Artur Gruszecki

LITWACKIE MROWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

LITWACKIE MROWIE

Powieść współczesna

Gruszecki Artur

I.

— Borchy es Adonai hambojroch — zaintonował minche, modlitwę popołudniową, żyd szpakowaty z twarzą szczupłą, z błyszczącemi oczyma.

Za tym, chazenem przepowiadającym wersety modlitwy, inni pobożni, zgromadzeni w bethamedrisz, domu modlitwy, odpowiedzieli przeciągłym, smutnym, płaczliwym głosem:

— Burech Adonai hambojroch leolom wued...

W obszernej sali, rozświetlonej świecznikami, zebrali się na popołudniową modlitwę, minche, żydzi, przeważnie kupcy moskiewscy, zamożni, którzy z własnej kieszeni opłacali wynajęcie sali i umeblowali, stosownie do jej przeznaczenia jako domu modlitwy, bethamedrisz. Przy jednej ścianie stała szafa, w której przechowywano na pergaminie spisane przykazania, przed nią na dwóch małych stolikach dwa siedmioramienne świeczniki. Resztę sali, oświetlonej ściennymi kandelabrami wypełniały stoły i krzesła. Na razie odprawiało modlitwę dziesięciu pobożnych, ubranych w marynarki, tużurki, surduty z narzuconą na głowę i ramiona płachtą, białą w czarne pasy, ze sznurkowemi frędzlami na brzegach, czyli tak zwanym tałesem.

Na czole każdego z nich był umieszczony kwadracik skórzany, w nim zawarte przykazania; kwadracik ten, twiłem, przytrzymywały wązkie rzemyki, recijes, któremi obwiązana była lewa ręka aż powyżej łokcia.

Nasunięte na głowę tałesy, ocieniały twarze, a tem silniej świeciły błyski oczu, mamroczących modlitwę i kiwających się żydów.

Od czasu do czasu rozlegały się głębokie westchnienia, to znów jękliwe wołania.

Nadchodzili spóźnieni, gorączkowo ubierali się w odznaki religijne i szybko odmawiali minche.

Chazen, stojący w pobliżu otwartej szafy, zawołał głosem żałosnym, z wielką pokorą:

— Burech Adonai!

Wszyscy się pochylili z głębokiem westchnieniem, a on zaczął śpiewającym głosem, z wielkiem przejęciem:

— Przedwieczny Panie Izraela! zaniechaj Twojej zapalczywości i odmień przedsięwzięcie karania Twego ludu.

Modlący się w bethamedrisz odpowiedzieli w głos:

— Przez miłosierdzie Twoje, ochroń nas i nie podawaj w ręce okrutnych.

— Dlaczego mówią narody: »gdzie jest ich Bóg?« dla siebie samego wyświadcz nam łaski, nie opóźniaj się!

W głosie ich brzmiała gorąca prośba, pełna żalu i tęsknoty. Ruchy ich były gorączkowe, niespokojne, wznosili oczy w górę, z piersi dobywały się westchnienia, niemal łkania. Czuć było, że oni namiętnie proszą i pożądają i wierzą w tę pomoc.

A przy ostatnich słowach tej modlitwy, głos modlących się przeszedł w jeden okrzyk namiętnego błagania:

— Wybaw nas Boże zbawienia naszego! dla czci Twego Imienia; wyzwól nas i przebacz nasze grzechy dla Imienia Twego!

Nabożeństwo popołudniowe skończyło się. Żydzi gorączkowo i pospiesznie odkładali swe odznaki modlitewne, zwijali rzemyki, składali tałesy, rozmawiając o sprawach bieżących.

W sali zapanował gwar rozmowy, nawoływania, okrzyki, i jak przed chwilą namiętnie wzywali Boga na pomoc, tak teraz nerwowo, głośno poczęli rozmawiać.

Na stołach zjawiła się gorąca herbata, przed niektórymi postawiono flaszeczki z wódką, którą pili małemi dawkami, zagryzając bułką.

Głównie zwracał uwagę siedzący za stołem przy herbacie, szpakowaty blondyn, z rysami wydatnie semickiemi, z przyciętą ryżawą brodą, który, chmurny, mówił tonem zniechęcenia w żargonie:

— Gdzie ja nie byłem?... Kogo nie prosiłem? Nogi schodziłem, głos mi zachrypł, kark mnie boli od zginania i ukłonów... to pierwsza szklanka od śniadania rannego — wskazał na stojącą przed nim herbatę.

— Nu, i co? — spytał jeden ze słuchaczy nerwowym głosem.

— Co ma być? — uśmiechnął się Ozyasz Kindin z goryczą — nic!... „nie lża" i koniec. Wyszedł „takoj prykaz" i boją się nawet gadać.

Rozległy się głośniejsze i cichsze przekleństwa, a na wyrazistych twarzach malowała się złość, zawziętość, oburzenie.

— A mnie mówił mój prystaw — odezwał się starszy, niemal siwy człowiek — że przy moim synu, dentyście, wolno mi mieszkać w Moskwie.

— Za chabara, co go wziął od was — zaśmiał się inny — wolno wam dziś mieszkać, ale jutro was wyrzucą i nawet łapówka nie pomoże.

— Dlaczego ty mi prorokujesz? — oburzył się stary — czy ja ciebie o to proszę?

— Nu, ja bezpłatnie wróżę — uśmiechnął się — a spytajcie Ozyasza, czy nie mówię prawdy. Powiedzcie sami, Ozyasz, wy przecież uczony.

— Co tu gadać ? — wzruszył ramionami Ozyasz Kindin — to prawda... Ja sam w początku myślałem, że skończy się na wyrzuceniu kilku tysięcy biedniejszych, nu, a teraz my wszyscy musimy rzucić nasze majątki, interesa, pracę całego życia... a bodaj na nich padł mór, cholera, wszystkie choroby egipskie — wołał głośno — niech ich ziemia pochłonie, niech zginie ich imię i pamięć!

Zebrani z oczyma błyszczącemi nienawiścią przytakiwali tym przekleństwom, a pobożniejsi powtórzyli ostatnie słowa po hebrajsku:

— Imach szmom wojzychrom! Juda Suderow, siedzący w pobliżu Ozyasza, zawołał głosem pełnym żalu i goryczy po rosyjsku, szarpiąc lewą ręką swe gęste, ciemne włosy:

— Nu, powiedzcie, co my im zawinili? Przyjęliśmy ich język, obyczaje, strój. Wszyscy nas nazywają: ruskie ludie... my tu pracowali, wzbogacali miasto, rozwijali handel, a oni jak nam wypłacili? te psy, te goje, akimy!

Znów posypały się przekleństwa, tem gorętsze, że każdy uznawał słuszność słów Suderowa i gorycz w nich wzbierała, że państwo w ten sposób odpłaciło im ich asymilacyę.

Gdy się cokolwiek uciszyli, zaczął Ozyasz z uśmiechem przewagi:

— Co tu pomogą narzekania? Co oni sobie robią z naszych przekleństw? Oni mają siłę, wojsko, bogactwo... my radźmy, co począć? gdzie jechać? co robić? Niech ich wszystkich szlag trafi, ale my musimy żyć, my mamy dzieci, żony...

— Ozyasz, ty mówisz dobre słowa, ale daj radę dobrą, to będzie lepiej — odezwał się jeden z sąsiadów.

— Co tu robić? — mówił spokojnie Abraham Gartenmilch, gładząc siwą brodę — każdy z nas ma swoje interesa, każdy wie, gdzie mu będzie lepiej.

— Nu, a wy wiecie co robić, Abrahamie Salomonowiczu? — spytał Juda Suderow drwiącym głosem.

— Ja? — rzekł Abraham, podnosząc łagodne oczy — ja stary, nażyłem się dość na świecie... a chcę odpocząć i jadę do Syonu, niech moje kości spoczną w kraju ojców moich.

— Żebym ja miał wasz majątek i wasze lata, zrobiłbym to samo — zaśmiał się Juda — ale nam trzeba pracować i nie możemy pozwolić, ażeby takie psy i osły, taki akim i areilim naśmiewali się z Izraela.

— Dobrze!... Sprawiedliwie!... Słusznie! — odezwały się przytakiwania.

Chazen, który przewodniczył modłom, a zwał się Szymon Spitzman, przemówił nagle swym cienkim, przenikliwym głosem:

— Ty, Juda, nie śmiej się i nie drwij... ty nie masz słuszności... Syon, to wielka rzecz, to święta dla nas wszystkich. Syon, to nasze dziedzictwo, a czy widziałeś syna, któryby się wyparł bogatego i świętego dziedzictwa ? Co my za naród, jeśli nie mamy swej ziemi, swego kraju i państwa?

— Jedyny cel naszego życia powinien być Syon!... Jak jeden jest Bóg, tak jeden na świecie jest nasz Syon, reszta wszystko to środki i drogi, które prowadzą nas do upragnionej ojczyzny... Ach, gdybym ja miał siłę, gdybym mógł was natchnąć niezłomną wiarą, że w Syonie jest nasze szczęście, nasza przyszłość, nasze życie!... Jak pomyślę tylko, że gdyby setna część naszego biednego narodu zechciała pójść na Syon, posiąść go i tam mieszkać, a bylibyśmy narodem panującym, państwem niezależnem, mielibyśmy własną ziemię, własny rząd, własne państwo, to moje serce jest samą radością i szczęściem... a teraz w mojem sercu tylko gorycz i żal, bo wy w pogoni za interesem oślepliście i nie widzicie, gdzie cel życia.

Wypowiedział te słowa gwałtownie, namiętnie, i teraz, zmęczony, oddychał ciężko i wodził oczyma po zebranych. Ci wysłuchali spokojnie jego mowy, jedni przytakiwali odruchowo, inni uśmiechali się ironicznie, a kilku mruknęło półgłosem z lekceważeniem:

— Czego on chce?... To nie żaden interes, to nie żadna rada!

— Słuchaj Szymon — przemówił Juda Suderow — ty człowiek dobry, ale ty nie masz głowy do interesów. Ze Abraham — wskazał na starca — chce do Palestyny, to i dobrze. On ma kapitał, on może żyć... ale my, co my zrobimy? — i kończył z uśmiechem: — daj ty w Palestynie każdemu z nas sto areilimów, nieobrzezanych gojów, a każdy z nas pójdzie chętnie.

Większość zaśmiała się, a jeden odezwał się żartobliwie:

— Dla mnie wystarczyłby jeden areilim, tylko niech on ma fabrykę z pięciu tysiącami robotników.

— Ten dobrze powiedział — zaśmiano się.

Jednak troska o najbliższą przyszłość przeważała u wszystkich i mimo tych żartów i rozmowy gniotła ich i przejmowała trwogą. Patrzyli na siebie niepokojąco i puszczając gęste kłęby dymu z cygar i papierosów, wzdychali i odzywali się monosylabami:

— Nu, co będzie?... Och, źle!... Co tu robić?... A jutro, co?

Jeden z uczestników, bardziej nerwowy, czy też niecierpliwy, powiedział:

— Co my tu wysiedzimy?... herbatę ma każdy z nas i u siebie w domu...

— Nu, tak... tak... — odezwali się inni.

— A wy, Mojżeszu Dawidowiczu, co powiecie? Wy, mądry człowiek.

Wezwany, Mojżesz Dawidowicz Fiszkun, z twarzą przebiegłą, pozornie spokojną, uśmiechnął się, potarł szpakowatą, przyciętą brodę, wzruszył ramionami i rzekł:

— Co ja mam mówić? Każdy ma swój rozum, ale ja nie wiedziałem, że u was taki niepraktyczny — uśmiechnął się.

Mojżesz Fiszkun cieszył się wśród współwyznawców ogólnym szacunkiem, nietylko dla swego bogactwa, bo inni byli bogatsi, ale ceniono jego rozum, spryt niezwykły i uczynność. Nie posiadając żadnego tytułu, ani urzędu, był on niejako przewodnikiem moralnym żydów i do niego zwracano się po radę, u niego szukali pomocy nowoprzybyli. To też słowa jego przyjęto z uznaniem, i dopiero po chwili powiedział Ozyasz Kindin:

— Wy, Mojżesz Dawidowicz, nie potrzebujecie mówić zagadkowo... my tu swoi.. i dlaczego my nie praktyczni?

— Dlaczego? — uśmiechnął się — a jaka korzyść, że siedzicie tu od pół godziny?... Wy jak kobiety i dzieci, narzekacie, przeklinacie, a niektórzy bawią się nawet... w poezyę palestyńską — zaśmiał się — bo i co my będziemy robili w kraju biednym, bezludnym, bez handlu i przemysłu, bez rynków...

— Bluźnicie, Mojżeszu Dawidowiczu — zawołał Szymon Spitzman — Syon, to nasza ojczyzna, to nasza sława, nasza przeszłość i przyszłość!

— Sza!... Cicho, Szymonie! — położył Mojżesz palec na swych grubych wargach — ja wszystko to wiem... ale mądry człowiek oblicza naprzód, obiera cel rzetelny, prawdziwy i dopiero działa. I ja kocham Syon i on będzie dla nas jak Rzym dla areilimów. Nasza świątynia ze wszystkich wspaniałych świątyń będzie najwspanialsza, nasza Jerozolima będzie dla całego świata tem, czem Rzym dla katolików, Moskwa dla Rosyan, a my jesteśmy tem wojskiem, co podbije świat cały, wszystkie akimy i areilimy zostaną naszymi niewolnikami i, jak mówi Talmud, trzysta trzydzieści siedem oślic zaledwie udźwignie klucze od naszych bogactw. To jest cel, który wart jest naszego zachodu, naszej pracy, naszego życia.

I ten człowiek, zazwyczaj zimny, obliczający się, spokojny, pod wpływem tych marzeń o przyszłości Izraela, rozgorzał, już nie mówił, ale wołał głosem pełnym zapału i przekonania.

— Tak!... Słusznie!... Prawda!... Ach, jaki on mądry! — powiedzieli ci i owi z wielkiem uznaniem i pochwałą.

Mojżesz Fiszkun już się uspokoił i mówił równym głosem:

— Gdzie zgubiłeś, tam szukaj, czy nie tak?

— Nu? I co?

— My, nietylko tu zgubili nasze majątki, interesa, spokój, ale oni nas obrabowali ze wszystkiego... to gdzie ja powetuję moje straty? Tylko tu w Rosyi! Rozumiecie?

— Co tu rozumieć? — zawołał jeden z obecnych — ale wy, Mojżeszu Dawidowiczu, powiedzcie, co myślicie?

— Co wy zrobicie, ja nie wiem, ale ja tu w Moskwie będę pracował i handlował.

— To żarty! — rzekł Juda Suderow — przecież goimowi nie powierzycie waszego domu handlowego, a naszemu nie wolno, to co wy zrobicie?

— Juda, czy nie mówiłem, że u was niema praktycznego rozumu? — zaśmiał się — jeśli ja robię interesa w Astrachaniu albo w Irkucku, czy ja tam jadę?... W interesie robią dobrze długie ręce i ja siedząc w jakiem miasteczku, wyciągnę ręce i będę w Moskwie prowadził interes. Czy nie tak?

— Teraz was pojąłem, Mojżeszu Dawidowiczu — odezwał się Ozyasz Kindin — i pójdę za waszą radą.

— Nu, ale gdzie ?... ale jak ?... Powiedzcie ostatnie słowo — zawołali ci i owi.

— Co miałem powiedzieć — rzekł Mojżesz Fiszkun, wstając z krzesła — już powiedziałem. Innej rady nie mogę dać, każdy ma swój rozum i sam wie, co mu potrzeba... Już idę — skierował się ku futru swemu zawieszonemu na wieszadłach.

— Jeszcze nie!... Zostańcie!... Dajcie nam dobrą radę — odezwały się głosy.

Odwrócił się twarzą ku siedzącym i rzekł z dobrym uśmiechem:

— Czy już nie powiedziałem? Każda studnia się wyczerpie, a cóż dopiero człowiek? Na mnie już czas... teraz przychodzi poczta z Petersburga.

— Odczytacie później, nie wielka strata.

— A na co się zda przelewanie z pustego w próżne — zaśmiał się, nakładając futro.

— Mojżeszu Dawidowiczu! — zawołał Ozyasz Kindin — ja dziś do was przyjdę.

— Dla przyjaciół jestem zawsze w domu — odpowiedział tonem szczerości — czekam was z herbatą... Nu, bądźcie zdrowi i weseli.

— Z czego tu się weselić — westchnął Juda Suderow.

Za przykładem Fiszkuna poszli i inni, a ubierając się w suknie wierzchnie, rozmawiali hałaśliwie, mieszając żargon z mową rosyjską.

Na ulicy rozeszli się, ale Ozyasz, Juda i Abraham skierowali się w tę samą stronę i szli o kilkanaście kroków za Mojżeszem.

Na ulicy Miasnickiej, z powodu święta ruch był znaczny, przeważali kupczyki i robotnicy sklepowi, którzy zdążyli przed wieczorem już podniecić się wódką. Rozmawiali głośno, śmiejąc się, krzycząc, rzucając wokoło dość wątpliwe żarty i koncepta.

Mojżesz Fiszkun ostrożnie wymijał przechodniów i schodził często z trotuaru na błotnistą drogę, byle ominąć wesołe towarzystwo.

W chwili gdy z błotnistej ulicy wszedł na trotuar, jeden z robotników w rozpiętym baranim kożuszku, w czerwonej rubaszce, z nasuniętą na tył głowy czapką, krzyknął:

— A ty gdzie leziesz, świnio żydowska? — i popchnął Mojżesza ku ulicy:

— Czego chcecie ? — zawołał Fiszkun, przyspieszając kroku.

— Ach, ty podły żydzie, a ty jak przemawiasz do mnie?... Precz z trotuaru!

— Won z naszej Moskwy! — zawołał inny.

— Do błota z żydem!

Naprzód idący, usłyszawszy te krzyki, a widząc przemykającego się Fiszkuna, poczęli śmiać się i skupiwszy się na trotuarze, zagrodzili mu drogę, wołając ze śmiechem:

— Do błota z nim!... Gdzie on się pcha?... Precz z nim!

Fiszkun szybko poskoczył na środek ulicy, wtem nadjechała pędem perelotka zaprzężona w rysaka.

— Beregiś! — wrzasnął kuczer, a gdy Fiszkun przestraszony zawahał się na sekundę, rysak obrzucił go błotem, a kuczer śmignął batem, klnąc:

— Ty proklatyj! Sukin syn!

Scena ta pobudziła do wielkiej wesołości gawiedź stojącą na trotuarze.

— Nu, dostał za swoje!... Odechce mu się Moskwy!... Uniknął konia przeklęty żyd, takiego i drągiem nie dobijesz!

Ozyasz, Juda i Abraham, widząc naigrawanie się z Mojżesza, pobledli z gniewu i oburzenia, syknęli kilka dosadnych przekleństw i szybko podeszli do policyanta, a Ozyasz przemówił:

— Czy nie wstyd, ażeby na pryncypalnej ulicy tak pomiatano człowiekiem? — wskazał na obłoconego Mojżesza.

— A wam co do tego?... Jaki to człowiek? — zaśmiał się dobrodusznie — to żyd!

— Czy żyd nie człowiek? — oburzył się Juda, stając przed policyantem.

— A, ty przeklęte ścierwo, jak do mnie przemawiasz ? — zawołał gniewnie — paszoł won żydzie! inaczej, nauczę ja ciebie szacunku.

Abraham pociągnął Judę za rękaw, bo ujrzał, że Mojżesz zniknął w bocznej ulicy, a publiczność zaczęła na nich zwracać uwagę.

Wszyscy trzej cofnęli się pospiesznie, a policyant wymyślał:

— No, i jaka to bezczelność żydowska!... że naród trochę się rozweselił, i tego mu zazdroszczą!... A, przeklęci!

Mojżesz w czasie tego zajścia na ulicy, najpierw się przeraził, lecz gdy wszedł w boczną uliczkę, drżał z oburzenia i gniewu, miotał przekleństwa hebrajskie i ruskie, ale że to był człowiek praktyczny, wkrótce przyszedł do równowagi i pozostało tylko gwałtowne, bo nienasycone pożądanie zemsty:

— Szal... — szeptał do siebie uspokajając się — przyjdzie i mój czas...

Wszedł do kamienicy, w której mieszkał a stróż siedzący przed bramą spojrzał na niego lekceważąco i mruknął półgłosem:

— Utaplał się jak świnia w błocie! Mojżesz uśmiechnął się gorzko, bo ten sam stróż, przed wydaniem rozporządzenia o wypędzeniu żydów, kłaniał mu się i pozdrawiał uprzejmie.

Na drugiem piętrze zadzwonił do drzwi i wszedł do przedpokoju. Otworzyła mu żona, a zobaczywszy tak zabłoconego, zawołała przestraszona:

— Mojsze, co tobie? Czy ciebie spotkało co złego?

— Co miało mnie spotkać? — rozbierał się z futra — zwykła rzecz w tych czasach, goimy mnie napadli.

— Ajej!... Aj! Czy pobili ciebie?

— A zaraz pobili!? — uśmiechnął się spokojnie — potrącili w błoto i tyle.

— Bodaj oni wyzdychali wszyscy, bodaj poślepli i pogłuchli... chodź na herbatę... czy bardzo się zląkłeś?

— Czegóż miałem się bać?... To pijane bydło, a bydłu mądry ustępuje.

— Ty zawsze mądrze mówisz... ale jak ty wyjdziesz, to mnie zaraz ściska się serce z niepokoju.

— I na co to? Poco?... Czy ty ich nie znasz? — mówił, wchodząc do pokoju — krzyczą, śmieją się, ale nie przeszkadzają w robieniu interesów i gdyby nie to prawitielstwo — westchnął żałośnie — a gdzie Aleksiej? — spytał o najstarszego syna.

— Aleksiej w biurze... przyszła poczta.

— Pójdę zobaczyć...

— Może się obmyjesz, bo masz błoto na twarzy — radziła żona.

— Poco myć? ja wytrę — podszedł do lustra i wykruszał zaschnięte błoto — a gdzie Sasza i Sonia?

— Sasza uczy się i Sonia także... może tobie herbaty?

— Na co ? już piłem... wieczorem będzie tu Ozyasz Izakowicz.

— Niech będzie, co mi to szkodzi? — powiedziała obojętnie, lecz mimowoli rzuciła okiem na znoszony, brudnawy szlafroczek i poplamiony fartuch —a kiedy on przyjdzie?

— Pewno o siódmej, alboż wiem?

— Czy sam?

— Co tobie po tem? szklanka herbaty zawsze się znajdzie.

— I ja tak myślę.

— Czy był Szymon? — spytał szybko, trzymając rękę na klamce u drzwi do dalszych pokojów — a może telefonował?

— Alboż ja wiem? — wzruszyła krągłemi, tłustemi ramionami — musiałam dopilnować gęsi... może Aleksiej wie.

W tej chwili otwarły się drzwi, przy których stał Mojżesz i wszedł młody, szczupły, nizki brunet, z rysami semickiemi, z krótką, kręcącą się brodą i trzymając arkusz listowy w ręku, przemówił po rosyjsku, czystym akcentem moskiewskim:

— Jest do was, ojcze, list z Warszawy, którego dobrze nie rozumiem.

— Dawaj go, Aleksiej... ja wiem, czekałem na niego... Daj mi kopertę tego listu.

Wziął papier do ręki, zbliżył się do wiszącej lampy i czytał. Od czasu do czasu uśmiechał się i cmokał z zadowolenia.

Właśnie kończył, gdy wszedł Aleksiej i podał mu żądaną kopertę. Ojciec przeczytał adres i chmurząc się rzekł:

— Dlaczego otworzyłeś list? Czy nie widziałeś adresu?

— Co nie miałem widzieć? — uśmiechnął się drwiąco — wyraźnie stoi M. D. Fiszkun et comp., adres naszego domu handlowego.

— No, a przypisek: „prywatny"? to co znaczy? — zawołał stary.

— Czego ojciec krzyczy?... Notatka „prywatny" znaczy w kupiectwie, że to informacye dla właściciela, a czy ja nie spólnik?

— A jej, spólnik? Widzisz go? — zaśmiał się — ile włożyłeś kapitału w ten interes?

— Poco ojciec rusza drażliwe sprawy? — mówił gniewny — niech ojciec policzy, kto z nas rozwinął interes ? Kto wciągnął Irkuck, Astrachań, Władywostok? Kto żyje z kupcami? Ja, czy ojciec?

— Ja wiem kto się z nimi wdaje — odrzekł zgryźliwie — bo mnie to dużo kosztuje... a takich kupców, jakich nastręczyłeś, ja mam kilka dziesiątków, czy nie tak?

— Ojca kupcy, to kramikarze — zaśmiał się Aleksiej — ale zostawmy tę sprawę... co to za list?

— List ?... Przecież czytałeś — uśmiechnął się — a jeśli nie rozumiesz, to nie moja wina — schował list starannie — czy jest co więcej z poczty?

— Kilka zamówień drobnych — odpowiedział kwaśno.

— Każde zamówienie jest dobre — rzekł głosem poważnym i poszedł do dalszego pokoju.

Matka, która w milczeniu przysłuchiwała się rozmowie, powiedziała po wyjściu męża: Aleksiej, dlaczego ty kłócisz się z ojcem? Czy to się godzi?

— Jak ja mam być spokojny? — mówił gniewnie — gdy widzę, że przez kramarstwo ojca majątek wysuwa się nam z ręki — usiadł za stołem i oparł się łokciami — ojciec, zamiast rozwijać interes, zacieśnia go i czy ja mam milczeć?

— Nu, ja się na tem nie znam — powiedziała łagodnym głosem — ale ojciec pewno ma racyę, kiedy zwolna zwija interes... alboż ty nie wiesz, że musimy wyjechać z Moskwy?

— Wyjechać? — roześmiał się ironicznie — rozkaz jest dla biednych i skąpych, ale kto nie pożałuje pieniędzy, ten zostanie tu i zrobi krocie... miliony! — ostatnie słowo powiedział ze szczególnym naciskiem.

— Ja wiem, Aleksiej, że ojciec nie pożałuje łapówki... a jak ty mówisz, że można zostać, to zostaniemy.

— No, no, zobaczy mama, że wyjedziemy... ja znam ojca.

— Co ty wiesz ?... On bardzo chce zostać, przecież Sasza ma zdawać egzamin... Sonia uczy się na pensyi... Czy ty myślisz, że to nie jest ciężko widzieć zmarnowane lata nauki dzieci? A policz, ile to kosztuje? Już dla tych dwojga ojciec chciałby zostać.

— Co to jest? — zaśmiał się ironicznie — czy matka mówi do obcego? czy co?... My wiemy, że Sasza potrzebuje tylko książek i swoje kółko... nu, a Sonia, to dziewczyna, czy ona mądra czy głupia, ażeby tylko posag, to mąż się znajdzie, czy tu, czy gdzieindziej... i po wszystkiem.

— Wiesz Aleksy, co?

— Nu...

— Ja ciebie nie przegadam... ale to ci mówię, że ty niedobry syn dla ojca. Czy ty nie wiesz, że jego tu wszyscy słuchają? że co on powie, to święte? że on ma największe znaczenie i jego słowo każde, to złoto?

