Kazimierz Laskowski

LITWAKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

LITWAKI

Powieść spółczesna.

Laskowski Kazimierz

WSTĘP.

Słońce chyliło się ku zachodowi, zanurzając się za sinawą chmurę i złocąc jej wystrzępione, nierówne brzegi błyszczącym, jakby z płynnego metalu ulanym, rąbkiem. Dachy stacyjnych zabudowań czerwieniły się jasno w blaskach tej pozłoty, której promienie nad samym peronem mąciły kłęby czarnego dymu, dobywającego się spiralnemi skrętami z komina lokomotywy, stojącego u podjazdu pociągu.

Pociąg dopiero co stanął. Jeszcze drżały w powietrzu ostre tony "pierwszego dzwonka''. Z wagonów wysiadali pasażerowie, w oknach spuszczano szyby, wychylały się głowy podróżnych, na stopnie wchodzili chłopcy bufetowi, niosąc tace pełne szklanek gorącej herbaty, przeciskali się przez tłum przekupnie pomarańcz, pierników i czekolady, dwóch "gazeciarzy" defilowało przed wagonami, pilnie patrząc w okna, czy ktoś nie zażąda dziennika, jakiej ilustracji, lub szczypty drukowanego za parę groszy humoru.

W oknie jednego z zielonych trzeciej klasy wagonów ukazała się właśnie wyrazista twarz o rysach ostrych z wydatnym nosem nad pąsowemi, grubemi ustami, dokoła których wił się bujny, czarny, kędzierzawy zarost. Czasem przenikliwe i trochę zaczerwienione w obwódkach oczy patrzyły z tej twarzy na snujący się po peronie tłum, ruchliwie prześlizgując się z jednej postaci na drugą.

Pogardliwy uśmiech skrzywił usta podróżnego.

— Naczynajet-sia Polsza!... — mruknął.

— Sug mal Borysower — my tu długo będziemy stoić? — zabrzmiało za nim szybkie, nerwowe pytanie.

Borysower odwrócił się wolno do wnętrza wagonu. Na drewnianych ławkach siedziało tam trzech jeszcze pasażerów. Dwaj z nich ubrani byli w długie, ciemne paltoty różniące się od chałatów tylko surdutowym u szyi fasonem i materjałem, na głowach zaś mieli czarne, letnie czapki — trzeci miał na sobie ciemno-bronzowy marynarkowy garnitur, zielony krawat i miękki kapelusz.

Borysower popatrzył na nich zwolna.

— Panu się bardzo śpieszy, panie Ustman? — rzekł do pasażera w bronzowym garniturze.

— Dlaczego się niema śpieszyć? — odparł Ustman, wstając. — Tyle czasu się jedzie, jedzie i nie można dojechać! Kości już bolą... nudno!

— Jeszcze całą noc trzeba jechać — westchnął jeden z siedzących.

— Ja pójdę kupić gazetę! — rzekł Ustman, wychodząc na wagonowy kurytarzyk.

Borysowicz usiadł i zsunął czapkę na tył głowy.

— Gorąco jest!... — sapnął, ocierając spocone czoło. — Marszeles? czy wy Gitlowicza wliczacie do siebie?

— A kogo mam zaliczać? — odpowiedział Marszeles, — mały, niskiego wzrostu żyd z siwą, żółtawą na końcach brodą i, wsparłszy ręce na parasolu, począł pilnie patrzyć w oczy Borysowicza wypłowiałemi źrenicami koloru rozwodnionego wina rodzenkowego.

— Zaliczajcie sobie!.. ja przecie nic nie mówię... rzekł Borysowicz — ale wy Gitlowicz przyjdźcie jutro do mnie zaraz po południu — ja was poznam z Katzemgoldem; nie trzeba tracić czas!

— Co mamy tracić czas? — zawołał Marszeles — ja jemu pierwszy powiedziałem, że ja jego zaprowadzę do Wawrendufta!

— Co jest Wawrenduft?

— A co jest Katzengold?

— Wy, Marszeles, potrzebujecie spokojnie słuchać. Ja wam zaraz powiem co jest Katzengold, to wy sami zmiarkujecie, że Wawrenduft to nic jest.

— A różnice! — syknął Marszeles, nerwowo podskakując na ławce — jak wy chcecie żeby Wawrenduft był ganef, to on zaraz ma być ganef?

— Sss! żeby on był chociaż porządny "ganeff" ale nie jest! wy chcecie wiedzieć, Marszeles? to ja powiem! on jest "gekeszenes ganef"! *) to wy chcecie do niego prowadzić taki porządny kupiec jak Gitlowicz, żeby on z nim zrobił interes! Marszeles zerwał się z ławki.

— Żeby ten pociąg nie ruszył z miejsca, jeżeli to jest prawda! — zawołał.

Ale Borysower wyciągnął rękę i ujął go za ramię.

— To jest prawda! i dlaczego wy chcecie, żeby ten "pojezd" się nie ruszył? on się właśnie ruszy! a wiecie dlaczego? bo potrzebno jest, żeby my jechali dalej spokojnie — i potrzebno jest, żeby Gitlowicz zrobił solidny interes z Katzengoldem, a nie z naszym Wawrenduftem!

— Dlaczego to jest potrzebno?

— Ja wam powiem. Ja to już mówiłem Gitlowiczowi, ale ja jemu nie powtórzę, a wy słuchajcie bo wam zarobku nie da ani Wawrenduft ani Katzengold tylko sam Gitlowicz.

— Ja słucham! ale mnie jest dziwno...

— Może być i dziwno — to nie kosztuje! wy słuchajcie Marszeles, to wam nie będzie dziwno. Wy mi powiedzcie najpierw: czy Gitlowicz jest porządny kupiec?

— Oj joj! dlaczego on niema być porządny? on jest bardzo porządny!

— I bogaty?

— Bogaty? — jakby on nie był bogaty, toby nie był porządny! czy to można być bidnym i porządnym?

— Un nie jest bidny. On nawet jest bardzo nie bidny.

— Wiadomo! co z tego ma mieć Wawrenduft?

— Nic nie potrzebuje z tego mieć! Wy nie skoren, Marszeles, wy zarobicie i tak! ja wam powiadam!

— Z jakim sposobem?

— Gitlowicz potrzebuje zrobić dobry interes! a sieher genef!

— A soj! a ganz sieher geneff? — wtrącił się milczący dotąd Gitlowicz — a geszeft bez wsiakowo rysku!

— Wy słyszycie, Marszeles? Gitlowicz wam sam powiada! słuchajcie dalej: co ma Wawrenduft? on ma sklep. Ten sklep trochę idzie, a trochę stoi.

— Un ma towary...

— Ma. Ja żiczę moje wrogi taki towar. Ten towar co on go ma, jest ganz git na plajtę ale jest ganz szlecht na handel! Wszystkie jego sąsiady mają takie same sklepy. Co on może targować? całkiem nic?

— Jak Gitlowicz z nim zrobi szytwę **)...

— Gitlowicz z nim nie zrobi szytwę. Gitlowicz potrzebuje zrobić szytwę na taki geszeft, co idzie i będzie szedł.

— Kanieczno! — wtrącił Gitlowicz.

— Katzengold właśnie taki interes ma — ciągnął dalej Borysower — on ma damski bławatny towar i do niego na Nalewki przychodzą kupować katolickie kobity z całego miasta. On zarabia siedemdziesiąt procent — czasem więcej.

— To po co on potrzebuje szitwes?

— On potrzebuje szitwes, bo on chce zrobić duży ruch. On potrzebuje wziąć nowy drugi sklep i sprzedawać gotowe konfekcje. On potrzebuje na początek sprowadzić z Berlina trochę modele i posadzić dziesięć, piętnaście może dwadzieścia krawce i szwaczki, coby na te modele szyły gotowy towar z jego materjału. To on sprowadzi dwa modele na każdą rzecz a sprzeda dwadzieścia! I to będzie wszystko recht zagraniczne, sprowadzane Mode-Waaren! wszystkie katoliczki będą u niego kupować, bo on będzie dawać o 15 może 20 procent taniej od inne katolickie kupce, a będzie zarabiać na tem swoje sto procent, może więcej! Teraz to wy rozumiecie Marszeles, że on potrzebuje to zrobić?

Marszeles przymrużył oczy. Myślał. Myślał i obliczał, kiwając się zlekka. Borysower i Gitlowicz patrzyli na niego w milczeniu.

— Co ja na tem zarobię? — spytał w końcu cicho.

— Co wy możecie zarobić?

— Ja wim?

— Ja też nie mogę wiedzieć! Sugt a wort!

— Wy mnie dacie czwartą część z tego co dostaniecie od Katzengolda.

— Ujj! czemu wy nie chcecie 50 procent?

— Ja chcę 25 procent!

— Co jest 25 procent? skąd wy wiecie co może dać Katzengold? On nie da prawie nic!

— To wy mi z tego dacie 25 procent!

— Ja wam dam 10 procent!

— Ja potrzebuję 25 procent!

— Co jest "potrzebuję"?! jakbym ja wam nie powiedział, wy nie dostalibyście nic!

— To mnie by dał Wawrenduft...

— Co taki ganef może dać? Ujj, Marszeles, wy jesteście jak dziecko! Wy wierzycie na taki Wawrenduft! ja wam dam 15 procent — ostatnie słowo!

— Wy możecie dać 25!

— Żeby moje wrogi tak mogli! ja wam dam 16!

— Ja wam co powiem Borysower — wy dacie 20 a Gitlowicz da 10...

— Co znaczy? za co ma dać Gitlowicz?

— Za szytwę!

— Joch git niszt! — rzekł Gitlowicz.

— Wus sugt ir? za co wy nie chcecie dać?

— Joch git niszt!!

— Un nie może dać nic! on przyjeżdża z Rosji do nasze kupcy i daje swoje pieniądze, żeby my mogli się bronić przed gojami — jemu nie potrzebno dać nic!

— To jest gadanie! on zrobi geszeft, co żaden goim będzie miał te zyski...

— Wus wolt ir? jakby on nie miał zrobić, toby on nie przyjeżdżał do nas! ale jemu wigoniali stamtąd!

— To przez tego my jemu dajemy interes!

— On nie może dać nic!

— Da! ja nie magu! — rzekł Gitlowicz. Wtem na peronie ozwał się drugi dzwonek.

Jeszcze nie przebrzmiał jego głos, kiedy tuż pod ścianą wagonu rozległa się zmieszana wrzawa głosów, wśród których górował jakiś chrapliwy dyszkant.

— Ustman? — zawołał, wstając Borysower — wus schrajter?? i wychylił się z okna.

U stopni wagonu stała zbita gromadka ludzi, otaczająca roznosiciela gazet i Ustmana. Błyszczące oczy, zarumienione gniewem policzki, kilka ściśniętych w kułak pięści, znamionowały jakąś sprzeczkę. Ustman zaperzony starał się dostać na stopnie wagonu.

Borysower wybiegł na korytarz. Za nim podążyli Marszeles i Gitlowicz.

— Wus ist k'szejn?... — zawołał Borysower, stając u wyjścia.

— Bezparjadok! — wołał zaperzony Ustman — sumaszedszyje! rugajut mienia! bijut'!

— W czom djeło? — zapytał Gitlowicz.

— Chciałem kupić gazetę — "Warszawskij Dniewnik" — tłomaczył Ustman po rusku — "gazetczik" nie miał! powiedziałem mu, że to "nachalstwo" sprzedawać "polskije żurnały" a ruskiej gazety nie mieć! A on się stawia!

— Nieprawda! wymyślał chłopakowi! jakie prawo ma! p.. ch jakiś! nie chce czytać polskiego pisma, to niech nie kupuje! ale wara mu wymyślać! cóż to on?! Naczelnik jaki? — wołali wszyscy jeden przez drugiego. Pięści wyciągały się coraz bliżej. Biedny "gazeciarz" płakał, mówiąc, że go potrącił Ustman.

Borysower puścił w ruch język — posypały się znów łajania z obu stron.

Z drzwi, prowadzących na prawo z kancelarji stacyjnej, wyszedł żandarm. Spojrzał na rozjątrzoną gromadkę i zaczął ku niej zwolna iść.

 — Kimt rajn! — zawołał Borysower, szarpiąc Ustmana za ramię. Ten i ów się obejrzał. Zaczęli się cofać. Wtem rozległ się gwizd lokomotywy — jęknął dzwonek stacyjny — odpowiedziała świstawka zawiadowcy — pociąg ruszył.

Do przedziału wracali zaperzeni, zziajani, szwargocząc zaciekle, Borysower i Ustman. Za nimi zwolna wszedł Gitlowicz i Marszeles.

 — To jest napaść! rozbój! gwałt! — wołał Ustman, — a policja nic nie mówi takim łajdakom! Oh!! żeby tak u nas w Smoleńsku! poszliby do kryminałut wsie! albo w Sybir!..

Jakiś pasażer przechylił się drugiego przedziału. — Nie trzeba, mój panie wymyślać nikomu od polaków! tu polski kraj! i polski naród!

 — Czto? Polsza?! at udiwitielno! — zawołał Ustman — ja ruskij! i ja tu ruską koleją jadę! za rosyjskim pasportem! czto dla mienia paljaki! nie znaju! nie choczu znat'!

Pasażer uśmiechnął się.

 — Pan ruski? — rzekł — a wolno spytać czy — chrzczony?

Ustman obrócił się gwałtownie plecami i siadł — mrucząc coś pod nosem. Ale Borysower wstał. Zmierzyli się oczami z podróżnym.

 — A wy czto? spytał. — Wam kakoje dieło mieszatsia?

 — Ja podróżuję, jak pan! — odrzekł pasażer spokojnie — i proszę żeby w wagonie nie robić hałasu i nie obrażać nikogo. Jeżeli panowie się nie uspokoicie na najbliższej stacji wezwę żandarma. Jestem urzędnikiem państwowym i — rosjaninem.

Borysower usiadł. W przedziale, gdzie jechał, zapanowała cisza.

Dopiero po długiej chwili czterej potomkowie Mahabeuszów zaczęli szeptać.

 — To jest kraj rozbójników! — żalił się Ustman.

 — Tsss! oni tylko lubią krzykać! uspakajał go Borysower.

 — W Warszawie takie same polaki są?

 — Są takie, są jeszcze inne. Co panu zależy? pan ich nie będzie widział!

 — Jakto nie będę? jak ja będę redaktorem nowe żargonowe gazetę, to ja muszę...

 — Nic pan nie musi. Pan potrzebuje mieszkać w nasze miasto.

 — Nie w Warszawie?

 — W Warszawie, tylko na Nalewki, albo na Dzikie, albo na Gęsie, albo na Chłodne... jeszcze nie cała Warszawa nasza jest. Ale połowa jest nasza. Tam pan będzie mieszkał, tam pan będzie pisał — na nich!

 — O! na nich to ja będę!.. a oni nie będą się na mnie rzucić?

 — Z jakim sposobem? oni nie będą rozumieć, nie będą nawet wiedzieć... oni głupie są! tylko krzykać dużo lubią bardzo!

 — A zarobić na nich można?

 — Hörszte, Marszeles? — pan Ustman się pita czy można na polaki zarobić?

 — A na kim będzie można jak nie na nich: to nie jest "można" — to jest "potrzebno"! jakby nie było na świecie polaki, to z czego by my żyli?

Ustman zatarł ręce.

 — To jest dobrze! — rzekł — nasze w Rosji też tak myślą i wszystkie się wybierają tu jechać!

 — O wa! wystarczy miejsca! tylko one muszą razem z nami robić wszystko! a szitwe soł sajn?

W cieniu wieczornym, zalegającym wnętrze wagonu, poruszył się gruby Gitlowicz.

 — Uwidim! — rzekł zwolna — kto będzie mądry, ten będzie górą!

 — Wus sugt ir?... — spytał Marszeles — co znaczy "górą"?

 — Co ma znaczyć! — zawołał prędko Borysower — my jesteśmy najmądrzejszy naród na cały świat! A kto ma być górą? my! a kto będzie dołem? ten co jest głupi! a kto jest głupi? nie trza wam tego powiedzieć, Marszeles! wy to sami wiecie!

 — No, ja wiem...

Umilkli. Pociąg pędził wśród naszych równin co od białego Niemna pasmem szerokiem tęskniącej za przeszłością ziemi ścielą się aż w mazowieckie piaski — mijał bory sosnowe i mokre łąki i rdzawe wrzosowiska i łubinu poletka kwieciem żółtem czy niebieskiem pokryte — uciekał od chat strzesznych, co rzędami przysiadły na okrajkach borów, na karczowiznach poleśnych — toczył się żelazną wstążką szyn, wioząc w serce kraju forpoczty jego pasożytów...

*) Gekeszenes ganef = złodziej kieszonkowy; termin złożony z hebrajskiego rzeczownika "ganef" (złodziej) i z polskiego "kieszeń", użytego w niemieckiej formie czasownikowej z suffiksem "ge" cz. dokonanego.

**) Szytwa=spólka.

I.

PIERWSZA MANUFAKTURA.

Na stole nakrytym kolorową serwetą w duże desenie stały wyczyszczone, błyszczące, mosiężne siedmioramienne świeczniki, obok nich również błyszczące kubki, solniczki i oliwiarka z plateru, a na środku rżnięta szklanna karafka, w trzech czwartych nalana żółtawym przezroczystym płynem.

W cieniach przedwieczornego zmroku, ciemnawą plamą rysował się na węższej ścianie pokoju wysoki rzeźbiony kredens, szafy obszerne zajmujące drugą, dłuższą ścianę, stolik, samowarnik i kilka krzeseł, wśród których królował wysoki i szeroki, skórą czarną obity fotel.

Na fotelu siedział starzec z białą brodą i białemi krzaczastemi brwiami, z pod których patrzyła w okno para oczu wyblakłych, dużych ale pełnych rozumu i snadź kiedyś, może jeszcze niezbyt dawno, umiejących błyszczeć.

Ręce starca, wysunięte do połowy dłoni z rękawów lśniącego, jedwabnego chałata, pieściły palcami politurowane poręcze fotelu, a nogi w kozłowych, starannie wyczyszczonych butach, spokojnie opierały się o jego podnóżek.

Cała postać miała w zewnętrznym wyrazie, nietylko twarzy ale całego ciała, pewien akcent spokoju i zadowolenia.

Ten sam akcent czuć było w całym pokoju.

Stare, starannie utrzymane meble, pewien dostatek, nie rzucający się w oczy jaskrawością form, ale znaczny w solidność wszystkiego co otaczało, dawał wrażenie, że w pokoju tym i reszcie przyległego mieszkania, widocznego przez uchylone drzwi, mieszkają ludzie, którym życie układa się w monotonną może, ale zupełnie zrównoważoną kolej, co rano i co wieczór niosącą z góry przewidziane i obliczone środki do regularnego życia.

Cisza była w tem mieszkaniu i spokój, a nie mąciły jej nawet odgłosy z podwórka, na którem tego wieczoru nie było nawet gromadki hałaśliwie bawiących się dzieci.

Dom był duży i kilkopiętrowy, z oficynami, ale mieszkali w nim sami prawie żydzi, w chwili więc rozpoczynającego się święta szabasu milkły zewnętrzne objawy ich życia, skupiało się wszystko przy rodzinnych, świątecznem jadłem zastawionych stołach.

Zegar ścienny szafkowy uderzył poważnym miarowym tonem szóstą godzinę i na dźwięk tych uderzeń starzec podniósł głowę opuszczoną lekko na piersi, wyprostował się i obejrzał.

W oknach przeciwległych jego mieszkaniu zabłysło światło. Zrazu jedno — potem drugie wyżej — znów dwa i znów jedno zajaśniało okno.

Starzec dźwignął się z fotelu, postąpił krok naprzód, wyprostował się i uśmiechnął.

— Szabes!. szepnął do siebie.

Podszedł do komnaty, gdzie między różnemi drobiazgami leżało pudełko zapałek wziął je i potarłszy zapałkę, począł zapalać świece w świeczniku.

— Szabes!... mruczał — jeszcze jeden szabes... niech Bogu będą dzięki...

W chwili, gdy zapalał trzecią już świecę, drzwi wiodące do przedpokoju lekko się uchyliły i w niepewnem jeszcze świetle ukazał się na progu pokoju drugi żyd, wysoki, szczupły, zgarbiony nieco, ubrany starannie z brodą i włosami przypruszonemi szronem siwizny.

— A giten szabes, Morgenglansowi! — rzekł od progu.

— A giten tug, Lejzor! — odrzekł starzec — przychodzicie w samą porę, zaraz siądziemy do obiadu! Chodźcie! siadajcie!

Lejzor wszedł i uścisnął podaną sobie rękę gospodarza, potem w milczeniu usiadł pod oknem na sofie.

Morgenglans skończył zapalać świece i podszedł do drzwi uchylonych.

— Chane! — zawołał — już się świeci! czemu oni się nie schodzą?

— Zaraz przyjdą. Zaraz! — odpowiedział mu głos kobiecy — czego wy się o nich martwicie? oni przyjdą!

Starzec usiadł obok gościa.

— Moje dzieci nigdy nie mają czasu skończyć interesów przed szabasem! — westchnął.

— Wy nie narzekajcie, Morgenglanz! — rzekł Lejzor — wasze dzieci dobre są i was szanują! i do handlu oni mają wielkie szczęście!

— Ja wiem — ale one zadużo o handlu myślą.

— Co jest zadużo?

— Zadużo jest więcej jak prawie...

— To wy się o to potrzebujecie martwić? jak one będą miały trochę więcej to wam szkodzi? na majątek nigdy nie jest "prawie!"

— Majątek potrzebny jest, bardzo potrzebny jest, ale, jak on już jest, to należy się myślić trochę o modlitwie i o Panu Bogu?

— Ja was nie rozumiem, Morgenglans! Czy wasze dzieci nie myślą o Panu Bogu?

— Trochę za mało!

— Te! te! co jest zamało? one młode są — jeszcze mają czas? one teraz muszą pracować na swoje dzieci, na wasze wnuki! wy myślicie to mało kosztuje? one posyłają młodszy syn do szkoły i córki też do szkoły! to kosztuje!

— Bardzo dużo kosztuje!

— Tego nie potrzebno liczyć. Kosztuje? stać wasze dzieci na to? a potrzebno jest żeby się wasze wnuki uczyły, żeby mogły umieć to samo co goje umieją, żeby potem mieli dobry los i żeby im się wiodło!

— Czy wy Lejzor wasz syn też posyłaliście do szkoły na uczenie?

— Ja nie miałem w mój majątek tyle, żeby za to płacić! Ale jakbym ja miał tobym ja jego posyłał! możeby żył jeszcze do tej pory na moją pociechę — a tak zostałem sam jeden!

— Co to do tego ma! Pan Bóg tak chciał i basta! ale ja się was pytam dlaczego was rodzice nie posyłali do szkoły? wy z chederu poszliście odrazu do sklepu i ja także!

— Wtenczas tak było a dzisiaj inaczej! a może ja bym nie był stracił majątek, jakbym ja był uczony?

— A ja straciłem?

— Wyście byli od razu bogate, Morgenglans!

— Co znaczy bogate? Ja dostałem od ojca firmę i trochę towaru — może na 6, 000 może na 7, 000! A ja mało dorabiałem?

— Ja wiem! wy jesteście pierwszy kupiec na całe Nalewki! Wasz syn prowadzi wasz sklep, a wasze córki też mają sklepy fajn i są porządne kupcowe! was teraz stać na trzysta tysięcy! wszyscy wiedzą!

— Widzicie! a to ja dorobiłem sam, bez żadne uczenie!

To mówiąc, starzec zerwał się i zaczął chodzić po pokoju.

— Ja wam powiem, Lejzor — zaczął znowu — że świat teraz całkiem się przewraca! Wszystkie żydy teraz tylko o tem myślą, żeby mieć duże, ładne sklepy na pryncypalne ulice, z lustrami, z kanapami, ze złoconami szafami! im nie dosyć teraz handlować tu, na Nalewki, gdzie tyle lat handlowały ich ojce i dziadki! one chcą zaraz siedzieć na Teatralny Plac na Marszałkowskie, na Nowy-Świat!

__ Dlaczego oni tego nie mają chcieć?

— Oj Lejzor! wy się pytacie? wy jesteście jak małe dziecko!

— Dlaczego?

 — Bo wy nie rozumiecie, że nasz handel stąd wyszedł, tutaj urósł i tu powinien zostać! Przez tyle lat chodzili do nas kupować tutaj i dobrze było! a jak żyd wynosi się stąd w nowe dzielnice, to zaraz przestaje być żydem! On zdejmuje chałat i kładzie surdut! on niema czasu się modlić, to un potrzebuje iść do kawiarni pokazać jakie on suknie kupił swojej żonie! on wydaje dużo pieniędzy, żeby być taki sam jak jest goj, a potem jemu djabli biorą! Co to?.. Zatrzymał się przed stołem.

— Świeca zgasła?? dlaczego ona zgasła? — mówił, patrząc na świecznik. Dymiła na niem istotnie jedna ze świec knotem, który zagasł nagle.

— Od czego ona zgasła? — pytał Lejzora.

— Zgasła? potrzebowała zgasnąć!

— Ale od czego?

— Może z wiatru... może knot był zły... co wielkiego że zgasła?

Morgenglanz obtarł knot palcami. Kiwał głową

— Niedobrze jest jak świeca w szabas gaśnie.. — mruczał, zapalając ją na nowo.

W tej chwili w przedpokoju odezwały się zmieszane głosy i do pokoju weszło parę osób.

Pierwsza weszła kobieta średnich lat brunetka o wybitnych rysach semickich, ubrana w czarną, jedwabną suknię prowadząc młodą siedemnastoletnią może panienkę, widocznie córkę, ubraną w jasną bluzkę. Była to pani Chana Morgenglans, synowa starego Morgenglasa a żona Chaima Morgenglans, szefa firmy tego nazwiska. Stary Morgenglans od kilku już lat usunął się od handlu, oddawszy dzieciom majątek i dożywał lat swoich w domu, w którym się wychował i który stał się z czasem jego własnością. Na dole był sklep. Wielki skład perkalików i płócien, największy na Nalewkach i egzystujący już od kilkudziesięciu lat. Na czele interesu stał właśnie syn, pan Chaim Morgenglans, który w tej chwili wszedłszy za żoną i córką do pokoju witał się z ojcem i gościem stałym rodziny, Lejzorem.

Stary, witając dzieci i wnuki — za panienką bowiem weszło jeszcze dwóch chłopców, z których jeden młodszy w mundurku szkolnym — rozpromienił się i zapomniał snadź o uwagach dopiero co Lejzorowi zwierzonych.

Zapomniał nawet i o świeczce która zgasła z niewyjaśnionego powodu.

Służąca poczęła wnosić półmiski z rybą, gęsiną i "łokszyną" na smalcu i postawiła na stole wazę ze słodkim barszczem, od którego rozpoczynano szabasowy posiłek.

— Gdzie jest Chaskiel? — spytał nagle stary Morgenglans — czemu on nie przychodzi?

— Ja jego posłałem do banku wykupić weksle — odpowiedział Chaim — on zaraz przyjdzie.

— On się zawsze tak długo bawi! on musi wszystko obejrzeć po drodze!

— Nie szkodzi w handlu! — rzekł z uśmiechem Chaim. — Ty, ojciec, nie byłeś już ze cztery lata w mieście nigdzie po za Nalewkami, ale twój wnuk miody, ciekawy jest! on umie patrzeć i musi zobaczyć wszystko! to potrzebne jest w handlu! ale on już idzie! o!

Istotnie w drzwiach ukazał się oczekiwany wnuk Morgenglasa. Osiemnastoletni chłopiec o bystrych oczach, sympatycznej i niebrzydkiej twarzy, ubrany w długi, czarny surdut.

— A giten szabes, dziadku! — zawołał od progu i szedł się witać do stołu.

— Aj! czemu ty tak długo siedzisz między te goje! — zaczął stary Morgenglans — modlitwa czeka, szabes czeka...

— Nie ucieknie!

— Nie potrzebuje ucieknąć! ale pora jest...

— Co znaczy pora? wy, dziadku, myślicie tylko, że pora jest jeść rybę i gęś! ale ja wam powiem coś takiego, co wy nie będziecie chcieli patrzeć ani na rybę, ani na gęś, ani nawet na tę łokszynę!

— Co ty mnie powiesz? Co ty mnie powiesz, Chaskiel?

— Ja wam powiem, co ja widziałem, to was zaraz tak zakręci we środku jak mnie zakręciło tam na ulicy!

— Co ciebie potrzebowało zakręcić? Chaskiel gadaj! — rzekł Chaim.

— Tate był dzisiaj na Bielańskie ulice?

— Poco ja tam miałem być! ja tam nie miałem żaden i nteres.

— A ja byłem?

— Po co ty byłeś?

— Ja szedłem z banku!

— To co jest? ja także tamtędy chodzę z banku!

— O ty znasz tatele ten dom Kirnensafta przy rogu Długiej?

— Kto nie zna ten dom! ty, Chaskiel, mów wyraźnie, co ty widziałeś w ten dom?

— Ja widziałem — szyld!

— Szyld? co jest szyld?

— A dziadek nie wie co to jest — manufaktura?.

— Manufakture?.. Wus hojst manufakture? — pytał stary Morgenglans oglądając się po obecnych.

Ale Chaim Morgenglanz przybladł nieco i, wstawszy, podszedł do syna.

— Słuchaj Chaskiel! — rzekł — ty mów, bo, mnie już kręci w dołku! ja nie będę mógł jeść szabes! Ty widziałeś szyld od manufakture??

— Widziałem!

— Na ten dom?!! — zawołał Chaim, nachylając się.

— Na ten dom! duży, niebieski szyld a na nim z białemi literami napis "Skład moskiewskie manufakture... "

— Ujjj! a wej mir! — zakrzyknął Chaim, chwytając się za głowę — pierwsze manufakture!. już jest!!

— Wus ist? — pytał stary wystraszony — wus hojst a manufakture???

Ale przez chwilę milczeli wszyscy. Chaim usiadł ciężko i, opuściwszy głowę na dłoniach, jęczał z cicha jakby go zabolały zęby.

— Wus hajst dust?... Chaim! Chaimleben! sug mul... dopytywał wciąż stary.

— Ja dziadkowi powiem! — rzekł Chaskiel — czy dziadek wie co to jest protest?

— Dlaczego nie mam wiedzieć?...

— A co jest — superewizje?

— Ujjj! Chaskielleben! czy one ciebie chcą

— A czy dziadek wie, co jest — a cholere?

— Chaskiel!! ty nie mów takie słowo!! — zerwał się stary — to niewolno jest wymówić!

— Ja jeszcze więcej powiem! manufakture to jest protest i superewizje i cholere razem! to jest jeszcze więcej od tryf!! dziadek teraz wie?...

Ale dziadek upadł na fotel z płaczem.

Wszczął się lament i rwetes. Długą chwilę trwało, nim udało się Chanie, Lejzorowi, Chaimowi i dzieciom uspokoić starego.

Nareszcie przestał jęczeć i drżąc jeszcze począł rozpytywać.

Chaim tłómaczył.

— Manufakture to jest największa konkurencja dla nas! — mówił. — To jest śmierć na nasz handel! to są towary sprowadzone z Moskwy, co je kupować będą wszyscy, a nikt nie zajrzy do nas!

— Jakie towary?

— Perkalikies! płótno! a tkaninas!

— Co? ten goj będzie handlować z naszym towarem!!! — zaperzył się stary.

— To nie jest goj — rzekł Chaskiel — on się nazywa Sokołowicz i un jest ruski żyd! z Kurska!

— Un jest żyd? i on tu zakłada konkurencję dla nas? to nie może być!...

— To jest. On się nie pyta nic na inne żydy. On będzie handlować osobno!

— Dlaczego?

— Bo on potrzebował dostać taki towar, jaki my nie mamy! i on bierze wprost z fabryki — on nie handluje na swoje ryzyko tylko dla fabryki!

— Dla goje?

— Dla ruskie kupcy. Oni jemu dali towar i dali pieniądze na sklep. Na całe Nalewki nie ma taki sklep, jak będzie to manufakture!

— To jest niewolno!! na Nalewki od handlu z perkalikiem jestem ja, Morgenglans!

— Sokołowicz sze na to śmieje!

— Un się śmieje? Dlaczego un się śmieje?!! Kto jemu pozwolił się śmiać?

— Un sobie sam pozwala na wszystko. Ja się pitałem na niego, ja się wszystko dowiedziałem!

— Co ty się dowiedziałeś?

— Ja się dowiedziałem, co on przyjechał przed miesiącem i najął zaraz sklep. On zapłacił czynsz za rok z góry, a zrobił kontrakt na 6 lat i swoim kosztem robi przebudówkę. Ja uważałem, że tam coś robią, ale okna były zamazane z wapnem, to ja nie mogłem widzieć co. Mówili apteka będzie. No, apteka to nie jest nasz interes! a dziś to uni potrzebowali zawiesić szyld!

Zapadło długie milczenie.

Do jadła nie miał ochoty nikt.

Stary Morgenglans siedział i, przymknąwszy oczy, rozmyślał widać głęboko. Czoło pofałdowało mu się zmarszczkami.

Reszta rodziny strwożona i zasmucona patrzyła na swego patrjarchę, oczekując jakiejś rady, decyzji.

Zwyczaj nakazywał oczekiwać na to słowo. Zresztą — sklep, firma, majątek — były właściwie jego. On powinien znaleźć radę i odsunąć tę groźbę, która wisiała nagle na horyzoncie pomyślności i powodzenia całego interesu i całej rodziny.

Wśród milczenia, jakie zapanowało, słychać było tylko miarowe tykotanie zegara.

Wreszcie stary Morgenglans podniósł głowę.

Wyblakłe jego zazwyczaj oczy, błyszczały teraz jakąś iskrą dawnego ognia, który wydobyła z jakiejś komórki duszy zasklepionej czasem — nagła potrzeba chwili.

Spojrzał po obecnych z pod nastroszonych siwych brwi i uderzył ręką w stół.

— A soj! — rzekł — dzisiaj szyld zawiesili, to jutro go zdejmą! Jutro idę do naszego rabbi!

II.

PIERWSZA LITWACKA "ASYMILACJA".

W mieszkaniu zastawionem różnemi, na prędce rozpakowanemi widać sprzętami, w którem znać było przeprowadzkę i świeże z jakiejś dalekiej strony przybycie — siedział Gabryl Abramowicz Sokołowicz, zarządzający hurtowym składem moskiewskiej manufaktury, świeżo otwartym przy ulicy Bielańskiej.

Był to mężczyzna lat czterdziestu kiiku, z czarną brodą, przeplecioną już paru białemi nitkami, z twarzą śniadą, z której patrzyła się para czarnych, iskrzących się i przenikliwych oczu.

Siedział na wiedeńskiem wyplatanem krześle przy stole, na którym stał talerz z resztką niedojedzonej wieczerzy, chleb i szklanka herbaty.

Leżał przed nim wielki arkusz "Torgowo - Promyszlennoj Gazety", z której wynotowywał jakieś cyfry w notesie.

Skończył notować, odłożył książeczkę, wstał i, zajrzawszy do kredensu, wydobył z niego butelkę z rumem, wlał sobie do herbaty łyżeczkę trunku i schował butelkę nazad do szafy, usiadł znowu i zaczął pić delektując się.

Wtem zapukano do drzwi.

Pan Sokołowicz podniósł głowę, posłuchał przez chwilę, podszedł do drzwi i otworzył z klucza.

— A giten tug!.. — ozwały się poważne głosy.

Sokołowicz, nieco zdziwiony, cofnął się odpowiadając na powitanie i wpuścił do pokoju dwóch żydów. Byli to stary Morgenglans z synem.

Przybyli, zaproszeni do zajęcia miejsca, usiedli, oglądając się, jakby z pewnym przymusem i zapytani o powód wizyty wymienili swoje nazwiska.

— Ja jestem Morgenglans — mówił stary — Izaak Morgenglans z Nalewek! stary Morgenglans! a to mój syn, Chaim! to teraz wy, panie Sokołowicz, chyba wiecie, po co my przyszli?

— Skąd ja to mam wiedzieć?

— Jeżeli ja się nazywam Morgenglans, a to jest mój syn, to jaki my mamy do was interes?

— Ja wiem? Może wy potrzebujecie sprzedać dom, albo kupić partję jakiego towaru...

— Jakby my potrzebowali sprzedać dom, to kupiec na ten dom musiałby przyjść do nas! a jakby my chcieli kupić partję towaru, to by my przyszli do sklepu...

— Nic nie szkodzi! mój sklep jeszcze nie otwarty, to interesanty mogą przychodzić do mieszkania!— trafi się!

Morgenglans poruszył się niespokojnie.

— Słuchajcie Sokołowicz! my właśnie wedle tego sklepu do was przyszli...

— Z obstalunkiem?

— Oj, jaki z was gorący kupiec! jeszcze sklep nie otwarty, a wy już chcecie robić obstalunki!

— U nas tak idzie! interes robi się zawsze i wszędzie! po co sklep? sprzedawać i kupować można bez sklepu?

— To po co wy potrzebujecie otworzyć ten sklep?

— Jakto po co? po to żeby robić interes ciągle — żeby nie było potrzebno szukać mnie, tylko iść do sklep! Jak jest sklep to w nim są prykaszczyki i oni za mnie robią dużo interesów — a dziesięć ludzi zawsze więcej sprzeda i zrobi jak jeden człowiek!

— A ja myślę, że taki właśnie jak wy Sokołowicz, z takim delikatnym rozumem nie potrzebuje żaden sklep! wam potrzebne jest w duże miasto siedzieć, w stolicy, w Moskwie albo w Petersburgu i robić same duże interesy!

Sokołowicz przeciągnął się na krześle.

— Ja i tak robię same gromadne interesy! — rzekł — ja i tu zakładam taki właśnie interes!

— Tu jest biedne miasto! ludzie całkiem gołe! wy tu nic nie zrobicie!

— Ja zobaczę!

— Po co wy chcecie zobaczyć? Tu jest tylko drobny handel! tu niema miejsca na hurt! kto wam zapłaci za waszą stratę? kto zwróci koszta, co wy je wyłożycie na taki nowomodny sklep z lustrami, z dużemi oknami?

— Fabryka!

— Jaka fabryka?

— Moskiewska manufaktura!

Morgenglans spuścił głowę i umilkł. Po chwili zaczął znów.

— Wy, Sokołowicz, macie dzieci?

— Dlaczego ja nie mam mieć? czy to ja jestem jaki łajdak? ja mam dużo dzieci! Aj! jakie to są dzieci!

— Adukowane?

— Czemu nie mają być edukowane? one są w szkołach! w najpierwszych szkołach na całą imperję!

— To jak one są w takich szkołach, to gdzie wy je tu będziecie uczyć? tu niema takie szkoły.

Sokołowicz uśmiechnął się.

— A kto wam powiedział, że one tu się będą uczyć? po co one tu mają przyjeżdżać, kiedy one tam już są w szkołach i to w najlepszych?

— To wy je tam zostawicie?

— A gdzie je mam zostawić?

Chaim Morgenglans poruszył się teraz. Zaczynało go już nużyć to krążenie dokoła palącej kwestji, którą ojciec jego obchodził wciąż. Gorętszy był.

— Kiedy wy odkryjecie ten sklep? — zapytał. Sokołowicz spojrzał nań, przymrużając oczy.

— Może za tydzień, może za miesiąc — rzekł zwolna, — dlaczego wy jesteście takie ciekawe na ten sklep?

— Dlaczego ja nie mam być ciekawy? — odparł szybko Chaim.

— Ja wam nie mówię, że wy nie macie być ciekawy! czy ja to powiedziałem? Mnie tylko dziwno jest, co wy na tem możecie zarobić?

— Mnie także dziwno jest! mnie bardzo dziwno jest!! — zawołał, zrywając się Chaim.

— Ssss! Sza! — wtrącił stary Morgenglans, chwytając syna za rękaw — wus schrajst di? blajb zycen! Ja wam powiem, Sokołowicz! — mówił zwracając się do gospodarza — ja wam zaraz powiem wszystko! spokojnie bez gniewu — po co krzikać?

— Ja się nie potrzebuje bać żadne krzikanie!

— Czy ja mówię, że wy się potrzebujecie bać? niech wasze wrogi się boją! kto się boi za krzyk?

— Wy powiedzcie o co wam chodzi, panie Morgenglans!

— Ja powiem. O co może nam chodzić? O wasze zdrowie? My wam życzymy żebyście zawsze byli zdrowi! O wasz majątek? Miejcie sobie majątek! tylko żeby my za to nie potrzebowali nic stracić!

— Co wy możecie stracić, jak ja będę miał majątek?

— Co my możemy stracić?, — my nie chcemy stracić!

— Kanieczno! Kto to chce stracić?

— Ma się rozumieć — nikt nie chce. Jak niemożna zarobić, to przynajmniej nie trzeba stracić! A teraz taki czas jest, co wszystkie tracą! nie zarabia nikt! my mamy sklep z łokciowy towar, z perkaliki, na Nalewkie, to my wiemy, jakie teraz w Warszawie zarobki są! niech moje wrogi nie mają taki zarobek! Wy, Sokołowicz, w bardzo złą godzinę pomyśleliście ten wasz interes z te manufakturę! w najgorszy czas! żaden handel teraz niema tutaj! Ja się boję, że wy będziecie stracić na ten sklep!

— Wam mój sklep potrzebuje trochę przeszkodzić?

— Przeszkodzić? ja nie powiem — tak, ja nie powiem — nie! Co jest przeszkodzić? mój ojciec tu handlował z perkaliki i ja handlowałem i teraz mój syn handluje tyle lat — kto może nam przeszkodzić?

— To czego wy się boicie?

— Kto się boi? — Chaim, horste! ty się boisz?

— Ja się nie boję! — rzekł Chaim.

— I ja się też nie boję — rzekł Sokołowicz.

— Słuchajcie, Sokołowicz — niepotrzebno bać się! kto się ma boić? ani wy, ani ja, ani mój syn...

— Tak w czomże dieło?

— Jak powiadacie? ja po rusku trochę zapomniałem — mówcie po naszemu.

— O co wam idzie Morgenglans?

— Ja się was zapytam, Sokołowicz — czy wy koniecznie musicie otworzyć ten sklep?

— Co znaczy" muszę"? ja chcę jego odkryć!

— Dlaczego?

— Wy się pytacie jak dziecko! ja potrzebuję zarobić?

— Dużo!

— Dużo? ile to jest? wy się nie obraźcie, Sokołowicz, ale ja wam powiem, że to zupełnie nie wiadomo co jest dużo! dla jednego dziesięć rubli jest dużo, a dla drugiego nawet sto jeszcze za mało! wy powiedzcie — ile?

— Dlaczego ja to mam mówić? czy wy mnie będziecie to dać?

— Ja? czy wy macie mój weksel, albo hipotekę na mnie? Skąd ja?

— No właśnie! mnie się od was nic nie należy — interes nie robimy żaden — to ja nie potrzebuję wam opowiadać o mój zarobek!

— Co to szkodzi? czy ja wam go odbierę?

— Nie odbierzecie bo mnie trudno co odebrać!

— A widzicie! wy na tem nic nie będziecie stracić!

— Ale i nie zarobię nic! Wy mówcie prosto: za czem wy pryszli ko mnie? a? wy chcecie, żebym ja nie otwierał sklepu?

— Dlaczego my mamy chcieć wasze nieszczęście?

— Żeby moje wrogi mieli takie nieszczęście! wy mnie nie tłómaczcie! jak skoro ja zdecydowałem, że w Warszawie potrzebno jest odkryć taki sklep, to on będzie odkryty!

— Oj, waj! czy tylko jedne Warszawe jest na świecie? dlaczego wy nie możecie gdzieindziej to zrobić?

— Bo ja chcę tu. Ja wiem, że gdzieindziej w Rosji mogłoby być lepiej, ale nie jest. Jest nawet gorzej. Wyście tam nie byli, a ja stamtąd przyjechałem. A dlaczego ja przyjechałem stamtąd? Bo tam żydków gnębią! bo mnie stamtąd wigoniają! To gdzie ja mam jechać? Tam gdzie można spokojnie zarobić! a gdzie można spokojnie zarobić? w Polszy! w Warszawie! Teraz wiecie dlaczego ja tu odkrywam sklep z manufakture?

— Ja widzę co wam się zdaje Sokołowicz, co wy mieliście bardzo dobre pomyślenie — a wasze pomyślenie niedobre jest!

— Za co niedobre?

— Najpierw za to, że wy myślicie, iż tu są duże zarobki! a tu są małe zarobki! co znaczy małe? tu wcale nie można zarobić! tu nie ma za co żyć!

— Poprobujem!

— Wy jesteście uparte! a ja wam powiem jedno słowo, to wy zmiarkujecie na wasz delikatny rozum, że wam nie wolno być uparte!

— Jakie to jest słowo?

— Hazówkie!

— Hazówkie? ja nie wiem co to jest! u nas niema hazówkie!

— Jakto niema? co znaczy "u was"?

— U nas, w Rosji!

— Aj, co wy gadacie! czy talmud jest pisany dla rosjan? talmud jest dla nas, dla żydków!

— To co z tego?

— Jakto co? hazówkie jest nasze żydowskie prawo.

— Ja nie znam to prawo! co to jest za prawo?

— To jest takie prawo, że jak gdzie jeden żyd handluje z czem, to drugi nie może mu robić podryw! mnie bardzo dziwno, że wy tego nie wiecie! to jest między żydki na cały świat!

— U nas to nie jest! Każdy robi, co chce!

— To bardzo źle jest!

— Chwalić Boga, my się nie skarżymy!

— Ja nie powiem nic, ja nie wiem, ja nie widziałem jak jest w Rosji, ale tu u nas, w Warszawie, hazówkie jest!

— Niech sobie będzie! czy ja mówię, żeby nie było?

— Wy nie mówicie, ale wy robicie, Sokołowicz!

— Co ja robię?

— Podryw, wy nam robicie podryw?

— Komu ja robię podryw?

— Mnie! nam! całe nasze rodzine! siedemdziesiąt dwa lat my handlujemy z perkaliki i nikt nigdy nie otwierał tu sklep z ten towar bez moje pozwolenie!

— To ja odkryję!

— Wy nie zrobicie to?

— Dlaczego?

— Bo ja wam nie pozwolę!

— Czy wy jesteście oberpolicmajster, Morgen-glans?

— Na perkaliki to ja jestem!

— Ładno! A gdzie jest wasze kancelarje?

— Jakie kancelarje?

— Oberpolicmajster ma swoje kancelarje! a może wy jesteście inspektor akcyzny? może u was potrzebno wykupić świadectwo? a może wy jesteście kaznaczejstwo? to ja u was kupię gildję!

Morgenglansowie obaj, ojciec i syn, poczerwienieli z gniewu. Spostrzegli, że ich ziomek przybyły

"z Rosji", a właściwie z Litwy — kpi z nich żywwe oczy.

— Wy nie żartujcie, Sokołowicz!— rzekł Chaim basem.

— Ja żartuję? to wy potrzebujecie żartować! Co jest? przychodzicie do mnie, pierwszy raz w życiu widzę was na oczy i mówicie mi: Sokołowicz, ty nie odkrywaj sklep z manufakture! dlaczego? ja się pitam dlaczego? z jakiem prawem? Dlatego, że wy sto lat handlujecie na perkaliki, to ja nie mam handlować na manufakture? Za co? To jak wy jadacie obiad i wieczerzę, to mnie już niewolno jeść? i to jak się nazywa? hazówkie!.. a mądre prawo! hazówkie!! czemu wy nie wniesiecie tego prawa do Gosudarstwiennoj Dumy? Gdzie ono stoi napisano takie prawo?

— Jakto gdzie?! w talmud!

— Wy nie bądźcie dziećmi! co jest talmud! Talmud to jest do modlenia! to może być do czytania, jak kto niema nic do roboty i potrzebuje dużo myśleć! ale kto robi interes na talmud? Czy talmud jest to interes?

Morgenglansowie wstali.

— My to nie możemy słuchać! — zawołał stary, trzęsąc się. — Wy Sokołowicz mówicie straszne rzeczy! my przyszli żeby się pogodzić! my nie możemy pozwolić, żebyście wy odkrywali nowy sklep z nasz towar, w nasze dzielnice! Ale jak wy nie chcecie słuchać naszej zgodnej mowy, to my wam powiemy co innego!

— Co wy powiecie?

— My was wzywamy przed rabina! na sąd! niech rabin powie, czy wy macie prawo odkrywać ten sklep!

— Jaki rabin?

— Hörste? on się pita jaki rabin? Jaki ma być rabin? Nasz rabin! warszawski rabin! on niech nas sądzi!

— Ja jemu nie znam — ja nie wiem czy on jest rabin?

— Co??! wy nie znacie rabina?

— Ja znam rabina, mojego!

— Gdzie on jest, wasz rabin?

— Gdzie ma być? w Mińsku!

— Wy tu u nas odkrywacie sklep, to musicie stanąć przed naszym rabinem!

— Ja nie potrzebuję! mój rabin mieszka w Mińsku! Ja tam będę za miesiąc, to, jeżeli chcecie, możemy do niego iść!

— My was wzywamy przed naszego rabina!!

— Ja nie mam żaden interes do wasz rabin! ja jemu nie znam!

Morgenglansowie trzęśli się. Zmiarkowali, że nie wskórają nic. Stary zwrócił się do wyjścia, stukając wściekle laską w podłogę.

— Kim, Chaim! dus is a szwarc jur! wy jesteście — litwak!!! — zawołał stary, ujmując za klamkę.

— Jo! jich bin a litwak!!! to co? Wyszli.

Sokołowicz spokojnie zamknął drzwi na klucz i położył się spać.

Upłynęło parę dni.

W mieszkaniu Morgenglansa odbywały się w ciągu tych paru dni ustawiczne narady. Stary Morgenglans, Chaim, młody Chaskiel, stary Lejzor wszyscy trzęśli się z oburzenia na Sokołowicza.

Stary Morgenglans był u rabina. Opowiedział mu wszystko.

Rabin długo myślał w milczeniu, w końcu rzekł:

— Ja nie poradzę nic... jak on do mnie nie chce przyjść i na mój sąd się zdać...

— Ja jemu zwrócę koszty na ten sklep! — zawołał Morgenglans.

Rabin potrząsnął głową.

— To nie jest żaden interes! ile wy mu możecie dać? Za koszty dacie może trzy, może pięć tysięcy — za jego stracone korzyści może tysiąc, może dwa, no! może trzy...

— Ja dam dziesięć!

— Wy możecie dać piętnaście i dwadzieścia! on nie weźmie...

— Za co nie weźmie?

— Bo to jest taki interes, co on w jeden rok może zarobić więcej...

Morgenglans chwycił się za głowę.

— To my tyle musimy stracić? wszystko co on zarobi, to przecie nasza strata jest!

Rabin założył ręce.

— Ja nie poradzę nic... on nie chce przyjść..,

— Wyklnijcie wy go jeszcze rabbi!

— To co? on pójdzie do swojego rabina i tamten jego odeklnie! i będzie wszystko — git!

Morgenglans wrócił do domu zrozpaczony.

Trzeci dzień już siedział w swoim pokoju, jęcząc i rozpaczając, mało jedząc i śpiąc. Cała rodzina chodziła jak struta. Groźba ciężka i dojmująca zawisła nad całą świetnością i dobrobytem domu Morgenglans.

Ale czwartego dnia do starego Morgenglansa przyszedł Mordkę Marszeles, znany w całej dzielnicy pośrednik do różnych delikatnych większej wagi interesów.

Mordke Marszeles był człowiekiem znanym ze swej obrotności i wielkiego rozumu. Miał rodzinę dużą, majątku nie miał żadnego. Ale mieszkał na Twardej ulicy na drugiem piętrze od frontu, zajmował pięć pokoi i płacił za nie regularnie 850 rubli. Jego żona i córki stroiły się w drogie suknie i w szabas chodziły do teatru na Muranów. Jedną córkę wydał zamąż i zięciowi otworzył sklep z tytoniem — duży porządny sklep na Grzybowskiej. Syn starszy ożenił się z córką bogatego właściciela domu z Krochmalnej i robił interesy razem z ojcem.

Marszeles nie miał majątku, ale jak jaki pewny kupiec chrześcianin potrzebował na parę dni, albo na parę tygodni paru tysięcy rubli — Marszeles dawał zawsze. Mówił, że pieniądze nie są jego i że byłby w strasznem położeniu, gdyby mu dłużnik chybił w oddaniu na umówiony dzień i godzinę.

Więc zawsze oddawali mu. A jeżeli kto nie mógł oddać, to Marszeles nie wieszał się i nie szedł do kryminału, tylko brał od niego dług towarem. Robił to przez grzeczność..

Marszeles znał wszystkich i u wszystkich bywał. Morgenglans robił z nim czasem interesy, kupował towar wzięty za dług, dawał mu informacje co do kupców, którym można pożyczyć.

Teraz Morgenglans, zobaczywszy Marszelesa, pokiwał tylko głową i w odpowiedzi na powitanie rzekł mu smutnym głosem:

— Jeżeli macie jaki towar na zbycie, to idźcie prędko do ten ganef Sokołowicz od te manufakture... żeby ona przepadła! niech on od was kupi!

— Dlaczego on?

— A kto ma kupić? czy my możemy teraz kupić jaki towar? Komu my jego sprzedamy?

Marszeles pokiwał głową.

— Wy macie rację, Morgenglans! — rzekł — to jest nieszczęście! ale ja do was przychodzę nie z towarem tylko z inną rzeczą.

— Z jaką rzeczą?

— Ja myślałem długo o te manufakture i wymyślałem tak: te manufakturę to wcale nie powinno u nas być! ale jak ona już jest, to trzeba żeby ona była w naszych rękach! po co ma mieć taki ganef Sokołowicz?

— Jak wy jemu ją będziecie odebrać?

— Ja mu jej nie będę odebrać. On ją wam będzie dać.

— Komu?

— Wam.

— Nam? z jakim sposobem?

— Ja wam powiem. Ja powiem odrazu, bo to potrzebno zrobić prędko. Jak my nie zrobimy, zrobi kto inny.

— To mówcie prędko! Co to jest?

— Wy, Morgenglans, macie wnuczkę?

— Dlaczego nie mam mieć? mam! i jeszcze jaką wnuczkę? Ona edukowana jest, jak szlachcianka!

— Ile ona będzie mieć posag?

— Posag? to potrzebno wiedzieć do jaki interes!

— No — do manufakture! Morgenglans skoczył na równe nogi.

— Co!? dla ten ganef!?

— Niech on sobie będzie ganef! un jest bogaty ganef! un ma syna w uniwersytecie! tsss! tsss! jaki to jest syn!

— Ile on jemu będzie dać?

— Nic! Całkiem nic. On jemu będzie zrobić spólnik do cały interes!

— Do ten sklep?

— Do sklep i do inne jeszcze rzeczy?

— Ile to jest.

— Nie powiem dużo — nie powiem mało; może to jest dwieście tysięcy, może sto osiemdziesiąt. Ile wasza wnuczka może w ten interes dać?

Morgenglans zamyślił się.

— Ja muszę posłać po syna — rzekł — on ojciec, on musi przy tem być.

W godzinę potem Marszeles żegnał się z obu Morgenglansami.

— Ja idę prosto do niego — mówił — ja jejestem pewny teraz, że ja za miesiąc będę na weselu waszej wnuczki i Sokołowiczowego syna! to będzie najlepszy i największy interes na całe Nalewki! pomyślcie tylko: moskiewskie manufakture i wasz sklep!! to jest — miljon! a czy wiecie, co jest miljon? to jest najmocniejsze słowo na cały świat! jak wy powiecie: miljon! to czapki ludziom same spadają z głowy! i ja zrobię, że wy będziecie mogli to powiedzieć! Ja będę to chciał zrobić za siedemdziesiąt, może za osiemdziesiąt tysięcy — ale jak on się uprze na sto, to wy musicie dać! tu idzie o cały wasz interes!

— Wy zróbcie żeby było dobrze! jak on się będzie upierał, to wy jemu powiedzcie, że wy macie drugie partje, jeszcze lepsze dla mojej wnuczki!

— My damy dziewięćdziesiąt tysięcy — rzekł Chaim — ale niech on weźmie Chaskla na prykaszczyka, niech jemu da też zarobić!

— Siojn git! już ja będę wiedział jak jemu mówić! Blajt gesind!

Marszeles wyszedł.

W tydzień po tej rozmowie w domu Morgenglansów obchodzono zaręczyny panny Gitli Morgenglans z panem Albertem Sokółowiczem.

Pierwsza litwacka manufaktura zasymilowała starą nalewkowską perkalikową firmę!

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej