, gdy rozstać się trzeba,

Pozwólmy naszym oczom oglądać tę dolinę,

Miejsce spotkań ostatnich. Patrz na przestwór błękitu,

Na śnieżne żagle, co suną po szerokim jeziorze,

A wysoko na górze, ponad pasmem znajomym

Najwyższy szczyt, potężny monarcha okolicy,

Przepasany chmur wstęgą, w diademie wiecznych śniegów.

W oddali widzę miasto w girlandzie lekkich dymów,

A dookoła wioski, rozsiane po obu brzegach,

Drzewa, dalekie potoki. Wszystko to drogowskazy,

Co oczom miejsca wskazują, gdzie biegły szczęścia godziny,

Tak jak na oceanie boje ów szlak wskazują,

Kędy łódź mknęła złocista. Ta dolina jest dla nas

Świątynią, której ściany słyszały nasze modlitwy,

Słowa nadziei, miłości i nasze radosne pieśni.

Jak święty król Izraela, co w miejscu świętym świętych

Śpiewał w radosnej ekstazie, tak myśmy się żegnali

Niby u stóp ołtarza. Niech Bóg cię błogosławi.

Przyjacielu, bądź zdrowy i żegnaj, żegnaj mi.

Co o tym sądzisz? To oczywiste, że żegnając się z moją piękną Szwajcarią, wróciłem myślą do ostatniej z Tobą wspólnie spędzonej chwili. Wczoraj odwiedziłem pewnego paryżanina, który zaprowadził mnie do swojego ogrodu i wskazując kilkaset szarobiałych pokrytych kurzem domów, a w  oddali jakieś wzgórze z rodzaju tych, które nazywają Kalwarią, spytał: „Czy nie uważa pan, że to wspaniały widok?" Dreszcz mnie przebiegł: to samo mówiliśmy tamtego wieczoru, na jeziorze, spoglądając na długi łańcuch Alp, na czarną ścianę Jury, na chmury purpurowe i całe czarodziejstwo zachodzącego słońca.

Przez całą drogę zdawało mi się, że widzę wyraźnie owe tajemnicze litery ze światła i obłoków, które spostrzegliśmy w ostatnich czasach, a kiedym zbliżał się do Paryża, całe niebo, przedtem pogodne, zaciągnęło się czarnymi chmurami zwiastującymi burzę. Tylko to słowo jaśniało wciąż w górze, niby wyrok śmierci wydany na to miasto ogromne, nierządnicę pośród narodów. Czyżbym się stawał przesądny? Favre Bertrand nazywa to mistycyzmem. Pozdrów ode mnie tego wielkiego człowieka. Byłem wczoraj u Olszowskiego, alem go nie zastał. Wybiorę się tam raz jeszcze dzisiaj i napiszę do Ciebie jutro lub pojutrze. Nie wyjedziemy z Paryża wcześniej niż we wtorek 31 [maja], powiedz to Binetowi itd , żeby tu do mnie napisali. Nie zapomnij przysłać mi kwiatka z Bourdigny;  poza tym mam wszystko, czego mi trzeba.

Kłaniaj się ode mnie wszystkim. Rogetowi opowiedz o mnie.

Chcę dziś wieczorem gdzieś posłuchać muzyki. Poza tym nic nie będę w Paryżu oglądał. Czy może być coś równie nudnego jak zwiedzać to, czego oglądanie nie daje przecież wiedzy. Wieczny kalamburzysta ze mnie! Bądź zdrów, mój drogi przyjacielu. Ściskam Cię z całego serca. Serdeczności dla Jacky'ego itd., Lintnera.

H[enryk] R[eeve]

[Bez adresu.]

Paryż, 24 maja 1831

Mój drogi przyjacielu, byłem u Olszowskiego, który istotnie okazał się zacnym chłopcem. Powiedziałem mu, żeś chory, że nie masz ani paszportu, ani pieniędzy i obraz ten ubarwiłem jeszcze kwiecistym i pięknym opisem kataplazmów, synapizmów i pijawek, które rzekomo stosujesz bezustannie. Uważałem, żeby nie wspomnieć ni słowem o Twoim ojcu; zresztą cokolwiek bym o nim powiedział, nie zmieniłoby to opinii, jaką tu o nim mają: wszyscy są po Twojej stronie. Wczoraj wieczór byłem u Tortoniego, gdzie zobaczyłem dwóch Polaków; zdawało mi się, że w ich rozmowie dosłyszałem Twoje nazwisko. Od razu więc poprosiłem, aby mnie im przedstawiono, a jeden z nich (pan Gurowski, jak mi się zdaje) powiedział, że nie zna Cię, ale wie, że jesteś prawym człowiekiem i prawym Polakiem. Wszyscy, których tu spotkałem, zapewniają mnie, że najlepsze, co mógłbyś zrobić dla dobra własnego i Twojego ojca, to wrócić do Polski. Los Królestwa Polskiego jest rozstrzygnięty: nie ulega wątpliwości, że ta część dawnej Polski swoją sprawę wygrała. Chodzi teraz tylko o to, czy Polska będzie krajem wielkim i potężnym jak za jej najlepszych czasów, czy zostanie ograniczona do małego ksiąstewka, jak Księstwo Warszawskie. To najgorsze, co może was spotkać. Tak mówią ludzie najlepiej poinformowani, a najmniej skłonni do uniesień spośród komitetu polskiego. W tym komitecie najzręczniejszym człowiekiem jest Plater. Olszowski twierdzi, że nie całkiem mu ufają, ponieważ był swego czasu urzędnikiem rosyjskim. Komitet ma tu sześćset tysięcy franków w gotowiźnie. Walewski (który jest posłem w Londynie) ma trzysta tysięcy, ponadto dwieście tysięcy w papierach rosyjskich, których nikt nie chce brać. Rosjan się tu w przyzwoitych domach już nie przyjmuje. Wściekają się ze złości.

Mówią o zmianie gabinetu: Sebastiani ma odejść, zastąpi go Kazimierz Perier, a prezesem rady ministrów zostanie Guizot. Pan Decazes i ludzie złotego środka weszliby również w skład gabinetu; jednakowoż ta zmiana oznacza bodajże natychmiastową wojnę.

Słowem, mój drogi Zygmuncie, zważywszy informacje, za które ręczę (a mianowicie, że czekają Cię tu dwa tysiące franków i paszport), radzę Cl tu przyjeżdżać.

Będę dziś na obiedzie z panem Jermo... (nie znam jego nazwiska, ale mówię o owym oficerze, z którym miałeś razem odbyć podróż i który był na Elbie), jutro obszerniej Ci o tym napiszę. Nie myśl, że mówiąc z całym spokojem, abyś tu przyjeżdżał, nie pamiętam o wszystkich trudnościach, które piętrzą się na drodze, ale wiedzie ona do celu, do którego dążysz. Nie waham się więc powiedzieć: przyjacielu, tędy prowadzi droga obowiązku. Wstąp na nią!

Masz oto list na wskroś polityczny. Zapomniałem Ci jeszcze napisać, że rząd polski na skutek układów z pewnym angielskim domem handlowym otrzymuje pożyczkę stu milionów franków, czterech milionów funtów sterlingów. Wygląda to na dobry interes. Nie powtarzaj tej wiadomości tym, co węszą koniunkturę.

Bądź zdrów.

H[enryk] R[eeve]

[Adres:] Do P[ana] Hrabiego Krasińskiego, Genewa, poste restante.

[Paryż] 25 maja 1831

Drogi Zygmuncie, byłem wczoraj na obiedzie w restauracji Perigord z mnóstwem Polaków. Z [Teodorem] Morawskim, pułkownikiem [Jerzmanowskim], który był na Elbie; z p[anem] Gurowskim, ultra-romantycznym dziennikarzem polskim, wielbicielem Mickiewicza, nieco zbyt republikańskim dla dzisiejszego rządu; dalej z Olszowskim i z p[anem] Brykczyńskim (cóż za nazwisko!!!) mówiliśmy wiele o Tobie i wszystko, co mi już opowiadał Olszowski, potwierdziło się najzupełniej. Przyjechawszy tutaj, ujrzysz się otoczony przyjaciółmi. W Genewie nie jesteś jeszcze Polakiem; musisz coś poświęcić. Jeśli wyjazd grozi Ci aresztowaniem, daj się aresztować: dwieście franków wystarczy na drogę do Paryża, przejdziesz granicę pieszo, w nocy, a kiedy miniesz już Morez, nikt nie zapyta Cię o paszport. Co do mnie, mój drogi, okazałem się złym przyjacielem i człowiekiem niezwykle słabym. W chwili, kiedy trzeba było słuchać tylko własnego rozumu i pytać tylko własnego sumienia, uległem energii Jakubowskiego, życzliwości starego Lombarda, a przede wszystkim niezdecydowanej postawie Mickiewicza. Powinienem Cię był za wszelką cenę zabrać ze sobą. To wielki błąd. Jednakże, choć wedle słów Morawskiego każdy dzień, który mija, jest dla Ciebie straconą wiecznością, nie wszystko jeszcze stracone i nie jest jeszcze za późno: wrota zbawienia zamykają się z wolna; jeszcze się przez nie przemkniesz. Od dawna wiedziano tu, że Twój ojciec jest w Sankt-Petersburgu; ale pułkownik wczoraj powiedział mi, co o nim usłyszał od pewnego Rosjanina: że jest w zupełnej rozpaczy, nie chce nikogo widzieć, tylko po całych dniach płacze. To nie akademicy rzucili się na niego w czasie Rewolucji, przeciwnie, oni go bronili przed tłumem, który go ściągnął z konia.

Nie przejmuj się tym; takie rzeczy idą w zapomnienie. Z całą pewnością, mój drogi, Twój przyjazd to jedyny sposób naprawienia zła. Synowie Haukego w kwadrans po śmierci ojca stanęli w szeregach liberałów. Twoja sprawa wygląda inaczej. Zamoyski-ojciec jest w Petersburgu; a gdzie jego pięciu synów? Kocham Cię, przyjacielu, jak nigdy nikogo nie kochałem i nie pokocham. I dlatego popycham Cię do działania, tak jakbym smagał Cię nieustannie. Idź tą drogą, a nie będziesz sam.

Pułkownik Jerzmanowski jedzie do Anglii równocześnie ze mną. Ściska Cię z całego serca. To szczery, dzielny żołnierz, który pamięta, jak dziesięć lat temu przychodziłeś prosić jego żonę o francuską zupę.

Dostałem Twój list z [18—]20 [maja]. Pozdrów ode mnie biednego Chlustina. Z Claparede'a korzystaj:  tego właśnie dziś potrzeba. Piszę z ogromnym pośpiechem.

Bądź zdrów. Bądź zdrów.

H[enryk] R[eeve]

Wyjeżdżam stąd 31 [maja], a w Londynie będę 4 lub 5 czerwca. Pisz do mnie jak najczęściej. Do Bineta napiszę jutro; powiedz mu to, jeśli go zobaczysz.

Morawskiemu powiedziałem, żeś chory. „Jeśli nie umiera — odparł — może ruszyć w drogę, a jeśli umiera, niech się każe nieść, aby umrzeć na wolnej ziemi polskiej." Pułkownik wyjeżdża do Anglii w tym samym czasie, co i ja. Morawski jutro rusza do Polski. Jerzmanowski wyda w restauracji Perigord wielki obiad dla uczczenia Twojego przyjazdu.

Jeszcze raz bądź zdrów.

[Adres:] Do P[ana] Hrabiego Krasińskiego, w Genewie, poste restante.

Calais, 2 czerwca 1831

Mój drogi Zygmuncie, lord Gram stanął na brzegu morza, na granicy swojego ojczystego kraju, a za parę godzin między nim i Tobą, między nim i nią, między nim i tym wszystkim, co w Genewie miłe i drogie sercu, rozciągnie się przestwór słonej wody: słona woda to rzecz straszna.

Jeszcze chwilę poświęćmy wspomnieniom. Śniłem dzisiejszej nocy wiele: przez cały czas jej obraz unosił się gdzieś koło mnie; potem widziałem Ciebie: „Dostałem list od Henriety" mówiłeś, a potem: „Konstancja śpiewała" i w okamgnieniu znaleźliśmy się w kostnicy w Glis, a Lombard, na stronie, przyrządzał zupę kartoflaną. Ejże, panowie naczelni wykładacze tajemnic wiary chrześcijańskiej, wytłumaczcie mi mój sen, a „będziesz dla mnie wielki jak Apollo". A przecie, jak Ci pisałem, sny to rodzone dzieci radości: to  prawda.

Pisząc do mnie, postaraj się podać mi, jaki jest kierunek wiatru, kiedy o mnie myślisz. Nim Twój list do mnie dojdzie, wiatr się odmieni, bo nie jest tak regularny jak poczta. Ale mniejsza z tym: będę miał wrażenie, że z trudem posuwam się pod wiatr lub że moja łódź sunie z wiatrem wzdłuż brzegów Paquis, z dziobem białym od piany i wydętymi żaglami. Teraz, skoro już jesteśmy przy sprawach żeglugi, lord Gram pozwoli sobie na kilka uwag dotyczących powiastki, w której jest wiele rzeczy sprzecznych, nieprawdopodobnych i niemożliwych. Skoczywszy na pokład, jak skoczyłby Wilhelm Tell, gdyby zawrócił z drogi — o czym już zamilczę — lord pyta kapitana, jakie jest zanurzenie jego statku. „Szesnaście" — odpowiada Romur. — „Szesnaście?" — „Szesnaście." Szesnaście, ależ, mój drogi, to nonsens, nonsens wierutny! Jakże u diabła, chcesz, aby statek, który ma szesnaście stóp zanurzenia, wszedł w ogóle do przystani genewskiej, skoro płytsza część jeziora, pomiędzy Bellerive i Eaux-Vives, nie ma nigdzie ponad dwadzieścia stóp, a często nie więcej niż sześć, jak na przykład na wprost Port-Boissier? Dalej Wasza Dostojność przewiduje rozbicie statku o głaz w Saint-Gingolph. Nie pytam, w jaki sposób Romur znajdzie się w Saint--Gingolph zamiast w Vevey, ale pytam Cię, skąd się wzięła ta kamienna Latona i jak może się znajdować w Saint--Gingolph, gdzie jezioro ma przy samym brzegu czterysta czy pięćset stóp głębokości! Głaz, który miałby trzysta osiemdziesiąt cztery stopy (co razem z szesnastoma daje czterysta), taki głaz! Ależ, mój drogi, to co najmniej dzwonnica sztrasburska! — Nie lękaj się więc, mężny kapitanie! A ciebie, milordzie, co udajesz wytrawnego żeglarza, przeraża chyba tylko chorągiewka, wskazująca kierunek wiatru. — Resztę historyjki pomijamy.

Co się mnie tyczy, mój kochany, to dziękuję Ci za rolę, którą w niej odgrywam; lecz odrzucam fatalne przewidywania co do Twojej przyszłości. Myśląc o szaleństwie, człowiek nie zostaje jeszcze szaleńcem: rodzi się ono z nagłej rozpaczy lub z długiej bezczynności, zupełnej bezczynności ciała i umysłu. Z tego stanu musisz się wyrwać: to konieczne i to realne. Musiałeś z pewnością otrzymać trzy albo cztery listy, które do Ciebie pisałem z Paryża, zawierające wszystkie wiadomości, jakie tylko mogłem zebrać. Później widziałem się z Chodźką, który pytał mnie o Ciebie; powiedziałem mu to, co mówię wszystkim: że niebawem tu będziesz.

Byłem z wizytą u księżnej Sapieżyny, która mi pokazała list od Augusta [Zamoyskiego]: jest oficerem i bardzo kontent. Księżna rusza lada dzień do Polski, sama, z trojgiem małych dzieci i służbą. To bohaterka, czy powiedzmy raczej — Zamoyska.

Biedna Sara! Zmartwiła się moim wyjazdem. Starałem się być dla niej starszym bratem: ma tylko młodszych, a to zupełnie co innego. Podziwiam Twój zmysł intrygi w sprawie włosów, ale mam je już i noszę w medalioniku na szyi. Nocą zasypiam tuląc ten drogi skarb do ust, a w dzień, kiedy ich dotykam, czuję dreszcz jak gdybym dotknął jej dłoni. Jestem naprawdę zakochany...

Proszę Cię, nie mów nikomu, zwłaszcza Lombardowi, że mam ten pukiel. Dałem słowo, że nikt o tym nie będzie wiedział. Jeśli Lombard przyśle mi portret, będę szalał z radości, jak Jacopo Ortis w tym pięknym liście: Portret! portret! Przeczytaj Jacopo, proszę Cię; jest tłumaszenie francuskie.

Napisałem wiersz o ludzkości. Jest to wizja. Widzę najpierw przed sobą jakieś istoty, odzianych w chmury tytanów, ludzi o duchach potężnych, bo każdy z nich ma w piersi duszę całego narodu, którego jest ojcem i założycielem. — Następnie tytani umierają. — Potem wrzawa trąb, burza, błyskawice. — Góra Synaj. — Znów burza. —

A wtedy ród ludzki,

Zdrętwiałe strachem dłonie wyciągał, nie wiedząc do kogo,

Wołając, że nie zna modlitwy.

Potem bluźnierstwa, plagi: wojna, zaraza, głód. —

Chmara barbarzyńców znika jak unosząca się kurtyna. —

Potem starcy białobrodzi z Ewangelią w dłoni.

A u ich boku

Stał krzyż, ów święty symbol potężnej tajemnicy

Miłości odkupiającej. Na ziemi drżącej radością

Spoczęła Boża stopa; na umęczonych narodach

Spoczęła Boża ręka. I klękły do modlitwy.

Na tym zakończyłem pierwszą epokę.

Dostałem od Ciebie dwa listy, drugi z nich wręczono mi na pół godziny przed wyjazdem z Paryża. Żadne inne nie nadeszły z Genewy, ale przypuszczam, że czekają na mnie w Londynie, o czym się jutro przekonam. Dziwnie to pomyśleć: jutro będę w ojczyźnie. Żegnaj, najdroższy przyjacielu, odpowiem na Twoje listy, skoro je tylko otrzymam. Co do H[enriety], zrobię wszystko, co w mojej mocy; przypuszczalnie pojadę do Tunbridge Wells, ale nie wcześniej niż za trzy tygodnie.

H[enryk] R[eeve]

[Adres:] Do P[ana] Hrabiego Krasińskiego, Genewa, Szwajcaria.

Londyn, 6 czerwca 1831

Mój drogi przyjacielu, ani hańba! ani niesława! One nie sięgają poza ziemię. Ból, cierpienie: owszem, one wiążą się z gliną, z której ulepiono człowieka; ale tyle tylko. W tym momencie skończyłem czytać Twój list. Nie miałem zamiaru dziś Ci odpisywać, ponieważ mam całkiem gotowy list do Bineta. Ale trudno; jesteś nieszczęśliwy, a ja jedno tylko mogę: napisać do Ciebie. Powziąłeś już postanowienie: wybór byl straszliwy, bo tu trzeba było wybierać. Teraz, kiedyś się już zdecydował dochować wiary synowskiej, módl się, cierp i kochaj tych, co Ci pozostali. Ja do nich należę i Twoja miłość bardzo mi jest potrzebna. Jestem zagubiony, sam. Moja matka także wydaje się jak gdyby zabłąkana w tym ogromnym mieście, w którym wszystko jest, ale niczego nie można znaleźć. Ja, com dotąd tańczył po powierzchni ziemi, nie umiem ryć się w podziemiach. Nie spotkałem jeszcze nikogo, kto by zrozumiał wyraz „Mont Blanc". Jest w nim ogrom, wielkość, piękno, wzniosłość, ogólna idea. Tu zaś wszystko jest jednostkowe, czy to smutek, czy radość, nędza, czy wspaniałość.

Mój pokój ozdobiłem pamiątkami z Genewy. Po obu stronach okna wiszą chorągiewki z kwietniowego święta. Dalej rząd fajek: piankowe, porcelanowe i tureckie O długich cybuchach. Dalej świstak od pana Breven, rogi kozicy i nagrobek Scypiona, obok zaś miniaturowy szalet szwajcarski. Dalej, Byron i Biblia, a raczej — Biblia i Byron, i Schlegel, i jeszcze kilka innych książek, i stos skrzynek cygar od Wistaza, i mój kapciuch na tytoń. Ci, co mnie otaczają, nic z tego nie rozumieją: dla nich to chińszczyzna, dla mnie — Szwajcaria.

Nie masz racji, mój drogi, mówiąc, że nie powinienem Cię już dłużej bronić. Przemawia przez Ciebie ironia uczucia lub styl. Ironia nie przystoi temu, kto cierpi, a tym mniej cierpiącemu chrześcijaninowi. Nie jestem ani rębajlą, ani pojedynkowiczem, ale swobodnie i lojalnie będę wszędzie mówił, co o Tobie sądzę. Mówiłem to w Paryżu, będę mówił i tu tyrn, co Cię znają, i tym, co mogą Cię poznać. Mało jest ludzi na tyle zuchwałych, by śmieli mi zaprzeczyć, gdy mówię o Tobie. Cóż by zresztą na tym zyskali? A dla nich zysk jest wszystkim; dla nas zaś niczym. Przyjaźń to tutaj spółka do wytwarzania machin parowych albo szyn kolei żelaznej. Nasza przecież znaczy dla nas coś więcej!

Mam dziś wieczór proszony, a tymczasem w kieszeni tkwi Twój list przed chwilą otrzymany, jeszcze tchnący żarem Twojej męki. Może rni jeszcze tańczyć każą! Nie chcę, nie chcę!

A Konstancja? Ostatni raz tańczyłem z nią u niej. Nie zaznałem nigdy podobnego szczęścia. Dziś właśnie mijają trzy tygodnie od naszej przechadzki, od naszej ostatniej przechadzki; przez ten czas oddaliłem się od piękna,. a zbliżyłem do szpetoty, krainę tlenu zamieniłem na krainę dymu, a co więcej — kraj przyjaźni i miłości na krainę obojętności. Tutejsi kochankowie to, jak powiada Duchesne, ciepłe kluski. A kobiety? Twierdzę nadal, że H[enrieta] jest wyjątkiem. Nie znam Angielki do niej podobnej.

Co się tyczy Tunbridge Wells, to wybieram się jutro do dalekiego krewniaka naszego Rogeta, niejakiego doktora Roget, którego rodzina zadomowiła się w Anglii już od dwóch wieków. Zobaczę tam panią Marcet z córką, panią Romilly, które przybywają z Tunbridge Wells. Jestem prawie pewny, że muszą znać W[illanów], a w takim razie zaraz do Ciebie napiszę. Jeśli nie znajdę innego sposobu zdobycia o nich jakichś wiadomości, to oczywiście wybiorę się tam niebawem. Jutro jadę odwiedzić dwie stare ciotki mieszkające o czterdzieści mil stąd: wrócę pojutrze. Następnie chcę usłyszeć Paganiniego: ma tu być w sobotę na. obiedzie. Widzieć, widzieć, być widzianym — oto jedyny cel tutejszego życia. A głodni geniusze, jak ten wielki, chudy biedaczysko — Paganini, pokazują się ludziom, którzy chcą móc opowiadać, że go widzieli.

Ja jednak jestem przekonany, że w Londynie, a może i w całej Anglii nie ma nic zasługującego na oglądanie. Duch tego kraju jest mi obcy. Tu dopiero będąc, zobaczyłbyś i odczuł, w jak małym stopniu jestem Anglikiem. Są jednak pewne widoki na wydrukowanie Adelghis Jeśli nikt nie zechce się tego podjąć, wydam mój nowy poemat własnym kosztem, choćbym musiał w tym celu sprzedać ostatnią koszulę. Napisałem taki urywek o le Jardin:

Po lodzie nietkniętym stopą ze spiczastym kijem w dłoni

Wędrował ze szczytu na szczyt, to rozpadlinę błękitną

Przesadził skokiem, to na płaszczyznę otwartą

Wychynął, aż wreszcie usiadł, aby odetchnąć

Świeżym i chłodnym powietrzem. Dziwny przed sobą,

Lecz piękny ujrzał widok: stara zima w kołysce

U piersi młodego lata. Bo w dalekiej dolinie,

U stóp białego lodowca, stoki pęczniały zielenią

Niby girlandy zielone cmentarz wieńczące itd. itd.

W tych wierszach jest prawda, i to cała ich zaleta.

Z mojego dziennika widzę, że dzień dzisiejszy, 6 czerwca, jest rocznicą dnia, w którym zacząłem pisać Adelghis i kiedyśmy z Tobą i z {Augustem] Zamoyskim wybrali się wieczorem na jezioro. Kiedy znów spotkamy się we trzech?

Niech Bóg Cię ma w swojej opiece, Zygmuncie. Odpisz na ten list natychmiast. Do widzenia.

Twój zawsze Hfenryk] Reeve

[Adres:] Do Pana Hrabiego Krasińskiego, Genewa, Szwajcaria.

[Londyn] Bedford Row 12, 17 czerwca 1831

Mój drogi Zygmuncie, dwa dni temu dostałem odpowiedź na mój list pisany z Calais. List ode mnie dostaniesz w tych dniach. Otóż i dobrze: korespondencja idzie swoim trybem.

Twoja krótka wycieczka dyletanta w krainę szaleństwa dość mi się podoba. Wydaje mi się jednak, że za wiele w niej niekiedy wschodniej emfazy: te jaskółki ze źdźbłem suchego siana nie mają sensu. Nie pojmuję, jak imię może zamienić się w suche siano, jeśli zaś to metafora, to dla mnie zbyt wymyślna. Mam wrażenie, że hańba jest w Twoich oczach sławą w żałobie: a ona najczęściej jest tylko sławą uśpioną. Rzadki to wypadek, by hańba obiegła świat — zazwyczaj obiera sobie siedzibę w sercu swej ofiary. Tak przede wszystkim bywa z hańbą bezczynności. Twoja hańba, mój drogi, nie kroczy dość szybko, byś jej nie mógł dopędzić, skoro tylko puścisz się w drogę.

W ostatnich dniach dość często pozwalałem się zaciągnąć to tu, to tam. Byłem na balu, gdzie kazano mi tańczyć, i tańczyłem. Wczoraj byłem na obiedzie, gdzie kazano mi jeść mięso, więc je jadłem. Robię to, czego domaga się rodzaj ludzki, przez czysty szacunek dla niego. Potem ułożyłem angielskie słowa do romancy z Fra Diavolo.

Razem rozkwitły nam młode nadzieje,

Razem rozkwitły i umarły społem,

Gdy burze życia biegły bezlitosne,

Wściekłe, nad naszym pochylonym czołem.

A przecież nie sądź, że wszelki ból minął.

Dziś między nami legło oddalenie,

Lecz nieobecność głębiny otwiera;

Z krainy smutku ślę ci pozdrowienie.

N. B. Z własnej woli jedno robię — kocham, a to pewne, żem nigdy dotąd tak nie kochał jak teraz. Marzę o niej dniem i nocą, nie o tym, by ją widzieć, lecz by do niej pisać. Tak więc poczucie oddalenia zakorzeniło się już mocno w moim umyśle. Pocztylion to dla mnie bożek miłości. Dziwne szaleństwo! Prawdziwą przyjemność sprawia mi myśl, że moje ciało jest to samo, którem miał w Genewie. Zwłaszcza moje oczy, które ją widziały. Ją i jezioro; bo ona jest dla mnie jak gdyby boginką tej krainy i pod jej postacią nawiedza mnie dolina Lemanu.

Wczoraj widziałem park w Greenwich, pierwszą rzecz, która sprawiła mi tu przyjemność. Wyciągnąłem się na murawie w cieniu wspaniałych drzew, które porastają cały park; u moich stóp dość spadzisty stok zbiegał aż do Tamizy, odległej o jakie pół mili; na brzegu rzeki wznoszą się kopuły przytułku d!a marynarzy inwalidów, dalej maszty statków stojących w porcie londyńskim stapiają się w czerniejący las, tu i owdzie przepleciony różnobarwną flagą; niekiedy oko rozróżnia żagiel, co prześlizguje się wśród innych statków i kieruje ku morzu; dalej jeszcze, po drugiej stronie rzeki, Londyn (o sześć mil od Greenwich), nie dająca się opisać masa domów, kościołów, dymu, ludzi i rzeczy. Myśl o tym, że znajduję się z dala od niego, była mi jedną z najsłodszych. Drzewa parku w Greenwich więcej mi sprawiły radości niz ludzie w Londynie.

Jeśli idzie o znajomości, odnalazłem dawnego przyjaciela, Johna Milla: jest to młodzieniec niezwykle uzdolniony, ale dla mnie trochę zbyt filozoficzny; ogłosił jednak niedawno doskonały artykuł o literaturze i jej wpływie. Ludzie tutejsi nie mają o tym pojęcia. Wiecznie tylko handel i towary, jeszcze bardziej odrażające niż pieniądze. Jeśli zaś idzie o książki, to, jak powiada Mili, zeszłoroczny kalendarz traktują tu jako dzieło z zakresu chronologii; nic tu nie ma ogólnego, z wyjątkiem ogólnej tępoty. W tym stanie rzeczy oczekujemy z dnia na dzień cholery, aby uczyć tajemnicy śmierci tych, którzy nie poznali innych tajemnic. Widziano na Giełdzie londyńskiej ludzi, którzy zetknęli się z cholerą w Gdańsku i przyjechali tu nie odprawiwszy kwarantanny. Wszyscy są przekonani, że zjawi się i u nas, ale nikt nie klęka do modlitwy. Chmura, nie większa niedawno od ludzkiej dłoni, grozi dziś nawałnicą, a wątpię, czy nawet w tym ogromnym mieście znajdzie się stu pobożnych, aby odwrócić gniew Pański.

Moja Wizja postępuje, ale bardzo powoli. Bardzo bym chciał, żeby był dłuższy (mówię o poerrfacie), a wtedy go natychmiast ogłoszę. Farysa dam Campbellowi, który umieści go w swoim nowym piśmie. Wedle słów tych, co go czytali, budzi sporo podziwu jako temat wschodni. W zawodzie tłumacza jedno jest nader przyjemne: kiedy cię nikt nie chwali, możesz chwalić się sam.

Skoro mnie o to prosisz, dorzucę jeszcze to, com napisał wczoraj.

Mowa o krzyżu.

Zrodzon w zamęcie, a wielbiony w celi,

Sztandarem wojny bywał, godłem wszędzie,

Niejedno serce prawe, mężne ramię,

Skupił przy sobie w tej wschodniej krainie,

Skąd powrót trudny. I krzyż, krzyż był dla nich

Symbolem wieku, wiodącym geniuszem,

Był tym, za co umrzeć byli gotowi,

I umierali. Najwyższą ofiarą.

I śniłem, dalej: widziałem to miejsce,

Gdzie raz po razie znużony wędrowiec

Przychodził usnąć wiecznym snem i każdy

Na swym grobowcu składał znak widomy

Życia przeszłego. W spłowiałym odzieniu

I ze złamanym przychodzili berłem.

Wtem śmiałek jakiś o zdobywczym oku

I krzepkiej dłoni dziwne niesie narzędzie,

W zachodnią stronę, skąd wraca, wskazuje,

Niosąc bogate złociste trofea,

Co po królewsku grób jego ozdobią.

W ślad za nim pielgrzym nadchodzi drugi,

Krok ma niepewny i twarz pomieszaną,

Nieszczęścia, wojny widział na swej drodze;

Niekiedy klękał jakby do modlitwy,

Lecz nazbyt dumny do modłów chrześcijańskich.

Aż i on skonał. A za nim nadchodzi

Jakaś kobieta w świetnych szatach; głos jej

Chrapliwy, a śmiech brzmi dziko, piekielnie;

Wiek jej dojrzały, młodość przeminęła,

Białe swe ręce w krwi nurza skwapliwie,

Wokół niej głosy: chwała jej, chwała!

Lecz w uwielbieniu kiedy naprzód kroczy

Tchu jej zabraknie i na ziemię pada.

To dzieci Czasu, kolejne epoki,

A każdy wiek niby feniks się rodzi

Z popiołów starszych braci.

Na tym stanąłem. Potem zamierzam wprowadzić naszą epokę: wiedzie ją za rękę Napoleon, który ma być przypuszczalnie jej położnym. Jak widzisz, ogólny zarys mego zamysłu zawdzięczam, jak zwykle, Tobie: Tobie i wicehrabiemu.

Wciąż domagają się ode mnie wiadomości o Polsce. Zacząłem pisać broszurę, gdzie mam zamiar nakreślić pokrótce historię Polski od roku 1794 oraz przyczyny obecnego powstania wraz ze szczegółami dotyczącymi toczącej się wojny. Gdybyś był tu ze mną, zrobilibyśmy to dobrze; bez Ciebie nuży mnie ta praca i wątpię, czy doprowadzę ją do końca. Matka moja przesyła Ci tysiące pozdrowień i prosi, żeby Lombard powiedział pani de Roches, że jest bardzo na nią zagniewana, ponieważ dotąd nie miała jeszcze listu z Genewy.

Żegnaj, mój drogi.

H{enryk] R[eeve]

[Adres:] Do P[ana] Hrabiego Krasińskiego, w Genewie.

[Londyn, 12] Bedford Row, 23 czerwca [1831]

Najdroższy przyjacielu, list Twój otrzymałem przed dwoma dniami, ale różne zajęcia, o których zaraz Ci opowiem, nie pozwoliły mi odpowiedzieć aż do dziś. Nasza poczta jest niby tuba przerażającej długości, przed którą głos przyjaciela płynie o wiele za wolno. Trzy listy przyniesiono mi na raz: jeden od Ciebie, drugi od Augusta [Zamoyskiego], wreszcie trzeci od znamienitego Pawła Hubera. Ten ostatni kosztował mnie dwa franki. Ile wyniosła opłata za pozostałe — zapomniałem. Jak to ładnie, że nasz dzielny August pisze do mnie z obozu. Ze zwykłą sobie prostodusznością opisuje pewne szczegóły swego obecnego życia. Pod Ostrołęką ubito pod nim dwa konie; kula armatnia, która przeszyła drugiego konia, urwała mu podeszwę od buta. Zawsze powiadałem, że ten człowiek nie umrze bez powodu ani też z błahej przyczyny. Pisze mi: „Jaka szkoda, że Krasiński nie przyjeżdża! Polska go nie zna, ale ja go znam, ja jeden." Kocha Cię, mój drogi, tak jak ja Cię kocham, z tą różnicą, że on jest wojownikiem, a ja próżniakiem. Część jego listu przełożyłem i opublikowałem w „Times": będą ją czytać we wszystkich częściach świata, a pisał to przecie August, autor mimo woli.

Widziałem dziś Jerzmanowskiego, który przyjechał tu w misji specjalnej. Przesyła Ci mnóstwo serdeczności i wciąż radzi, byś ruszył w drogę. Myślę, że doczekawszy odpowiedniej pory powinieneś przyjechać tutaj, zobaczyć mnie, H[enrietę], a potem udać się do Twego majątku w pobliżu Gdańska, co na pewno masz prawo zrobić i co dość łatwo by Ci przyszło; stamtąd przedostaniesz się do Polski. W obecnej sytuacji Jacky do Anglii przyjechałby bez trudności.

Kończę pisać list czy niewielką broszurkę o Polsce, która niezwłocznie zostanie wydrukowana: zaczyna się relacją o początkach Rewolucji; potem następuje rozbiór nieprzestrzeganej konstytucji; potem sylwetka wielkiego księcia, która posłuży całości za ostrą przyprawę; dalej rozważania na temat Litwy, a całość kończy wezwanie, apostrofa w obronie narodu, którego nikt nie ośmiela się już nazywać buntownikiem. Zbyt wiele bitew wygrał Nie mam tu przy sobie rękopisu, bo przepisałbym Ci kilka urywków, ale zdaje mi się, że pamiętam zakończenie. Oto ono:

„Chcielibyśmy, aby w obronie tej sprawy siła nasza dorównywała intencjom. Nie miecza i lancy domagamy się od Anglii, ale puklerza. Uznać, to tyle co wskrzesić, a w tym wypadku rzecz nie jest ani trudna, ani niebezpieczna. Akt, którym by rząd angielski usankcjonował dążenia narodu polskiego i uznał jego prawa, spotkałby się z wdzięcznością lepszej części cywilizowanego świata. Odrzekamy się i wzbraniamy przed obłudną zasadą nieinterwencji, która sprawia, że naród zasklepia się w swoich błędach i przywarach i nie słuchając głosu serca, domaga się takiej wolności, jakiej tylko nieliczne jednostki ośmielają się dopominać, a mianowicie wolności od powszechnego obowiązku, aby być użytecznym swoim bliźnim.

Zaprawdę, ta sprawa nie jest stracona bo, mówiąc słowami ostatniej proklamacji, rozstrzygać tu będzie Bóg, a nie cesarz. Oddajcie, co cesarskiego cesarzowi, a co

Bożego — Bogu. Ale nie każcie nam czekać z założonymi rękoma, w ślepej ufności i nierozsądnej wierze w nieuchronne przeznaczenie. Rodacy, potomność gotowa nas uznać za morderców, ponieważ staliśmy z daleka, gdy zbrodnia się dopełniała."

Tak brzmi zakończenie. Przetłumacz to Binetowi i napisz mi, co o tym myślicie! Poczyniłem już pewne kroki zmierzające do wydania poematów. Myślę, że wraz z innymi ogłoszę kilka fragmentów Adelghis, podobnie jak to zrobił Campbell ze swoim przekładem Medei. Póki czegoś nie wydrukuję, jestem niczym; potem będę czymś, choćby tylko kiepskim autorem: to już jest jakaś pozycja, dotychczas zaś nie mam żadnej.

Wołają mnie do rodzinnego kraju, jak gdyby on był moim domem,

I zarzucają lekkomyślność sercu, co tak wędrówkę pokochało;

Mówią o więzi żywej w dawnych latach i o dzieciństwa błahych radościach,

I usta kuszą słodkim napojem życia bez burz, za którym przesyt stoi,

Nie minął jeszcze wiek dzieciństwa, a już prysnęły tamte więzy

I smutny wzrok zwracałem odtąd ku mym chłopięcym pięknym snom.

Lecz kiedy pryska bańka mydlana, wnet bledną barwy jej tęczowe,

A pamięć chwilę śmierci uświęci, lecz nie uniesie słabnącej głowy.

Więc nie wołajcie mnie, bo nigdy więzy zerwane już nie odżyją,

Chociażby usta temu przeczyły, na nowo łączyć już nie będą;

Jedynym gościem pamięć mi była, lecz i pamięcią bladą wzgardziłem,

A wtedy wszystko: nadzieję, miłość i radość w tobie złożyłem tylko.

Wizja dziecięcych szczęśliwych dni niby girlanda się rozwija

I niby pasma porannej mgły tak szybko znika z moich oczu.

Lecz duchy, które siłą zaklęcia w młodości życiem obdarzymy,

Nawiedzać będą nas jeszcze długo: zło, dobro, miłość czy nienawiść;

One to złocą lub błotem kalają karty naszego żywota.

Niech więc twój obraz umiłowany zachowam w mej samotności,

Przez wszystkie drogi i kraje świata, gdziekolwiek stanie ma stopa

Aż zblaknie we mnie wszelkie uczucie i serce w piersi ostygnie,

Bo większym szczęściem jest kochanie, niż pamięć o dawnym kochaniu.

Nie piszę tej pieśni z myślą o sobie: smutku nie trzeba ograniczać do jednego człowieka. Jest na świecie dość ludzi, którzy to uczucie przez jeden tylko głos wyrażone uznają za własne.

Anglia cała pełna okropnych obaw w związku z cholerą. W dzisiejszej gazecie ukazał się list, bardzo krótki, ale pełen siły, wzywający naród do modlitwy. Dobre sobie, w naszej epoce! Kto to wezwanie dosłyszy, kto go posłucha? Ta przedziwna obojętność wobec religii, którą przejawiają w życiu ludzie nawet religijni, jeśli zadają sobie trud myślenia, jest dla mnie dostatecznym dowodem zepsucia ludzkiego serca. Umysł nasz błąka się, zapominając już, że utracił swego przewodnika. Straszna to chwila, gdy patrzy w siebie i widzi swoją samotność. To pewne, że upadek człowieka nie jest czczym wymysłem.

W szczególny sposób poruszyła mnie śmierć Dybicza i Alopeusa. Pośród zebranych wojsk umrzeć we własnym łożu — to los postarzałego rozpustnika. Rosja ginie, stacza się w błoto. Tutejsi Rosjanie są wściekli, że król angielski w swoim przemówieniu wygłoszonym na otwarcie Parlamentu wyrażał się o Polakach jako o dzielnych żołnierzach, a nie jako o buntownikach. Ten król to porządny człowiek. Natomiast Ludwik Filip będzie musiał wkrótce wynosić się na złamanie karku, (nie znajduję dla jego osoby godniejszych słów), bo nie zrozumiał, gdzie jest jego miejsce w tym stuleciu. Ugina się wtedy, gdy powinien trwać niewzruszony, a trwa niewzruszony, gdy powinien się ugiąć."

Żegnaj, mój drogi Zygmuncie.

Hfenryk] R[eeve]

Bez przerwy staram się odnaleźć H[enrietę]; ale zaczynam przypuszczać, że nie ma jej już w Tunbridge [Wells]. Pytałem o nią wiele osób, które tam były niedawno, ale jej nie znały.

{Adres:] P[an] Hrabia Krasiński, Genewa, Szwajcaria.

Koniec wersji demonstracyjnej.

[Londyn] 1 lipca 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Londyn, 7 lipca 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Cheshunt, Herts [Londyn], 12 [—16] lipca 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Londyn] 21 lipca 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Londyn, około 4 sierpnia 1831]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Diss, 7 września 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Niedziela, 11 września 1831, Diss

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wroxham Hall (Norfolk), 16 [—18] wrześ[nia] 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wroxham Hall, 21 [—Norwich, 22] września 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Norwich, 23 [— New Buckenham, 24] września 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zamek New-Buckenham, 28 września 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Norwich, 5 października 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 października 1831, Norwich

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Norwich, 12 października 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Norwich, 16 października 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Bracondale, 23 października 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rookery Cottage, Dedham, 27 października 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rookery Cottage, Dedham, 30 października 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12, Bedford Row, Londyn, 3 listopada 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29, Southampton Row, Russel Square, Londyn, 10 listopada 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Hotel Dimonda, New Ormond Street Londyn [12 listopada 1831]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Hotel Dimonda, New Ormond Street [Londyn],

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 listopada 1831, Hotel Dimonda, New Ormond Street, Londyn

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Londyn] Hotel Dimonda, 29 listopada 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 grudnia 1831 [Londyn], Hotel Dimonda

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Londyn, Hotel Dimonda, 13 grudnia 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Londyn] 19 grudnia 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 grudnia 18S1 [Londyn], Hotel Dimonda

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Londyn] 9 stycznia 1832

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Londyn] 23 [—24] stycznia 1832

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Paryż, 24, ulica de la Paix, Hotel Canterbury,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 lutego 1832, Paryż, Hotel Canterbury

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Paryż, 20 lutego 1832

Niedostępny w wersji demonstracyjnej