— Ja to wiem, on drugim dobrze radzi, ale sobie to źle, on mógłby mieć dwa razy tyle pieniędzy!

— A dlaczego nie ma? — spytała matka po chwili, patrząc z podziwem i miłością na syna.

— Dlaczego? — uśmiechnął się wzgardliwie — bo on się boi ryzyka.

W przedpokoju zabrzmiał dzwonek. Matka zerwała się z krzesła i rzekła z pośpiechem:

— Idź, otwórz Aleksy... to pewno Ozyasz Izakowicz... ja narzucę inną suknię.

— Poco? On i tak nie spojrzy — odpowiedział idąc do przedpokoju.

— To fartuch zrzucę — mówiła, chroniąc się do sypialni.

Za chwilę weszli Ozyasz Kindin i Juda Suderow. Zasiedli za stołem, a Ozyasz spytał:

— Czy ojciec w domu?

— Gdzie miałby być? On zaraz przyjdzie... a wy do niego z interesem?

— Może... my mamy pogadać i ja go uprzedziłem, że przyjdę... Powiedzcie mu, Aleksy Mojżeszowiczu, że ja tu jestem... dobrze?

— Dlaczego nie?... Ja mogę to zrobić. Mojżesz po przywitaniu przybyłych zwrócił się do syna:

— Każ dać herbatę — a do gości: — nu, co wy mi powiecie?

— Przyszliśmy naradzić się.

— To dobrze, a w jakim interesie?

— W jakim? — rzekł niecierpliwszy Juda Suderow — czy mamy odstąpić nasz interes, czy wydzierżawić, czy poprostu przenieść?

Rozpoczęła się ożywiona rozmowa, z cytatami cyfr obrotu, zysków, przypuszczalnych strat.

Fiszkun brał żywy udział w obliczeniach i nie skąpił rad. Na pewien czas przerwali mężczyźni tę rozmowę, gdyż do pokoju weszła gospodyni z córką Sonią, smukłą, szczupłą brunetką. Na widok gości blada twarz dziewczyny zarumieniła się lekko i dopiero usiadłszy przy stole, podniosła swe ciemne, spokojne oczy i spojrzała na przybyłych.

Przyszedł też i Sasza, jasny szatyn, z twarzą poważną, skupioną w sobie, ładny, mizerny chłopak lat ośmnastu.

— Co ty Sasza robił? — spytał ojciec łagodnie, z dobrym uśmiechem.

— Czytałem.

— A ty Sonia, przygotowałaś lekcye na jutro?

— Już dawno... a teraz słuchałam Saszy.

Te odpowiedzi głaskały próżność ojcowską, bo nie każdy mógł się pochwalić tak mądremi dziećmi i spytał córki:

— A co tobie Sasza czytał?

— O rewolucyi.

Ojciec spochmurniał i rzekł z naganą do syna:

— Sasza, ja ciebie tyle razy prosiłem, ażebyś dał spokój takim niebezpiecznym rzeczom, a ty nawet Sonię wciągasz w takie brzydkie sprawy.

— Ależ papo — uśmiechnął się przyjemnie Sasza — Sonia źle się wyraziła... Czytaliśmy historyę rewolucyi francuskiej, a działa się ona temu przeszło sto lat...

— Tak? — rzekł ojciec z twarzą rozjaśnioną — to dobrze, ja sam lubię takie stare historyę.

Juda Suderow, który uchodził za człowieka oczytanego i w razie potrzeby umiał napisać nie tylko jaskrawe ogłoszenia do gazet, ale i sprostowania, odezwał się poważnie:

— To nie jest taka stara historya, ta rewolucya... co znaczy sto lat... prawie nic... czy nie tak, Sasza Mojżeszowiczu?

— Prawdę mówicie, panie Suderow — skinął głową Sasza — ta rewolucya nie starzeje się, ona jest i dziś potrzebna, bo i gdzie są jej hasła wielkie?

— Co wy macie na myśli, Sasza? — spytał Juda, wpatrując się w młodego.

— Ona głosiła wolność, równość i braterstwo ludów — mówił lekko rumieniąc się, z błyszczącemi oczyma — a co się z tem stało? Co my widzimy dzisiaj?

— U areilimów tak zawsze! — zaśmiał się drwiąco Aleksy — oni tylko umieją krzyczeć, hałasować, a jak do roboty, to ich niema.

— Prawda — skinął głową Ozyasz — oni zawistni, plugawi i kłótliwi.

— To czego oni chcieli i chcą — rzekł Juda Suderow — my praktykujemy od wiek wieków. Myśmy bracia wszyscy, czy tu, czy w Ameryce, i wobec naszych praw my równi. Niech oni się kłócą, zabijają, mordują między sobą, a my skorzystamy.

Sonia podniosła głowę, spojrzała na mówiącego, widocznie chciała coś powiedzieć, lecz wstrzymała się. Spostrzegł to ojciec i zachęcił:

— Soniu, dlaczego nie masz powiedzieć? Dziewczyna zarumieniona milczała.

— Nu, Sonia, kiedy ojciec każe, dlaczego nie masz mówić? — odezwała się matka.

— Ja? Ja — zaczęła z wahaniem — ja myślę, że rewolucya chciała czego innego, aniżeli to, o czem mówił pan Suderow... ale ja nie wiem dobrze...

— To poco mówisz? — zaśmiał się brat Aleksy — ty słuchaj co starsi mówią, tak powinno być.

Sasza gotował się stanąć w obronie siostry, gdy zadzwoniono i za chwilę zjawił się w pokoju rudawy, szczupły, z wielkim semickim nosem, człowiek, ubrany w szarawą, sukienną marynarkę i zawołał z progu wesołym głosem po rosyjsku:

— Zdrastwujtie!

Przywitano go serdecznie, a zwłaszcza sam gospodarz, który usadowił go koło siebie, a do żony odchodzącej wraz z córką, rzekł:

— Malciu, herbaty dla kochanego Szymona i jakąś przekąskę, on z drogi... on zje coś dobrego.

— Ach, jak to przyjemnie — mówił Szymon Markun z rozkosznym uśmiechem — znaleźć się między swymi — wycierał zapotniałe binokle.

— Alboż tam nie znalazłeś naszych? — zaśmiał się gospodarz.

— Oni tam są, ale biedni, rozproszeni, obcy, chociaż tam dużo Izraela.

— Nu, a gdzie ty byłeś? — spytał Ozyasz.

— Byłem w Warszawie, w Łodzi, w Częstochowie... o innych miastach także wiem.

— I tam jest jaki interes? — zawołał Juda zaciekawiony.

Markun zamiast słownej odpowiedzi cmoknął kilka razy, wreszcie rzekł:

— Tam jest wielki interes... i nie jeden... znajdzie się ich dużo.

— Nu, jakie?... powiedz — przysunął się bliżej Ozyasz.

— Jaki chcesz, to sobie znajdziesz... manufaktury, żelazo, zegary, galanterye, modniarstwo, skóry i różne rzeczy.

— Te... te... — cmoknął Ozyasz — i to wszystko do wzięcia? To nie może być, tam dużo naszych mieszka, oni robią interesa, ja to wiem.

— Oni ? — uśmiechnął się Markun drwiąco — jedni, co bogatsi, spolszczeli i nie widzą tylko Berlin, ledwie wąchają Rosyę, a reszta, biedni faktorzy na łasce bogatszych i areilimów... oni także siedzą po miasteczkach, osadach i żyją z dnia na dzień.

— Aj jej, co to za życie! — westchnął Ozyasz ze smutkiem.

— Nu, co u was nowego? Co było w gazetach, to ja wiem... ale ja chcę od was prawdy — spojrzał Markun po obecnych uważnie.

— Co ma być? — odezwał się Juda Suderow — nieszczęście... ani sposób tu dłużej siedzieć... pędzą nas.

— Czy wszystkich? — spytał.

— Prawie że tak — westchnął Fiszkun — ta mała ilość co zostaje, to nie ma głowy do interesów... przydadzą się może na posłańców, na wywiadywanie się, ale na tem koniec.

— Mojżeszu Dawidowiczu, a próbowałeś z tem? — palce Markuna zrobiły ruch liczenia pieniędzy.

— Od tego zacząłem — westchnął — i ledwie dwa tygodnie utargowałem.

— I ja chodziłem, dawałem — mówił Ozyasz — wszędzie byłem i nic — rozłożył ręce obie na znak próżnych zabiegów.

— Jak to może być? — gorszył się Markun — nie powiedzie się z jednym, z drugim, ale trzeci weźmie i zrobi.

— Na nich padł wielki strach — objaśniał Fiszkun — musi być źle, kiedy nic oni nie biorą.

— A co oni mówią?

— Co mają mówić? — powiedział z goryczą Juda Suderow — nie lźa i kończone dieło... a jak grożą, krzyczą, wymyślają!?

— Nu, bo zły, że nie może brać — dodał Ozyasz z uśmiechem wyrozumiałym.

Aleksy w czasie tej rozmowy patrzał drwiąco i bębnił palcami niecierpliwie po stole.

Zauważył to Markun, a ceniąc spryt i bezwzględność jego, zwrócił się ku niemu z zapytaniem:

— A wy, Aleksy Mojżeszowicz, co wy na to wszystko?

— Jak mnie starsi nie pytają, to ja muszę milczeć... czy nie tak?

Wtem służąca wniosła ciastka na talerzu, trochę bakalii na drugim, a przed Markunem postawiła kawałek gęsiny, mówiąc:

— Gospodyni wam przysyła.

— Ty Szymonie jedz — zachęcał Fiszkun — my już po kolacyi, a ty z drogi.

Markun połykając głośno ślinę, zwilżał językiem grube, mięsiste wargi i począł jeść ze smakiem, ogryzając i wysysając kości, oblizywał zatłuszczone palce i rozmawiał w dalszym ciągu. Najpierw zwrócił się do Aleksego z uśmiechem:

— Nu, Aleksy Mojżeszowiczu, ty nie potrzebujesz milczeć, kiedy ja ciebie pytam... Co ty mi powiesz?

— Wy wiecie, Szymonie Saulowiczu, że ja się wychowałem tu, między gojami... ja ich znam. Taki prystaw czy sekretarz, on na razie grozi katorgą, aresztem, i ani gadać nie chce. Drugi raz on już tylko klnie i wymyśla, ale trzeci raz on już słucha, myśli, a jak mu się poda sposób obejścia prawa, on kontent, on weźmie... i zrobi swoje.

— To taki głupi naród — uśmiechnął się drwiąco — że kiedy nasz zrozumie położenie w pięć minut, on potrzebuje pięć dni...

— I to tylko wówczas — zaśmiał się Markun — jak mu nasz poda gotowy sposób... Aleksy Mojżeszowiczu, wy sprytny człowiek i wy macie racyę.

— Tak było dawniej - westchnął Ozyasz — prawo ruskie było jak blacha rozpalona, ani tknij, bo sparzy... a potem mogłeś siadać i dobrze było. Teraz inaczej... sam Sergiej, wydał prykaz.

— Byli tacy z naszych, co przeszli na buddaizm — mówił Juda Suderow — ja im to nie chwalę, ale oni muszą żyć... nu, i co powiecie? Oni i na to się nie zgodzili, tylko wypędzają.

Wśród chwilowego milczenia odezwał się Aleksy:

— Ojcze, ile razy byliście u naszego prystawa?

— Już dwa razy... Co ci po tem?

— Co?... Ja chciałbym z ojcem pójść trzeci raz do niego... on się namyśli.

— Niech i tak będzie... nauka ci nie zaszkodzi — i zwracając się do Markuna: — ty, Szymonie, powiedz nam coś o Warszawie.

— Nu, Warszawa?... To ładne miasto i ono będzie nasze. Wielki handel to my, mały interes to my, trochę sklepów i interesów w rękach goimów, ale konkurencyi z nami nie wytrzymają.

— A fabryki?

— To niemieckie — zaśmiał się — a mam za wiele palców, ażeby policzyć polskie fabryki.

— Dobrze — skinął głową gospodarz — a teraz powiedz, co oni robią.

— Jacy oni?

— Nu, Polacy.

— Oni ledwie dyszą. Prawitielstwo nie chce ich znać, do urzędów nie dopuszcza żadnego: Ruskim wszystko wolno, a chce czegoś Polak, to musi wysłuchać rugania, gniewu i dobrze zapłacić... im nawet myśleć nie wolno — zaśmiał się ze swego konceptu — z nimi niema się co liczyć.

Sasza słuchał z wielkiem zajęciem tej rozmowy, a gdy Markun skończył, rzekł półgłosem wśród chwilowej ciszy:

— To biedny naród!

— Co!? — zawołał Markun drwiąco — on biedny?! Daj nam Boże te bogactwa, co on ma... ziemia jego, lasy, gospodarstwo, ryby, młyny, domy, kamienice, to wszystko jego... ale on głupi, nieporadny, ciągle traci... i to jest nasz kraj.

— Tak się mówi — uśmiechnął się Sasza — ja to samo słyszałem od was o Moskwie... no, i nas wypędzają bez litości.

— Co innego tu — odezwał się ojciec — Rosya silna, ona ma wojsko, władzę, rząd, my musimy słuchać... a co to Polaki? — zaśmiał się — to nic, to gorzej muzyka... U nas w Wilnie wszędzie było napisane: „nie lźa gawarit po polski", a kiedy ja wchodziłem sobie do kancelaryi policmajstra, nawet generała, to Polakowi nie wolno było stać w sieniach. Czy teraz rozumiesz, co to Polak? — śmiał się głośno.

— To nie naród, to niewolniki! zadrwił Aleksy.

— Ja wam to dodam — zawołał Markun — oni tak się boją rewirowego i policyanta każdego, jak my w Moskwie samego oberpolicmajstra.

— To dziwne — mówił zamyślony Ozyasz — dlaczego oni nie płacą? Pieniędzmi można dużo zrobić z Ruskimi.

— Oni płacą — zaśmiał się Markun — a Ruscy biorą i wszystko zostaje po dawnemu... to taki potulny, grzeczny naród. Czy nie tak?

— Dlaczego oni jednak tacy? — dziwił się Sasza.

— Nu, a dlaczego jeden pastuch pędzi całą trzodę wołów, z których każdy jest silniejszy od niego? — śmiał się Markun — bo pastuch mądry i ma bat. Czy rozumiesz Sasza?

— Co wy rozprawiacie z takim młokosem? — uśmiechnął się Aleksy — on jeszcze z książek nie wyjrzał na świat... Wy, Szymonie Saulowiczu, powiedzcie mi, czy tam w prywiślańskich guberniach niema ruskich kupców?

— Dlaczego nie? — Oni handlują herbatą, kawiorem i delikatesami, ale jak oni mają całą Rosyę otworem, co im po tych guberniach... i jakby nam można tu zostać, to także nie ruszyłby się żaden.

— Ale rzecz w tem — przemówił Juda Suderow — że musimy iść... nu, a wy gdzie pojedziecie, Mojżeszu Dawidowiczu?

— Ja? — rzekł zwolna gospodarz — po tem co nam powiedział Markun i co mi doniesiono listownie... ja idę do Warszawy.

Po tych słowach nastąpiło milczenie. Obecni spojrzeli znacząco po sobie, patrzyli na

Mojżesza, poruszali głowami z powątpiewaniem, wydając ciche, cmoktające odgłosy, wreszcie odezwał się Juda Suderow ciszej niż zwykle:

— Ja się namyślę... może i ja wyjadę do Warszawy... zobaczę.

Po dobrej chwili rzekł Ozyasz Kindin z leciutkiem zakłopotaniem:

— Ja wam coś powiem... jak przyszło rozporządzenie wypędzenia nas, to myśmy wysłali Pinkusa Windmehla do Pińska... do rabina naszego.

— I co powiedział reb Dawid Friedman? — spytał pospiesznie Markun.

— Czy jawieni?... Pinkus jeszcze nie wrócił, to ja zaczekam, co powie ten mędrzec pański... on dużo wie... on zna wszystko...

— A kiedy Pinkus przyjedzie? — spytał Mojżesz po rozmyśle.

— Nie wiem... my go czekamy od kilku dni... może już jest... może jutro... Do reb Dawida dostać się trudno, on czekać musi póki nie zawoła go do siebie reb Dawid.

— Ozyaszu Izakowiczu, a dlaczego ja nie wiedziałem o tem?— rzekł gospodarz tonem wyrzutu.

— Was nie było w Moskwie, to poco mówić, kiedy się już stało.

— A czy ja będę wiedział słowa reb Dawida?

— Dlaczego nie? To nie żadna tajemnica.

— Nu, dobrze, — ziewnął głośno gospodarz.

Goście zabierali się do wyjścia, a gdy za ostatnim zamknęły się drzwi, przemówił Aleksy:

— Ojcze, jutro jednak pójdziemy do policyi.

— Jutro?... Co ci tak spieszno?

— Alboż nie kazano nam wyjechać? Tu niema czasu do namysłów.

— Nu, niech i tak będzie, bo co mam robić z tobą?

II.

Na drugi dzień Fiszkun i Aleksy udali się do biura jednego z naczelników wydziału osiedlenia niestałych mieszkańców Moskwy.

W drodze Aleksy spytał:

— Czy ojciec zna to biuro?

— Dlaczego nie? Mówiłem ci już, że byłem dwa razy.

— No i ja znam... i czy mogę ojcu coś powiedzieć?

— Poco pytać? Ty mów.

— Ja myślę, że odźwiernemu trzeba dać pół rubla, ażeby nas prędzej wpuścił do biura.

— I ja to wiem... co dalej?

A sekretarzowi pięć rubli, on dobrze usposobi naczelnika... a może obiecać mu drugie pięć rubli, jeśli sprawa się uda. Co?

— Szkoda pieniędzy, bo i co taki sekretarz za to zrobi?

On dopilnuje papierów i dziś nam doręczą pozwolenie przemieszkiwania. Czy to nie warte pięciu rubli?

— Może... ja tylko wiem, że drugich pięciu rubli nie dam, póki nie usłyszę dobrego słowa od naczelnika.

— Ojciec zawsze skąpy i na tem traci, ale to zły interes, a może ojciec pożałuje i tych sto rubli naczelnikowi? — uśmiechnął się drwiąco.

— Dlaczego mam żałować? — wzruszył ramionami Fiszkun, — jak on weźmie, to zrobi swoje.

Przez brudne, zabłocone schody weszli do mrocznej poczekalni, w której unosił się zapach dziegciu, wilgoci, złego tytoniu. Znajdowało się tu kilkunastu ludzi. Niektórzy trzymali w ręku karty wezwania do urzędu i ci czekali apatycznie na swą kolej. Inni kręcili się niespokojnie, porozumiewając się od czasu do czasu szeptem ze sobą i spoglądając z pewną obawą na drzwi biurowe, przy których stał policyant.

Fiszkun z synem podszedł do stojącego na straży i przywitawszy go bardzo uprzejmie, spytał:

— Czy pan naczelnik przyjmuje?

— A jaki interes? — zawołał surowo. Nu, my z prośbą przyszli, — i równocześnie wsunął mu w rękę pieniądze.

Policyant spojrzał na otrzymany datek, następnie na Fiszkuna i rzekł powątpiewająco:

— Nie wiem, czy będzie miał czas, bo bardzo zajęty.

Aleksy wyjął trochę drobnych i włożył mu do ręki, mówiąc z przymileniem:

— Jak wy zechcecie, to on znajdzie czas... ja to wiem.

Policyant schował pieniądze i spytał tonem poważnym:

— Nu, jaka sprawa?

— My z prośbą do pana naczelnika, dom handlowy Fiszkun, — pospieszył Aleksy — nas zna pan naczelnik i pan sekretarz także.

— Ano... zobaczymy, — i wszedł do biura. Po chwili wrócił i oznajmił:

— Zaczekajcie... teraz nie można.

Po półgodzinnem oczekiwaniu, na ponowne prośby, dopuszczono ich do pana sekretarza. Łysawy, blondyn z obrzękłą twarzą, spojrzał przelotnie na wchodzących i, nie zważając na ich nizkie ukłony, spytał szorstko:

— Czego znów?

Fiszkun wyjął prośbę z kieszeni i rzekł głosem cichym, proszącym:

— My tu z prośbą...

— Pewno o pozostawienie was, — przerwał surowo — nic z tego... nie wolno.

Fiszkun z ukłonem nizkim zbliżył się i położywszy na stole papierek pięciorublowy, szepnął:

— My do wielmożnego pana naczelnika.

— Mówię wam, że nic z tego, — zaczął groźnie, zobaczywszy jednak pięć rubli, dodał łagodniej: — rozkaz jest wyraźny, ale chcecie to usłyszeć z ust samego pana naczelnika, niech i tak będzie.

Wstał z krzesła, zręcznie schował pieniądze i poszedł do dalszych pokoi. Czekający słyszeli, jak rozmawiał wesoło w przyległem biurze, jak następnie poszedł dalej.

— Nu, początek dobry, — uśmiechnął się Aleksy.

— Zobaczymy koniec, — westchnął ojciec.

— Dlaczego ma być zły? — zaśmiał się Aleksy, — całe ryzyko pięć i pół rubla, czy to dużo na taki interes?

— Nie wiem... może dużo, a może nie. Po pewnym czasie wrócił sekretarz i rzekł krótko:

— Czekać, — i nie spojrzawszy na stojących, zaczął przeglądać papiery.

W jaki kwadrans wyszedł z głębi biura jeden z pisarzy i zapaliwszy papierosa, zaczął gawędzić z sekretarzem o wczorajszej zabawie. Aleksemu znudziło się to wyczekiwanie i odchrząknąwszy, rzekł:

— Panie sekretarzu, może już czas?

— Co? — zawołał urzędnik, — kazałem czekać, to stój, a nie, to idźcie do wszystkich dyabłów!

— Nu, my zaczekamy, — powiedział z ukłonem Fiszkun i dał znak synowi, ażeby milczał.

Przez pokój przesuwali się tam i napowrót wezwani, wszyscy skłopotani, niepewni. Sekretarz głosem surowym udzielał wskazówek, przeglądając kartki wzywające:

— Stół pierwszy, na prawo... Drugi pokój, stół pod oknem...

Chwilami opuszczał pokój i znikał w głębi biura, wreszcie skinął na Fiszkunów, ażeby szli za nim.

Przeszli przez dwa pokoje, w których siedzieli urzędnicy, a sekretarz wskazał im dalsze drzwi. Fiszkun pochylony, z miną pokorną, z uśmiechem słodkim, trzymając podanie w ręku, posunął się ku drzwiom cichym krokiem.

Za nim szedł Aleksy, patrząc dosyć śmiało po siedzących urzędnikach, ale chociaż stąpał na palcach, buty ku jego zaniepokojeniu skrzypiały.

Stary zapukał do drzwi delikatnie i czekał. Upłynęło kilka minut, urzędnicy śmiali się, aż jeden z nich zawołał:

— Zapukaj głośniej!

Fiszkun posłuchał i nie czekając odpowiedzi, zwolna otworzył drzwi, wsunął głowę, spojrzał, skłonił się i wpół zgarbiony wśliznął się do pokoju, zostawiając otwarte drzwi dla syna.

Stanęli obaj przy drzwiach, a Fiszkun raz po raz kłaniał się w kierunku siedzącego przy biurku naczelnika. Był to człowiek szczupły, ciemne, rzadkie włosy, lekko szpakowate, miał starannie uczesane, różowawe policzki były matowe po ogoleniu świeżem, a małe wąsiki w górę podkręcone.

Naczelnik nie spojrzał wcale na wchodzących; zajęty czytaniem aktów marszczył od czasu do czasu swe zbyt wysokie czoło.

Po dobrej chwili rzucił okiem od niechcenia w stronę drzwi i zawołał ostro:

— Czego?

— Jaśnie wielmożny panie naczelniku, — zaczął pokornie Fiszkun z ukłonem i wyciągnął rękę ze złożonym arkuszem papieru, — my tu przyszliśmy z bardzo delikatną prośbą najpokorniejszą.

— O co? — powiedział nie podnosząc oczu z papierów.

— To w sprawie pobytu, — objaśnił cicho Fiszkun i w ciągłych ukłonach zbliżył się do biurka, na rogu którego złożył prośbę.

— A macie prawo po temu? — spytał tonem obojętnym.

Stary trochę zakłopotany patrzał na szafkę szklaną, pełną papierów urzędowych, zaś Aleksy odpowiedział tonem sztucznie swobodnym:

— Prawo?... Co to prawo? To laska, można nią i bić i podpierać się.

Naczelnik poprawił złote binokle, spojrzał na mówiącego, który zmieszany skłonił się nizko.

— Ty durniu! — rzekł naczelnik surowo — kiedy pytam, to odpowiadaj... masz prawo? czy nie?

— Jaśnie wielmożny panie naczelniku, — przemówił szybko stary — my przynieśli prośbę, tam stoi wszystko wypisane.

— Co ty mi gadasz o prośbie, — zawołał gniewnie — ty odpowiadaj na pytanie.

Fiszkun stropił się, nie chciał dać stanowczej odpowiedzi, gdyż jeśli powie, że nie ma prawa pobytu stałego, naczelnik odprawi go z niczem, a jeśli skłamie, to naczelnika rozgniewa. Namyślał się, wtem rzekł Aleksy przymilającym się tonem:

— Prawo, to sam jaśnie wielmożny pan naczelnik, — uśmiechnął się — bo i co prawo znaczy?

Dygnitarz ściągnął brwi i zawołał gniewnie:

— A ty jak do mnie przemawiasz? Padlec taki stroi żarty! czy wiesz ty, do kogo ty mówisz?

— Co ja nie mam wiedzieć? — bąknął Aleksy — któżby nie znał jaśnie wielmożnego pana naczelnika?

— A ty włóczęgo podły, jak śmiesz tak odpowiadać!? Jak się nazywasz?

— To mój syn, — pospieszył stary — Aleksy Mojżeszowicz Fiszkun.

— Fiszkun?... Ty żyd... won stąd!

Aleksy poczerwieniał z obawy, że popsuł sprawę i spojrzał na ojca, który przemówił błagająco:

— Niech mu przebaczy jaśnie pan naczelnik... on młody... on głupi...

— A dlaczego mi przyprowadzasz takiego durnia?... W chlewie miejsce dla niego!,.. Won! za drzwi!... natychmiast! — krzyknął zagniewany.

Stary szybko otworzył drzwi i popchnął syna, następnie przymknął drzwi i oddychając ciężko, rzekł z głębokim ukłonem:

— Już go niema.

— A prachwost... — sapał gniewnie naczelnik, a po chwili zawołał surowym głosem: — czego stoisz?

— Nu, ja z prośbą na pobyt, — patrzał na prośbę.

— Masz prawo po temu?

— Nu, ja proszę o zmiłowanie... to moja ruina, to gorzej choroby ciężkiej, czego niech Bóg broni... ja uczciwy kupiec, mnie wszyscy znają... tam moja prośba.

Naczelnik wziął w rękę złożone na biurku podanie, pomacał je palcami, rzucił gniewnie na inne papiery i zawołał z pasyą:

— To ty, chytry, chcesz obejść prawo!?... Używasz wybiegów, łajdactw? podłości różnych?!... Za karę wyniesiesz się... — nagle umilkł i nacisnął guzik dzwonka elektrycznego.

Za chwilę wbiegł podwładny urzędnik w mundurze i stanął wyprostowany we drzwiach.

— Jak twoje nazwisko? — spytał naczelnik pobladłego kupca.

— Mojżesz Dawidowicz Fiszkun — wybełkotał.

— Przynieś mi pan akta jego — rozkazał urzędnikowi.

Po chwili wniósł podwładny żądane papiery i położył na biurku z głębokim ukłonem.

Naczelnik chmurny, z wielką uwagą wertował papiery. Na jednym arkuszu urzędowym zatrzymał się, odczytał i zawołał drwiąco:

— To ty taki!?

— Co takiego? — spytał pokornie kupiec.

— U mnie wszystko jest w aktach, — mówił surowym głosem — ty miałeś już rozkaz opuszczenia Moskwy przed dwoma laty.

— Nu, tak... ale ja dostałem pozwolenie,— jęknął Fiszkun.

— Wyłudziłeś pozwolenie chytrością... znam ja was, chytrzy żydzi... i podpisałeś sam, że na każde wezwanie opuścisz Moskwę w ciągu jednej doby... oto patrz! — podniósł w górę zapisany arkusz — a teraz ty, głupcze, masz tę bezczelność przychodzić z prośbą o pobyt?!... A poczekajże, nauczę ja ciebie... wyjedziesz z rodziną za... dwanaście godzin!

Fiszkun zbladł. Wszak jutro szabas, jak on wyjedzie, kiedy mu bronią przepisy religijne. Skurczył się jeszcze bardziej, gdyż kolana ugięły się pod nim i prosił płaczącym głosem:

— Zlituj się, jaśnie panie naczelniku, przecież jutro szabas... nam nie wolno jechać.

— To idź pieszo, — zadrwił naczelnik — ale musisz się wynieść... sam podpisałeś zobowiązanie.

— Aj, jaśnie wielmożny naczelniku, to niech już zostanie jak było... ja tylko tej łaski się dopraszam.

— Co?... Co znów nowego? — spytał groźnie.

— Ja mam prawo jeszcze na dwanaście dni.

— Prawo! ? — zaśmiał się drwiąco — dam ci ja prawo... wynoś się, i precz z Moskwy!

__ To niech już będzie jedenaście dni, — a widząc gniewną minę — niech będzie dziesięć... ja proszę o zmiłowanie.

— Nie!... Nauczę ja ciebie szacunku dla władzy. Sam podpisałeś... a gdybym ja tobie dał taki oblig na pieniądze... ty wydusiłbyś duszę ze mnie.

— Jak pan naczelnik może powiedzieć takie brzydkie słowo? Jabym się nie upomniał... jabym jeszcze dołożył.

— Nie chcę nic twego... i poco rozprawiasz jak ten twój syn, wynoś się... zabierz sobie twoją prośbę,—zaczął zwolna jej szukać między papierami, chociaż leżała na wierzchu.

— Co mi po prośbie! ? — zawołał Fiszkun niech ona zostanie... tylko ja dopraszam się o łaskę, o litość...

— Hm... żal mi ciebie, aleś sam zawinił... o cóż idzie?

— Niech mi jaśnie wielmożny pan naczelnik pozwoli na dwa tygodnie...

— Nie!... Nie mogę... co najwyżej na dwanaście dni.

— Nu, co mam robić? — westchnął Fiszkun żałośnie — kłaniam się pokornie jaśnie wielmożnemu panu naczelnikowi — skłonił się nizko i wyszedł chwiejnymi krokami.

Zgnębiony, zmartwiony, patrzał w ziemię i wysunął się z kancelaryi. W poczekalni policyant spytał go wesołym, żartobliwym tonem:

— A co, czy pomyślnie skończyła się twoja sprawa?

Fiszkun spojrzał nienawistnie na niego i mruknął:

— Niech wam się tak powiedzie.

— Ach, ty włóczęgo!... Dam ja ci! Kupiec nie czekał, lecz szybko umknął na schody i słychać było tupot butów jego.

Na ulicy, przekonawszy się, że nikt go nie goni, zwolnił kroku, rozejrzał się, a zoczywszy syna, zawrzał gniewem. Spostrzegł go i syn, a gdy się połączyli, spytał Aleksy:

— Nu, co zrobił ten?...

— Co miał zrobić? — zakrzyczał ojciec — naparłeś się, żeby próbować, to ty mi winien sto pięć rubli pięćdziesiąt kopiejek... ja tobie tego nie daruję... ty musisz mi zwrócić!

— Nu... czego ojciec krzyczy?... Ja słyszę, i co kto jest winien? Dla czego ja mam płacić? — szli dalej razem.

— On się pyta jeszcze!? - mówił już trochę spokojniejszy, widząc zimną krew syna — czy to ja chciałem iść?

— To był interes domu handlowego... a nie ojca, a tembardziej nie mój. To ryzyko domu handlowego, czy nie tak?

Staremu podobał się wprawdzie spryt syna, ale nie mógł tak łatwo przeboleć straty, więc odrzekł:

— Poco te wykręty? One tobie nie pomogą i ja tobie potrącę te pieniądze... ja nie mogę tracić?

— A czy ja mówię co innego? — uśmiechnął się syn — jeśli ojciec nie chce zapisać tego na wydatek handlowy... to ja zapiszę na ojca.

— Jakto? na mój? czy ty zwaryował?

— Ja myślałem, że ojciec zrozumiał interes... bo kto chciał tego?... Nu, ja? czy ojciec?

— Tyś sprytny oszust, — uśmiechnął się stary - ale i ja nie głupi... już ty mi zapłacisz.

— Pogadamy o tem później... nu, ojcze, co on powiedział?

— Co miał mówić? — westchnął — on kazał dać akta moje, znalazł kruczek, ażebym zaraz wyjechał... bodaj go...

— Aj, aj, na co to kląć? — uśmiechnął się syn — jaki dał termin?

— Dwanaście dni.

— Nu, a możeby spróbować jeszcze raz? a może się uda?

— Czy ty myślisz, że firma będzie płaciła za twoje fantazye?

— Nu, my jeszcze pogadamy... gdzie ojciec idzie?

— Ja mam interes na Wozniesieńskiej... a ty co robisz?

— I ja muszę zajść do Tulpina... on nam winien.

— To idź... a na minche przyjdziesz?

— Czy ja nie mogę pomodlić się w domu?

— Ty możesz... a ja zajdę do naszego bethamedrisz... muszę się zobaczyć z naszymi.

Przed zachodem słońca zebrało się na minche, popołudniową modlitwę, około dwunastu żydów.

Chazen, głosem pełnym żalu i pokory przepowiadał modlitwę. W obszernym pokoju, przy chwiejnem świetle świec, wznosiły się gorące, namiętne prośby do Jehowy o pomoc i ratunek. W tonie głosów brzmiało chwilami rozpaczliwe wołanie. Właśnie modlono się szeptem, gdy drzwi się otwarły i wszedł szpakowaty żyd, z twarzą pooraną zmarszczkami, z oczkami małemi, głęboko osadzonemi.

Obecni, jakkolwiek usta ich szeptały modlitwę, spojrzeli w stronę przybyłego, i niektórzy aż zająknęli się, bo poznano Pinkusa Windmehla, wysłanego do znakomitego rabina Dawida Friedmana. Co powiedział mądry reb Dawid? Czy dał radę i jaką? A może znalazł sposób usunięcia fatalnego rozkazu?

Te pytania stawały przed każdym i oczy raz po raz patrzyły badawczo na wysłańca.

Twarz jednak Pinkusa była spokojna, zagadkowa, nic go nie obchodziły spojrzenia, modlił się żarliwie, kiwał się, szeptał słowa pobożne to ciszej, to głośniej.

Ten jego spokój oddziałał na modlących się i gdy odpowiadali chazenowi, głosy zabrzmiały donośnie i z prośbą żarliwą.

Wreszcie skończono minche. Zewsząd zabrzmiały pytania i wykrzykniki żargonowe:

Pinkus, to ty?!... Kiedyś przyjechał?... Co ty przywiózł?... Pinkus?... Masz odpowiedź reb Dawida?... Ajej, co tam w Pińsku?

Pinkus kończył modlitwę, wpatrywał się w sznurki widzenia, potem ściśle według przepisu rozbierał się z przyborów modlitewnych, a gdy skończył, zwrócił się do towarzyszy:

— Czy ja mogę każdemu z was odpowiadać jednocześnie?... Nu, ja nie mogę.

— Szal... sza!... sza!... — zawołano wokoło. Pinkus śród milczenia przeszedł do stołu, usiadł, a obecni otoczyli go z szacunkiem, jako tego, który przynosi słowa mądrego reb Dawida.

Czy wy wiecie, kiedy przyjechałem? — zaczął Pinkus — ja prosto z kolei tu zajechałem.

— Może tobie herbaty?

I nie czekając odpowiedzi, jedni poszli szybko po herbatę, inni podsuwali przekąski, bułki, śledzia, zachęcając do picia i jedzenia.

— Jak zdrowie błogosławionego rabi? — spytał Ozyasz, który zasiadł tuż przy wysłańcu.

— Bóg, pomnąc na zasługi jego, użycza mu zdrowia i sił na pociechę dzieci Izraela... I czy może być inaczej? Czy jest kto godniejszy?

— Aj, to prawda!... To sprawiedliwie... Daj mu Boże dożyć sędziwego wieku! — powiedzieli ci i owi.

— Pinkus, czy ty długo był w Pińsku? — odezwał się Fiszkun.

— Czy ty myślisz, że reb Dawid jest na zawołanie? — uśmiechnął się drwiąco — że zaraz każdego przyjmie, kto się do niego zgłosi o radę?

— Ja to wiem, poco mi mówisz? Ja pytałem ile dni czekałeś?

— Trzy dni... i po minche trzeciego dnia kazał rabi mnie zawołać.

— Nu i co? -zawołał któryś niecierpliwszy ze słuchaczy.

— Sza!... Cicho!... — upomnieli go inni i wielkie odstające uszy nachyliły się ku Pinkusowi.

— Czy ty wiesz? — mówił rabi do mnie — że Adonai sprawiedliwy i wszechmogący, oddał dzieciom Izraela ziemię kananejską? i wszystkich bałwochwalców i wszystkich czcicieli gwiazd? i wszystko ich złoto, srebro, kosztowności ich? Oni wszyscy popadli w niewolę Izraela, i odebrano im ich broń, a oni pracowali dla synów Izraela... czy ty wiesz o tem? — i rabi umilkł.

— Ja ledwie śmiałem oddychać, — mówił dalej Pinkus wśród ogromnej ciszy słuchających — ja każde jego słowo łowiłem i wbijałem sobie w głowę.. Jak on, sam rabi, mnie zapytał, to ja tylko westchnąłem i pochyliłem się, a rabi po jakimś czasie zaczął:

— A wiesz dlaczego to się stało? Stało się dlatego, że Izrael czcił zakon pański i przestrzegał pilnie praw jego, a dzieci Izraela we wszystkiem a wszystkiem szli zgodnie, jak jeden wielki mąż. Czy ty mnie rozumiesz?

Pinkus odetchnął i spojrzał po słuchaczach, których twarze wyrażały podziw, a grube, mięsiste wargi składały się do wydania głosów zachwytu.

— Ja rozumiem, — odpowiedziałem szeptem — bo i co miałem mówić? — westchnął Pinkus.

— Nu!... Nu?... I co? — zamruczeli inni, pełni zaciekawienia.

— Ty mnie nie rozumiesz! rzekł rabi i inni nie rozumieją, bo niebyliby ciebie posłali do mnie z tem pytaniem.

— Aj, aj!... Nu?!. Co to jest? — zawołali zdziwieni.

— Nu, i ja nie wiedziałem, czego rabi chce, a on zawołał głosem wielkim: dlaczego wy macie strach w sercu? dlaczego wy wątpicie w słowa Boga naszego? czy wy nie wiecie, co Adonai objawił w talmudzie?... Wszystkie narody ziemi, wszyscy nuchry, akimy i areilimy będą niewolnikami Izraela, a trzysta trzydzieści i siedem oślic ledwo udźwignie klucze od bogactw naszych.. i to się spełni, jeśli dzieci Izraela we wszystkiem będą razem robili i szli jak jeden, wielki mąż!

Pinkus z rozjaśnioną twarzą, z błyszczącemi oczyma powiedział te słowa, a słuchacze jego pełni zachwytu i wiary poczęli cmokać, kręcić głowami i wołać na różne tony:

— Aj, jaki on mądry!... Niech się spełnią jego słowa!... On nasza pociecha i pomoc!... On zna zamysły Boga!

— Sza! — zawołał Pinkus — czy myślicie, że ja skończyłem?

Nagle umilkli wszyscy, a wysłaniec do sławnego rabina mówił:

— Jak usłyszałem te słowa, serce moje we mnie zatrzęsło się z radości i czekałem co będzie dalej, bo i ja, i wszyscy co tam byli, czuli, że rabi prorokuje, że sam Adonai przez niego mówi, a rabi rzekł do mnie: idź i powtórz im moje słowa.

— Nu?... Czy już? — spytano.

— Zaraz!... Jak ja usłyszałem te wielkie słowa, pomyślałem sobie: a co będzie z naszem wypędzeniem, co mamy robić?... I powiedziałem bardzo pokornie: rabi, wypędzają nas.

— Jaki ty Pinkus odważny! — powiedział jeden ze słuchaczy.

— Co ja miałem robić? Czy nie wysłaliście mnie?... Rabi usłyszawszy moje słowa, rzekł:

— Ja to wiem... Pan Bóg chwilowo nas karze i doświadcza, on chce widzieć, czy my godni jego łaski, czy pilnujemy zakonu, czy idziemy razem, zgodni jak bracia? A jak on to zobaczy, to odda bałwochwalców, ich majątki, ich złoto i srebro w moc naszą. Goimom zostawcie ich strzelby, piki, szable, Izrael i tak zwycięży, bo Pan jest z nami a On wie, co robi... Idź teraz w pokoju i zanieś im słowa moje.

Pinkus gładził zabrudzoną ręką swą brodę i patrzał tryumfująco po zebranych.

Ci wybuchnęli okrzykami radości, podziwu, zachwytu... Klaskali w ręce, śmiali się, cmokali, a gdy się uciszyli trochę, rzekł Ozyasz Izakowicz Kindin:

— Słowa rabi są jasne... my znieśmy spokojnie to wypędzenie, bo to Pan Bóg nas doświadcza.

— Cicho! — zawołał sąsiad Ozyasza do innych — teraz czas naradzić się, mów dalej Ozyasz.

— Co mam mówić?... Rabi wyraźnie powiedział, że nam trzeba się razem trzymać, jak jeden wielki mąż... czy to nie jest jasne?

— Nu, dobrze... to rozumie każdy — rzekł Juda Suderow — ale co mamy robić? co począć?

— Co ty tak mówisz, Juda? — zawołał Szymon Spitzmann — czy nie rozumiesz, że my razem mamy iść, pomagać sobie, to my zwyciężymy areilimów.

— Ja to wiem... ale gdzie iść?

— Sza! — zawołał nagle Szymon Markun— ja sobie tak myślę... jeśli rabi powiedział razem, nu, to razem... a gdzie naszych najwięcej? nu, gdzie?... — a gdy inni milczeli, mówił dalej: — naszych najwięcej nie siedzi na Litwie, ani tu... ale w prywiślańskich guberniach... czy rozumiecie?

— Ja wiem, Juda, — odezwał się stary Gartenmilch, głaszcząc siwą brodę — ty tam teraz byłeś, to ciebie tam ciągnie.

— A was, Abraham, gdzie? — zaśmiał się jeden z obecnych.

— Co tobie do tego?... Niech z was każdy wie tak dobrze, jak ja, to i radzić nie trzeba... ale wy mnie słuchajcie starego.

— Abraham, — zawołał Fiszkun — ja wiem, że wy na Syon... nu, i ja może tam pojadę, jak będę stary... ale teraz trzeba nam zarobku i ja jadę do Warszawy.

— I ja! — dodał Markun, a za nim powtórzyli Ozyasz, Juda, Szymon, Pinkus i inni.

— A co wy chcieli, Abraham, powiedzieć?— spytał Ozyasz.

— Co?... Nu, ja sobie tak myślę, że w prywiślańskim kraju jest dużo naszych i tam im nie jest źle... ale jak my z całej Rosyi przyjedziemy, to co będzie?

— Co ma być?—zaśmiał się Juda — nam wszystkim będzie lepiej, bo nas będzie cała wielka kupa i my zabierzemy goimom cały ich zarobek, wszystko złoto i srebro.

— A soj!... A soj!... -kiwali inni głowami uśmiechając się.

— Nu, ja wam tego życzę i pewno tak się stanie, jak rabi mówi... ale wy gwałtem tego nie możecie zrobić, bo gdzie macie wojsko? piki? strzelby?

— Aj Abraham, — zaśmiał się Juda Suderow poco nam karabiny, armaty, piki?...

Jak w naszych rękach będą pieniądze, to oni muszą nam służyć.

— Daj wam to Panie Boże... niech On was błogosławi... ale ja sobie myślę, że nam w Moskwie dobrze, bo to bardzo wielkie miasto, jeszcze większy handel, a nas jest niewiele.

— Abraham!... Abraham, a od czego my mamy głowy? — uśmiechnął się Mojżesz Fiszkun — my zrobimy taki handel w Warszawie, że pieniądze z całej Rosyi do nas przyjdą.

— Nu, już czas iść,— wstał Pinkus z krzesła — niezadługo szabas się zacznie.

Ruszyli się wszyscy, a razem z Mojżeszem Fiszkunem wyszedł i Markun.

Dotychczas w bethamedrisz rozmawiali w żargonie, ale skoro znaleźli się na ulicy, wszyscy poczęli mówić po rosyjsku, w obawie przed wydziwianiem i wymyślaniem przechodniów.

— Mojżeszu Dawidowiczu, a byliście wy u naczelnika? — spytał Markun.

— Dlaczego nie miałem pójść, kiedy obiecałem Aleksemu?

— Nu?

— Chciał mnie na szabas wypędzić z domu... to ja mu dałem.

— Aj, figlarz!

— Co figlarz? — oburzył się Fiszkun. —

O to mało! i zaczął przeklinać po rusku i żydowsku.

— A kiedy, Mojżeszu Dawidowiczu, myślicie jechać?

— Kiedy?... czy nie wiecie, że mi termin wyznaczono?

— To prawda, — westchnął Markun — nu, pojedziemy razem — a że podeszli do mieszkania Fiszkuna, podał Markun rękę na pożegnanie, mówiąc:

— Dobry szabas!

— Dobry szabas! — odpowiedział Mojżesz wchodząc w bramę.

W kilka dni później rozniosła się wieść o mądrych, proroczych słowach reb Dawida z Pińska, nietylko wśród żydów w Moskwie, ale i po innych miastach cesarstwa.

Wraz z tą wieścią przyszła wiadomość, że bogatsi kupcy postanowili jechać do Warszawy i padło hasło wyjazdu do Polski.

III.

Litwaki, bo tak ich nazwali żydzi miejscowi, przyjechali i rozsypali się po całem Królestwie, a przeważnie osiedlili się w Warszawie.

Mojżesz Dawidowicz Fiszkun wysłał przodem swego zaufanego inkasenta, Dawida Fromowicza, i on wynajął mu mieszkanie z czterech pokoi przy ulicy Twardej.

Wraz z Fiszkunem przybyli nietylko znajomi i przyjaciele ze wspólnego bethamedriszu, ale i inni znajomi kupcy i pośrednicy z Moskwy i miast cesarstwa.

Fiszkun, pozostawiwszy żonie troskę o urządzenie mieszkania, sam po całych dniach chodził, a również i Aleksy, po dzielnicach handlowych Warszawy, przypatrując się składom, sklepom, rozpytując o interesa, o handel, o przemysł miejscowy.

W tych swoich wędrówkach badawczych i podpatrujących spotykał na drodze dawnych swych znajomych z Moskwy. Na razie witali się obustronnie bardzo uprzejmie, nawet serdecznie i zawsze padało pytanie:

— Nu, co u was słychać nowego?

— Co ma być ? — brzmiała odpowiedź — szukam interesu, może Bóg da, że coś się znajdzie... a wy, Fiszkun?

— I ja tak samo — i pozdrowiwszy się nieodmiennem: — dobry dzień! — rozchodzili się.

Lecz gdy minął drugi, a zaczął się trzeci tydzień, gorączka niepokoju i trwogi zaczęła owładać przybyszami.

Co lepsze, co łatwiejsze interesa i pośrednictwa zajęli już dawno miejscowi żydzi, a przecież trzeba żyć i pieniądze nie mogą leżeć bezczynnie.

Jeszcze bogatszym pół biedy, przynajmniej nie troszczyli się o najbliższe jutro, ale biedniejsi, którym wyczerpywały się zapasy, tracili cierpliwość i szemrali głośno.

Naturalnie Fiszkun i jego znajomi zaraz po przybyciu szukali stosownego dla siebie domu modlitwy i na razie odprawiali modły wspólnie z miejscowymi żydami.

Okazały się jednak dość znaczne różnice w sposobie wymawiania, intonacyi i w drobnych rytualnych obrządkach. I miejscowi, i przybysze nie byli zadowoleni z tej wspólności, to też wkrótce Fiszkun z towarzyszami wynajęli dla siebie oddzielny bethamedrisz, urządziwszy go zupełnie na sposób dawnego w Moskwie.

Ten dom modlitwy stał się wkrótce miejscem zbornem bogatszych litwaków, tu się modlono, naradzano, załatwiano drobniejsze i ważniejsze sprawy.

Na razie, w pierwszych dniach, wychodźcy rozmawiali otwarcie o swych interesach i planach, lecz gdy poczęły się umniejszać widoki powodzenia, stali się ostrożniejsi, a u wielu budziła się gorycz.

— Aj, Mojżeszu Dawidowiczu, — rzekł Ozyasz Kindin — co wy dobrego zrobili, że ściągnęliście nas do Warszawy. Tu ciężko, u nich kopiejka więcej znaczy tutaj, aniżeli u nas rubel. Czy nie tak?

— Poco to gadanie? — obruszył się Fiszkun— czy ja namawiałem kogo? czy ciągnąłem? Czy nie widzicie sami, że ja także siedzę bezczynnie?

— Nu, a dlaczego parliście do Warszawy?— wmieszał się Spitzman do rozmowy.

— Dlaczego? — odparł chmurny Fiszkun — bo mi pisano, że interesa są... no, i taki Fink, Lewison, Vogel i inni, czy oni źle wyszli tutaj?

— Oni? rzekł Ozyasz — mieli kapitały, tanio kupili place, zbudowali wielkie kamienice... aj, aj, każdy z nas potrafiłby to zrobić żeby tylko miał pieniądze. Niechby oni teraz spróbowali interesu.

_ To prawda, — dodał jeden ze sąsiadów — teraz nie można dokupić się placu, a robotnik taki drogi, że na kamienicy można tylko tracić... to nie jest interes... A nie próbowaliście manufakturnego interesu?

Fiszkun skrzywił usta do pogardliwego uśmiechu i rzekł:

— Jaki to interes? Moskwa ma swoje, konkurencya trudna, a ilu z naszych pracuje już w tem? Co oni zarabiają?

— Zawsze tyle, ażeby wyżyć, — powiedział Ozyasz — a cała rzecz, ażeby interes szedł... on może się rozwinąć... czy nie tak?

— Próbujecie? — zawołał Spitzman.

— Może i spróbuję... ja czekam... a wy, Szymon?

— Ja myślę z galanteryą zacząć... ale to dopiero plan... może i nie, bo tu dużo sklepów... — odpowiedział, jakkolwiek już upatrzył sobie sklep i umawiał się z głównymi składnikami.

Bethamedrisz zaczął się napełniać, rozmowa przemieniła się w głośny gwar. Fiszkun, słuchając tych i owych, przechodząc od grupy do grupy, wymiarkował, że wprawdzie wielu ma już pewne plany, że noszą się z różnymi zamiarami, ale dopiero sondują, wahają się, obliczają, jak to było widać z niespokojnych słów, ruchów, błysków oczu, min podejrzliwych.

Cała gromada tych ludzi, robiła wrażenie mrowiska, które ktoś z dawnego miejsca przeniósł na nowe. Ludzie ci kręcili się, macali, szukali, rozglądali się, wszystko gorączkowo, z gwałtownymi ruchami, z nieumiarkowanymi głosami i potrącając się wzajemnie, zbijali się w kupę, szukając rady i wyjścia.

Wszedł Szymon Saulowicz Markun, do którego wielu z nich miało żal za rozwiane słodkie nadzieje łatwego a dobrego zarobku i życia.

— Nu, Szymonie Saulowiczu, gdzie twój złoty interes? — zadrwił jeden z obecnych.

— Czy już się schyliłeś po złoto? — rzekł drugi — daj i nam trochę.

— A może mnie weźmiesz do spółki? — zadrwił inny.

— Nu, dlaczego ty cicho? Czy my nie grzecznie prosimy?

Obstąpili Markuna, drwiąc z niego i wyzwalając w ten sposób swe żale i gorycze nagromadzone, gdyż do Fiszkuna, jako bogatszego, nie śmieli tak przemawiać.

Markun roześmiał się nieszczerze i zawołał:

— Aj, aj, poco ten gwałt? Czy ja winien, że wy ślepi? Co ja mam mówić głuchym?

— Widzisz go? — zaśmiał się któryś z goryczą — ty taki mądry, nu, to powiedz nam! Otwórz nam oczy!

— Dlaczego chowasz twoje skarby wiedzy?

— Czego wy chcecie? — powiedział Markun, prostując się — czy myśleliście, że wam manna będzie padała z nieba?... Tu jest dla każdego interes... można robić w żelazie, w manufakturach, we węglu, w galanteryi...

— To gadanie puste, — zawołał jeden ze słuchaczy — czy nie wiesz o tutejszych? oni co lepsze zabrali już, a co nam zostało?

— Co wam?... To co najlepsze, — zaśmiał się Markun — oni, ci tutejsi, liczą tylko na przygodną klientelę... a wy macie cesarstwo całe, czy nie tak?

— Nu... powiedz jak?

— Aj, żebym ja miał wasze kapitały, to wziąłbym sobie sklep, nie sklep nawet, ale małą dziurę... handlowałbym, a potem eksportowałbym mój towar do Rosyi... czy nie macie tam swoich? czy oni nie chcą także zarobić?

Te słowa uspokoiły ich cokolwiek, bo każdy z nich nosił się z tą myślą i każdy czuł, że byle się zaczepić, to można wyleźć z rowu biedy i niedostatku na żyzne pola handlu i interesu, wiąc Szymon Markun miał racyę. Nie chcieli jednak dać po sobie poznać, że ich zamysły przybierały formy rzeczywistości i mówili z powątpiewaniem:

— To sobie gadanie!

— Co nam pomogą słowa?

— Dlaczego ty nie weźmiesz szczoty i nie policzysz jaki procent?

Markun udał, że nie słyszy tych uwag i szedł w stronę Fiszkuna, a łypnąwszy okiem, dał mu znak, że chce z nim pomówić.

Odeszli na bok, a Mojżesz Fiszkun spytał półgłosem:

— Nu?

Ja muszę powiedzieć, że ty, Mojżeszu Dawidowiczu, masz głowę dobrą. Dobrze... i co?

— W tym interesie pracuje kilku gojów, z nich najważniejszy Stanisław Falutyński...

— Co on za jeden? — przerwał mu Fiszkun.

— Jeszcze nie wiem dobrze, ale on sam majster i eksportuje może osiem, może dziesięć tysięcy bucików do Rosyi... ten z gojów najpierwszy.

— A wiesz, gdzie wysyła? Ile kapitału? Jaki ma kredyt? Kto bierze?

— Skąd ja mam wszystko wiedzieć?... Na to przyjdzie czas, czy nie tak?

— Czy tobie nie jest pilno? — zaśmiał się Fiszkun.

— Na co pytać? — westchnął — już ja się dowiem, ale nie sam.

— A kto taki?

— Ja wyszukam... Znajdę tutejszego i jego poszlę, czy nie dobrze? — spytał, widząc chmurną minę Fiszkuna.

— Alboż wiem? Tylko mnie się zdaje, że to interes łakomy, i na co nam konkurenta?

— Prawda... ale co robić?

— Co?... Ja się namyślę... pogadamy jeszcze... czy jest co więcej?

— Z naszych eksportuje dom Leopolda Kleinwega.

Fiszkun nastawił odstające uszy, oczy mu zabłysły i spytał żywo:

— Co wiesz o nim?

— To bogaty człowiek, ma kredyt, kamienicę... tutejsi bardzo go chwalą, chociaż on kojfrym — użył słowa hebrajskiego na oznaczenie żyda. lekceważącego przepisy talmudyczne.

— To jego rzecz, co mi do tego, czy on kojfrym lub nie — uśmiechnął się Fiszkun. — Co więcej?

— Do niego, jak do rabina, idą po radę tutejsi, on pomaga, ma wpływy i znaczenie u goimów, szkoły zakłada...

— Co mnie to obchodzi? — rzekł zniecierpliwiony — niech go chwalą lub ganią... ty mi powiedz, co on robi w tym interesie?

— On eksportuje, ma swoich rzemieślników, kredytuje im, daje zaliczki, on ich trzyma w garści.

— Nu, on dobry kupiec — rzekł z uznaniem Fiszkun — ale on nie rozumie interesu — uśmiechnął się w poczuciu swej wyższości — czy już wszystko o nim? ile on eksportuje?

— Skąd ja mogę wiedzieć?

— Nu, my się dowiemy, ty przyjdź do mnie... ja potrzebuję się namyśleć, a ty staraj się dowiedzieć coś nowego, coś dokładnego, dobrze?

— Co nie ma być? Przecież to i mój interes, czy nie tak?

— Jak ja raz powiedziałem, że ciebie dopuszczę, to poco pytanie? — a widząc zbliżającego się Ozyasza, dodał szeptem — sza! cicho!

— O czem wy rozmawiacie, tak na osobności?— spytał Ozyasz, przypatrując mu się pilnie.

— Nu, o czem mówić? — odrzekł Fiszkun — jeśli nie o złych czasach?

— To prawda, — westchnął Ozyasz — wiecie, co myśmy gadali tam? — wskazał na przeciwny róg pokoju.

— Nu?

— Że nam trzeba z tutejszymi naradzić się, bo my nie znamy kraju, stosunków, handlu.

— I ja myślałem o tem, — pochwycił Fiszkun — tylko, że oni chociaż swoi, boją się

O swe zarobki, ich tu dużo, a każda kopiejka u nich droga, czy ty Ozyasz, nie widzisz tego?

— Co nie mam widzieć? — uśmiechnął się — od czego mam oczy i uszy?... Tylko nie pytajmy się biednych, albo na dorobku będących, ale bogatych, czy nie tak?

— Bogatych? — wmieszał się Markun — oni także swoim więcej sprzyjają... a do kogo chcecie iść?

— Nu, alboż ja wiem? czy ja tutejszy? Oni mówią o kilku.

— Nu, a wy, Ozyasz, do którego chcecie iść? — spytał Markun.

— Skąd wy wiecie, że ja chcę?

— Ja tak sobie powiedziałem, czy nie wolno mi spytać?

— Co zakaz pomoże? Jak wy macie po temu ochotę.

Do rozmawiających przystąpił Spitzman i rzekł:

— Nie znacie wy Kleinwega?

Fiszkun spojrzał nieznacznie na swego spólnika i odpowiedział:

— Ja już słyszałem coś, ale o którym wy mówicie?

— Nu, tym, co ma dom eksportowy dla tutejszych, on dużo znaczy, nie znacie go?

— Co mam znać? Ja tak samo tu świeży, jak i wy. A czego od niego chcecie?

— Rady, co robić? Tutejsi patrzą na nas niechętnie, trudno coś od nich wyciągnąć... może on lepszy od tamtych, co szkodzi spróbować?

— Co ja mogę powiedzieć? — odrzekł Fiszkun — jak wy macie do niego zaufanie, to idźcie, ja was nie wstrzymuję.

— Nu, ja dawniej do was, Mojżeszu Dawidowiczu, przychodziłem po radę... ale w tutejszym kraju, co wy zrobicie?

— Co znaczy w tutejszym kraju? — oburzył się Fiszkun — tu taki sam kraj rosyjski, jak Moskwa, Kazań, Twer czy Władywostok. Ruski człowiek tu panem, czy nie tak?

— Nu, ja to wiem — odpowiedział nie bardzo przekonany — ale zawsze tu dużo innego narodu. Czy nie widzicie?

— Czy myślicie, że ja ślepy? — zaśmiał się Fiszkun —ale na mój rozum, te Polaki są na to, aby pracowali i płacili. Co oni znaczą? Do czego my ich potrzebujemy?

— Jakto do czego? A kto będzie nasz towar kupował?.....

— Kto? Nu, oni muszą kupować i mowić po rusku, bo oni są rosyjscy poddani, czy nie tak?

— Nu, dobrze, a kto ich zmusi?

— Jak wszystko będzie w naszych rękach, to gdzie taki Polak kupi?

— Ale kiedy to będzie? — westchnął Ozyasz.

— Ja wiem, że nie za tydzień, nie za miesiąc, może nie za rok... ale będzie... Od czegóż ja patrzę, słucham, rachuję? Ja sobie medytuję nad tem wszystkiem i mam swój rachunek.

Zbliżyli się i inni do rozmawiających, czem podniecony Fiszkun mówił coraz głośniej:

— Co mi Polaki? Ja tu przyjechałem, ażeby mieć swój interes; ja ze stolicy, z Moskwy, a to gubernialne miasteczko, to ja zawsze lepszy, zawsze wyższy. Albo oni znają się na wielkim handlu?

Jedni przytakiwali, inni potrząsali głowami z powątpiewaniem, wreszcie jeden odezwał się:

— Poco mi wojować? Ja tu przyjechałem zarobić, czy nie tak?

— Aj, jaki ty mądry!? — zaśmiał się Fiszkun z przekąsem — a czy my przyjechali dla przyjemności?

— Nu, to poco zadzierać z Polakami?

— Ach, ach, — śmiał się Fiszkun — a jeśli my ich nie weźmiemy za łeb, to oni nas wezmą i będziemy musieli mówić po polsku, popierać ich interesa, narazimy się prawitielstwu, i nie będziemy mieli poparcia ani od nich, ani od Ruskich. Czy teraz rozumiesz?

— Nu, nu!... On dobrze mówi!... On ma głowę!

— Ale poco zaraz wojna? — rzucił jeden ze słuchaczy.

— Jaka wojna? Kto o niej mówi? — zdziwił się Fiszkun — my idziemy swoją drogą, a oni zechcą nam przeszkadzać... to precz z nimi!

— Nu, jak tak, to dobrze — poszedł szmer uznania wokoło.

Fiszkuna mile to połechtało i czuł, że zachwiana jego powaga odzyskała dawną siłę. Spojrzał na złoty zegarek i zabierał się do odejścia, mimo zachęty, ażeby został dłużej.

Wyszedł na ulicę. Wieczór był chmurny, a od czasu do czasu sypał śnieg pomieszany z deszczem. Po błotnistym trotuarze snuli się przechodnie, przeważnie żydzi, szwargocząc i nawołując się na różne tony.

Fiszkun wspomniał Moskwę i westchnął. Tam teraz pewno śnieg, mróz, sucho, a tu takie błoto, że i kalosze nie pomagają. Z licznych sklepików, nędznie oświetlonych, padały mętne blaski na ulicę, a prawie z każdego wejścia wyglądał kupiec lub kupcowa, albo też ich dzieci, ażeby przechodnia zachęcić do kupna marnych towarów.

Dostatnie ubranie Fiszkuna, które nie zdradzało żyda, podnieciło sklepikarzy do gorących zaprosin.

— Wielmożny panie, proszę tylko wstąpić... bardzo proszę!

— U mnie towar doskonały... proszę tu, wielmożny panie!

— Może krawatki, koszule, szelki, bardzo tanio!

Fiszkun szedł dalej chmurny, a gdy jedna ze śmielszych pochwyciła go za rękaw, zawołał po rosyjsku:

— Jak wy do mnie przemawiacie? Co to znaczy? — rozdrażnił go bowiem polski język w ustach żydów, bo właśnie rozmyślał o Moskwie.

Żyd natychmiast przemówił po rosyjsku, kalecząc ten język niemiłosiernie, wówczas Fiszkun przemówił w żargonie.

Na ten dźwięk kramarze i sklepikarki cofnęli się spokojnie, bo przecież żyd nie kupi ich lichego towaru.

Fiszkun szedł dalej, a wokoło słyszał tylko polski język, przeplatany żargonem. Opadło go uczucie osamotnienia, czuł się obcym w tem środowisku. I w Wilnie i w Moskwie obijał się o jego uszy na ulicach, placach, w sklepach, tylko język rosyjski, on wyrósł i zestarzał się w tej atmosferze, a tu, w rosyjskim kraju, w rosyjskiem mieście, nie słyszy tego języka.

Co to jest takiego? Ci miejscowi żydzi nie rozumieją swego interesu. Jak można trzymać z ludźmi, których rząd dusi i uważa za wrogów? Naturalnie rząd, widząc, że żydzi się polonizują, musi ich tak samo prześladować jak Polaków. To przecież nie ma sensu trzymać ze słabszymi.

— My tu zaprowadzimy porządek — szepnął do siebie pełen zaufania i dumy.

Przyszedłszy do swego mieszkania, poczuł się szczęśliwszym. Tu tak cicho, spokojnie i zaraz na wstępie żona przywitała go czule w rosyjskim języku:

— Mojsze, ja już byłam niespokojna o ciebie.

— Co tu może mi się stać złego? Jak krzyknę po naszemu, to każdy mi ustępuje, każdy się boi — śmiał się i uczuł nową przyjemność, spostrzegłszy syczący samowar.

— Wiesz co, — spojrzał w oczy żony — jak przyjdę do domu, to się tak czuję, jakbym był w Moskwie, nu, a ty?

— Co  ja ci będę głowę zawracała moimi kłopotami? — skrzywiła usta.

— Nu, powiedz, co jest?

— Ja mam wielkie zmartwienie ze służącą — westchnęła.

— Jakie? Czy nie chce być u nas?

— Ja nie mogę z nią się dogadać, ona nie chce mnie rozumieć, jak tylko ona zła.

— Jakto rozumieć?

— Ona zaraz mówi, ja nie znam waszego języka...

— To ty ją wypędź... szukaj drugiej — doradzał.

— Co mi to pomoże? Tu cała służba polska i ja na jej łasce... ja wiem, że bierze koszykowe wielkie, ale jak ja ją skontroluję?

— Co za gadanie? — oburzył się — ty idź z nią na targ, ty uważaj.

— I tam mówią tylko po polsku, a powiem co, to się śmieją.

— Nu, a niema naszych?

— Są, dlaczego nie? Ale ty wiesz, że ja mówić w żargonie zapomniałam, ja zawsze źle mówiłam... to mi trudno, nu i wstyd.

— Nu, to dziwna rzecz, ażeby ruski człowiek nie mógł się tu rozmówić... temu trzeba zaradzić, tak nie może być dłużej, od czego jest ruski rząd? Jak on może pozwalać na krzywdę Ruskich?

— Aj, poco ja tobie mówiłam o tem? Ty, Mojsze, nie narażaj się, ja sobie poradzę sama... ja może znajdę Ruską do służby.

— A mówiłaś, że niema.

— Jak tu tyle urzędników i oficerów, to muszą mieć ruską służbę, jakby oni mówili?

— Nu, to szukaj... a gdzie Sasza?

— On się uczy i Sonia także, tylko Aleksy nie wrócił jeszcze... a może ty głodny?

— Jabym coś zjadł?

— Zaraz będzie kolacya.

Wkrótce zasiadła do stołu cała rodzina. Ojciec, stary Fiszkun, ze wszystkich dzieci najbardziej miłował i szanował Saszę, za jego szczerość, prawdomówność i uczucie.

— Sasza, gdzie ty byłeś dzisiaj? — spojrzał z uśmiechem przyjaźni — ja ciebie zdaleka widziałem.

— Oglądałem miasto... ludzi... trzeba przecież poznać miejsce, gdzie mamy żyć.

Ojcu serce rosło przy tej odpowiedzi i spojrzał porozumiewawczo na żonę, czy podziwia mądrość syna, lecz ona była zajęta krajaniem pieczeni i prawdopodobnie nie słyszała słów Saszy, to było mu nieprzyjemne i rzekł surowo:

— Malciu, dlaczego z nami nie rozmawiasz?

— Zaraz... tylko przygotuję kolacyę dla Aleksego, on będzie głodny.

— Nu, Sasza, — zwrócił się do syna — co ty widział?... Prawda, że Moskwa to miasto, a co to Warszawa? — wydął grube usta wzgardliwie — to mała dziura gubernialna, ani handlu, ani przemysłu.

— Co ja mogę wiedzieć o handlu i przemyśle? ale ruch tu nadzwyczajny, sklepy prześliczne, a ludzie uprzejmi, grzeczni... to cywilizacya europejska.

— Co ty mówisz, Sasza? — śmiał się głośno — jaki ty młody! Oni są grzeczni, bo boją się policyi, a ta jak mówisz cywilizacya i porządki, to z rozkazu oberpolicmajstra.

— A czy niema policyi w Moskwie? — powiedziała nieśmiało Sonia.

— Ty nie rozumiesz tego, — rzekł ojciec obojętnie — mów ty, Sasza.

— Sonia ma racyę, — odpowiedział nieśmiało — cywilizacyi nie robi policya, ani ona uczy grzeczności. To zasługa i właściwość narodu.

— Aj, aj, śmiać mi się chce, — mówił Fiszkun, pijąc z chlipaniem herbatę — jaki naród? co za naród? Oni nie mają ani handlu ani przemysłu, oni muszą być Ruscy, jeśli chcą żyć. Ty siedzisz Sasza za dużo nad książkami, tobie czas żyć.

Wtem wszedł Aleksy, zły, chmurny i nie witając się, zawołał z progu:

— Jest co jeść... Głodny jestem...

Usiadł za stołem, spojrzał na zimną pieczeń nałożoną mu przez matkę na talerzu i rzekł drwiąco:

— Co to za kolacya? Czy ja robotnik? — odsunął talerz — nie ma nic gorącego?

— Zjedz pieczeń, ona dobra, — powiedziała matka potulnie — kucharka wyszła dzisiaj.

— To ją przepędzić! Od czego ona jest, jeśli nie od gotowania? — mówił gniewnie.

— Aleksy! Czego ty się rozbijasz? — zrobił uwagę ojciec.

— Czego? Gdyby ojciec tak się nagonił cały dzień i nie miał co zjeść, czy byłby ojciec dobry?

— A nie widzisz, że i ja to jadłem, i Sasza i matka?

— Wam może to smakować, ale nie mnie, ja się napracowałem.

— Nu, zjedz Aleksy, jutro będzie gorąca kolacya — łagodziła matka.

Aleksy przysunął talerz, jadł łapczywie, mlaskając głośno językiem.

— I co ty zrobiłeś w mieście? — spytał ojciec.

— Znalazłem interes... bardzo dobry... świetny!

Nu to szczęśliwie, — mówił ojciec niedowierzająco — jakiż to?

— Zaraz! — przełknął głośno kawałek mięsa  — to jest interes platerowy.

— I ty mówisz, że dobry? — pokręcił głową z powątpiewaniem — i ja o nim myślałem, ale to żaden interes dla mnie.

— Może dla ojca, ale dla mnie to gruby — zaśmiał się.

— Co ty mówisz ?... Wszystkie wielkie firmy biorą wprost z fabryki i ona ma tam swoje sklepy.

— Nu, i co z tego?

— Jaki ty możesz mieć procent z tego interesu? Fabryka tobie odda towar po tej cenie, co eksportuje... a gdzie patent? sklep? obsługa? To żaden interes.

— On jest, — uśmiechnął się — a ojciec przystąpi do spółki?

— Alboż ja wiem? Ja ciebie chcę wpierw wysłuchać.

— Nu, dobrze... to jest taki interes. Ojciec wie, że mam stosunki w Rosyi i ja kupcom będę taniej towar wysyłał, aniżeli fabryka sama, czy oni nie będą brali u mnie?

— To możliwe... ale co ty masz na tem? — zaśmiał się — same tylko straty. Czy nie tak?

— Może kto inny? Może nawet ojciec, ale nie ja — zaśmiał się pełen dumy.

— Nu, jakim sposobem? — spytał zaciekawiony ojciec.

— Ja powiem, ale ojciec nie weźmie się do tego interesu, dobrze?

— Nie wezmę.

— I to wielki sekret... Ja już dawno myślałem, że towar platerowany to dobry interes, a z Warszawy dużo idzie tego towaru. Nu i poszukałem galwanizera...

— Kto taki?

— Ten, który posrebrza i od niego ja się dużo dowiedziałem... jeśli fabryka daje dziewięćdziesiąt albo i pięćdziesiąt procent srebra na posrebrzanie, ja mogę dać dwadzieścia pięć... nu, trzydzieści procent. Ja sobie fasony sprowadzę takie same i czy to kto pozna, jak ja posrebrzyłem?

— Ja już ciebie rozumiem, — zawołał ojciec z radosnem uznaniem — a masz już galwanizera?

— Co nie mam mieć? Ja go wyszukałem...

— Nu, ty masz spryt... u ciebie głowa do interesu.

— A ojciec przystąpi do spółki?

— Nie... ja mam na myśli lepszy interes, ale dla ciebie na początek dobry i ten.

Matka patrzała na Aleksego w niemym zachwycie i aż potrząsała głową z podziwu, natomiast Sasza i Sonia siedzieli chmurni i bardzo poważni. Ojciec zauważywszy tę minę swego ulubieńca rzekł tonem pocieszenia:

— Ty, Sasza, nie potrzebujesz się martwić... i ty znajdziesz taki, a może i lepszy interes.

— Sasza!? — zaśmiał się Aleksy — jak interes będzie wydrukowany w książce, to on jeszcze się namyśli.

Sasza poczerwieniał, rzucił niechętne spojrzenie na brata, przygryzł wargi i milczał.

— Sasza, dlaczego nic nie mówisz? — dopytywał się ojciec.

— Co ja mam mówić? — wzruszył ramionami — to Aleksego interes, jego ucziwości i sumienia.

— Tak jest! — zawołał Aleksy — to mój interes i ja nie pytam ciebie i twojej głupiej zarozumiałości.

— Aleksy, poco ten krzyk? — uspokajał ojciec — on przecież twój brat. Nu, Sasza, powiedz, co ty myślisz?

— Poco? — mruknął zniechęcony.

— Ja chcę wiedzieć, — rzekł ojciec — ja cię proszę.

— Powiedz! — szepnęła zarumieniona Sonia. Sasza spojrzał śmiało na ojca, na Aleksego i zaczął gorączkowo:

— Co tu długo mówić? To co chce zrobić Aleksy, jest nieuczciwe względem fabryki, kupców i odbiorców... on ich oszukuje!

— Cicho, ty głupcze, ty waryacie, ty wyrodku! — wrzasnął Aleksy z błyszczącemi oczyma — taki dureń będzie mnie uczył, co to interes? Czy ja się mieszam do twoich książek? czego chcesz odemnie?

— Cicho! cicho!—podniósł rękę ojciec — Aleksy milcz!... Sasza, ty mi powiedz, co to jest nieuczciwość ?

— Nieuczciwość?... jeśli ja ze świadomością wprowadzam w błąd i narażam na stratę drugiego.

— Nu, dobrze... a ty kim jesteś? Czy ty niemiec? francuz?

— Ja?... żyd.

— Dobrze... a jak ty w Rosyi idziesz ulicą, ty udajesz Ruskiego i z mowy, i z ubrania, i z chodu twego, czy ty nieuczciwy? Czy ty nie wprowadzasz w błąd drugiego?

— Nie... ja tylko nieszczęśliwy, że nie mogę być sobą i ten drugi nic na tem nie traci, że nie wymyśla mi od żydów.

— Co ojciec będzie gadał z takim głupcem? — zawołał Aleksy.

Ojciec, chmurny, widocznie silił się na argumenta, syknął na Aleksego, ażeby milczał, wreszcie z rozjaśnionem czołem zawołał:

— Ty nie wiesz, Sasza, co to handel co? interes?... Spytaj ty każdego z kupców naszych, czy to nieuczciwie obniżyć sprytnie cenę towaru, bo kto tu traci? Fabryka z powodu mniejszego obrotu, zamiast pięćdziesiąt procent zarobi mniej o jeden, o dwa, kupiec zamiast trzydziestu będzie miał dwadzieścia osiem, a jeden i drugi nawet się tego nie domyśla, że pośrednik przez swój spryt nietylko nie stracił, ale zyskał kilka procent. Gdzie tu nieuczciwość?

— Nu, a ten, który kupił zły towar, czy on nie jest skrzywdzony? — odezwała się zarumieniona Sonia.

Ojciec nie bez zdziwienia spojrzał na córkę, Aleksy uśmiechnął się wzgardliwie, tylko Sasza szepnął:

— Ty prawdę mówisz.

— Soniu! — zawołał ojciec z surową powagą — u nas niema zwyczaju, ażeby żony, cóż dopiero córki, mieszały się do interesów męskich... to nie wasza rzecz, nie wasza głowa. Ty, bierz przykład z matki... ale ja tobie na ten jeden raz daruję i odpowiem... Kupiec nie może brać odpowiedzialności za mądrość lub głupotę kupującego, od czego on ma swój rozum?

— Aj, aj, ona chce, — zaśmiał się Aleksy — ażeby kupiec ją zapytał, czy ty mądra, czy głupia? czy wiesz, co kupujesz? naco ci ten towar?... dopiero byłby ładny interes! — śmiał się głośno, tak samo ojciec i matka.

Soni zakręciły się łzy w oczach, wstała, ażeby odejść, równocześnie z nią wstał Sasza, a ojciec:

— Sasza, ty zostań, tobie nauka potrzebna... Sonia, jak chce, niech idzie, ją mąż nauczy.

— A będzie to ciężka praca — zaśmiał się Aleksy.

Sasza usiadł na swem miejscu i patrzał obojętnie przed siebie.

Fiszkun począł z Aleksym bardzo ożywioną rozmowę o przyszłym sklepie z platerowanymi towarami, o możliwych zyskach, o procentach, o drogach zbytu, o zawiązaniu stosunków kupieckich.

Dopiero gdy przyszła sprawa kapitału obrotowego, wszczął się głośny spór i ojciec wciągnął Saszę na świadka, iż nie może ryzykować kapitału żądanego przez Aleksego.

— Nu, powiedz sam, Sasza, czy ja mogę w taki słabo procentujący interes wkładać wielki kapitał?

— Ja nie dałbym i kopiejki do tego interesu — odpowiedział Sasza z naciskiem.

— Pewno dlatego, że nieuczciwy — zadrwił gniewnie Aleksy.

— To swoją drogą, ale prócz tego interes sam niepewny i pachnie sądem, procesem, kryminałem.

— Aj, aj, jaki ty mądry! — kpił Aleksy — ty idź do swoich książek, bo aż mi niedobrze słuchać głupoty takiej.

— Daj spokój, Aleksy, — zawołał ojciec — niech Sasza powie... Nu, gadaj!

— Ja powiem... Czy ty, Aleksy, myślisz, że fabryka taka głupia i nie zacznie dochodzić, jakim sposobem ty oddajesz jej wyroby z twoją stratą? Ona może kupić u ciebie tuzin łyżek czy widelców i zaraz pozna fałszerstwo, a wtedy co będzie?

— Czy słyszy ojciec, jaki on mądry!? — zaśmiał się Aleksy — jak ty się nie znasz na interesie, to poco gadasz?

— Nu, on źle nie powiedział — rzekł ojciec.

— A teraz ja go nauczę rozumu — śmiał się Aleksy. — Najpierw, zanim fabryka spostrzeże ubytek odbiorców, już opłaci mi się interes... dalej to, że w sklepie będę miał ich wyroby i u mnie wszystko będzie w porządku; nu a po trzecie, wiedz, że za towar odpowiada kupiec a nie składnik, którego kupujący nie zna. Towar mógł zmienić kupiec albo kupujący, a nie ja, bo u mnie porządek. Rozumiesz?

— Nu, Sasza, ty przyznaj, że Aleksy mądry i przewidujący — powiedział ojciec z uznaniem.

— Może dla innych, ale nie dla mnie. Pierwszy lepszy przypadek może go zdradzić przed fabryką...

— Chyba ty dasz znać fabryce — przerwał mu gniewnie Aleksy.

— To ty masz duszę donoszczyka i szpiega, kiedy mnie posądzasz — zawołał Sasza z błyszczącemi oczyma i wstał z krzesła.

Porwał się i Aleksy krzycząc:

— Ja ciebie nauczę!

— Sza! Sza! Cicho! — zawołał ojciec stając między synami.

Na ten krzyk wbiegła matka i zawołała z progu:

— Aj, co to za gwałt!

— Sasza! — rozkazał ojciec —ty idź z pokoju, Aleksy jest starszy, ty go obraziłeś — a po wyjściu Saszy zwrócił się do Aleksego surowo: — Jak ty śmiesz na brata rękę podnosić! On młody, on gorący, i ty pierwszy powiedziałeś mu brzydkie słowo.

— Ojciec zawsze za nim — mruknął chmurny Aleksy.

— Nie, ja tylko sprawiedliwy, — i ciężko wzdychając, usiadł — ach, co ja mam z temi dziećmi! Co za kłopot!? I dlaczego oni nie są zgodni? dlaczego?

Matka,patrząc ze współczuciem na Aleksego, powiedziała tonem wymówki:

— A czy ja ci nie mówiłam, Mojsze, nie dawaj go między goimów, do gimnazyum... nu, i z niego dziwak wyrósł, ale jak on zmądrzeje, to się poprawi.

— Co ty mi gadasz takie rzeczy, — obruszył się — ja sam wiem o tem najlepiej.

Nastało dłuższe milczenie, przerwał je Aleksy:

— Ojcze, nu, a mój interes?

— Nie dziś, ja nie mam głowy do tego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej