Alexander Bain

LOGIKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD TŁÓMACZA.

PRZEDMOWA AUTORA.

WSTĘP.

II. PIERWSZE POCZĄTKI CZYLI ZASADY LOGIKI.

Księga I.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

Księga II.

ROZDZIAŁ I.

PRZYKŁADY SYLLOGIZMÓW.

METODA ARNAULD'A SŁUŻĄCA ZA KRYTERYUM WSZELKIEGO ROZUMOWANIA DEDUKCYJNEGO.

SYLLOGIZMY ROZMAITE.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

DODATEK.

LOGIKA

Tom I.

Dedukcya.

Alexander Bain

OD TŁÓMACZA.

Autor niniejszego dzieła napisał do niego krótką Przedmowę, w której objaśnia pobudki, jakie go skłoniły do tej pracy. Okoliczność ta mogłaby służyć tłomaczowi za usprawiedliwienie, gdyby od siebie niczego nie dodawał; że jednak dla polskiego czytelnika mogą być przydatne inne jeszcze objaśnienia, postanowiliśmy dołączyć kilka wiadomości o samym autorze, stanowisku jego filozoficznem, oraz o pobudkach, które nas skłoniły do przetłomaczenia jego Logiki na język ojczysty.

Alexander Bain urodził się r. 1818 w Aberdeen, w Szkocyi, z ubogich rodziców, i dzięki jedynie osobistej zdolności, pracy i odmawianiu sobie wszelkich wygód życia, zdołał się przygotować do słuchania wykładów w Kollegium Marishal, w rodzinnem mieście. Po czteroletnich studyach w tej szkole otrzymał w r. 1840 stopień Magistra nauk i sztuk. Zdolności jego były odrazu uznane, gdyż po ukończeniu nauk został powołany w r. 1841 jako professor adjunkt do wykładu logiki i filozofii moralnej w Kollegium Marishal i obowiązki te pełnił do r. 1844. Między 1845 a 1847 wykładał w Glasgowie nauki fizyczne, czyli jak w Anglii nazywają, filozofią naturalną. W r. 1847 wszedł do służby administracyjnej i otrzymał posadę sekretarza w biurze Wydziału Zdrowia, ale już w r. 1850 zrzekł się tego urzędu. Od 1857 był egzaminatorem logiki przy uniwersytecie Londyńskim. Uniwersytet ten niedawno założony, jest zakładem naukowym przeznaczonym nie do uczenia, lecz do egzaminowania młodzieży, której wyznanie religijne nie pozwala otrzymywać stopni naukowych w uniwersytetach Oxford i Cambridge, ściśle związanych z wyznaniem anglikańskiem. Gdy zaś w r. 1860 Marishal College i King's College połączono w jedno ciało jako uniwersytet Aberdeeński, Bain otrzymał w nim katedrę logiki. Jeszcze w roku 1877 zostawał na tej posadzie z pensyą, 100 funtów sterlingów rocznie.

Szczegóły powyższe, lubo bardzo skąpe, świadczą, że Bain większą cześć wieku dojrzałego spędził na uczeniu młodzieży. Ale nie sama teorya go zajmowała, albowiem z biografii jego dowiadujemy się, że zbudował zegar elektryczny i wydał opis jego pod tyłułem: A 'short history of the electric clocks with explanations of their principles and mechanism. 1852.

Pracę nauczycielską, połączył Bain z literacką i już od r. 1841 widzimy jego większe lub mniejsze dzieła wychodzące osobno, oraz liczne artykuły w pismach peryodycznych. W roku 1855 wyszło pierwsze większe jego dzieło: The Sensesand the Intellect zawierające wykład psychologii. Uczeni angielscy odrazu powitali prawie jednomyślnie Bain'a, jako jednego z najznakomitszych swoich filozofów. Była to rzeczywiście nowość w świecie uczonym: autor oparł swoję psychologią na fizyologii, związał umysł z ciałem w książce, tak jak one są związane w naturze t. j. w żyjącym człowieku. Sam tytuł uczy, że część ta dzieła obejmuje tylko Zmysły i działania Rozumu; pozostawało ją uzupełnić rozważeniem reszty objawów umysłowych, mianowicie, Woli i Wzruszeń, i druga ta część wyszła w 1859 roku pod tytułem: The Emotions and the Will. Psychologicznej też treści jest praca Bain'a pomieszczona w szeregu książek wydawanych pod nazwą Biblioteki międzynarodowej, a zatytułowana: Mind and Body. 1873. Przełożono ją na język polski pod tytułem: Umysł i dato. 1874.

Streszczenie psychologii i etyki wydał Bain w dziele: Mentol and morał Science. 1868. Autor dołączył tu historya pytań spornych w psychologii, oraz dość szczegółowy obraz systematów etycznych.

Zdobywszy sobie zasłużoną sławę powyżej wymienionemi dziełami jako psycholog, Bain przeszedł na inne, lubo sąsiadujące z psychologią pole, i ułożył Logikę, która wyszła w r. 1870 pod tytułem: Logic, w dwóch częściach. Pierwsza część obejmuje logikę dedukcyjną czyli syllogistyczną, druga, znacznie większa, logikę indukcyjną. Z tego wydania dokonano przekładu na język polski.

Innych prac Bain'a, dotyczących mianowicie języka angielskiego i jego grammatyki tudzież teoryi wymowy, nie potrzebujemy tu wyliczać, znajdzie je bowiem czytelnik zamieszczone na okładce książki. Dodajemy tylko, że w wychodzą cem od 1876 r. piśmie Mind, znajdują się dwa obszerniejsze artykuły tegoż autora, mianowicie życiorys Jakóba Mill'a, oraz rozprawa pedagogicznej treści: Education as a Science (Mind z Lipca 1878).

Główne i najlepiej opracowane dzieła Bain'a dotyczą przedmiotu, który rozmaitemi czasy w uniwersytecie wykładał, t. j. filozofii wogóle, a w szczególności psychologii i logiki. Dwa razy w ciągu rozwoju nauki w nowszych czasach, przeznaczone było Anglikom ocalić umysł ludzki od zjałowienia w XVI i XVII w. od scholastyki, i w XIX od idealizmu niemieckiego, który był jej kopią równie zagmatwaną i równie jałową, jak sam oryginał. Jak niegdyś Bakon, a za nim Locke i poźniej Hume zwrócili filozofią od zaciekania się nad słowami; tak spółcześnie prace Herschla, obu Mill'ów, Spencer'a, Lewis'a Bain'a i wielu innych, wyratowały ją z powodzi tak zwanego absolutnego idealizmu, z buddyjskiego rozmyślania nad nicością (das Nichts), nad jaźnią (das Ich), nad absotulem (das Absolute); ochroniły ją od pessymizmu Schopenhauerów, Hartmannów i t. d. Stało się to nietylko dzięki indywidualnej wyższóści rozumu wspomnionych autorów; ale zarówno metodzie, od której umysł przeważnej części uczonych angielskich nigdy nie odstępował, mianowicie, żeby w empiryi czyli doświadczeniu szukać nowych wiadomości i potwierdzenia wszelkich hipotez. Wierni tej zasadzie spółcześni filozofowie angielscy, odrodzili dwie główne gałęzie filozofii: psychologią i logikę. O odrodzeniu pierwszej ze słuszna dumą, tak mówi J. S. Mili, przy rozbiorze psychologicznych dzieł Bain'a:

"Wyspa nasza stanowczo odzyskała berło psychologii. W ciągu dwóch pokoleń zasłużonych pod innym względem na polu pracy umysłowej, Anglia zaniedbała badań nad umysłem ludzkim.....ale dziś rzeczy sie zmieniły i nasi-to rodacy prowadzą dalej z wielką wytrwałością i powodzeniem naukę psychologii. Zdobycze naszych myślicieli nie są wyłączną własnością jednej z dwóch szkół rywalizujących ze sobą od zarania spekulacyi metafizycznej. Psychologowie badający swój przedmiot a posteriori, i drudzy rozważający go a priori, czyli jak ich nazywają Arystotelianie i Platończycy — psychologowie obu tych kierunków, którzy w ostatnich czasach ogłosili najlepsze syntezy dwóch tych systematów, są Anglikami, albo. raczej Szkotami.

Z dwóch tych systematów spekulacyi metafizycznej, systemat zwany a posteriori, który początek zjawisk i działań umysłowych widzi jedynie w doświadczeniu i czuciu, należy do kraju, który wydał Bakona. Hobbes, którego prace ciągnęli dalej uczniowie jego Locke i Hartley, zagruntowali w Anglii psychologią a posteriori wtenczas, gdy Kartezyusz z drugiej strony kanału La Manche budował system rywalizujący. Albowiem wistocie, trzeba to wyznać, że Francuzi, którym często zarzucają jakoby niczego nie wynaleźli, wynaleźli przynajmniej filozofią niemiecką.

Prawda, że wprowadziwszy nową metodę badań filozoficznych, Francuzi zostawili rozwinięcie jej Niemcom, a sami zeszli na ich uczniów i objaśniali najprzód Locke'a a później Kanta i Schellinga. Filozofia Locke'a panowała w Anglii aż do czasu, gdy jeden z uczniów jego Hume, Szkot rodem, wydoskonaliwszy systemat mistrza, wyciągnął zeń krańcowe następstwa,. które jak zwykle obudziły reakcya. Reid, Szkot także, był głową tej reakcyi. On-to wraz ze sławnym uczniem swoim, Dugald Stewart'em wprowadzili do systematu Locke'a wszystkie pojęcia filozofii a priori, o ile się dały pogodzić z zasadami Bakona.

Tomasz Brown, znowuż Szkot, objął po nich kierunek. Czerpał on pełną ręką z obu systematów, ale nie zdołał złożyć z nich nauki syntetycznej. Wtenczas-to właśnie zaczęto w Anglii badać najdoskonalszy z systematów filozofii a priori (Kant) spłodzony w Niemczech, do którego Francuzi pisali objaśnienia ze wszelką w tych rzeczach możebną jasnością. Systemat ten znalazł najlepszego przedstawiciela w innym Szkocie, Williamie Hamiltonie.

Ale wielka reakcya filozoficzna rozpoczęta w Niemczech, miała się doczekać kontr-reakcyi. Z Niemiec przeszła do Anglii i tym razem znów Szkoci stanęli na czele tego nowego ruchu. Na poparcie przytoczymy najprzód Jakóba Mill'a, który w dziele swojem Analiza umysłu ludzkiego poszedł drogą wskazaną przez Hartley'a i jeszcze głębiej wniknął w filozofią Locke'a; przytoczymy nowego kandydata do berła filozoficznego, Alexandra Bain'a, który prześcignąwszy swoich poprzedników, ogłosił znakomitą analizę umysłu w duchu Locke'a i Hartley'a. Ta analiza, albo raczej ten wykład, godzien stać na czele swojego kierunku, wyobraża najdalej wysunięty punkt, do jakiego doszła filozofia a posteriori.

Znający psychologiczne dzieła Bain'a zgodzą się, że przytoczona tu charakterystyka jego stanowiska jest zgodna z faktami. Tak jest w istocie; Bain wziął empiryą czyli doświadczenie i czucie, za główne źródła badań swoich nad umysłem ludzkim. Zasada ta przenika wszystkie jego prace filozoficzne. Trzeba jednak i to podnieść na jego chwałę, że porzuciwszy intuicyjną, wiedzę, a broniąc empirycznej, umiał się ustrzedz metafizyki materyalistycznej i dogmatyzmu. Wie on, że jest różnica miedzy materyą a umysłem, rozumie wzajemne ich na siebie oddziaływanie, pojmuje ścisły związek obojga i przyjmuje go jako fakt ostateczny, nie dający się zredukować do zjawisk prostszych.

Takie stanowisko naukowe zajęte pod względem pojmowania zjawisk umysłowych, musiało wpłynąć i na pojmowanie zadania i przeznaczenia logiki. Wymagała tego nietylko konsekwencya myślenia, ale oraz. ścisły związek logiki z psychologią: wiadomo bowiem, że niektórzy chcieliby z logiki uczynić jeden rozdział lub część psychologii. Bain i w logice pozostał empirykiem ta. kim jak J. S. Mill, a miejscami może nawet go prześcignął stanowczością poglądu i precyzyą orzeczeń.

Zgodnie z tem stanowiskiem, autor swój wykład logiki poprzedził wiadomościami z psychologii, zawierającemi treść nauki jego o umyśle. Było to nietylko zadośćuczynienie zwyczajowi, lecz oraz posłużyło za pomoc do zrozumienia samej logiki, tak iż cały ten Wstęp jest wybornem przygotowaniem czytelnika do lepszego wniknienia w zawite często zagadnienia logiczne. Następnie, każdy świadom rzeczy, uzna za bardzo. właściwy i niezbędny rozdział poświecony objaśnieniu znaczenia terminów czyli wyrazów, albowiem w wyrazach-to kryją się częstokroć sofizmata, które metafizycy rozsnuwają w kilkutomowe systemy tytułowane szumnie absolutnym idealizmem, filozofią uniwersalną i t. cl. Sam nawet materyalizm nie wiedząc o tem, wyrazy, słowa, abstrakcye bierze za rzeczy i swoim monizmem chce zastąpić zdyskredytowane systemata. Już dawno uczyniono to postrzeżenie, że mniej widzianoby w świecie uczonym dysput, mniej systematów, a może żadnego; gdyby uczeni przywiązywali do używanych przez się terminów znaczenie realne, stałe i jednakowe; gdyby nie wprowadzali do mowy terminów, którym nie odpowiadają rzeczywiste zjawiska i zachodzące między niemi stosunki, lecz jedynie urojęnia, jak to się dzieje w metafizyce. Otóż, naśladując w tem swoich poprzedników Locke'a i Mill'a, Bain także rozważył rozmaitego rodzaju wyrazy, imiona uważane pod względem logicznym, zostawiając grammatyce resztę co do niej należy.

Reakcya przeciw syllogizmowi, t. j. przeciw dawnej logice formalnej, rozpoczęta przez Bakona, utrzymała się prawie dotychczas, tak że nawet Mili w swojej Logice krótko zbył naukę o syllogizmie. Nie przeceniając wartości syllogizmu i godząc się z Mill'em na jego pojmowanie, Bain zamieścił jednak w swojem dziele wcale obszerny wykład dedukcyi syllogistycznej, i roztrząsnął zarzut czyniony rozumowaniu syllogistycznemu, jakoby stanowiło błąd zwany w logice circulus vitiosus, objaśnił znaczenie i stosunek obu premiss i wogóle całego processu dedukcyjnego. Słowem, cała logika formalna, tak sucha i odstręczająca swoim skieletem, nabrała pod piórem Bain'a pewnego życia, jako cząstka metod naukowych, nie zasługująca na to lekceważenie, jakie ją spotyka ze strony tych, co w niej widzą jedynie średniowieczne straszydło.

Druga część dzieła i znacznie większa od pierwszej, obejmuje logikę indukcyjną. Jest to jeszcze wogóle, a szczególniej u nas, terra nova, jakkolwiek wielu pedagogów ciągle nam prawi o indukcyjnem nauczaniu. Chociaż początki logiki indukcyjnej widzimy u Bakona; chociaż tą metodą uczeni doszli największych prawd we wszystkich naukach; jednakże do ostatnich czasów brakowało sformułowania w oddzielnych prawidłach tych sposobów i dróg, jakiemi się posługuje rozumowanie indukcyjne. Wątpiono nawet, czy można będzie indukcyjną metodę doprowadzić do tej doskonałości, do jakiej wiekami pod tysiącem piór doszła syllogistyczna czyli dedukcyjna. W dziełach tak szkolnych jak i obszerniejszych, wykładom logiki poświęconych, opowiadano o indukcyi na kilku stronnicach lub w kilkunastu wierszach, a całą uwagę ucznia lub czytelnika kierowano bądź na syllogizm, bądź, jak w logikach świeższej daty, na ontologiczne i wogóle metafizyczne pytania. Dopiero J. S. Mili w znakomitej swojej Logice wyłożył i sformułował metody indukcyi, dowiódł oraz, że indukcya poprzedziła dedukcyą, że logice indukcyjnej należy się pierwszeństwo, że ona była i jest najdzielniejszym środkiem i wynajdywania nowych prawd i ich sprawdzania.

Gdy Mill przetorował drogę, gdy rozwinął metody indukcyi, już dziś logika nie może się ograniczać do samej części formalnej. W ślad za Mill'em poszedł Bain, w części przyjmując, a w części modyfikując pojęcia swojego poprzednika. Zupełną zaś nowością w Logice. Bain'a jest Księga, zawierająca zastosowanie prawideł logicznych do głównych umiejętności teoretycznych i niektórych praktycznych. Nie jest to szczegółowy tych nauk wykład, lecz wskazanie w każdej z nich głównych pojęć, sądów, hipotez, i uporządkowanie tychże według wymagań logiki. Tak w tej księdze jak i w całej logice indukcyjnej, Bain oparł rozumowanie swoje na fizyce i wzmocnił je przykładami głównie z nauk fizycznych, tak jak poprzednio badania psychologiczne związał z fizyologią. Na tę dodatnią stronę dzieł jego zwrócił już Mili uwagę pisząc: że "Bain posiada pewną wyższość naukową, która go czyni wielce uzdolnionym do badania tego, coby można nazwać, posługując się językiem D-ra Browna, fizyką umysłu. Z potęgą analogii równą najsławniejszym swym poprzednikom, łączy Bain summę wiadomości daleko od nich większą. Zgłębił on tak gruntownie, jak żaden może z filozofów, którzy przed nim pisali, wszystkie nauki fizyczne, z pośród których psychologia wyprowadza swoje metody i czerpie składowe części swoich teoryi. " I w istocie, to połączenie filozofii z fizyką, to oparcie teoryi na faktach każdemu ukształceńszemu dostępnych, urzeczywistniło pragnienie dawno uczuwane, żądające by filozofia nie wisiała w powietrzu. Tak więc Logika Bain'a czyni zadość i wymaganiom książki szkolnej, podając treściwy wykład logiki syllogistycznej, oraz głównych metod indukcyjnych; i postępom nauki, przez wprowadzenie do zakresu badań logicznych nowych zdobyczy naukowych, mianowicie wielkiego prawa o zachowaniu siły.

Do stron dodatnich autora i wszystkich dzieł jego filozoficznych, należy trzeźwość i ścisłość prawie matematyczna, O ile przedmiot, jakim się zajmuje, i język, którym się posługuje filozofia, na to zezwalają. Nie masz w pracach jego żadnego ustępu obliczonego na sprawienie teatralnego wrażenia i olśnienie imaginacyi; nie masz prawie żadnej figury retorycznej, żadnej deklamacyi z wykrzyknikami, których metafizycy na równi z poetami używają, w celu pokrycia brzmiącym frazesem pustkowia swoich okresów i całych tomów. Jest to niewątpliwie zaletą w każdej nauce rzetelnej, nie łudzącej siebie i innych czczemi wyrazami i obrazami; ale tez" stanowi szkopuł dla umysłów przywykłych do powierzchownego rezonowania, do nauki łatwej, a gdyby można zabawnej, do czytania powieści kołyszących imaginacya aż do ekstazy i uśpienia. Ztąd też czytelnik chcący się bawić i Froeblowską metodą nabywać wiadomości, nie będzie smakował w Logice Bain'a. Komu wszakże chodzi o przetarcie głowy i zahartowanie umysłu do poważnej pracy naukowej, ten może z niej wynieść istotny pożytek.

Ten pożytek mając na oku i pragnąc, by dorastające pokolenie uczącej się młodzieży, mogło jeżeli nie z katedry, to przynajmniej z książki w swoim języku zapoznać się z nową logiką; przełożono dzieło Bain'a, uważając je za najodpowiedniejsze do potrzeb bieżącej chwili. Byłoby niewątpliwie dla nas zaszczytniej, gdyby dobre dzieła oryginalnezbogacały ubogą naszę literaturę naukową; ale każdy czas rodzi to, co może urodzić. Zresztą, bogatsi od nas pod wszystkiemi względy Francuzi, nie uważali za zbyteczne przyswojenia swojej literaturze i Psychologii i Logiki Bain'a; tem bardziej więc dla nas uboższych, nie powinna być zbyteczną praca jednego z najdzielniejszych myślicieli spółczesnych nietylko w Anglii, ale niezawodnie w całej rzeczypospolitej naukowej. To była pierwsza pobudka dla nas do przełożenia Logiki Bain'a na język ojczysty; z drugiej tak się tłomaczymy.

Uprawiana u nas w bieżącym wieku filozofia, była z małym wyjątkiem kopią niemieckiej metafizyki, a mianowicie niegdyś Kanta, później Schellinga i Hegla. Wyjątek stanowił uniwersytet Wileński, gdzie Śniadeccy szczepiąc gruntowną-naukę, rozbudzili zamiłowanie do filozofii empirycznej, a bliżej do szkockiej. Nieprzyjazne naukom okoliczności przerwały rozwój dobrych początków; po rozwiązaniu szkoły Wileńskiej, nie znajdując przeciwdziałania, rozwielmożnita się metafizyka niemiecka, zaczęło się klecenie systematów niby oryginalnych (Trętowski), lub kopiowanie zmodyfikowanych niemieckich (Kremer, Libelt, Cieszkowski). Ten kierunek filozofii, jak gdzieindziej tak i u nas, rozwijał się pari passu z poezyą romantyczną, jako rodzone dzieci tej samej matki. W duchu niemieckich systematów, o których mowa, ukazały się u nas dwie Logiki większych rozmiarów: Myślim Trętowskiego i Logika Kremera (1). Pierwszy pomieszał wszystkie, jakie były systemata filozoficzne, i z tego zrobił filozofią uniwersalną; drugi z pewnemi zmianami przeniósł do nas systemat Hegla. Logiki zatem obu tych pisarzy dopasowane są do całości ich systematów, stanowią ich ogniwo konieczne, i tak zostały zagmatwane czczeni rozprawianiem o Bycie, Nicości, Idei bezwzględnej, oraz zaćmione dawną ontologią i metafizyką, że nikt zapewne nie nauczył się z nich porządnego myślenia. Pisząc to o dobrze zkądinąd zasłużonych dla literatury naszej mężach, nie powodujemy się chęcią zyskania prozelitów dla Logiki Bain'a, lub potępiania prac dokonanych w innym czasie i w innym duchu; ale pewni jesteśmy, że kto miał cierpliwość czytać i rozważać dwie wspomnione Logiki naszych autorów, przypomni sobie długie, mozolne rozumowania o Niebytach, a mało stosunkowo tego, coby było potrzebne dla chcącego nauczyć się logiki. Nadto, co rzeczą jest najważniejszą, przeważa w nich stanowisko podmiotowe, zapatrywanie się na świat umysłowy jako na utwór niezależny od materyalnego, przedmiotowego, i lekceważenie wogóle empiryi, czyli doświadczenia. Stanowisko takie może doprowadzić istotnie do zbudowania na swój użytek świata umysłowego, niezależnego od doświadczenia; ale już nieraz przekonano się, że czemu doświadczenie świadectwa dojrzałości nie wyda, to summy naszych wiadomości nie pomnoży i tylko w najlepszym razie nabije głowę bezmyślną frazeologią.

Wobec takiego stanowiska wspomnionych dwóch Logik niemiecko-polskich, wobec niepłodności i bankructwa spekulacyi niemieckiej i jej kopii polskiej; zdawało się rzeczą pożyteczną zwrócenie umysłów znowu do świata rzeczywistego i zastąpienie urojeń wiadomościami wprawdzie nie absolutnemi, ale jak sądzimy, użytecznemi. Zadanie to ma w części przynajmniej spełnić całkiem empiryczna Logika Bain'a, szukająca i prawdy i ostatecznego jej kryteryum w doświadczeniu. Jak zaś to doświadczenie rozumieć, na to daje odpowiedź całe wspomnione dzieło, a szczególniej część jego indukcyjna.

Przekonani mocno, że niepowodzenie filozofii zawsze, a w szczególności u nas, pochodziło z lekceważenia doświadczenia" zastanawialiśmy się, czy w rozwoju literatury naszej nie było nigdy jakiejś reakcyi przeciw wygórowanemu idealizmowi i marzeniom metafizyki. I oto, jakie nam się nasunęły postrzeżenia.

Pomijając czasy dawne, pierwszy zwrot ku empiryzmowi spotykamy w organizacyi szkół Nowodworskich krakowskich, dla których H. Kołłątaj, wydelegowany przez Komissyą Edukacyjną, ułożył plan nauk i podał wskazówki, jak każdą wykładać należało, 1777 r. O logice, ktorą miano wykładać w klasie VI, czytamy w instrukcyi dla nauczyciela tego przedmiotu, co następuje: "Logika te szczególną ma do siebie własność, że w dochodzeniu prawdy rozumem człowieka kieruje. Więc nauczyciel poda wprzód logiczne początki i fundamentalne jej ustawy, potem też początki do wszelkich nauk przystosuje. W tem dziele za cały grunt założy, iż wszelkich wyrażeń myślnych początkiem są zmysły. Ukaże, jako logiki istotny jest cel kierować myślami człowieka, prowadzić go do poznania prawdy, ubezpieczać rozum od błędu. Poczynać będzie w poznaniu rzeczy od nocyi wiadomszych, prostych, osobnych, niezłożonych; postąpi potem do wyższych, niewiadomych, złożonych, powszechnych. Ukaże nauczyciel źródła błędów, sofizmatów w mówieniu, we wnioskach, jakie są (źródła): przywiązanie do strony, zwyczaje zadawnione, branie słów niedokładne, branie rzeczy myślą oderwanych za rzeczy istotne, poda reguły zdrowej krytyki do sądzenia o książkach, o wartości świadectw, o dziejach... Zgoła, logika zdrowa, od owych bałamuctw i dzikich wykwintów oczyszczona, poda uwagi na władze i działania duszy, pokazując jaką drogą w każdej materyi i publicznej i prywatnej poznać ma prawdę i drugim ją okazać. " Jest to plan wykładu logiki, który dziś jeszcze z niewielkiemi zmianami możnaby z korzyścią zastosować. Te same mniej więcej myśli powtórzył Kołłątaj w instrukcyi danej wydziałowi filozoficznemu w akademii Krakowskiej, jak to widać z planu ogłoszonego drukiem pod tytułem: Ratio studiorum pro facultato philosophica in universitate Cracoviensi 1778 r. Z inicyatywy tegoż Kołłątaja i jemu przypisaną wydał A. Cyankiewicz Logikę, czyli myśli z Lokka o rozumie ludzkim, 1784 r. Jest to streszczenie sławnego dzieła Locke'a: Essay concerning human Understanding, streszczenie tak niedołężne, że bez oryginału rozumieć go niepodobna. Ale ten, co dał inicyatywę do niego, rozumiał wartość i cel klassycznego dzieła Locke'a, używanego dotychczas w Anglii za tekst przy wykładach i egzaminach filozoficznych.

Zanosiło się więc w akademii Krakowskiej i w szkołach tamecznych na porządny wykład filozofii empirycznej, która łącznie z naukami fizyko-matematycznemi, pod kierunkiem Jana Śniadeckiego, mogła stopniowo zaprowadzić zmienioną metodę w wykładzie wszystkich nauk i wstrząsnąć odrętwiałe umysły. Okoliczności przecież inaczej zrządziły; reformę Kołłątaja zmiotła burza publiczna, a w bibliotece akademickiej, jak pisze Wiszniewski Michał: "nie nauki, lecz wróble się mnożyły. " Ale ludzie dobrze z nauką oswojeni i o jej skuteczności przekonani, nie łatwo się zrzekają utrwalonych swoich przekonań. Tak było i z Kołłątajem.

Oto gdy w r. 1803 myślano o zreformowaniu uniwersytetu Wileńskiego, Kołłątaj takie dawał rady co do urządzenia kollegium moralnego: "Nie radzę w tem kollegium mieścić katedry logiki i metafizyki. Umiejętności w naszym wieku przyszły już do takiego doskonałości stopnia, że każda z nich ma swoję szczególną metafizykę. Logika powinna być tak gruntownie dawana po gimnazyach, że jej w szkole głównej powtarzać nie wypada; uczeń, któryby nie posiadał logiki, nie jest zdatny do słuchania kursów w szkole głównej. Jeżeli zaś dlatego katedrę logiki i metafizyki zaprowadzić chciano, żeby ona obudzała na nowo tę część filozofii, którą nazywano philosophia speculativa, jeżeliby w tym względzie obrano systemat filozofii krytycznej Kant'a, zamysł ten byłby godzien politowania, boby cofał wiadomości filozoficzne od XIX do XV-go wieku wprowadziłby nanowo perypatetykę, język ciemny i niezrozumiały, a mówiąc o rzeczach bez sensu i związku, nazywając one transcendentalnemi, chciałby dochodzić rzeczy a priori, które dadzą się dochodzić tylko ze skutków. Jeżeli uczeni niemieccy dopuścili rozszerzenia u siebie tej zarazy, grasuje ona tylko między ludźmi średniemi. Żaden sławny w Niemczech matematyk nie popiera apokaliptycznych urojeń Kant'a i Fichte'go. " Zreformowany uniwersytet Wileński, dzięki Śniadeckim i rozumiejącym ich pomocnikom, zajął bardzo poważne miejsce wśród wyższych szkół europejskich. Nie zapomniano w nim i o filozofii, pomimo uwag Kołłątaja. Sam Jan Śniadecki, chociaż z powołania matematyk, pisał wyborne rozprawy filozoficzne, z których znać, że był zwolennikiem filozofii szkockiej, stanowiącej pewną modyfikacyą pojęć Locke'a, oraz przejście do spółczesnego nam empiryzmu angielskiego. Filozofia niemiecka nie znalazła przystępu do szkoły głównej Wileńskiej, dzięki przedewszystkiem Janowi Śniadeckiemu, który tchnął w nią ducha prawdziwie naukowego i śmiało odganiał ćmy spekulacyjne. Nie mogą mu też do dziśdnia darować tego nasi metafizycy, z których jeden niedawno pisał: "Cały empiryzm Śniadeckiego opiera się na sofizmatycznem (1) pojęciu fenomenu ogólnego. " Śniadecki "pod względem metody poznania jest empirykiem, a pod względem poglądu na początek naszej wiedzy sensualistą. " Jak gdyby Śniadecki wypierał się tego gdziekolwiek, jak gdyby metoda empiryczna miała być dla niego i prac jego ujmą! Według nas, jest to chwałą dla tego uczonego, że o doświadczeniu nie wątpił, empiryą nie gardził i w niej widział jedyne źródło prawdziwych wiadomości, jakie umysłowi ludzkiemu są dostępne. Ale empiryzm Śniadeckiego nie jest to samo, co grube, pospolite na rzeczy patrzenie; nie wyłącza on metafizyki, lecz rozumie pod nią co innego niż Kant lub Hegel. I oto jeszcze zdanie jego zasługujące w tem miejscu na przypomnienie: "Każda teorya gruntownie osadzona i porządnie rozumem wywiedziona, każde głębsze robót mechanicznych pojęcie przyprowadzone do ogólnych zasad i prawd początkowych; każde spojenie rozumem jednych prawd z drugiemi, wytknięcie ich, że tak powiem, rodu, pokolenia i rzędu, który trzymać powinny w szeregu rozumowań, tak aby cała nauka była jak ciągłą przędzą z jednego wątku wywinioną; każde wyraźne i ścisłe określenie granic, w których się zamykają znaczenie, panowanie i stosunki każdej ogólnej prawdy: wszystko to stanowi metafizykę nauki, która, jak widzimy, nic innego nie jest, tylko przyłożeniem i przystosowaniem rozumu do fenomenów, zdarzeń i do skutków pojedynczych... Metafizyka ta jest potrzebna, bo bez niej nie byłoby umiejętności i nauk; jest ważną, bo jest prawdziwem ćwiczeniem ludzkiego umysłu; jest pożyteczną, bo chodzi około rzeczy nas dotykających, około ich własności; i prowadzi do ich poznania i przystosowania: to jest oświeca nas o rzeczach, i uczy ich używać. "

Na tem samem prawie stanowisku filozoficznem co Śniadecki, stał inny professor uniwersytetu Wileńskiego, mianowicie A. Dowgird, którego rozprawa konkursowa O logice, metafizyce i filozofii moralnej, ogłoszona 1821 r., a jeszcze bardziej rozpoczęte na szeroką skale dzieło pod tytułem: Wykład przyrodzonych myślenia prawideł, czyli Logika teoretyczna i praktyczna, wydane w Połocku 1828 r., stawią w rzędzie najlepiej w tym przedmiocie piszących autorów. Dowgird ogłosił tylko część pierwszą swojego Wykładu, obejmującą wiadomości z psychologii i niektóre sporne pytania z metafizyki; wszakże i z tej części można osądzić, jak dzielnym był dyalektykiem i poprawnym, jasno i trzeźwo na rzeczy patrzącym pisarzem. Filozoficzne jego poglądy przypominają najzupełniej szkołę szkocką, a mianowicie Dugalda Stewarfa. Znać też na nim wpływ Kant'a, z którym rzadko się zgadza, a często polemizuje.

Idąc koleją czasu i trzymając się pokrewieństwa myśli, spotykamy jeszcze dwóch innych obrońców empiryzmu, mianowicie Michała Wiszniewskiego i Dominika Szulca.

Wiszniewski, więcej znany jako historyk literatury polskiej niż jako filozof, wydał Bakona Metodę tłómaczenia natury 1834 r. Jest to streszczenie znanego Novum Organon, którego dążność i ducha doskonale rozumiał Wiszniewski, pisząc, że "najgłówniejsza treść jego do tego jedynie zmierza, aby syllogistyczną metodę obalić, a wprowadzić metodę empiryczną, zależącą na obserwacyi fenomenów natury i kunsztównych doświadczeniach. " Bakon w istocie zawziął się na scholastyków i ich dyalektykę, której już św. Ambroży nie pobłażał, wołając: A dialectica Aristotelis, libera nos Domine! Że Wiszniewski podzielał zapatrywanie się Bakona na filozofia i jej przeznaczenie, świadkiem jest owo streszczenie Nowego Organonu, jak niemniej krótki wykład logiki i psychologii W książeczce o Rozumie ludzkim 1848 r.

Nareszcie, nie godzi się pominąć w szeregu naszych empiryków Dominika Szulca, którego rozprawa O źródle wiedzy tegoczesnej, wydana 1851 r., kreśli zwięźle, ale trafnie historyą nauk wogóle. Jakie koleje przechodził umysł ludzki w dążeniu do prawdy? Na to pytanie odpowiada Szulc następującemi słowy: "Tłomaczenie przyrody i zastosowanie praw jej do. potrzeb społeczeństwa, stanowi całą wiedzę i pomyślność. Ale ten świat podług różnego stopnia udoskonalenia umysłowego, w innej coraz u każdego stawi się postaci. U jednych jest pięknością lub ucztą zgotowaną dla człowieka, miejscem duchów kierujących krystalizacyą, życiem, uczuciem i rozumem: jest to Mądrość Wschodnia. U drugich duchy ustępują miejsca nieoznaczonemu ogólnikowi, początkowi, jednostce (abstrakcyom) i wynikającym z nich siłom: jest to Filozofia Grecka, sposobiąca ród ludzki do umiejętności. Inni znów uznawszy czczość ogólników, biorą się do szczególnych postrzeżeń i doświadczeń, zbliżają czas i przestrzeń, wyswobadzają od przesądów umysł, a od egoizmu charakter, przedłużają życie, szczęście powszechniejszem czynią: To nowy system naukowy naszego świata ze swojemi następstwami.... to umiejętność wywodowa" {indukcyjna). Nie jest to myśl nowa. Taki podział rozwoju umysłowego znajduje się we współczesnych Szulcowi dziełach francuzkich, niemieckich i angielskich: ale już samo zrozumienie, na czem polega nowy system naukowy, to jest nowa metoda badania, podniesienie tej okoliczności, że nowa nauka jest wywodowa, dobrze świadczy o rozumie autora.

Z tego przeglądu okazuje się, że lubo filozofia u nas w bielącym wieku nie rozwijała się samodzielnie, nie brakło jednak uczonych, którzy przeciwdziałając spekulacyi niemieckiej, pragnęli zaszczepić metodę empiryczną.. Najznakomitszym przedstawicielem tego kierunku był Jan Śniadecki, który nietylko dodatnio dlań pracował, ale i zaczepnie jak najenergiczniej wystąpił przeciw mrzonkom spekulacyi przeflancowanej do nas z Niemiec. Wszystkie jednakże usiłowania czynione z wiedzą, czy bez wiedzy, a mające utwierdzić empiryzm, były rozproszone w artykułach najczęściej polemicznych; nie prowadzono ich systematycznie i ciągle; brakowało całkowitego wykładu metod doświadczalnych, tego co się nazywa corpus doctrinae, i dlatego, pomijając inne okoliczności, filozofia empiryczna uległa spekulacyjnej, intuicyjnej. Wprawdzie fizycy, chemicy i wogóle naturaliści postępowali drogą empiryczną, oddawna znaną i przyrodzoną umysłowi ludzkiemu; ale filozofia właściwa zagrzęzła w systematach idealizmu panteistycznego.

Czy wychodząca obecnie Logika Bain'a zdoła utorować drogę empiryzmowi? Na to czas może dać odpowiedź; ale to pewna, że nigdzie samo zalecanie metody jakiejś nie wystarczy do jej umocnienia: potrzeba koniecznie, by nauki fizyczne i społeczne były uprawiane równolegle z filozofią, która w nich musi szukać sprawdzenia swoich metod.

Dawni logicy rozprawiali szeroko o użyteczności logiki. Bain zaniechał tego, i słusznie. Dziś nie potrzeba, jak się zdaje, nikogo przekonywać o pożytku jakiejkolwiek nauki z pomiędzy licznych gałęzi wiedzy ludzkiej. Zaprowadzono też wykład logiki po gimnazyach, zapewne także w nadziei jakiegoś z niej pożytku, który gdyby, się miał ograniczać do poznania syllogizmu, byłby niewątpliwie bardzo mały. Logika Baina otwiera szersze pole dla ucznia i nauczyciela, może zatem być użyteczna i w tym kierunku pedagogicznym.

Kiedy więc autor pominął zachwalanie swojej książki i przedmiotu, który obejmuje, i my nie myślimy go pod tym względem wyręczać. Powtórzymy tylko na zakończenie słowa francuzkiego tłómacza tegoż dzieła, p. Gr. Compayré: "Można, mówi on. i bez pomocy logiki zostać uczonym; ale przy jej świetle pewniej i łatwiej jest dojść do tego. A nadto, oprócz wpływu dodatniego, jaki logika wywiera na rzeczywisty postęp prawdy, oczyszcza ona zdaniem Hegla głowę, rozprasza marzenia i złudzenia, chroni od zboczeń umysłowych. Jak dobre zrozumienie estetyki i praw jej, uchroniłoby nas od fałszywych poetów, bądźto odejmując im chętkę do pisania wierszy, bądź czyniąc ich lepszymi; tak również gruntowne poznanie logiki zmniejszyłoby co najmniej liczbę fałszywych uczonych. Mania tworzenia systematów, niedojrzałe pomysły imaginacya utopie socyalne, mrzonki astronomiczne, szaleństwa spirytyzmu i inne formy przesądu, słowem głupota wszelkiego rodzaju, wszystko to znikłoby w części przynajmniej, gdyby ci, co sie zaciągają w szeregi piszących, poddali naprzód swój umysł surowej dyscyplinie logiki. "

Logicznego myślenia, a następnie logicznych czynów w stosunkach prywatnych i publicznych sprawach, oto czego każdemu wiekowi i każdemu narodowi życzyć należy. Za obojgiem prawie zawsze następuje poprawa charakteru jednostek, i polepszenie bytu tak indywidualnego jak i zbiorowego.

Warszawa, 1 sierpnia 1878 r.

(1) Mowa tu o Logice J. Kremera, wydanej w Krakowie 1849 r. Myślini Br. Trętowskiego wyszła w dwóch tomach w Poznaniu 1844 r.

PRZEDMOWA AUTORA.

Dzieło niniejsze obejmuje całkowity wykład logiki tak formalnej jakoteż indukcyjnej.

W rozdziale wstępnym zostały wyłożone te z wiadomości psychologicznych, które zostają w związku z logiką, natura wiedzy wogóle i klassyfikacya nauk, a to dla uniknienia w ciągu dzielą zboczeń naukowych. Jakkolwiek rozdział ów stanowi przygotowanie do zrozumienia tego, co następuje, może być jednak przy pierwszem czytaniu dzieła krótko przebieżony.

Część pierwsza, dedukcyjna, obejmuje zwyczajną teoryą syllogizmu z dodatkami Hamiltona i obszernem streszczeniem nowych i godnych uwagi systematów De Morgan'a i Boole'a.

Część druga, indukcyjna, zawiera metody badania indukcyjnego oraz wszystkie pytania dodatkowe poruszone przez Mili'a, a stanowiące część problematu indukcyjnego. Poczyniono też rozmaite zmiany w traktowaniu rzeczy, w porządku dowodów i rozmiarach wykładu. Najważniejszą nowością jest, próba objaśnienia prawa przyczynowości za pomocą nowej nauki, zwanej teoryą zachowania, trwałości lub korrelacyi siły.

Pogląd Mill'a na stosunek dedukcyi do indukcyi przyjęto całkowicie, pogląd ten bowiem jedynie daje możność rozwikłania trudności syllogizmu, które w przeciwnym razie nie dałyby się rozwikłać; dzięki temu również, logika zyskuje jednolitość i jasność. Osobną księgę poświęcono Logice nauk, z zamiarem wyjaśnienia za pomocą licznych przykładów, metod logicznych, i rzucenia nieco światła na rozmaite punkta samych nauk. Przegląd ten obejmuje wszystkie teoretyczne czyli zasadnicze umiejętności — matematykę, fizykę, chemią, biologią i psychologią; umiejętności klassyfikacyjne czyli historyą naturalną; nareszcie dwie z nauk praktycznych najważniejszych — politykę i medycynę.

Teoryą Definicyi pierwszy raz wyłożono według planu metodycznego i postawiono na równi z dedukcyą i indukcyą, jako część metody logicznej. Sposoby definiowania jako processu uogólniającego, podciągniono pod dwa prawidła, pozytywne i negatywne; przyczem zwrócono uwagę na główne trudności definicyi, jakiemi są: — niepewne znaczenie wyrazów, i stopniowe przechodzenie jednych własności w drugie im przeciwne.

Rozstrząsając sofizmata, zastanowiłem się nad powodami, dla których pospolicie odłączają wykład błędów od prawideł logicznych i starałem się okazać, że dwa jedynie punkta tego przedmiotu zasługują na osobne traktowanie: zdradliwe dążności umysłu i sofizmata wynikające z zamieszania. Ponieważ oba te przedmioty są wielkiego znaczenia, rozebrano je nieco drobiazgowiej.

Nie opuszczono żadnego z pytań spornych, mających związek z logiką; ale uważano za stosowne odłączyć te rozprawy od samego dzieła. W Dodatku pomieszczono rozmaite klassyfikacye nauk" zakres logiki, klassyfikacyą rzeczy dających się mianować, postulat powszechny, rozbiór znaczenia analizy i syntezy, teorye indukcyi, sztukę wynajdywania i nareszcie prawidła dowodów historycznych. Ażeby dzieło niniejsze mo gło służyć za elementarny wykład logiki, należałoby opuścić dodatki do syllogizmu. Logikę nauk, oraz rozprawy w Dodatku pomieszczone. Uczniowie, lub kandydaci do egzaminów, nie kusząc się o całkowite zgłębienie, mogą jednak przez odczytanie ich znaleźć niejaka, pomoc w zrozumieniu reszty.

Panuje ogólne przekonanie, ze użyteczność logiki czysto formalnej jest wcale niewielka, i że prawidła indukcyi powinny być objaśnione przykładami nawet w szkolnych i elementarnych podręcznikach logiki. Nadmienię, że coraz więcej uwagi należałoby zwracać na Definicya i Klassyfikacyą tak ze względu na badania naukowe jak i na przedmioty, które pospolicie nie uchodzą za naukowe.

Ponieważ mógłby mnie kto posądzić o zarozumiałość, jakobym chciał społzawodniczyć z Millem; ośmielam się nadmienić, że jedyną rzeczą, jakiej brakło dotychczas do powodzenia wielkiemu jego dziełu, jest ta okoliczność, iż nie obudziło usiłowań, w celu dalszego i szerszego rozwoju metod logicznych.

Aberdeen, w Marcu, 1870.

WSTĘP.

1. Logikę w krótkości nazwać można zbiorem nauk i prawideł, mających na celu prawdę.

Zadanie logiki wskażemy później szczegółowo i ściśle. Tymczasem nadmieniamy, że celem jej prawda rzeczy uważanych wogóle, bez względu na to, jakie są te rzeczy. Chociaż więc pod pewnym względem logika jest nauką teoretyczną, przeważnie jednak cel jej praktyczny.

W tyra rozdziale wstępnym mamy rozważyć następujące przedmioty:

1) Wiadomości z psychologii stanowiące fundamenta logiki-

2) Pierwsze początki czyli zasady logiki;

3) Klassyfikacyą nauk;

4) Rozmaite poglądy na zadanie i zakres logiki;

5) Podziały logiki.

I. Wiadomości z psychologii tyczące się logiki.

2. Jakkolwiek zapatrywać się bedziemy na logikę, zawsze przyjdzie nieraz odwo-łać się do praw i działań umysłu; a im częściej odwoływać się będziemy, tym bardziej się rozszerza zakres logiki.

W logice zwyczajny szkolnej, to jest w logice dedukcyjnej czyli syllogistycznej objaśnia się pospolicie: czem jest proste postrzeżeni czem abstrakcyą czyli tworzenie wyobrażeń i pojęć, czem sadzenie czyli urabianie zdań, czem nareszcie jest rozumowanie czyli wyciąganie wniosków z danych premiss.

W logice indukcyjnej badania nasze mają pospolicie na cela pojęcie przyczyny, zaczem roztrząsa się pytanie" jaki jest początek wyobrażeń, czy wszystkie nasze wiadomości rodzą się, z doświadczenia, czy też w części gotowe są w umyśle, albo jak nazywają intuicyjne, a priori, wrodzone (np. pojęcie przyczyny, pewniki matematyczne, i t. p. )

Za część logiki uważa się także teorya i granice tłomaczenia zjawisk i dlatego koniecznem jest zboczyć do rozważenia natury władz umysłowych. Do tego zmierzał Locke w dziele swojem "Essay on the Understanding, " które najwięcej się przyłożyło do rozwoju psychologii.

Wśród takich okoliczności, zdaje się że najwłaściwiej będzie wyłożyć i objaśnić odrazu na początku tej księgi wszystkie ustępy z psychologii, które w jakimkolwiek zostają związku z prawidłami logiki. Ale wykład ten musi być oczywiście krótki.

ZDOLNOŚĆ UMYSŁU DO UGLĄDANIA RÓŻNIC.

3. Ażeby się, w nas mogło zrodzić uczucie, powinna nastąpić zmiana we wrażemu; i dlatego to każde czucie jest, że tak nazwiemy, dwustronne. Takie jest prawo różnicy czyli paralelizmu.

Doświadczenie uczy, że gdy wrażenie trwa ciągle jednostajnie, nie towarzyszy mu świadomość, nie wiemy o niem. Im zaś zmiana czyli przejście było silniejsze, tym świadomość jest żywsza. Dotykania ciągłego, lub monotonnego dźwięku prędko przestajemy uczuwać; jeżeli temperatura ciągle jest jednostajna, tracimy uczucie ciepła lub zimna. Jeszcze mocniej przekonywają o tem przykłady okazujące, że zmiany tym głębićj nas dotykają im są większe lub naglejsze. Wszelka nagła zmiana budzi nas i drażni. Pierwszy promień słońca gdy wyjdziemy z ciemności, pierwszy łyk wody, który nas orzeźwia w pragnieniu, chwila, która nas przenosi z ubóstwa do bogactwa: — oto są stany umysłu, którym towarzyszy najżywsza świadomość; następnie gdy te pierwsze wrażenia przeminą, pobudzenie słabnie.

Dlatego niedosyć jest wiedzieć, że umysł zostaje pod pewnem wrażeniem lub uczuciem, ażeby ocenić w jakim stopniu je odczuwa; należy prócz tego znać jaki był stan umysłu bezpośrednio przed wrażeniem, i od jak dawna trwa nowe wrażenie. Jeżeli ktoś posiada dzisiaj tysiąc funtów sterlingów, to okoliczność ta nie wystarcza do ocenienia summy

ZMIANA CZYLI PRZEJŚCIE WE WRAŻENIACH.

jego szczęścia. Jeżeli ten sam człowiek przed rokiem nie miał nic oczywistem jest, że będzie doświadczał innych zupełnie uczuć, aniżeli człowiek bogaty, którego mienie z dziesięciu tysięcy funtów zeszło do tysiąca.

4. Co się tyczy poznania, wiedzy, to również konieczne jest przejście, czyli zmiana: w akcie poznania zawsze mieszczą się dwie rzeczy.

Rozważając stan umysłu w akcie poznania, gdy się czegoś uczy, to samo prawo nim rządzi. Poznajemy czem jest ciepło doświadczywszy wprzód czem jest zimno; czem jest światło, gdy wyjdziemy z ciemności; czem jest wysokość, przeciwstawiać ją nizkości. Wszelkie poznanie absolutne, bezwzględne jest niedorzecznością; nie wiedzielibyśmy czem jest "ruch, " gdybyśmy nie mogli pojąć czem jest "spoczynek. " Jakim sposobem zrozumieć czem jest linia prosta, jeżeli nam nie pokazano krzywej lub łamanej?

Możemy wprawdzie na jeden z takich przedmiotów stanowiących pary, więcej zwracać uwagi niż na drugi i tym sposobem mówić o indywidualnej własności. Możemy więcej uwagi zwracać na ciepło niż na zimno, na linią prostą więcej niż na krzywą: jedno z dwóch tych pojęć może być przedmiotem wyraźnym naszego myślenia, drugie zaś zostanie niewyraźnym, jakby utajonym. Ponieważ zmiana w doznawanych wrażeniach może się odbywać w dwóch kierunkach np. od ciepła do zimna lub od zimna do ciepła, więc też czucie jest inaczej w dwóch tych razach dotykane. Mocniej czujemy ciepło przechodząc do temperatury jeszcze wyższej, a zimno, gdy jeszcze zimniejsza następuje. Stan umysłu do jakiegośmy przyszli, stanowi naszę świadomość wyraźną; a ten z któregośmy wyszli, świadomość niewyraźną, jakby utajoną.

Zasada paralelizniu, odnośności czyli względności, ma rozległe i ważne znaczenie w logice. Spotykamy ją w nauce tyczącej się wyrazów czyli imion, definicyi i sądów czyli twierdzeń. Do niej się odwołamy w prostowaniu obszernego działu sofizmatów, mianowicie takich, które zapominają o względności, paralelizmie, a prawią o absolucie, o czemś bezwzględnem.

ZDOLNOŚĆ UMYSŁU DO UGLĄDANIA PODOBIEŃSTW.

5 Gdy pewne wrażenie powraca, naówczas budzi się nowa i szczególna świadomość, mianowicie wrażenie czyli świadomość zgodności pośród różnic panującej.

Widzimy zapaloną świecę; wynoszą, ją: potem za chwilę znów ją, wnoszą. Doznajemy wówczas oprócz wrażenia światła, jeszcze nowego wrażenia, uczucia zgodności, tożsamości, powtórzenia. Ten stan umysłu jest zarówno ważny w naszych czynnościach umysłowych jak świadomość różnicy, niezgodności. Doświadczamy ciągle ponawiania się wrażeń dawniej doznanych w formie mniej lub więcej zmienionej i budzi się w nas świadomość tym żywsza, im zmiana była większa. Ta świadomość czyli uczucie zgodności miewa rozmaite stopnie natężenia; począwszy od wrażenia, które nam pozwala uznać początek dnia nowego, a skończywszy na błyskawicznym rzucie geniuszu zdobywającego wielkie jakieś odkrycie przez ujrzenie podobieństwa, tożsamości, jak to uczynił Newton, pomiędzy spadającym kamieniem, a siłą pociągającą księżyc ku ziemi.

POZNANIE KOJARZY RÓŻNICE I PODOBIEŃSTWA.

6. Znać jakiś fakt, jestto odróżniać go od wszystkich odmiennych, a upodobniać czyli utożsamiać ze wszystkiemi doń podobnemi.

Oprócz dwóch tych zdolności umysłu, jedynym jeszcze elementem czynnym w akcie poznania jest pamięć, która zresztą, tkwi w obu powyższych zdolnościach.

Poznanie tego czem jest ciepło, zawiera w sobie: 1) szereg wrażeń wynikających z różnicy między ciepłem a zimnem; 2) podobieństwa przy powtórzeniu się tych samych wrażeń w zmienionych okolicznościach.

Oprócz przejścia od ciepła do zimna, przejścia będącego pierwotnem poznaniem ciepła, odbywają się w nas inne jeszcze przejścia do innych wrażeń. Tak np. przechodzimy od wrażenia ciepła do wrażenia światła; różnica dwóch tych wrażeń wprowadza do naszej świadomości nowe odróżnienie, nadając nowe znaczenie ciepłu i światłu. Ciepło jest wówczas nietylko czemś przeciwnem zimnu, lecz także czuciu światła. Tak też każde nowe wrażenie, które następuje po czuciu światła i które się odeń w naszej świadomości wyróżnia, nadaje ciepłu nowe znaczenie negatywne; mówimy wówczas, że ciepło nie jest ani smakiem, ani zapachem, ani twardością, ani dźwiękiem.

I znowu nasze wrażenie umysłowe, poznanie czyli wyobrażenie szyllinga jest summą, wszystkich różnic, jakieśmy zauważyli między tyra pieniądzem, a wszystkiem co nim nie jest, oraz summą wszystkich podobieństw zachodzących między szyllingiem a rzeczami z nim porównanemi. Mówimy, że jest on okrągły, to znaczy, że się różni od wszystkiego co jest kwadratowe, podłużne, owalne i t. d.; to znaczy nadto, że jest podobny do wszystkich innych przedmiotów równie okrągłych które nas często uderzały tożsamością kształtu w rozmaitych okolicznościach.

Tak samo rzecz się ma z wagą szyllinga, którą poznajemy za pomocą różnicy i podobieństwa: wiemy, że szylling jest cięższy od jednych przedmiotów, a lżejszy od drugich, co stanowi różnicę; wiemy, że przeciwnie ma tę same. wagę co trzeci szereg przedmiotów, co stanowi jego podobieństwo z niemi.

Poznanie zatem, wyobrażenie, idea pewnego przedmiotu konkretnego, jest zebraniem wszystkich tych czynności umysłowych, upatrujących w rzeczach różnicę lub podobieństwo, utkwionych niejako i zachowanych w umyśle, dzięki zdolności, którą nazywamy pamięcią; dziękito pamięci możemy odróżniać i porównywać wrażenia obecne lub minione i gromadzić mnóstwo nabytków umysłowych, zwanych wyobrażeniami, wiadomościami, myślami.

DWA SĄ RODZAJE POZNANIA: PRZEDMIOTOWE I PODMIOTOWE POZNANIE (OBJEKTYWNE I SUBJEKTYWNE).

7. Poznanie szyllinga, domu, góry, gwiazdy, nazywa się przedmiotowem; odnosi się ono do przedmiotu, czyli innemi słowy do świata zewnętrznego. Poznanie czyli wiedza tego, czem jest przyjemność, przykrość, kolejność wyobrażeń w naszym umyśle, nazywa się podmiotowem poznaniem; odnosi się bowiem do podmiotu, to jest do świata wewnętrznego.

Wszyscy mamy mnóstwo wiadomości należących do tych dwóch rodzajów: jednakże niektóre umysły mają więcej wiadomości podmiotowych, inne przedmiotowych.

POZNANIE UWAŻANE: 1) JAKO INDYWIDUALNE I KONKRETNE, LUB 2) JAKO OGÓLNE I ABSTRAKCYJNE.

8. Poznanie stołu znajdującego się w pokoju o pewnej oznaczonej porze, jest jak najbardziej indywidualnem czyli konkretnem. Poznanie stołu wogóle, bez względu na okoliczności czasu i miejsca, jest ogólnem czyli abstrakcyjnem. Dzięki zdolności umysłu do uglądania zgodności i podobieństw, kojarzymy w myśli liczne stoły pojedyncze uważając w czem są, do siebie podobne a pomijając ich różnice. Przyznajemy własności wspólne wszystkim. W tem leży zdolność umysłu uogólniająca, zdolność jedna z najważniejszych naszego rozumu, będąca zresztą tylko następstwem zasadniczej zdolności, która upatruje zgodność, podobieństwo.

SPÓR O NATURĘ POZNAŃ OGÓLNYCH, ZWANYCH TAKŻE WYOBRAŻENIAMI ABSTRAKCYJNEMI.

9. Poznania ogólne, ściśle tak zwane, powstają ze zgodności wielu poznań szczegółowych, a zgodność tę wskazuje użycie imienia czyli nazwy wspólnej.

Imie ogólne czyli pospolite jak np. wyrazy: "koło, okrągły, zwierzę, " stosujemy do rzeczy, które pod pewnemi względami są do siebie podobne, a pod innemi różne, ażeby wyrazić ich podobieństwo.

Przypuszczano czasami, że własności wspólne rzeczom podobnym istniały gdzieś zewnątrz tych rzeczy. Taki pogląd zwie się Realizmem.

Niektórzy filozofowie ze szkoły Platona wierzyli, że wśród wszechświata jest gdzieś koło wogóle uważane, to jest forma okrągła bez materyi, wielkości, barwy; że w takiż sposób istnieją gdzieś jakieś archetypy, niby pierwowzory, formy idealne człowieka, sprawiedliwości i t. p. Po gorących zapasach wypełniających czasy filozofii scholastycznej, pogląd ten zarzucono.

Niemniej jednakże realizm kołacze się jeszcze w nauce, która przypuszcza świat zewnętrzny niezależny, oderwany od rzeczy. Ściśle mówiąc, świat zewnętrzny znamy tylko jako wrażenia zmysłowe, a umysł zjawia się zawsze w związku z ciałem.

Inny sposób pojmowania własności wspólnych, tkwiących w rozmaitych rzeczach polega na tem, że się przypuszcza jakoby umysł był zdolny wyobrażać sobie pojęciowo podobieństwa spotykane w rzeczach same przez się, nie zważając wcale na różnice. Takie widzenie rzeczy nazywają Konceptualizmem.

Nauka ta. lubo uznaje, że wnaturze nie masz koła, któreby istniało samo przez się, w oderwaniu od rzeczy; przypuszcza jednakże, iż umysł może myśleć o figurze kolistej, nie bacząc na inne własności kół pojedynczych, jakiemi są: materya, barwa, wielkość.

I takie pojmowanie jest nieściste, albowiem przecenia zdolność umysłu do zwracania więcej uwagi na jedną lub drugą własność jakiegoś przedmiotu konkretnego, jak np. szylling lub koło (w machinie, u wozu). Możemy bezwątpienia zwracać więcej uwagi na kolistość, a mniej na wielkość; ale niepodobna myśleć o kolistości, żeby zaraz nie stawała w umyśle pewna wielkość lub jakaś barwa.

Chcąc myśleć o jakiejś abstrakcyi czyli o pojęciu oderwanem, skupiać uwagę na pewną własność odosobnioną, musimy kolejno myśleć o rozmaitych przedmiotach posiadającycu ową własność. Myślimy o kolistości wyobrażając sobie rozmaite przedmioty okrągłe, różniące się zresztą od siebie wielkością, barwą i t. p. Wynikiem tego przeskakiwania umysłu od przedmiotu do przedmiotu jest to, że własność zwana kolistością występuje jakby na czoło z pośród innych własności, które pozostają niby w półcieniu, chociaż całkiem nie znikają. W abstrakcyi umysł nasz ciągle przebiega pojedyncze przedmioty, mające pewne punkta podobne, pomimo że co do innych różnią się od siebie.

Przywykliśmy do uważania pojedynczych przedmiotów jako typów, symbolów wyobrażających mnóstwo innych przedmiotów, jak np. figury geometryczne Euklidesa. W rozumowaniu geometrycznym nie potrzebujemy myśleć o wielu przedmiotach okrągłych: dość jest rozważyć własności koła na jednej figurze, byle przytem strzedz się orzekania czegośkolwiek o wielkości, barwie lub materyi, t. j. o własnościach nieodłącznych od najprostszej nawet figury.

Kiedy się w logice mówi o wyobrażeniu, pojęciu lub idei oderwanej, abstrakcyjnej, należy pod niemi rozumieć zgodność, podobieństwo pewnej ilości przedmiotów w tym lub owym punkcie.

NASZE POJĘCIE INDYWIDUUM (JEDNOSTKI) JEST SKUPIENIEM POJĘĆ OGÓLNYCH CZYLI UOGÓLNIEŃ.

10. Gdy postrzeżeni indywidualnemu nadajemy imie, np. drzewa jakiegoś, wyrażamy przez to nietylko wrażenie chwilowe na zmysły działające, ale oraz skupienie wielu wrażeń uogólnionych.

Gdy patrzymy na drzewo, doznajemy wielu rozmaitych wrażeń, jakie w nas sprawia barwa, kształt, wielkość jego i t. p. Otóż każde osobne wrażenie przypomina nam, dzięki prawu zgodności czyli podobieństwa, wszystkie dawniejsze podobne wrażenia, a tym sposobem wyobrażenie drzewa jest nie pierwotnym obrazem zmysłowym, lecz zbiorem, skupieniem wielu dawniej' doznanych wrażeń, łączących się z tym nowym obrazem. Każda cecha, każdy szczegół drzewa nasuwa nam klassyfikacyą odpowiednią tej własności: barwy ciemna i zielona czynią na nas wrażenie jakoby streszczone ze wszystkich wrażeń podobnych, wywołanych przez te odcienie barwy.

Z tego widzimy, że wyobrażenia konkretne i abstrakcyjne są ze sobą w naszym umyśle nierozdzielnie splątane i zlane. Nie masz nigdzie tak absolutnie konkretnego przedmiotu, któregoby nie można rozebrać i odnieść do abstrakcyjnych czyli klassyfikacyjnych pojęć.

Poznanie nasze postępuje równocześnie dwiema różnemi drogami: poznania szczegółowe składają, się na uogólnienia, a te znów pomagają do tworzenia pojęć szczegółowych. Gdyby gdzieś na świecie była rzecz tak konkretna, któraby nie miała żadnego związku z innemi przedmiotami konkretnemi już znanemi, moglibyśmy oczywiście utkwiwszy wzrok na nią i porównywając ją ze sobą nabrać wyobrażenia o jednostce istotnie konkretnej, w któremby się nie mieściło żadne wyobrażenie ogólne; ale rzecz ta różniłaby się od wszystkich znanych nam przedmiotów konkretnych. Nie możemy zatem utworzyć sobie podobnego wyobrażenia.

11. Cechą jednostki konkretnej jest to, że stanowi pewne, oznaczone skupienie, którego nie mieszamy z innemi jednostkami.

Ilość własności ogólnych wiążących się z jednostką powinna być taka, żeby ją, czyniła osobnikiem, żeby jej nadawała szczególny charakter. Drzewo, na które patrzymy w danej chwili staje się jednostkowem dzięki zbiegowi własności, jaki się nigdy dawniej nie spotkał, a jeżeli taki zbieg nie zachodzi, to dzięki warunkom je otaczającym, okolicznościom miejsca i czasu towarzyszącym aktowi poznania. Tak samo szylling staje się jednostką dzięki okolicznościom czasu i miejsca w jakich go spotykamy.

12. Różnica między obecnem postrzeżeniem zmysłowem (presentation), a przypomnieniem oderwanem (representation) polega na tem, że w pierwszem zachodzi określony zbieg uogólnień czyli pojęć ogólnych, a w drugim takiż zbieg nieokreślony.

Szylling, który trzymam w ręku, stanowi postrzeżenie obecne, zmysłowe (presentation); szylling uważany jako pieniądz królestwa W. Brytanii, stanowi to, co nazywam przypomnieniem (representation). Jakoż w tym ostatnim razie umysł nasz obojętnie się zachowuje względem rozmaitych miejsc, czasów i różnych okoliczności, uwaga nie przywiązuje się do żadnej określonej chwili czasu, miejsca.

13. Imiona oznaczające jednostki czyli indywidua, przypominają zwykle charakter jednostek, będących jak wiadomo skupieniem wyobrażeń ogólnych.

Bardzo nieliczne są takie przypadki, w którychby imiona oznaczające jednostki, indywidua, nie miały żadnego związku z pojęciami ogólnemi wchodzącemi w skład pojęć indywidualnych, jak np. gdy pe-

Wnego człowieka nazywamy Cezarem. W takim razie powstają imiona własne, imiona bez znaczenia, czyste symbole używane do odróżnienia jednej rzeczy od drugiej. Po większej części imiona przypominają swojem złożeniem kolej, jaką umysł odbywał w urabianiu sobie pojęcia przedmiotu; specyalizują one pojęcia ogólne wchodzące w skład pojęcia szczegółowego. Wyrażenia: obszerna budowa gotycka, człowiek silny lat czterdziestu, kryształ sześcienny pewnej twardości i gęstości, są to wszystko terminy, wyrażenia całkiem zgodne z pojęciami rzeczy. Filologia potwierdza tu nasz pogląd. Imiona pierwotne pewnych przedmiotów konkretnych jak: słońce, księżyc, ojciec, matka, mieszczą na dnie swojem znaczenie ogólne (2). Zdaje się więc, że niepodobna pojąć przedmiotów indywidualnych bez uogólniania i klassyfikowania ich równocześnie.

CZYNNOŚĆ UMYSŁOWA, MOCĄ KTÓREJ UGLĄDAMY ZGODNOŚĆ CZYLI PODOBIEŃSTWO MIĘDZY RZECZAMI, JEST PODSTAWĄROZUMOWANIA.

14. Jakakolwiek bedzie forma rozumowania, zawsze opiera się ona na upatrywaniu podobieństw, czyli na upodobnieniu jednej rzeczy do drugiej.

Najpowszechniejszą formą rozumowania jest ta, gdy z jednego faktu szczegółowego wnioskujemy o drugim tego samego rodzaju; upatrzone między nićmi podobieństwo nasuwa nam wniosek i upoważnia do uogólnienia napotykanych własności. Rzucamy kamień w wodę. Kamień sprawiwszy zamącenie spada na dno, a tymczasem około punktu gdzie upadł tworzy się szereg fal. Z tego wnosimy za pomocą rozumowania, że inny kamień rzucony w tę sarnę wodę sprawi takie same skutki. Możemy pójść dalej, rozciągnąć ten wniosek do wszelkiej innej massy wody. To właśnie będzie rozumowanie, wnioskowanie; przekraczamy w tym razie obecne doświadczenie rozciągając rozumowanie do tego, czego jeszcze nie znamy. Podobieństwo upatrzone, w tych razach skłania umysł do zrobienia tego kroku naprzód, do sądzenia o tem, co się jeszcze nie dokonało. Tymczasem nie będziemy wnioskowali, że garść liści suchych rzuconych na wodę sprawi ten sam skutek, co upadek kamienia. Ani wrodzona wiara nasza, ani doświadczenie jakie mamy o świecie nie skłaniają nas do oczekiwania tych samych skutków przy różnych okolicznościach.

Taka forma rozumowania jest najzwyczajniejszą, i wspólną nam ze zwierzęty. Zwierz nawykły szukać schronienia pod krzakiem, wnioskuje z jednego krzaku o drugim, a w rozumowaniu tem kieruje się podobieństwem dwóch przedmiotów.

Pies wstrzymuje się od pewnego kroku pod groźbą kija, który podnosi osoba nawet mu obca: i w tym razie podobnież częściowe podobieństwo tego co mu grozi, z tem czego dawniej doświadczył, wystarcza do obudzenia w nim strachu.

Inny sposób rozumowania polega na tem, że za pomocą wyrazów ogólnych wnioskujemy z jednego lub kilku przypadków o wszystkich przypadkach tego samego rodzaju: jak np. gdy z niewielkiej liczby doświadczeń wnioskujemy, że wszystkie kamienie pójdą na dno wody, że wszystkie materye roślinne dają się spalić, że wszystkie zwierzęta rodzą się z innych zwierząt. Jest to indukeya w znaczeniu swojem jaknajbardziej technicznem, to jest rozumowanie wnioskujące nie ze szczegółu o szczególe, lecz z pewnej liczby szczegółów o wszystkich innych tego samego rodzaju. I w tym razie podobieństwo kieruje umysłem; jest to proces, mocą którego jedna rzecz nasuwa drugą do niej podobną. Na mocy to podobieństwa kojarzymy w umyśle wszystkie fakta pokrewne, podobne jakie kiedykolwiek doszły naszej wiadomości; możemy wówczas porównywać cechy wspólne w celu utworzenia sądu ogólnego, czyli innemi słowy, sądu indukcyjnego.

Trzecia forma rozumowania, które nazywają dedukcyą, opiera się również na zasadzie podobieństwa. Gdy z tego zdania: wszystkie kamienie idą na dno wody — wnosimy, że i inne ciało pójdzie na dno wody, tworzymy dadukcyą; i mamy prawo tak postąpić, albowiem ciało owo jest podobne do innych, czyli posiada własności ogólne zawarte w pojęciu "kamień. " Skoro umysł zdobył sobie zasadę ogólną, podciąga pod nią, kierowany podobieństwem, przypadki szczegółowe i tym sposobem rozszerza zakres swój wiedzy dedukcyjnie.

POCZĄTKIEM CZYLI ŹRÓDŁEM NASZEJ WIERZY JEST DOŚWIADCZENIE.

15. Wiadomości nasze, tak te, co się odnoszą, do świata fizycznego jak i te, które umysłowy mają na celu, są wynikiem doświadczenia naszego świadomego sobie (conscious experience)..

Co się tyczy świata fizycznego, zewnętrznego, czyli przedmiotowego, nabywamy o nim wiadomości za pośrednictwem zmysłów przy pomocy naszych ruchów, a pod kierunkiem trzech praw rozumowych, mianowicie: praw różnicy, podobieństwa i pamięci. Widzimy, słyszymy, dotykamy, smakujemy, wąchamy: energią organizmu naszego budzi do działania opór przedmiotów, ich ruchy, rozciągłość. Odróżniamy lub utożsamiamy rozmaite nasze wrażenia; nabywamy trwałej zdolności uprzytomniania ich sobie; kojarzymy ze sobą przedmioty mające pewien związek; nareszcie za pomocą tych rozmaitych działań (szerzej rozwiniętych i objaśnionych w psychologii) gromadzimy coraz większy zapas obrazów, wyobrażeń, pojęć, myśli odnoszących się do świata zewnętrznego.

Co się tyczy umysłu czyli naszego życia wewnętrznego, zmysły nie wiele nas o niem uczą. Bezpośrednio bowiem jesteśmy świadomi naszych uczuć, myśli, żądań i tym sposobem nabywamy zdolności przypominania ich sobie. Przypominamy sobie swoje przyjemności i przykrości oraz kolej w jakiej następowały; zaznajamiamy się nietylko z rzeczami lecz i z pojęciami o rzeczach, z prawami rządzącćmi powstawaniem i kolejnością tych pojęć. Jest to więc fenomen naszego życia umysłowego czyli podmiotowego, że sobie łatwo przypominamy to wszystko, co mocno zajęło uwagę naszę w rzeczywistości.

16. Utrzymywano, że niektóre nasze wiadomości nie są, wynikiem doświadczenia, lecz że są intuicyjne czyli tkwiące w naszym umyśle niezależnie od działania zmysłów na rzeczy nas otaczające, jako też od szczegółowych fenomenów podmiotowej świadomości.

W rozmaitych epokach rozwoju filozofii podawano rozmaitą ilość wiadomości intuicyjnych czyli a priori, tkwiących nibyto same przez się w naszym umyśle. Dzisiaj chodzi głównie o te cztery pojęcia: czas, miejsce, substancyą, przyczyna.

Utrzymują, że w pojęciach tych jest coś, czego doświadczenie stworzyć nie może, i co zatem musi pochodzić z innego źródła.

Z drugi ej strony zwolennicy empiryzmu uważający doświadczenie za jedyne źródło wiadomości, sądzą, że siły czyli energie czynne, zmysły i świadomość wsparte działaniami rozumu, wystarczają do objaśnienia początku owych pojęć.

I tak, czas np. jest to abstrakcyą, oderwanie, i jak wszelka abstrakcyą rodzi się w nas z dostrzeżonego przez umysł pewnego podobieństwa między rozmaitemi przedmiotami lub wrażeniami. "Wszelkie doświadczenie czyto podmiotowe czy przedmiotowe trwa dla nas dłużej lub krócej: cechą czasu jest właśnie kojarzenie, upodobnianie tych stanów trwania ze względu jedynie na samo trwanie.

Poza tem doświadczeniem obecnem, rzeczywistem, odnoszącśm się do różnicy i podobieństwa rzeczy trwających, nie masz czasu t. j. rzeczy która się nazywa czasem, chyba żebyśmy chcieli wrócić do przestarzałych pojęć realizmu; nie ma również osobnego pojęcia czasu, chyba że ktoś chciałby wznowić fałszywą doktrynę konceptualizmem zwaną. Uważana zewnątrz przedmiotów, lub stanów trwania, jest mniemana owa intuicya czasu, sama w sobie sprzecznością; przeciwnie znów wobec rzeczywistego doświadczenia, które nas uczy tego, co to są rzeczy trwające, dające się pomimo różnic między nićmi zachodzących, ze sobą porównywać ze względu na owo ich trwanie, dochodzimy do urobienia sobie pojęcia czasu.

Tak samo rzecz się ma z pojęciem przestrzeni czyli rozciągłości będącej własnością, cechą wspólną wszelkiej materyi lecz niedotykającą umysłu. Rozciągłość należy zarówno do materyi jak i do przerw oddzielających massy zsiadłej materyi. I te przerwy oceniają także nasze zmysły, to jest wrażenia mięśniowe ruchu łącznie z naszemi wrażeniami biernemi.

Filozofowie obstający za tak zwanemi pojęciami a priori utrzymują" że pojęcie przestrzeni nie rodzi się w nas z doświadczenia, lecz że tkwi w umyśle przed wszelkiem doświadczeniem; albowiem, mówią oni, pojęcie przestrzeni jest warunkiem wszelkiego pojmowania rzeczy zewnętrznych, musi więc być w nas gotowe, zanim przystąpimy do ich pojmowania.

Ci, co się nie godzą na ten pogląd twierdzą, że przestrzeń uważana w oderwaniu, w abstrakcyj wyobraża jedynie podobieństwo ciał rozciągłych oraz przerw dzielących je między sobą czyli próżni. Porównywamy wszystkie owe rzeczy ze względu na tę jednę ich własność, w której się zgadzają ze sobą; myślimy o nich odpowiednio do tego podobieństwa, a postępując tak myślimy o przestrzeni. Taki pogląd jedynie jest zgodny z nominalizmem. Przypuszczenie wrodzonego pojęcia przestrzeni jest pewnym rodzajem konceptualizmu.

Czysta intuicyą przestrzeni, mówią, dalej, jest źródłem pewników geometrycznych, noszących cechy, które się nie dają objaśnić za pomocą doświadczenia. W tym razie owo natchnienie a priori przybrałoby formę zasad, pewników, nie już prostych pojęć; ale w gruncie rzecz jest ta sama, różnica istnieje tylko w wyrażeniu. Że "dwie linie proste nie mogą zawrzeć przestrzeni, " że "dwie rzeczy równe trzeciej są równe sobie" mają to być pojęcia intuicyjne według filozofów, którzy utrzymują, że i pojęcie przestrzeni jest także intuicyjne.

Pojęcie przyczyny zaliczają również do intuicyjnych czyli wrodzonych. Daje się ono wyrazić bądź w formie prostego pojęcia, bądź w kształcie zasady, jak np. gdy się mówi, że "każdy skutek musi mieć swoję przyczynę. "

Równoważny z tą zasadą będzie sąd następujący: "natura jest jednostajna" — albo też: "co było, będzie. " Spór zatem ogranicza się. do tego, że doświadczenie jak mówią, uczy nas wprawdzie iż pojedyncze skutki podlegają prawu przyczynowości czyli jednostajności; ale za pomocą doświadczenia nie możemy wiedzieć, iż każdy skutek ma i powinien mieć przyczynę, że to co było, zawsze będzie.

Pojęcie substancyi znaczy, że poza zjawiskami tak materyalnemi jak umysłowemi kryje się coś nieznanego, jakieś substratum, zwane substancyą, noumenon, lub bytem niezmiennym (3). Pojęcie to, jak utrzymują niektórzy, nie może pochodzić z doświadczenia; sama definicya jego świadczy, że sięga ono poza doświadczenie; niemniej jednak niektórzy filozofowie utrzymują, że powinniśmy je przyjąć i w nie uwierzyć.

Jeżeli chodzi o zjawiska umysłowe, substancyą odnośnie do nich znaczy czucie osobistej tożsamości, czyli ową ciągłość pozorną naszego życia umysłowego — ów że tak nazwiemy wątek, na którym się snują wszystkie nasze myśli, uczucia, żądania; nareszcie wszystkie te zjawiska, jakiemi płynie potok naszego życia umysłowego, świadomego siebie.

Przeciwnicy takiego poglądu twierdzą, iż pojęcie substancyi w tym razie jest fikcyjne i nieużyteczne, znaczy bowiem to samo co świadomość.

Jeżeli chodzi o zjawiska fizyczne, substancyą odnośnie do nich znaczy pewien stosunek, związek wszystkich ciał między sobą, wyraża najogólniejszy fakt ich bytu, czyli innemi słowy opór, bezwładność, wagę, własności mechaniczne materyi.

Gdy znów chodzi o zjawiska umysłowe, którym owa substancyą ma służyć jakoby za fundament, to i tu znaczy ona i "wyraża najogólniejszą własność lub własności umysłu, fakta na których się opiera podobieństwo wszystkich umysłów, fakta, dzięki którym otrzymały one wspólną nazwę umysłów jako przeciwstawienie ze światem zewnętrznym, z tem co jest nieumysłem, czyli co jest materyą. Te uogólnione własności wspólne umysłom są: czucie, ' wola i rozum, trzy fakta przejawiające się w większej lub mniejszej mierze w tem, co nazywamy Umysłem.

TŁOMACZY SIĘ NATURA WIARY W CELU ROZJAŚNIENIA SPORU O POCZĄTEK WIEDZY.

17. Tkwi w ludziach naturalna skłonność do wierzenia więcej niż uczy doświadczenie.

Pierwotna dążność umysłu ze względu na wiarę, skłania go do mniemania, że wszystko co istnieje, dalej istnieć będzie, że to co jest w tem miejscu i w tym czasie, będzie istniało wszędzie i zawsze. Tę wrodzoną pochopność do wiary wątli i hamuje doświadczenie. Jakoż, prędko się przekonywamy, że przypuszczenia nasze zadaleko sięgały; powoli owa wiara słabnie i uczymy się mierzyć "podług stawu groblą. "

Oto są łatwe do sprawdzenia przykłady tej dążności. Nim nas doświadczenie czego innego nauczy, wierzym, że tak jak czujemy teraz, tak samo czuć będziemy zawsze; że wszyscy ludzie doznają' tych samych co i my uczuć; że to, co nas spotyka, spotyka wszystkich; że wszystko co nam ktoś mówi, jest prawdą,. Party jakąś naturalną skłonnością umysł przyjmuje za dobrą monetę wszystkie te przypuszczenia. Doświadczenie zaś nietylko ich nie rodzi w nas, ale przeciwnie wątli je i umiarkowywa.

Wynikiem tej wrodzonej i ślepej pochopności naszego umysłu jest przypisywanie doświadczeniu szczegółowemu, pojedynczemu, znaczenia powszechnego: ale pochopność ta nie potwierdza, by się rzeczy w naturze działy podług naszych domniemań. Kiedy więc z natury pochopni jesteśmy do rozciągania naszych twierdzeń poza fakta, należy się mieć na ostrożności, osobliwie przeciw takim zbytecznym uogólnianiom. Jest to słaba strona ludzkiej natury, jedno z głównych źródeł naszych błędów.

Sprawdza się to osobliwie gdy chodzi o przyczynowość. Jesteśmy nadzwyczaj skłonni do uogólniania jak najszerszego wyrażając prawo przyczyny i skutku; tak samo czynimy co do wielu innych rzeczy, o których się następnie przekonywamy, żeśmy je mylnie rozumieli. Dowodów na poparcie prawa przyczynowości należy gdzieindziej szukać, albowiem sama wiara w to prawo nie wystarcza.

NIE NALEŻY NICZEGO PODAWAĆ ZA PRAWDĘ, CZEGO DOŚWIADCZENIE NIE POTWIERDZA.

18. Ponieważ przyrodzona łatwowierność nasza prowadzi nas do błędów, powinniśmy, bez względu ne tę pochopność wrodzoną, trzymać się doświadczenia jako jedynego probierza prawdy.

Wniosek taki wynika koniecznie z tego, co się powiedziało o naturze wiary. Obrońcy pojęć czyli idei wrodzonych sami dziś przyznają, że te ich zasady mogą powstać w umyśle jedynie przy pomocy rzeczy i świata zewnętrznego, a okoliczność ta sprowadza w gruncie owe pojęcia wrodzone do jedynego źródła i probierza, t. j. doświadczenia, tak jak gdyby wcale nie były wrodzone. Mówią np. że intuicyjne pojęcie przyczyny rodzi się w nas dopiero wówczas, gdyśmy obserwowali dostateczną ilość przypadków, w których przyczyna i skutek wyszły na jaw. Ta zatem intuicyą jest tak zależna od doświadczenia, że na prawdę bez niego powstaćby nie mogła, a więc i bytu niezależnego od doświadczenia nie ma.

Trudno zatem wiedzieć, czegoby nas te intuicye same przez się mogły nauczyć. Gdy więc chodzi o logiczną pewność, należy owe intuicyjne, wrodzone pojęcia wypuścić z rachuby, a trzymać się jedynie obserwacyi i doświadczenia.

GRANICE NASZEJ WIEDZY ZAKREŚLAJĄ ZMYSŁY.

19. Możemy poznać wszystkie rzeczy, które w jakikolwiek/sposób czynią, wrażenia na nasze zmysły, oraz pojęcia złożone z tych wrażeń; wiedza nasza dalej nie sięga.

Mamy niektóre czucia w organach zmysłów i te stanowią czucie bierne; w mięśniach zaś tkwi czucie czynne. Gdy który ze zmysłów odbierze wrażenie, rodzi się w nas poznanie, zyskujemy doświadczenie. Tym sposobem nabieramy wyobrażenia o świetle, dźwięku, dotyku, smaku, zapachu i rozmaitych czuciach organicznych (np. głód, pragnienie i t. p. ). Nadto wiemy co znaczy opór i ruch; nareszcie znamy rozmaite stany uczuciowe jak np. strach, miłość, gniew i t. p. Umysł nasz często porównywał ze sobą, te rozmaite stany wewnętrzne, widział ich podobieństwa lub różnicę i zyskał tym sposobem jakby alfabet tego, co poznać można. Możemy nadto łączyć, kombinować owe pierwotne wrażenia, z czego powstaną pojęcia złożone, jak np. pojęcie pomarańczy, człowieka, całej kuli ziemskiej. Ale choćbyśmy nie wiem jak wytężali umysł, nie zdołamy przekroczyć tych granic, jakie zakreślają pierwotne wrażenia zmysłów. Przypuściwszy że we świecie tkwią, jakieś własności nie czyniące wrażeń na naszych zmysłach takich jak one obecnie istnieją, nie moglibyśmy nic wiedzieć o owych własnościach.

Ztąd też niepodobna pojąć jakiejś substancyi, któraby istniała tak sama przez się, w odosobnieniu od swoich własności.

Ciała poznajemy z własności, któremi oddziaływają na nasze zmysły; umysł zaś z uczuć, myśli, chęci któremi o sobie znać daje: poza to nic więcej poznać nie możemy.

(2) Po angielsku moon, księżyc z łacińskiego mensis, metior mierzę — ztąd moon czyli gwiazda która "mierzy. " Po angielsku father ojciec, jest to samo co żywiciel, feeder i t. d. W polskim języku wyrazy te pochodzące od innych pierwiastków mniej są. odpowiednie jako przykłady. (P. T. )

(3) Substratum po polsku nazywają.: podrzut, podkład, podpora. (Cyankiewicz, Logika, 1784). (P. T. )

II. PIERWSZE POCZĄTKI CZYLI ZASADY LOGIKI.

20. W logice mamy pewne ogólne zasady czyniące ją umiejętnością rzetelną i będące fundamentem praktycznych jej prawideł i metod.

Zasady te rozmaicie bywały wyrażane. Nazywano je prawami myślenia lub zasadniczemi pewnikami rozumowania. Ponieważ logika zawiera w sobie najrozleglejsze uogólnienia tkwiące we wszystkich umiejętnościach; i dalej, ponieważ logika podaje prawidła dla wszystkich umiejętności wskazując im metodę; słusznie przeto może być nazwana nauką nauk, scientia scientiarum.

Pierwsze zasady logiki mogą być uporządkowane w sposób następujący:

1. Zasada tożsamości, czyli prawda konieczna.

2. Zasady dedukcyi.

3. Zasada indukcyi.

ZASADA TOŻSAMOŚCI CZYLI ZGODNOŚCI. — PRAWDA KONIECZNA.

21. Nieodzownym warunkiem rozumowania tak jak i mowy pospolitej jest, że twierdzenie wyrażone w jednej formie, powinno być twierdzeniem i w drugiej

Mowa zwyczajna zawiera częstokroć wyrażenie tego samego faktu w zdaniach równoważnych. Są wyrazy synonimiczne jak np. "okrągły" "kolisty. " "Materya jest ciężką, " "materya ciąży (grawituje)" są to dwa różne wyrażenia tej samej myśli: jeżeli jedno z tych zdań jest prawdziwe, to i drugie prawdziwćm być musi na mocy zasady tożsamości. Oprócz tego mamy sposoby mówienia pozwalające na wyrażenie odrazu wielu oddzielnych faktów, przez połączenie ich w jednem zdaniu. Zamiast mówić oddzielnie: Merkury krąży po elipsie, Wenus krąży po elipsie i t. d., możemy krócej powiedzieć to samo: wszystkie planety krążą po elipsach. Gdyśmy raz wypowiedzieli to ogólne zdanie, musimy na mocy prawa tożsamości przyjąć wszystkie prawdy szczegółowe w niem zawarte, jak np. że droga Saturna jest eliptyczna, i tak dalej co do innych planet.

Oczywistem jest, że bez tego prawa tożsamości nie mogłoby nastąpić porozumienie między ludźmi. Jak bowiem rozumieć człowieka, któryby się nie trzymał tej samej myśli pomimo, że ją odziewa w rozmaite wyrażenia? Wszelka rozprawa, wszelkie rozumowanie byłyby niemożebne.

Tym identycznym, tożsamym w gruncie lubo odmiennym w wyrażeniu twierdzeniom dano nazwę "prawd koniecznych. " "Wszelka materya jest ciężka, " a zatem "ta (oznaczona) materya jest ciężka: " oto jest wniosek konieczny. Możnaby jeszcze lepiej powiedzieć, że są to twierdzenia tożsame, zawarte jedno w drugiem, czyli równoważne.

Zachodzi istotne przeciwieństwo między wyrażeniem tego samego faktu w jednej lub drugiej formie, a rozumowaniem z jednego faktu o drugim. Gdy mówimy: ponieważ A i B są śmiertelni, więc A jest śmiertelny, wówczas sami się jedynie powtarzamy; gdy zaś mówimy: ponieważ A jest śmiertelny, więc i B jest śmiertelny, wówczas bierzemy jeden fakt za fundament do twierdzenia o drugim. W pierwszym razie dość jest rozumieć znaczenie wyrazów; w drugim musimy się odwołać do faktów i doświadczenia.

Niektórzy filozofowie twierdzili, że te prawdy tkwiące w innych prawdach, niewłaściwie zwane "koniecznemi" mogą być wyciągane ze zdań równoważnych jedynie dzięki jakiejś wrodzonej zdolności umysłu, całkiem różnej od zdolności, mocą których obserwujemy porządek natury; że bez tej zdolności, bez tego szczególnego instynktu, wzmiankowane prawdy nie mogłyby być pojęte, ani zjednać sobie tej bezwarunkowej wiary, jaką w nich mamy. Ale nie masz dostatecznych powodów, któreby usprawiedliwiały podobne przypuszczenie. Może przecież być w nas skłonność do zostawania w zgodności ze sobą i bez pomocy jakiegoś szczególnego instynktu. Niemożność porozumienia się z innymi ludźmi w razie gdybyśmy byli niezgodni sami ze sobą, zmusza nas do słuchania prawa tożsamości przynajmniej do pewnego stopnia; albowiem nie zawsze tego prawa przestrzegamy. Nie ma tu potrzeby wprowadzania jakiegoś innego instynktu oprócz tej ogólnej dążności, która nas prze do zachowania samych siebie; gdyby nie to, prawdopodobnie nie wielebyśmy dbali o zachowanie warunków tak zwanej prawdy koniecznej. Gdyby to tak uchodziło twierdzić coś jednemi słowy i przeczyć temu samemu innemi, wówczas jak się zdaje, nie byłoby nic w naszym umyśle, coby nas chroniło od sprzeczności.

Rozważając nasze zdolności w duchu tych filozofów którzy wszelką wiedzę tylko z doświadczenia wyprowadzają, i biorąc przytem w rachubę praktyczne konieczności, mamy, jak się zdaje, wszystkie warunki potrzebne do objaśnienia tego faktu, iż umysł obstaje przy tych samych twierdzeniach, pomimo różnych form słownych, w jakich je wyraża (4).

22. Są pewne maxymy odnoszące się do konsekwentności czyli zgodności znane pod nazwą "prawa myślenia; " są, to mianowicie zasady: tożsamości, sprzeczności i wyłączonego środka.

Zasadę tożsamości tak można wyrazić: "A. jest A. " Rzecz jest taką jaką jest: człowiek jest człowiekiem. Platon powiedziałby: "idea jest równą samej sobie. "

Właściwie mówiąc przypadek ten nie odnosi się, do zasady konsekwentności; sąd powyższy "A jest A" nie wyraża tego samego faktu w rozmaitem wysłowieniu, lecz ten sam fakt w tem samom wysłowieniu.

Twierdzić, że ta sama myśl wyrażona temi samemi słowy jest tą samą myślą, czyż to nie zbyteczne? Jedno przeciw czemu należy się mieć na baczeniu, to żeby się nie pomylić co do tożsamości faktu rozmaicie wyrażonego.

Na tg krytykę odpowiadają w ten sposób, że zasadę tożsamości należałoby pojmować jako rozmaite wyrażenie tej samej myśli. Znaczenie jej, mówią, jest takie, że A lubo innemi słowy wyrażone, pozostaje tem samem A; otóż takie tłomaczenie wyraża prawo ogólne o zgodności ze sobą, czyli zasadę konsekwentności, tylko nieco krętą drogą. Jeżeli A równa się czyli zawiera w sobie a, b, c, d, etc, możemy powiedzićć zmieniając wyrażenie: A jest równe całemu szeregowi rzeczy, które w sobie mieści. Całość jest summą składających ją części; mieszanina jest zbiorem wszystkich pierwiastków w skład jej wchodzących.

Teraz zobaczmy co znaczy zasada sprzeczności. "Ta sama rzecz nie może równocześnie być i nie być A. " Pokój ten nie może równocześnie być ciepłym i zimnym. Konsekwentność czyli zgodność ze sobą samym wymaga, ażeby twierdząc coś o pewnej rzeczy lub fakcie, nie przeczyć temu równocześnie. Gdyśmy jakieś twierdzenie wyrzekli, winniśmy się go trzymać. Zasadę sprzeczności można jeszcze pełniej rozwinąć. Według prawa paralelizmu, wszelkiemu twierdzeniu, wszelkiej myśli przeciwi się inna myśl, inne twierdzenie; i tak, naprzeciw linii prostej stoi krzywa lub łamana, będące przeciwieństwem, negacyą pierwszej. Otóż konsekwentność wymaga, ażebyśmy twierdząc coś o linii prostej, byli gotowi zaprzeczyć tego samego o linii krzywej.

Gdy o pewnym człowieku mówimy, że jest mądry, temsamem równocześnie przeczymy żeby był głupi. Jest to forma równoważna, która ma wielkie znaczenie w logice. Z tego co powiedziano widać, że zasada sprzeczności jest wielkiej wagi, czego nie można powiedzieć o zasadzie tożsamości.

Zasada wyłączonego środka. "Rzecz jest, albo jej nie ma; " "z dwóch rzeczy sprzecznych jedna musi być prawdziwą, druga fałszywą. "

Prawo to wynikło z rozróżnienia sądów na ogólne i szczegółowe: np. "wszyscy ludzie" i "niektórzy ludzie. " Gdy sąd ogólny przeciwstawiony jest szczegółowemu, przeciwieństwo takie jest niezupełne: nie zachodzi między niemi całkowita sprzeczność. Zupełna sprzeczność zachodzi między temi-sądami: "wszyscy ludzie są śmiertelni" "żaden człowiek nie jest śmiertelny. " Albo też będzie częściowa tylko sprzecznośćjak np. w tych sądach: "wszyscy ludzie są śmiertelni" "niektórzy ludzie nie są śmiertelni" — albo jeszcze: "żaden człowiek nie jest śmiertelny" "niektórzy ludzie są śmiertelni. " "W tym ostatnim wypadku nie masz miejsca na sąd trzeci: jeżeli jeden z dwóch sądów nie jest prawdziwy, jeżeli np. nie jest prawdą, że wszyscy ludzie są śmiertelni, wówczas powinno być prawdą że niektórzy nie są śmiertelni: trzeciego sądu w tej alternatywie być nie może. Ale gdy przeciwieństwo jest zupełne jak w tych sądach: "wszystkie dyamenty są kosztowne" "żaden dyament nie jest kosztowny" być może, iż prawda leży po środku, być może, iż niektóre dyamenty są kosztowne, a niektóre nie są. Pokazuje się zatem, że prawo o wyłączeniu trzeciego (sądu) jest jednym z przypadków cząstkowego czyli niezupełnego przeciwieństwa. Arystoteles odnosił je do klassyfikacyi sądów ze względu na ich "ilość" (ąuantitas). Ale byłoby to przesadą, gdybyśmy je chcieli mianować naczelnem prawem myślenia.

Zasada konsekwentnosci czyli zgodności którą te prawa dość niedokładnie wyrażają, może być uważana za podstawę tego wszystkiego, co w logice nazywają "wnioskowaniem bezpośredniem" (w przeciwieństwie do wnioskowania pośredniego za pomocą syllogizmu). Mianują też je "wnioskami niewłaściwie tak zwanemi" — albo "sądami równoważnemi. " Jakkolwiek zresztą je nazwiemy, działanie to będzie szczegółowo niżej wyłożone, nauka bowiem o konwersyi czyli odwracaniu sądów jest jedną z istotnych części tego wykładu.

(4) Z pomiędzy filozofów broniących tych jakoby apriori zasad, tylko niektórzy jak np. Leibnitz, utrzymują" że istnieje w nas jakaś zdolność intuicyjna, odrazu pojmująca owe sądy wyrażające tożsamość. Kant, a za nim inni obstają za intuicyjnym początkiem tylko niektórych sądów syntetyczuych, zwanych koniecznemi, takich mianowicie w których dwie rzeczy są różne i w których fakta nie pociągają sie, wzajem. Jest to jedna z cech charakterystycznych systematu Kanta który utrzymuje, że są takie sądy syntetyczne a priori przesięgające poza doświadczenie, jak np. to zdanie: "dwie linie proste nie mogą zamknąć przestrzeni. "

GŁÓWNE ZASADY DEDUKCYJ.

23. Dedukcya zasadza się na tem, że sąd ogólny stosujemy do jakiegoś szczegółowego przypadku tkwiącego już w owym sadzie.

Oto przykład dedukcyi: "arszenik jest trucizną; substancyą którą mam w ręku jest arszenikiem, zatem substancyą ta jest trucizną. " W tem rozumowaniu jest coś więcej nad prostą tautologią czyli tożsamość wyrażoną, innemi słowy. Tożsame czyli równoważne byłyby np. takie dwa sądy: "wszelki arszenik jest trucizną, zatem pewien arszenik jest trucizną. " Ale w przykładzie który nas zajmuje, czynim krok naprzód; potrzeba nam drugiego zdania, różnego od pierwszego, mianowicie zdania "ta substancyą jest arszenikiem, " zanim będzie można zawnioskować: "ta substancyą jest trucizną. " Nie ograniczamy się tu na wyciągnieniu zdania nowego ze-zdania poprzedniego za pomocą zmienionych wyrazów, ale z dwóch zdań poprzedzających wyciągamy wniosek; nadto dwa owe zdania powinien łączyć właściwy związek, ażeby wniosek mógł być słuszny.

Postępowanie takie nazywa się wnioskowaniem pośredniem. I w istocie mamy w niem pewne ogniwo pośrednie, termin środkujący między sądem pierwszym a konkluzyą czyli wnioskiem. Nie możemy za pomocą prostej analizy opierając się na prawie tożsamości, zamienić zdania, "arszenik jest trucizną, " na owo drugie zdanie "substancya zawarta w tej butelce jest trucizną,; " ani też nie możemy zamienić jednego na drugie dwóch tych zdań: "wszelka materya jest niezniszczalna; " — "eter jest niezniszczalny. " W obu powyższych razach potrzeba pewnego pośredniego ogniwa. Wnioski nie byłyby słuszne, gdybyśmy wprzód nie stwierdzili, że substancya zawarta w butelce jest arszenikiem, i że eter jest substancyą materyalną, materyą.

24. Axyomat, czyli pierwsza zasada służąca za podstawę dedukcyi bywała rozmaicie wyrażana; te rozmaite formy można sprowadzić do dwóch następnych;

1. Co jest prawdą o całej klassie przedmiotów, jest też prawdą o każdym z przedmiotów do niej należących.

2. Rzeczy spółistniejące z tą samą rzeczą, spółistnieją też ze sobą.

Odpowiednie wyrażenia czyli formuły istnieją dla rozumowania negatywnego.

W pierwszey swojej formie zasada ta stosuje się ściśle do nauki o syllogizmie. Mamy w niej typ rozumowania dedukcyjnego, które się zasadza na tem, że się głosi zasada ogólna ogarniająca sobą przypadek lub przypadki szczegółowe.

Druga forma axyomatu jest równoważna z pierwszą: ale ma ona tę zaletę, że jaśniej pokazuje pośredni charakter wnioskowania dedukcyjnego i stawia je jako kontrast wnioskowania bezpośredniego czyli sądów identycznych według prawa konsekwentności. Dwie rzeczy nie zdają się spółistnieć ze sobą, ale istnieją spólnie z trzecią, i z tego wnioskujemy, że i ze sobą spółistnieją. Przypadek taki nie dałby się, podciągnąć pod zasadę tożsamości. W jakiejkolwiek zresztą formie byłby wyrażony axyomat dedukcyi, wnet się umysł nań godzi, jak tylko go zrozumie — ale to dlatego jedynie, że indywidualne doświadczenie każdego za prawdziwość mu ręczy.

Formy odpowiednie zastosowane do rozumowania negatywnego mogą tak być wyrażone:

1. Wszystko czego zaprzeczamy całej klassie przedmiotów, musi też być odmówione każdemu przedmiotowi do niej należącemu.

2. Rzecz spółistniejąca z drugą rzeczą, ale z którą nie istnieje trzecia, nie spółistnieje z tą trzecią.

25. Axyomata dedukcyi opierają się na jednostajności przyrody.

Prawda to sama przez się widoczna, jeżeli axyomata są oparte na doświadczeniu. Zauważaliśmy nieraz że przedmioty spółistniejące z trzecim przedmiotem, spółistnieją też ze sobą, ale nie sprawdziliśmy tego we wszystkich możebnych przypadkach: nie obserwowaliśmy ani tego, co przed nami istniało, ani tego co sięga za nasz zakres widzenia, ani nareszcie tego, co w przyszłości istnieć będzie. Mimo to nie wahamy się uogólnić zasady i opierając się na przypadkach obserwowanych, rozciągnąć jej do wszystkich przypadków nieobserwowanych. Przypuszczamy więc oczywiście, że "przyroda jest jednostajna, " że zdarzenia dzisiejsze powtórzą się jutro, byle okoliczności zostały takie same.

Gdybyśmy nawet zaprzeczyli, że axyomata z doświadczenia płyną, to i tak rzeczby się nie zmieniła; albowiem przypuszczając nawet że wynikają, z intuicyi, zawsze przypuszczamy, że natura jest jednostajną w działaniu. Nasze pojęcie, nasza myśl choćby też były intuicyjnego początku, nie mogłyby być prawdziwemi, gdyby przyroda nie była jednostajną. A zatem bez względu na to, jaki początek naznaczymy axyomatom logicznym (i matematycznym), zawsze opierają się one na prawdzie jeszcze głębszej, rozległejszej, mianowicie, że przyroda jest jednostajną.

Axyomata zatem logiczne nie są pierwotnemi i naczelnemi zasadami, ale tylko drugorzędnemi i pochodnemi początkami; wyrastają one z pnia będącego siedliskiem innych jeszcze gałęzi. Jeżeli są prawdziwe, prawdziwszą jeszcze, gdyby tak można powiedzieć, jest zasada z której pochodzą,. Trzeba więc wywieść prawdziwość tej ogólniejszej zasady w celu uprawnienia tych drugorzędnych zasad, które jako następstwa z niej płyną.

NACZELNA ZASADA INDUKCYI.

26. Gdy z faktu znanego wnosimy coś o nieznanym, czynimy wniosek rzeczywistyt który potrzebuje rękojmi.

Jedyną jego rękojmią jest jednostajność przyrody.

Rzucając kawałek drzewa w ogień i widząc że zostaje spalone, wnosimy, że każdy inny kawałek drzewa taksamo będzie zniszczony.

W tym razie przyjmujemy za pewne, że to, co się raz zdarzyło, znów się powtórzy, skoro będą te same okoliczności: innemi słowy, wierzymy, iż natura jest jednostajną,.

Jednostajność przyrody może być: 1) albo jednostajnością spółistnienia; albo 2) jednostajnością następstwa czyli kolejności. Przykładem jednostajności spółistnienia jest to np. że "materya jest bezwładną i ciężką. " Jakoż, w tem twierdzeniu są skojarzone dwie różne własności: bezwładność i ciężkość, a dwie te własności złączone są ze sobą na całym obszarze przyrody i po wszystkie czasy.

Za prawdziwość tej powszechnej jednostajności spółistnienia ręczy obserwacya szczegółowych jednostajność!. Widząc dwie rzeczy skojarzone w małej liczbie przypadków, jeszcze nie możemy wnosić, że one zawsze są ze sobą połączone; należy stwierdzić to skojarzenie w rozmaitych miejscach, okolicznościach i czasach. Jeżeli po dostatecznem zbadaniu, nie spotkaliśmy żadnego wyjątku, słusznie twierdzimy, że skojarzenie dwóch owych własności jest prawem przyrody.

27. Co się tyczy jednostajności kolejnego następstwa, odkryto prawo powszechne, które skraca i ułatwia pracę pod tym względem. Nazwano je prawem przyczynowości — przyczyny i skutku. Można je tak wyrazić: "Każde zdarzenie poprzedza inne zdarzenie; " albo: "Każde zdarzenie ma swego poprzednika; gdy on się ukaże, zdarzenie tez nastąpi. "

Gdy się mówi, że "każdy skutek musi mieć swoję przyczynę, " popełnia się petitio principii, przyjmuje się za prawdę to, czegoby trzeba wprzód dowieść; albowiem wyraz przyczyna, już mieści niejako w sobie pojęcie skutku i nawzajem. Chcąc mówić ściślej, należałoby powiedzieć: "Każde zdarzenie bywa poprzedzane przez inne zdarzenie, z którem tak jest związane, że jeżeli jedno się ukaże, drugie po niem nastąpi; jeżeli jedno chybi i drugie się nie ukaże. "

Zresztą owo zdarzenie poprzedzające nie zawsze jest samo, ale często bywa skupieniem okoliczności, jak np. gdy jako skutek weźmiemy odzyskanie zdrowia przez chorego: skutek jest w tym razie złożony, zależny od mnóstwa warunków.

Ponieważ się zdarzają skutki płynące z mnóstwa przyczyn, nie należy zapominać o tej ważnej okoliczności gdy rozważamy i stosujemy ową zasadę (jednostajność natury). Tak np. śmierć może nastąpić bądź z głodu, bądź z silnego uderzenia, bądź "z otrucia. Można więc dobrze powiedzieć, że gdy działa z odpowiednią siłą, któryś z owych warunków, śmierć nastąpi. Ale śmierć sama jeszcze nie dowodzi, że ją spowodował głód; świadczy ona jedynie, że działał któryś z owych warunków śmierć sprowadzających. W badaniu zatem indukcyjnem, koniecznem jest wykazanie wszystkich przyczyn, które mogą wywołać pewien skutek.

Z prawa przyczynowości wyciągamy wnioski takie: "Jeżeli przyczyna zniknie, to i skutek ustanie, Cessante causa, cessat et effectus. " — "Jeżeli się przyczyna zjawi, to i skutek się ukaże" — "Wszelki czynnik, którego nie można usunąć bez zatamowania skutku, musi być uważany za jego przyczynę lub część przyczyny" — "Wszelki czynnik, który można usunąć bez powstrzymania skutku, nie jest jego przyczyną. " — "Przyczyna i skutek są do siebie proporcyonalne. "

Te maxymy są w gruncie tylko różnemi formami do wyrażenia tego samego prawa przyczynowości i służą do eliminowania i wykazania przyczyny i skutku w rozmaitych zjawiskach przyrody.

28. Prawo powszechnej przyczynowości zjawia się w formie jeszcze ważniejszej i płodniejszej w następstwa, mianowicie jako prawo trwałości, zachowania, korrelacyi Lub równoważności siły.

Prawo to jest uogólnieniem świeżo dokonanem. Galileusz i Newton słusznie uchodzą za autorów, którzy dowiedli prawa trwałości czyli zachowania siły mechanicznej, to jest siły uważanej w massach materyi. Jeżeli jedna kula uderza drugą i w ruch ją wprawia, siła przeniesiona niejako na tę drugą, jest zupełnie równa sile, którą pierwsza kula utraciła.

Lavoisier dowiódł trwałości materyi ważkiej i okazał, że ani atomu materyi nie można zniszczyć lub stworzyć. Podczas palenia się ciał i ewaporacyi, cząsteczki zmieniają tylko miejsce nie tracąc wcale swoich istotnych własności t. j. bezwładności i ciężkości.

Obecnie przekonano się, że i inne siły, nietylko mechaniczne, mianowicie ciepło, siła chemiczna, elektryczność, siła nerwowa podlegają temuż prawu trwałości siły pod względem ilościowym (numerical persistance); nie mogą one być ani zniszczone, ani stworzone. Mogą jednakże być wzajemnie na siebie zamienione w oznaczonym stosunku. Ciepło może dać początek sile mechanicznej; elektryczność może być zamieniona na ruch lub ciepło. Podczas tych przemian nic nie ginie i nic nie powstaje'; gdy w machinie parowej ciepło staje się motorem, znika jako ciepło. Gdy siła mechaniczna pozornie znika, jak np. gdy kula działowa uderzy o massę nieruchomego kamienia, siła rzutu kuli całkowicie zamienia się na ciepło; miejsce gdzie nastąpiło uderzenie i kula rozgrzewają się proporcyonalnie do natężenia siły rzutu, która pozornie została zniszczona.

To wielkie prawo trwałości siły pod względem ilościowym, zajmuje bardzo ważne miejsce w logice indukcyjnej. Panuje ono nad wszystkiemi naukami przyrodę rozważającemi, i każda z nich jest tylko cząstkowem rozwinięciem tego powszechnego prawa.

III. NATURA I KLASSYFIKACYA WIEDZY.

29.. Wiedza składa się z pewnych twierdzeń, tyczących się ładu, porządku świata. Twierdzenia te są przedmiotem wiary, której ostatecznem kryteryum jest działanie.

Dwa razy dwa cztery; słońce wschodzi i zachodzi; ciała nie podparte upadają; ciepło zagotowywa wodę; zwierzęta żywią się powietrzem i pokarmami; harmonia jest przyjemną dla umysłu: są to twierdzenia czyli wiadomości tyczące się wszechświata. Twierdzeniom tym wierzymy i tg wiarę naszę stwierdzamy działając zgodnie z niemi. Gdy chcemy zagotować wodę, poddajemy ją działaniu ciepła, co dowodzi naszej wiary, że zagotowanie nastąpi.

30. Pierwszym warunkiem wiedzy jest, że powinna być prawdziwą.

Twierdzenie jakiekolwiek nazywamy prawdziwem, gdy poddane doświadczeniu, odpowiada faktom. Jest to próba bezpośrednia. Pośrednio możemy się przekonać o prawdziwości pewnego twierdzenia porównywając je z innem. Gdy się okaże sprzeczność, twierdzenie musiało być fałszywem

31. Wiedza jest albo szczegółową albo ogólną.

Twierdzenia tyczące się jednej rzeczy, jak np.: "ten dom jest trwały" "Cezar był walecznym" "ten chory nie wyzdrowieje, " są, to twierdzenia szczegółowe, tyczą się tylko jednego przedmiotu. Twierdzenia tyczące się klassy lub gatunku rzeczy jak np.: "wszyscy wielcy wodzowie są waleczni" — "kostnienie członków jest oznaką śmierci" — są, to twierdzenia ogólne; ogarniają one sobą mnóstwo przypadków

32. Dzięki pojawianiu się tych samych rzeczy i tych samych działań, możemy dojść do osiągnienia wielu uogólnień.

Gdyby każdy przedmiot w przyrodzie był jednym i jedynym, gdyby nie miał sobie podobnego, byłoby tyle praw, ile jest rzeczy pojedynczych. Gdyby zamiast substancyi zwanej wodą a napełniającej wszystkie morza, rzeki i fontanny, było wiele rozmaitych substancyi, musielibyśmy co do każdej osobne formułować twierdzenie. Gdyby zamiast sześćdziesięciu trzech ciał prostych czyli pierwiastków dotychczas znanych, kula ziemska zawierała ich sześć tysięcy; summa naszych wiadomości takżeby niezmiernie wzrosła. Gdyby znów nie sześćdziesiąt trzy, ale tylko sześć było pierwiastków, moglibyśmy nasze wiadomości o przyrodzie zawrzeć w niewielu stosunkowo twierdzeniach.

33. Pożyteczną jest rzeczą doprowadzić wiadomości nasze do uogólnień jak najrozleglejszych.

Przyczyna tego widoczna. Twierdzenie ogólne jest skupieniem, streszczeniem wielu twierdzeń szczegółowych stopionych w jedno. Stanowi zatem wielkie ułatwienie i oszczędzenie pracy dla umysłu. Prawo ogólne stawi nas na wysokości, z której panujemy nad rzeczami i jednym rzutem oka ogarniamy mnóstwo faktów. Prawo ciężkości, prawo o zachowaniu czyli trwałości siły, prawo stosunków określonych w chemii, prawo paralelizmu czyli odnośności w sferze zjawisk umysłowych, obejmują w sobie tysiące twierdzeń szczegółowych

34. Doskonałą formą, wiedzy jest nauka.

Cechy nauki są następujące:

I. Używa ona szczególnych środków i sposobów, żeby się przekonać o prawdziwości wiedzy.

Nieuk głosi wiele twierdzeń nie troszcząc się o ich sprawdzenie. Przeciwnie znów człowiek uczony, nietylko korzysta ze znanych sposobów w dochodzeniu prawdy, ale się ucieka do szczególnych dróg i środków, by się upewnić o prawdziwości swojej wiedzy. Cały ten przybór sposobów i środków jest w pewnej mierze wspólny wszystkim naukom; z drugiej strony każda z nich ma też sobie właściwe drogi i sposoby. Sposoby ogólne, wspólne wszystkim naukom wykłada logika.

35. II. Wiedza ujęta w formę nauki powinna być również o ile można ogólna.

Nauka wprawdzie nie gardzi faktami szczegółowemi, byle te były prawdziwe; przeciwnie zbiera ich ona jak najwięcej. Ale bacząc na wielką doniosłość i znaczenie faktów uogólnionych, nauka posuwa uogólnienia jak można najdalej. Kilka faktów choćby i starannie sprawdzonych mają wprawdzie wartość same przez się, ale nie mogą wystarczyć do zbudowania nauki.

36. III. Każda nauka szczegółowa, bada oddzielną część świata; szereguje i porządkuje fakta i prawa ogólne odnoszące się do rzeczy pokrewnych.

Przekonywamy się z badania, że zjawiska świata są, rozmaitej natury, i że je należy badać rozmaitemi drogami. Tak np. siły utrzymujące obroty ciał niebieskich różnią się od palenia, magnetyzmu lub sił roślinnych i zwierzęcych. Zjawiska umysłowe nie mają nigdzie sobie podobnych. Ztąd też twierdzenia, wiadomości, prawdy tyczące się porządku świata dzielą się na osobne kategorye; przestrzeganie tego podziału jest nieodzowne a szeregowanie, klassyfikowanie faktów ze sobą pokrewnych, wielce pożyteczne. Gdybyśmy w tej. samej nauce pomieścili fakta tyczące się świata planetarnego i świata umysłowego, wprawilibyśmy niezawodnie rozum w zamieszanie.

37. IV. W nauce panuje pewien porządek, czyli rozkład rzeczy zastosowany do tego, żeby ułatwić nabycie, sprawdzenie i udzielenie innym wiedzy.

Niedość połączyć wszystkie fakta i wszystkie uogólnienia odnoszące się do pewnej kategoryi fenomenów: trzeba nadto te przedmioty wyłożyć w stosownym porządku.

Porządek ten jest inny w każdej nauce. Niemniej jednak znajdują się niektóre punkta fundamentalne i wspólne wszystkim umiejętnościom, nad czem trzeba się tu zastanowić.

1. Należy przechodzić od rzeczy łatwiejszych do trudniejszych. Jeżeli jakiś fakt, jakaś prawda ogólna opiera się na innej, lub od niej zależy, trzeba od tej ogólniejszej zaczynać.

2. Zanim się przystąpi do dowodzenia pewnego twierdzenia, należy zgromadzić wszystko, co jest konieczne do takiego dowodu. W naukach dedukcyjnych, w których wszystkie części są ze sobą związane, jak np. w geometryi, każde twierdzenie zawisło od poprzedniego twierdzenia: w tym razie kolejność pojęć jest metodyczna i systematyczna.

3. Należy ustalić znaczenie wyrazów zanim się ich zacznie używać. Słusznem więc jest rozpoczynanie od definicyi wyrazów głównych czyli terminów naukowych.

38. Klassyfikacya nauk jest tylko następstwem dopiero co wyłożonego poglądu. Klassyfikacya ta płynie najprzód z podziału na kategorye zjawisk przyrody, a powtóre ze wzajemnej zależności owych kategoryi i względnej ich prostoty.

Gdyby rozmaite działania w przyrodzie były zupełnie od siebie niezawisłe, nie byłoby oddzielnych rzędów i hierarchii nauk. Ale rozmaite siły przyrody, jak: ciężkość, ciepło, siły organiczne, umysłowe i t. d. są w działaniach swoich wielce ze sobą poplątane. Nadto wszystkie, jakiejkolwiek natury zjawiska ulegają prawom ilości, które można badać osobno i niezależnie od jakiejkolwiek klassy rzeczy szczegółowych; ztąd też prawa owe i badanie ich są nieodzownem przygotowaniem do studyów nad wszystkiemi działami przyrody. Zresztą nie tym tylko sposobem toruje drogę jedna umiejętność dla drugiej. Zachodzi między naukami pewna hierarchiczna zależność stanowiąca w pewnej mierze o porządku, jakiego w ich poznaniu ma się trzymać uczący, oraz o ich stopniowym rozwoju w ręku badaczów.

39. Nauki są albo abstrakcyjne, albo konkretne.

Matematyka rozważająca ilość bez względu na ten lub ów jej rodzaj, jak np. długość, ciężar, ciepło i t. d. nazywa się nauką abstrakcyjną. Oprócz jednego wyjątku, matematyka jest nauką najbardziej abstrakcyjną ze wszystkich nauk; własności, które rozważa są najogólniejsze ze wszystkich własności: można się nad niemi zastanawiać zupełnie niezależnie od rozważania innych własności spółistniejących z tamtemi.

Z drugiej strony zoologia, która klassyfikuje i opisuje cały jeden wielki dział rzeczywistych przedmiotów, mianowicie całe królestwo zwierzęce, jest nauką konkretną.

Jedyną umiejętnością, która pod względem abstrakcyjności spółzawodniczy z matematyką, jest właśnie logika. Pierwsze zasady logiki, te które wyżej nieco wyłożono, mianowicie prawo tożsamości lub konsekwentności, prawo dedukcyi, prawo jednostajności działań przyrody, panują, nad wszystkiemi naukami szczególowemi. Są one ogólniejsze, rozciąglejsze niż prawa rządzące ilością.

Tuż za ilością idzie własność również wielce ogólna, cechująca rzeczy przyrodzone, mianowicie ruch. Wszystkie ciała materyalne mogą, być w ruch wprawione — a ruch ten może się przejawiać w wielkich ciałach (ruch mas) i w cząsteczkach (ruch cząsteczkowy). Ciała podlegają jednemu lub drugiemu, albo obu tym ruchom. Jasnem jest, że prawa ruchu mogą być wyznaczone bez względu na ten lub ów przedmiot szczegółowy. Zaczem mamy naukę abstrakcyjną o ruchu, którą możnaby nazwać mechaniką abstrakcyjną, teoretyczną lub racyonalną: obecnie nazywamy ją cynematyką. Jeżeli zaś prawa ruchu będą zastosowane do ciał konkretnych, rzeczywistych, jak np. ciała zsiadłe, ciekłe lub gazowe, otrzymamy mechanikę konkretną i jej rozmaite formy mające właściwe swoje miana.

Uważmy nadto, że to co jest abstrakcyjnem jest oraz prostem; a co konkretnem to i złożonemi. Wogóle biorąc co jest prawdą w zakresie abstrakcyjnym, powinno też być prawdą i w rzeczywistości konkretnej, albowiem abstrakcya jest tylko wyrazem, terminem użytym do wyrażenia związków zachodzących między rzeczami konkretnemi. Prawo będące prawdą w zakresie abstrakcyjnym, byłoby samo w sobie sprzecznością, gdyby nie mogło być zastosowane do rzeczy konkretnych. W rzeczywistości konkretnej wszakże mogą się spotkać siły przeciwne, paraliżujące działanie prawa abstrakcyjnego. Ztąd też może się okazać różnica między skutkami pewnego czynnika, gdyby ten sam na sam działał, a skutkami jego gdy występuje przy spółdziałaniu sił innych. Prawo abstrakcyjne tyczące się ruchu, mianowicie prawo orzekające, że ciała dążą do wytrwania w tyra samym stanie, chybia w rzeczach konkretnych z powodu tarcia czyli przeszkód zawadzających ruchowi: dążności do wytrwania w ruchu przeciwdziałają inne wpływy, i można obliczyć rezultat złożony tych sił spółdziałających. Interes osobisty działając jako jedyna pobudka, powinien pociągać za sobą pewne następstwa; ale gdy się doń przyłączą inne pobudki., już nie on jedynie jest sprawcą wynikającego skutku złożonego. Właściwie mówiąc, nauki abstrakcyjne powinny poprzedzać zawsze dpowiadające im nauki konkretna.

40. Na potrzeby chwili starczy następująca klassyfikacya nauk: I. Logika. II. Matematyka. III. Mechanika czyli fizyka mechaniczna. IV. Fizyka cząsteczkowa. V. Chemia. VI. Biologia. VII. Psychologia. Każda z nich zawiera osobną klassę zjawisk; uważane razem ogarniają, wszystkie znane zjawiska; porządek w jakim są, podane, idzie od rzeczy prostszych do bardziej złożonych, od mniej do więcej zależnych jedna od drugiej. W porządku tym powinny być badane i podług niego dalej się rozwijać.

1. Logika, jakeśmy widzieli, obejmuje zasady naczelne najogólniejsze, mianowicie prawo tożsamości, dedukcyą i jednostajność przyrody. Logika nie rozpoczyna od żadnej zasady, któraby była ogólniejszą i wyższą nad jej zasady; owszem na jej zasadach wspierają się wszystkie inne nauki. Nie masz nauki, któraby się mogła obejść bez fundamentów, jakich dostarcza logika, czy to czyni samowiednie czy bezwiednie.

II. Matematyka jest nauką abstrakcyjną o ilości i jej prawach we wszelkiej możebnej kombinacyi.

III. Mechanika czyli fizyka mechaniczna, inaczej zwana filozofią mechaniczną jest nauką o ruchu uważanym w massach, oraz o sile działającej na nie jako ich motor. Mamy mechanikę abstrakcyjną czyli teoretyczną (cynematyka) zastanawiającą się nad prawami równowagi i ruchu, stosowanemi do wszelkiej massy materyalnej, bez względu na szczególną, jakąś naturę tej massy. Zastosowania konkretne tych praw widzimy w astronomii czyli nauce o ruchach ciał niebieskich, dalej w nauce o spadaniu ciał na ziemię, w statyce, hidrostatyce, dynamice, hidrodynamice, akustyce.

IV. Fizyka cząsteczkowa bada ruchy cząsteczkowe, rozmaite ułożenie cząsteczek w ciałach. Mówi się tam o spójności (kohezya) i przyleganiu (adhezya) cząsteczkowem, działających w układzie ciał zsiadłych, cieczy i gazów, o cieple, świetle i elektryczności.

V. Chemia jest dalszym ciągiem fizyki cząsteczkowej i zajmuje się szczególnie składem i rozkładem chemicznym pociągającym za sobą znaczną zmianę we własnościach ciał.

Gałąź wiedzy zwana oddawna filozofią naturalną obejmuje tak fizykę mechaniczną jak i cząsteczkową, ale wyłącza ze swojego zakresu chemią. Wszakże nie możnaby nic zarzucić i takiej klassyfikacyi, któraby uważała chemią za część fizyki cząsteczkowej, z którą i tak nieznacznie, stopniowo się stapia. I w istocie, związek chemiczny zawsze się przejawia w połączeniu z ciepłem i elektrycznością, lubo przy wykładzie przedmioty te mogą być oddzielnie od chemii traktowane.

Fizyka cząsteczkowa i fizyka mechaniczna uważane razem, wyczerpują wszystkie zasadnicze formy, w jakich się przejawia wielkie prawo tyczące się trwałości, zachowania, czyli korrelacyi siły.

VI. Biologia rozważa zupełnie nowe zjawiska, zjawiska życia, czyli ciał żyjących, obdarzonych budową organiczną oraz zdolnością do nieustającego rozwoju i rozrodu. Nauka ta jest zależną od poprzednich o tyle, o ile ciała żyjące ulegają wszystkim prawom fizyki mechanicznej i cząsteczkowej, a nadto prawom właściwym cechującym ciała żyjące.

Biologia dzieli się na dwie części: na biologią roślin i zwierząt. Pierwsza rozważa budowę, klassyfikacyą, i opisanie roślin, druga zwierząt Botanika, zoologia" anatomia, fizyologia człowieka, stanowią konkretne działy biologii. Uważmy przytem, że trudnoby było ustanowić naukę taką jak biologia abstrakcyjna, albowiem niepodobna zastanawiać się nad prawami życia oddzielnie od istot żyjących, roślin i zwierząt. Gdyby zaś chciano i tu zaprowadzić podział na część abstrakcyjną i konkretną, należałoby postawić z jednej strony fizyologii roślin i zwierząt, a z drugiej szczegółowy ich opis i klassyfikacyą.

VII. Psychologia stanowi jedyną w swoim rodzaju naukę o zjawiskach przyrodzonych umysłu. Ostatnie jej miejsce w hierarchii nauk pochodzi z dwóch okoliczności. Najprzód umysł ludzki stanowi przedmiot badania wielce zawiły, a zawiłość tg jeszcze powiększa wpływ niezliczonych przesądów i błędnych dążności. Ztąd też badacz umysłu powinien przystępować do tej nauki z dostatecznem naukowem przygotowaniem, którego mu dostarczą nauki poprzednio wyliczone.

Powtóre, lubo umysł czyli świadomość podmiotowa jest przedmiotem jedynym w swoim rodzaju, zawsze jednak zostaje on w ciągłym związku z organizmem materyalnym. Należy więc poznać ten organizm, który nie odstępuje umysłu; badanie zaś organizmu odbywa się właściwie w ostatniej części biologu t. j. we fizyologii człowieka.

Wyliczone tu siedm gałęzi zawierają, w sobie prawa wszystkich zjawisk znanych, tak fizycznych jak i umysłowych. Nadto okazują one nam te prawa w porządku najodpowiedniejszym do ich badania i łatwego zrozumienia. Trudnoby było wskazać zjawiska, któreby było obce i zupełnie nowe dla człowieka gruntownie w tych rozmaitych naukach wyćwiczonego. Ściśle rzeczy biorąc możnaby jeszcze tę klassyfikacyą uprościć i sprowadzić wszystkie prawa rządzące zjawiskami do czterech kategoryi: mechanika mass, mechanika cząsteczkowa (czyli fizyka), biologia, psychologia. Logika i matematyka są tylko niejako narzędziami ułatwiającemi nam zrozumienie przyrody rzeczy.

August Comte usunął astronomią ze zwykłego jej miejsca W dziale mechaniki i uczynił z niej jednę z nauk głównych. Za przyczynę takiego postąpienia podawał, że astronomia rozważa wielki fakt zwany ciężkością — będący zjawiskiem osobnem i szczególnem, niepodobnem do żadnego innego, które zatem można badać oddzielnie posiłkując się jedynie mechaniką abstrakcyjną i matematyką. Lubo zdawałoby się, że nadawanie astronomii tak odrębnego stanowiska w klassyfikacyi nauk nie jest konieczne; niemniej jednak uznać trzeba, że powody przez autora przytoczone podnoszą fakt ważny i niezawodny. Ciężkość jest siłą szczególną, w swoim rodzaju i różną od wszystkich innych; działa ona za pomocą ciał niebieskich i przez nie, wcale nie mieszając się z innemi siłami, i nadając przez to astronomii charakter szczególnej prostoty.

41. Nauki konkretne ogarniają; sobą, rozmaite dodatkowe przedmioty, jak meteorologią, mineralogią, geologią, geografią,. Ale żadna z tych nauk nie obejmuje takiego działania, któreby nie było wyłożone w naukach głównych czyli zasadniczych.

Każda z tych nauk uważa gruppę zjawisk miejscowo skojarzonych, które stanowią osobny jej przedmiot badania. Tak np. meteorologia rozważa atmosferę, zjawiskami której rządzą prawa fizyki mechanicznej i cząsteczkowej. Toż samo można powiedzieć o mineralogu. Jakoż w istocie, nie masz żadnego czynnika przyrodzonego z tych, jakie spółdziałają w powstawaniu minerałów, któryby leżał za granicami obejmującemi w sobie czynniki traktowane w tylko co wyliczonych naukach zasadniczych. Głównym celem mineralogii jest podać systematyczne opisanie i klassyfikacyą minerałów o tyle dokładne, by je łatwo rozpoznać można. Geologia wymaga uprzedniej znajomości biologii i fizyki; właściwym jej przedmiotem jest skorupa ziemska, o ile jest dostępną obserwacyi. Geografia jest nauką o powierzchni ziemi; jest ona tak jak i dwie poprzednie, nauką opisową, ale nie zawiera żadnego nowego prawa zjawisk.

Między naukami konkretnemi, które się wiążą ściślej z nauką. o umyśle ludzkim, można wymienić naukę o społeczeństwie czyli socyologią, która stosuje prawa rządzące zjawiskami umysłowemi, do istot ludzkich w społeczeństwo złączonych.

Za inny przykład może służyć filologia czyli nauka o języku w ogólności; zawiera ona klassyfikacyą języków starożytnych i nowożytnych.

42. Dotychczas jeszcześmy nie wyliczyli wszystkich gałęzi wiedzy zwanych naukami. Pozostają nam nauki praktyczne.

Ostatecznym celem wszelkiej wiedzy jest praktyka, a więc prawidła postępowania. Rozmaite są gałęzie praktyki odpowiednio do potrzeb ludzkich. Każda z tych gałęzi polega na summie wiedzy więcej lub mniej ścisłej. Praktykę nazywają inaczej sztuką.

Odpowiednio do natury wiadomości służących praktyce za podstawę, sztuka może być empiryczną, lub umiejętną,. Sztuka empiryczna nabywa się jedynie praktyką samej sztuki. Sztuki z początku były całkiem empiryczne zanim się umiejętność rozwinęła, jak np. rolnictwo, żegluga, metallurgia. Do dziś dnia istnieją sztuki, które pozostały na stanowisku empirycznym, jak np. większa część medycyny.

Sztuki stają się umiejętne, gdy nićmi nauka kieruje. Dobrym tego przykładem jest żegluga, której naukową podstawę, dają: matematyka, mechanika, astronomia, optyka i meteorologia. Inżenierya, budownictwo, wyrabianie machin, farbiarstwo i wogóle rozmaite gałęzie przemysłu, są to sztuki oparte na nauce, i dlatego zasługują na nazwę sztuk umiejętnych lub nauk praktycznych.

Inny szereg nauk (mających bliższy związek z umysłową stroną, człowieka) zawiera w sobie etykę, logikę praktyczną, estetykę, retorykę, grammatyką pedagogikę, politykę, prawoznawstwo, ekonomią polityczną.

Niektóre z tylko co wymienionych przedmiotów mogą być uważane już to jako nauki konkretne teoretyczne, już też jako praktyczne. Zależy to od tego, czy jeden lub drugi charakter w nich przeważa. Tak np. politykę można wykładać jako metodyczny zbiór teoryi systematycznie wysnutej z kilku prawd naczelnych. Staje się ona wówczas podobną do mechaniki, chemii, psychologii. Można też ją, wykładać w duchu praktycznym mając na uwadze głównie cel polityczny t. j. oddziaływanie wprost na sprawy publiczne. W takim razie zawiera polityka szereg maxym, rad, wskazówek tyczących się sztuki rządzenia; maxymy zaś te mogą być mniej więcej oparte na teoryi naukowej i prawdach ogólnych. Toż samo można powiedzieć o ekonomii politycznej, jurysprudencyi i etyce.

43. W jakiejkolwiek nauce praktycznej, wiadomości układają się i porządkują, jedynie z zamiarem osiągnięcia celu, o jaki chodzi. Definicyą nauki praktycznej sam cel jej wskazuje.

Gdy chodzi o wybór przedmiotów, które należy wyłożyć, okazuje się wielka różnica między nauką teoretyczną (czyto abstrakcyjną czy konkretną) a praktyczną. Wiadomości wykładane w pierwszej, odnoszą się wyłącznie do jednej kategoryi zjawisk przyrodzonych - ruch życie umysł i t d. W drugiej wiadomości czerpią się z jednej lub wielu nauk teoretycznych i rozwijają się w porządku prowadzącym do celu o jaki chodzi. W nauce teoretycznej mamy zwięźle i jasno wyłożony całkowity zbiór wiadomości znanych do obecnej pory, o pewnej gruppie przedmiotów pokrewnych; wiadomości te mogą być w dalszym czasie zastosowane do wielu sztuk, ale obecnie jeszcze się do żadnej szczegółowo nie nadają. W nauce praktycznej przeciwnie, wiadomości są już spożytkowane i zastosowane do celu, o jaki chodzi.

Logicy piszący w duchu Arystotelesa twierdzą stanowczo, że definicyą, nauki praktycznej wskazuje już cel sam do jakiego zmierza. I tak, w etyce należałoby najprzód określić cel (po grecku telos) etyki; i w tym punkcie zdania bardzo się różnią. Logika, o ile jest nauką teoretyczną, znajduje swoję definicyą w kategoryi przedmiotów, której rozważa; o ile znów jest nauką praktyczną czyli sztuką (empiryczną lub umiejętną) otrzymuje definicyą od celu, do którego dąży. (Patrz dodatek A. oraz Logiki Indukcyjnej księgę III).

IV. ROZMAITE POGLĄDY NA DEFINICYĄ CZYLI ZAKRES LOGIKI.

44. I. Logikę definiowano jako: I. sztukę rozumowania; II. jako sztukę i naukę rozumowania.

Pierwszą definicya podał Aldrich (5) drugą, będącą poprawką pierwszej Whately (6). Obie te definicye uznają praktyczny charakter logiki. Druga daje do zrozumienia, że sztuka opiera się na nauce, że nie jest li empiryczną, czyli innemi słowy, że logika jest nauką praktyczną.

45. II. Termin rozumowanie, nie jest wystarczający w owej definicyi raz dlatego, że może być rozmaicie pojmowany, a powtóre dlatego, że jest zaciasny do całkowitego wyrażenia celu, jaki sobie logika zakłada.

Wyraz rozumowanie może być brany w podwójnem znaczeniu: albo jako oznaczający dedukcyą, albo też całkowite wnioskowanie tak dedukcyjne jak i indukcyjne. Biorąc w najciaśniejszem znaczeniu wyraz rozumowanie, wypadłoby logikę ograniczyć tylko do rozumowania dedukcyjnego czyli do syllogizmu; w znaczeniu najrozległejszem logika obejmowałaby i indukcyą. W tem ciaśniejszem znaczeniu pojmowała logikę większa część autorów o niej piszących; ale żaden prawie z nich nie pozostał ściśle wiernym tej definicyi. Pod taką lub owaką nazwą, już to jako logikę stosowaną, jaż to jako właściwą indukcyą wprowadzili do swych wykładów logiki dedukcyjnej i indukcyjną autorowie tacy jak Whately, Hamilton, Thomson i inni.

Nadto, choćbyśmy wyraz rozumowanie wzięli w jak najszerszem znaczeniu, i tak jeszcze okaże się zaciasnym do ogarnięcia rozległego pola logiki. I w istocie, widzimy we wszystkich wykładach logiki roztrząsane takie przedmioty, które nie dadzą się podciągnąć pod rozumowanie, jak np. klassyfikacya, definicya, podział, a które przecież powinny mieć swoje prawidła, gdyż mogą być dobrze lub źle wykonane. Tak też istotnie przymiotnik logiczny stosujemy zarówno do definicyi jak i do rozumowania mówiąc: ta definicya jest logiczna, to rozumowanie jest logiczne.

(5) Aldrich "Compendium artis logicae. " 1691.

(6) Arcybiskup dubliński Richard Whately wydał w r. 1825 "Elements of Logic" dotychczas jeszcze gdzieniegdzie używaną. Logikę, która przed ukazaniem się Logiki J, S. Mill'a uchodziła w Anglii za najlepszą. (P. T. )

46. III. DEFINIOWANO TEŻ LOGIKĘ JAKO "NAUKĘ O PRAWACH MYŚLENIA. "

Definicya ta zaradza zbyt ciasnemu znaczeniu wyrazu rozumowanie, użytemu w poprzedzającej definicyi. Wyraz myślenie jest w istocie tak szerokiego znaczenia, że może ogarnąć wszystkie działania zachodzące w logice; ale niestety jest on znów zarozległy, albowiem może w sobie mieścić wszystkie zdolności umysłowe: zakres jego jest taki sam jak i wyrazu umysł lub rozum. I tak, wyobraźnia i pamięć są również niby częściami myślenia. Dlatego też należy znaczenie owego wyrazu myślenie ograniczyć do myślenia dyskursywnego, rozbiorczego, gdyż takie właśnie występuje w działaniach logicznych i badaniu prawdy. Te działania logiczne dadzą się sprowadzić do dwóch: abstrakcyi i rozumowania. Zdolność umysłowa zwana abstrakcyą jest właśnie takiem działaniem, z którem się wiążą części logiki, których wyraz rozumowanie, wzięty nawet w najrozleglejszem znaczeniu, nie mógłby oddać.

Wszakże i po takiem ograniczeniu jeszcze owo wyrażenie "prawa myślenia" ma inne przeciw sobie zarzuty. Najprzód, wyrażenie to rozumiane jak zwykle, nasuwa psychologią raczej niż logikę. "Prawa myślenia" zdają się nasuwać umysłowi naszemu mniemanie, jakoby tu chodziło o początek, źródło i kolejność naszych myśli w tym sensie, jak się nad tem zastanawia psychologia; słowem zdawałoby się, że chodzi o assocyacyą czyli kojarzenie się wyobrażeń.

Z trudności tych można wybrnąć jedynie wówczas, gdy się wyrażeniu "prawa myślenia" nada dowolne znaczenie. Niektórzy mniemali, żegdyby dodano" myślenia formalnego" definicya byłaby dostateczną: ale poprawka ta wcale nie usuwa trudności. Czy wyrażenie to ma znaczyć myślenie takie jakie jest, czy takie jakie być powinno? Jeżeli mowa o myśleniu takiem, jakiem jest, to należy ono do psychologii: jeżeli o takiem jakiem być powinno, to należałoby poszukać jakiejś zasady, któraby nam pozwalała czuwać nad niem, kontrolować i powściągać samorzutną, myśl naszę: byłaby to więc zasada wielkiej wagi i musiałaby być w definicyi logiki wyraźnie wskazana.

Tak więc nie łatwo byłoby wynaleźć objaśnienie, któreby z chwiejnego wyrażenia "prawa myślenia" mogło uczynić dobrą, definicya logiki. Chociażby też i dodano konieczne ograniczenia, zawsze jednak możnaby wynaleźć wyrażenie właściwsze do wskazania tego, o co chodzi. Jeżeli wyrażenie owo ma znaczyć "myślenie takie, jakie być powinno" — a więc gruntowne czyli poprawne — trzeba wynaleźć kryteryum, którem znów może być jedynie kryteryum tego co jest prawdą a co fałszem: "celem bowiem myślenia, jak mówi Hamilton, jest prawda. "

47. Inną jeszcze definicyą logiki podaje Logika Port-Royalu (7) nazywając ją "nauką o działaniach umysłu szukającego prawdy. "

W tej definicyi trzy rzeczy się mieszczą: 1) że logika jest nauką praktyczną; 2) że wszelka nauka praktyczna, wszelka sztuka czy umiejętna czy empiryczna powinna mieć cel: celem logiki jest wykrycie prawdy; 3) że środkiem do tego wykrycia jest analiza działań umysłu.

Dwóm pierwszym punktom trudnoby zaprzeczyć. Logika ma wprawdzie stronę teoretyczną, ale główny jej cel musi być praktyczny.

Gdyby badania logiczne nie były potrzebne do wynalezienia prawdy, nigdyby się niemi nie zajmowano.

Punkt trzeci, mianowicie, że środkiem dla logiki jest analiza działań umysłowych, może być krytykowany. Analiza taka może i jest jednym ze środków, ale nie jedynym.

48. Powyższą definicya, zmieniono nieco przez odróżnienie dwóch rodzajów prawdy — mianowicie, prawd znanych bezpośrednio czyli intuicyjnie i prawd znanych pośrednio t. j. za pośrednictwem prawd innych.

Odróżnienie to jest zasadnicze i ważne. Fakta tkwiące niejako w naszej świadomości, jak np. "jestem głodny, słyszę dźwięk, doznaję przyjemności, mówie" fakta takie nie mogą być podciągnięte pod jakieś prawa lub prawidła. Są one, że tak powiem, ostateczne i same przez się stanowcze. Przed temi prawdami czy faktami usunąć się nie możemy; ani też ich oczywistości nie zdołamy żadną metodą logiczną, powiększyć. Są to ostateczne dane (data) indywidualnej świadomości, których zredukować niepodobna.

Inna klassa wiadomości i daleko liczniejsza, mieści w sobie wszystkie te prawdy, o których wiemy nie za pomocą bezpośredniej intuicyi, bezpośredniego czucia, lecz przez pośrednictwo innych prawd znanych bezpośrednio. Że słońce wzeszło, jest to prawda pośrednia; bezpośredniem zaś dla nas jest czucie czyli wrażenie światła, a z tego bezpośredniego faktu, wnosimy o innym: że słońce jest nad horyzontem. Że czuję zimno, jest to prawda bezpośrednia; gdy zaś mówię, że inna osoba czuje zimno, wyrażam prawdę pośrednią: w tym razie faktami bezpośrednio znanemi są, pewne wrażenia wzroku lub słuchu, z któremi, jak wiem z doświadczenia, łączy się czucie zimna. Uczucia i myśli innych ludzi zawsze tylko w ten pośredni sposób są nam znane.

Wszelka rzecz odbywająca się w naszej nieobecności, tylko tym sposobem może nam być znaną. Ponieważ zaś wszelka intuicyjna, bezpośrednia wiadomość może się tyczeć jedynie chwili obecnej, ztąd wszelka wiadomość tycząca się przeszłości lub przyszłości jest koniecznie pośrednia.

Otóż wszelka prawda pośrednia, jest właściwie wnioskiem. Gdy rzecz jaką znamy nie przez nią sarnę, lecz za pośrednictwem innej, związek z nią mającej, wiadomość ta jest pośrednią czyli wywnioskowaną, fakt zaś bezpośrednio znany służy jej za dowód. O fakcie tym, że temperatura spadła niżej 32° Fahrenheita przekonywa nas inny fakt, padanie śniegu.. Śnieg zatem jest w tym razie tem pośredniem ogniwem, na którem się opiera wniosek, jest dowodem tej prawdy, że powietrze jest chłodne. Topnienie śniegu byłoby przeciwnie dowodem, że się powietrze ociepla.

Wszystkie takie wnioski każą nam się domyślać pewnego węzła łączącego między sobą, rozmaite zjawiska. Jeżeli A ma służyć za dowód dla B, to A i B powinny się łączyć w naturze rzeczy. Otóż żeby się przekonać o istnieniu takiego węzła między zjawiskami, konieczne są pewne działania, mianowicie obserwacyą, indukcya lub dedukcya. Wykonywając te działania narażeni jesteśmy na niektóre błędy: ażeby ich uniknąć musimy zachowywać pewne ostrożności; ostrożności te są to właśnie prawidła logiki.

Co się tyczy prawd bezpośrednich, prawidła te i ostrożności nie są konieczne. Pod tym względem omyłka najczęściej w tem zachodzi, że prawdę wywnioskowaną bierzemy za pośrednią, (co bywa źródłem licznych błędów). Skłonni jesteśmy do mniemania, że niektóre prawdy są nam znane bezpośrednio, chociaż w istocie są wywnioskowane. Uderzającym przykładem tej błędnej dążności umysłu jest usposobienie nasze do mniemania, że odległość pojmujemy za pomocą wzroku bezpośrednio; gdy tymczasem, jak uczył Berkeley i wielu gruntownych badaczów, odległość pojmujemy pośrednio, przez wnioskowanie. Co jest bezpośrednio znanem w tem pojęciu, to barwa, natężenie i ruchy mięśni ocznych, będące razem znakami odległości, ale odległość sama nie jest nam znana bezpośrednio.

A tak gdy z jednej strony wszyscy uznają za rzeczy bezpośrednio znane nasze wrażenia i wzruszenia pierwotne; gdy z drugiej strony również wszyscy pewne rzeczy, jak np. uczucia innych, zdarzenia historyczne, uogólnienia naukowe uważają za przedmioty, o których wiemy jedynie pośrednio, przez wnioskowanie: mamy jeszcze, między temi wyraźnie od siebie oddzielonemi kategoryami wiadomości, grunt pośredni, na którym się wnioskowanie i intuicyą spotykają i zlewają, t. j. takie wiadomości, które jedni mają za znane bezpośrednio, drudzy za wywnioskowane z innych. Odnosi się to mianowicie do niektórych bardzo głośnych pytań. Istnienie Boga jedni uważają za prawdę intuicyjną, bezpośrednio znaną i w świadomości tkwiącą, czyli za prawdę a priori; inni znów za prawdę wywnioskowaną z porządku we wszechświecie panującego, to jest za sąd a posteriori wyprowadzony: najczęściej zaś za początek jej uważają oba te źródła. Tak samo wiadomość o istnieniu świata materyalnego Reid i Hamilton mają za intuicyjną; inni przeczą by taki nosiła charakter. W istocie, wszystkie te pytania sporne, tyczące się początku, źródła naszej wiedzy, leżą w tym pasie granicznym niedość wyraźnym, gdzie się intuicya i wnioskowanie zlewają.

49. Ponieważ logika zajmuje się tylko prawdami wywnioskowanemi, należałoby ją (zgodnie z poprawką Mill'a) zdefiniować jako "naukę o czynnościach i działaniach umysłowych, mających na celu ocenienie dowodu. "

Wskazanie kryteryum mającego służyć za miarę wartości dowodów, jest słusznie uważane za walne zadanie logiki. Do niej należy wyłożyć jaka ma być miara, kryteryum prawdy i fałszu, ażeby dowieść prawdy.

Czy logicy powinni też wskazywać i metody prowadzące do czynienia wynalazków, rzeczy nieznanych, podawać sposoby dojścia do pojęć mających być sprawdzonemi w przyszłości za pomocą prawideł logiki, rzecz to nierozstrzygniona. Mili wprawdzie nie rozstrzygnął tego pytania w swojej definicyi logiki, ale w tytule dzieła swojego połączył dwa te wyrażenia: "zasady dowodzenia i metody badania naukowego" (8)

50. W niniejszem dziele zapatrujemy się na logikę: 1) jako na naukę abstrakcyjną i teoretyczną; 2) jako na naukę praktyczną dowodzenia; 3) jako na system metod czyli sposobów pomocniczych w dochodzeniu prawdy.

1) Logika wykłada, jakeśmy widzieli, zasadnicze prawa wszelkiego twierdzenia, z praw tych wyciąga wnioski i te w odpowiednich formułach wyraża. Pod tym względem podobną jest do matematyki i tak jak ta ostatnia jest nauką teoretyczną lubo niższą od matematyki, gdyż zakres jej i zastosowania nie tak rozległe.

Wykład nauki o syllogizmie może być uważany za teoryą geometryczną, ponieważ rozmaite formy syllogizmu bywają systematycznie wyprowadzane z praw pierwotnych czyli axyomatów dedukcyi. Podobnież w indukcyi z prawa przyczynowości wyprowadzamy wnioski dające się wyrazić w formie prawideł indukcyjnych.

Bacząc na tg teoretyczną stronę dawniejsi logicy odróżniali logikę teoretyczną, logica docens, od logiki praktycznej, logica utens. W ostatnich czasach De Morgan i Boole najdzielniej się zasłużyli około wykazania tego teoretycznego charakteru logiki, a przez to okazali wielkie jej podobieństwo z matematyką" tak że obie te umiejętności mogą być uważane jako nauki teoretyczne par excellence.

2) Logika jest nauką praktyczną dowodzenia. Wnioski logiki teoretycznej służą do odróżnienia prawdy od fałszu, dowodów wystarczających od niedostatecznych (pewności całkowitej od prawdopodobieństwa). W tem leży użyteczna strona nauki o syllogizmie, wnioskowania indukcyjnego, definicyi i t. d. Znakomite udoskonalenia jakie de Morgan i Boole poczynili w logice teoretycznej sięgają znacznie poza granice zastosowań logiki w obecnym stanie naszej wiedzy; ale można się spodziewać, że te formuły głęboko opracowane, mogą z czasem przynieść istotny pożytek tak jak i nauka o przecięciach ostrokręgowych, która przez dwa tysiące lat przetrwała bez zastosowania.

W niniejszem dziele prawa dowodzenia są rozważane jak można najobszerniej tak w zakresie dedukcyi jak i indukcyi. Powody takiego wykładu były następujące: indukcya jest prawdę mówiąc fundamentem wszystkich naszych wiadomości; błędy popełniane w rozumowaniach indukcyjnych są liczne i mogą być poddane prawidłom, poprawkom, zarówno jak błędy z działu dedukcyi. Użytek z logiki czysto dedukcyjnej jest stosunkowo bardzo skromny, tak dalece, że nawet autorowie układający logiki dedukcyjne rzadko poprzestają na wykładzie samej dedukcyi. (Co się tyczy rozmaitego pojmowania zadań logiki, więcej szczegółów znajdzie czytelnik w dodatku pod literą B. )

3) Nareszcie logika jest zbiorem systematycznym metod, sposobów pomocniczych w dochodzeniu prawdy. Bardzo na swojem miejscu jest w logice wykład wszystkich sposobów znanych, a wspierających rozum bądź w dowodzeniu, bądź w dochodzeniu prawdy, byle te sposoby miały znaczenie ogólne, dające się zastosować do wszelkich rodzajów wiedzy, byle były wolne od technicznych szczegółów właściwych każdej osobnej nauce.

Ze względu na metodę, rozmaite są pożytki i zastosowania logiki. Tak np. do niej należy, jak mówi Hamilton, "uczynić jasnem w wykładzie słownym to, co jest w myśli nierozwinietę. " W wielu rozumowaniach zdarzają się często opuszczenia, elipsy (wyrzutnie): otóż w trudniejszych razach koniecznem jest uzupełnić te opuszczenia.

Drugą czynnością logiki ze względu na metodę jest uporządkowanie argumentacyi czyli ciągu rozumowań tak, by umysł wyraźnie mógł wiedzieć, czy dowodzenie jest lub nie jest zasadne. Co do tego, syllogizm oddaje ważne usługi; ale nie sam syllogizm spełnia to zadanie.

Prawidła indukcyi podają, także ścisły i zupełny wykład wszystkich sposobów mogących indukcyjnie okazać prawdę pewnego faktu, tak dalece, że podciągnąwszy każdy dowód pod kategoryą ogólną, której część stanowi, możemy się lepiej przekonać o wartości tego dowodu. Nareszcie te same prawidła uczą nas, do jakich w szczególności dowodów mamy się uciekać w danym przypadku.

Dalej jeszcze uważmy, że są pewne sposoby podawania umysłowi znanych faktów i premiss danego przedmiotu, tak by mu nasunąć wnioski, tkwiące w nich implicite. Jest to środek niezmiernie ważny w dochodzeniu prawdy.

Prawa rządzące kojarzeniem się wyobrażeń mogą służyć w badaniach zarówno dedukcyjnych jak i indukcyjnych. Jednym z walnych celów dedukcyi jest wyciąganie z pewnej ilości zasad lub faktów jak największej liczby prawd: otóż w pracy tej umysł nasz znajduje wielce skuteczną pomoc przez użycie pewnych form metodycznych.

W ostatnim ustępie Dodatku streścimy wszystkie korzyści wynikające z użycia metody logicznej uważanej jako sztuka dochodzenia prawdy.

(7) Port-Royal, klasztor Cystersek niedaleko Wersalu, znany w historyi nauk i sporów religijnych we Francyi, mianowicie w XVII w. Ponieważ zakonnice podzielały błędy Janseniusza, zostały rozpędzone, a klasztor zniesiony w 1709 r. Przy klasztorze tym wielu głośnych ludzi znalazło schronieuie; miał on uczonych, którzy przez spory i dzieła swoje zapewnili mu imie w świecie, Logikę Port-Royalu, o której wspomina Bain, ułożył Antoni Arnauld pod tytułem "La logique ou l'art de penser. " Paris 1664. Podobno w układaniu tej książki brał udział i Nicole. Arnauld zmarł 1694 r. Logika Port-Royalu pisana jest w duchu filozofii Kartezyusza i stanowiła jakoby protest przeciw logice Arystotelesa. (P. T. )

(8) Cały tytuł brzmi jak następuje: A system of. Logic, ratiocinative and inductive, being a connected view of the principles of evidence and the methods of scientific investigation. By John Stuart Mill. Pierwsze wydanie w r. 1843. (P. T. )

PODZIAŁ LOGIKI.

51. W dochodzeniu i sprawdzaniu naszych wiadomości zachodzą, cztery naczelne działania: jedno tyczące się faktów, reszta uogólniania tychże faktów. Działania te są następujące: 1) obserwacyą, pod którą należy rozumieć i doświadczenia; 2) definicya czyli abstrakcyą; 3) indukcya; 4) dedukcya.

OBSERWACYA.

52. Gdyby można wskazać prawidła obserwacyi wspólne wszystkim naukom i dające się zastosować do wszelkich przedmiotów, obserwacyą należałoby uważać za część logiki indukcyjnej.

Ażeby nagromadzić faktów, które zawsze muszą stanowić fundamenta wszelkiej teoryi naukowej, należy się uciec do obserwacyi i doświadczeń. Gdy chodzi o świat zewnętrzny, do poznania jego prowadzą zmysły; gdy zaś o umysł, zadanie to spełnia świadomość.

Ze wszystkich działań zasadniczych, jakiemi się logika posługuje, obserwacyą najmniej się piszący zajmowali. Gdyby obserwacya była całkowicie a nie częściowo tylko, rezultatem intuicyi, należałoby ją zupełnie wyłączyć z logiki. W gruncie jednak jest ona czemś innem niż czystą intuicyą, niż wiedzą bezpośrednią.

To co nazywamy "faktem" lub "postrzeżeniem" rzadko kiedy jest wynikiem jednego tylko wrażenia. Mówimy np. że przybór wody pod Leith następuje po jej przyborze pod Londynem w ciągu pewnego czasu: ale cały ten fakt nie jest dla nas wynikiem jednego tylko wrażenia odebranego przez nasze zmysły. Jest to przeciwnie, już dość rozległe uogólnienie oparte na porównywaniu licznych, oddzielnych postrzeżeń. Uogólnienie to może być uważane za jeden tylko fakt ze względu na uogólnienia jeszcze rozciągłejsze, mianowicie w odniesieniu do praw rządzących przypływem i odpływem morza na kuli ziemskiej. Oczywistem jest, że do wyrażenia podobnego faktu, do jego uzasadnienia konieczna była indukcya, i że tu potrzeba wszelkich wymaganych w takim razie rękojmi, by się upewnić o ścisłości dowodów indukcyjnych. Tak również, gdy twierdzimy, że kury domowe z jaj się rozradzają, wyrażamy uogólnienie indukcyjne, do uzasadnienia którego potrzeba było mnóstwa postrzeżeń. Są wprawdzie uogólnienia jeszcze rozciąglejsze, których powyższe zdanie stanowi tylko cząstkę; ale różnica między nićmi a niem jest jedynie ilościowa, t. j. taka jaka zachodzi między uogólnieniem mniej a więcej rozciągłem.

Nareszcie dochodzimy do postrzeżeń ściśle indywidualnych. Takiemi są zdarzenia historyczne. Zdobycie Jerozolimy było zdarzeniem indywidualnem. Tak samo szczegóły zebrane w jakiejś naukowej obserwacyi są faktami indywidualnemi, których dostarczyły zmysły i uwaga. Ale nie są one bynajmniej intuicyjnemi, bezpośrednio otrzymanemi; gdy np. mówimy, że igła magnesowa zwraca się jednym biegunem ku północy, wówczas chwilowe, indywidualne wrażenie zmysłów, kojarzymy z mnóstwem wniosków czerpanych w dawniejszych naszych wiadomościach. Dzięki to właśnie tym poprzednim wiadomościom, wiemy o tem, że obserwujemy igłę magnesową, i że się ta zwraca ku północy. I tak też najprostsze postrzeżenie jest stopieniem bezpośrednich, intuicyjnych wrażeń z wnioskami; a przyzwyczajenie do ich zlewania razem stanowi jednę z przyczyn błędów w naszych obserwacyach.

Gdy chodzi o obserwacyą świata materyalnego, konieczne jest działanie zmysłów; dokładność obserwacyi zależy między innemi od bystrości zmysłów. Ta znów bystrość zmysłów jest w części przyrodzonym darem, a w części wynikiem ćwiczenia ich przez obserwacyą szczegółowych przedmiotów. Astronom obserwator ćwiczy się w obserwatoryum; fizyk i chemik w laboratoryum; anatom w sali sekcyjnej; naturalista na polu lub w muzeum; uczeń medycyny w szpitalu.

Niedość na ćwiczeniu zmysłów; dobry obserwator powinien się strzedz mieszania wniosków indukcyjnych z postrzeżeniami. Potrzeba więc by się poddał pewnym prawidłom sztucznym, pewnym ostrożnościom zapewniającym najwyższą możliwą ścisłość. Tu należą: powtarzanie i porównywanie postrzeżeń, rachunek, wyłączanie przyczyn powodujących omyłki z powodu niedokładności narzędzi. Do tego należy dodać jeszcze pewne formuły matematyczne tyczące się prawdopodobieństwa, które także przykładają się do nadania ścisłości obserwowaniu faktów. Nadto zauważmy, że prawidła tyczące się obserwacyi zmieniają się i są różne odpowiednio do rozmaitych przedmiotów obserwowanych.

Każda nauka ma pewien zbiór prawideł uczących co należy obserwować, co w mnóstwie szczegółów i okoliczności stanowi rzecz główną. Fakta historyczne są niezliczone jak ziarna piasku na brzegu morskim. Statysta i historyk wiedzą, na które z nich powinni szczególną zwracać uwagę, które należy uwydatnić jako fundamenta teoryi politycznej. "Wyrażenia służące do wskazania przymiotów, jakie powinny cechować obserwatora politycznego są następujące: "odpowiednie wiadomości, sąd bystry i głęboki, umysł analityczny. " Żadna sztuka nie podaje prawideł, któreby mogły stworzyć takie przymioty umysłowe w obserwatorze tego rodzaju.

Możnaby przytoczyć mnóstwo błędów, jakie popełniają ludzie niedość wyćwiczeni w obserwacyi. Najodpowiedniejszą drogą do wyrobienia się na dobrego obserwatora wogóle, jest nawyknienie do obserwowania jednej jakiejś kategoryi przedmiotów. Każdy człowiek ukształcony powiniem znać praktycznie przynajmniej jednę naukę obserwacyjną, jak np. historyą naturalną, fizykę, chemią lub fizyologią.

Niektórzy logicy wyłączając indukcyą z zakresu logiki, powoływali się na to, że prawidła indukcyi musiałyby być oddzielnie dla każdej specyalnej nauki wskazane. Jest to tylko powtórzenie uwagi, którąśmy tylko co uczynili ze względu na obserwacyą. Ale obie te rzeczy nie są do siebie podobne. Metody indukcyi nie różnią się dla tej lub owej nauki, gdy tymczasem metody obserwacyi w każdej nauce są odmienne. Indukcyą w astronomii jest działaniem takiem samem jak w chemii, fizyologii lub psychologii. Różnice jakie należy uwydatnić w przedstawieniu problematu indukcyjnego, nie różnią, nauk indukcyjnych. Może więc istnieć ogólna logika indukcyjna, ale nie może być logiki obserwacyjnej.

DEFINICYA.

53. Definicya jest pewnym sposobem uogólniania, ograniczonego do jednej własności, lub do szeregu własności uważanych jako całość.

Definiowanie jest najpierwszym i najprostszym sposobem uogólniania. Gdy pewną, liczbę szczegółowych przedmiotów porównamy i upatrzymy między niemi podobieństwo co do jednej własności wszystkim im wspólnej, jak np. że są okrągłe, białe, ciężkie; wynikiem tego porównania będzie wyobrażenie czyli pojęcie, którego znaczenie wyrazi definicya. Wyobrażenie to może być złożone, może wyrażać mnóstwo własności wspólnych, jak np. pojęcie życia; ale jeżeli te własności uważamy jako ze sobą związane, będą one zawsze jeszcze uchodziły za jedno pojęcie.

Uogólnianie dokonywane z zamiarem by dojść do pojęcia, przybiera rozmaite kształty i może być albo klassyfikacyą, albo abstrakcyą, albo nazywaniem za pomocą, wyrazów ogólnych, albo definicyą. Ostatni ten wyraz bierzemy jako przedstawiciela całego powyżej przytoczonego szeregu.

W działaniu tem uogólnianie okazuje się w całej swojej czystości i prostocie. W działaniach, o których wkrótce mówić będziemy, występuje wprawdzie uogólnianie ale w połączeniu z innemi działaniami.

W dalszym ciągu niniejszej książki będziemy się nieraz odwoływali do działania zwanego "analizą; " a ponieważ działanie to ściśle się wiąże z uogólnianiem pojęć, podajemy już tutaj krótki jego wykład.

Analiza jest wynikiem, rezultatem abstrakcyj Rozbiór, co właśnie znaczy wyraz analiza, może być wykonany dwojako. Najprzód analiza może rozłączać, rozbierać jakąś konkretną, substancyą, jak np. analiza wody, oddzielająca substancye słone i ciała zawieszone w wodzie. Analiza taka jest często działaniem bardzo trudnem, wymagającem głębokich wiadomości i wielkiej zręczności.

Bądź co bądź jednak zachodzi tara istotne rozłączenie, rozebranie części składowych, które zostają od siebie rozdzielone i odosobnione.

Drugi rodzaj analizy jest rezultatem abstrakcyj Jest to analiza całkiem umysłowa: w niej części składowe nie mogą być odosobnione.

Gdy za pomocą abstrakcyi rozważamy rozmaite własności, jak ciężkość, stan ciekły, przezroczystość, zdolność załamywania promieni światła, wówczas rozbieramy, analizujemy wprawdzie ciało zwane wodą (czystą ), ale tego rozbioru dokonywamy jedynie w naszym umyśle, a własności owe, któreśmy pojmowali oddzielnie, nie mogłyby naprawdę istnieć oddzielnie i niezależnie jedna od drugiej. Wodę można podciągnąć pod rozmaite szeregi rzeczy, przyczem ta lub owa jej własność będzie postawiona na czele. Woda zatem jako ciało konkretne jest skupieniem pewnych własności; gdy te własności w umyśle odłączamy, analizujemy, rozbieramy ów przedmiot konkretny, ale abstrakcyjnie, umysłowo, nie zaś w rzeczy samej.

Analiza tedy bierze swój początek z uogólniania; jest ona jakby jedną fazą, jednym krokiem w działaniu uogólniającem. Wszelka klassyfikacya, wszelkie uogólnianie prowadzi w końcu do abstrakcyj do analizy tego rodzaju.

Klassyfikując szylling pomiędzy ciałami okrągłemi, białemi, o pewnej średnicy, srebrnemi, nareszcie między monetami, analizujemy go jako całość konkretną; odróżniamy rozmaite jego własności abstrakcyjnie, jak okrągłość, białość, wielkość, skład materyalny, wartość obiegową.

Gdy chodzi o wyłączenie (eliminacyą) przyczyn albo inaczej czynników działających, co stanowi część zadania indukcyjnego, należy zaczynać od analizy przygotowawczej, ażeby w umyśle odosobnić rozmaite działacze, czyli zjawiska poprzedzające, istnienia których mamy dowodzić.

Jeżeli np. przypuszczamy, że jakaś woda nieczysta była przyczyną śmierci, rozbieramy, analizujemy najprzód tę wodę, i póki się nie przekonamy jakie substancye w niej się znajdowały, trudno badać, która z owych substancyi mogła być przyczyną śmierci. W tym razie wykonywamy analizę konkretną. Z drugiej strony, gdy np. pytamy się dlaczego woda gasi wapno, musimy najprzód w umyśle zanalizować istotne własności wody: odróżnić jej zdolność do rozpuszczania i powinowactwo chemiczne, a następnie przystąpić do roztrząśnienia tego pytania: która z tych dwóch własności gasi wapno.

INDUKCYA.

51. Indukcya jest uogólnieniem własności uznanych, dzięki szczegółowym postrzeżeniom za skojarzone ze sobą,.

W indukcyi mamy zawsze do czynienia z sądem, czyli ze zdaniem wyrażającem związek dwóch faktów, dwóch własności. Sąd zatem jest przeciwieństwem pojęcia, gdyż to wyraża tylko jednę własność. "Żelazo może być namagnesowane" — jest to sąd, w którym skojarzone są dwa pojęcia: żelaza i siły magnetycznej. Każde z tych pojęć może być definiowane, ale nie może się stać przedmiotem indukcyi.

Indukcya i definicya w tem są, do siebie podobne, że obie uogólniają; ale indukcya uogólnia tylko sądy. Fakt jakiś szczegółowy może być w kształcie sądu wyrażony, ale nie może być przedmiotem indukcyi. "Ten magnes jest zrobiony z żelaza" — oto mamy fakt szczegółowy, ujęty w formę sądu, ale fakt ten nie jest indukcya.

Badania naukowe mają po większej części na celu dojście do uogólnień indukcyjnych. Pojęcie o tyle ma wartość, że może jako część składowa wejść do sądu indukcyjnego.

DEDUKCYA.

55. Dedukcya jest zastosowaniem czyli rozciągnieniein indukcyi do nowych przypadków.

Gdyśmy już uzasadnili pewien sąd ogólny, pozostaje rozciągnąć go do nowych przypadków. Za pomocą indukcyi doszliśmy do poznania, że "żelazo jest substancyą magnetyczną; " możemy więc skorzystać z tego sądu i zastosować go do szczegółowych okazów żelaza, gdy się okoliczności nadarzą. Tym sposobem wszystko żelazo, jakie kula ziemska zawiera, wchodzi w ramy powyższego sądu ogólnego i sąd ten podaje przyczynę lub przynajmniej jednę, z przyczyn magnetyzmu ziemskiego.

Takie dedukcyjne rozumowanie ujęto w formy syllogizmu.

Ponieważ obserwacya nie wchodzi w zakres logiki, ta zatem rozważa trzy rzeczy: definicyą, indukcyą, dedukcyą.

Nie byłoby to wcale niewłaściwem, gdyby wykład logiki rozpoczynano od nauki o definicyi a kończono na dedukcyi. Być może, iż gdyby się do logiki zabierano dopiero w naszych czasach po raz pierwszy, lub gdyby nauka ta była poszła za Sokratesowym przykładem, porządek taki byłby uważany za najodpowiedniejszy. Okoliczności jednak skłoniły uczonych do odwrócenia porządku, tak że na początku szła dedukcya, potem indukcya, a na końcu definicya.

Chociaż Arystoteles wykładał wszystkie części logiki, najwięcej jednak zastanawiał się nad syllogizmem; otóż ci, co za nim poszli rozważali także wyłącznie dedukcyą, pomijając indukcyą i definicyą (uważane jako działanie uogólniające). Kiedy następnie znów do wykładów wciągnięto owe opuszczone części, wypadało je umieścić po, nie zaś przed syllogizmem.

Inną pobudką do zaprowadzenia tego odwróconego porządku była i ta okoliczność, że rozumowanie dedukcyjne, jest prostsze, elementarniejsze; jakoż, można objaśniać tę formę rozumowania nie odwołując się do uogólnień indukcyjnych.

Jakiegokolwiek zresztą trzymanoby się porządku w wykładzie, nieodzowną była część wstępna poświęcona wyłożeniu elementów wiedzy, mianowicie pojęć i sądów. Należy zatem podać całkowity wykład rozmaitych form, w jakich się pojawiają te elementa, składające niby pierwiastki wiedzy w rozmaitych jej działach.

Księga I.

O TERMINACH CZYLI WYRAZACH, POJĘCIACH I SĄDACH.

ROZDZIAŁ I.

O TERMINACH CZYLI WYRAZACH.

1. Możemy mieć wiadomości o rzeczach bez języka czyli wyrazów; ale prawdy które rozważamy w logice zawsze są ujęte w wyrazy.

Wiadomości, jakiemi się kierują zwierzęta niższe od człowieka są oczywiście niezależne od mowy wyrazowej. Za pomocą zmysłów dowiadują się one o rzeczach je otaczających i pamięć o nich zachowują w zmysłowych obrazach. Krzak dający schronienie, trawę służącą, za pokarm, zwierzęta będące jego łupem, zna zwierzę i szuka ich powodowane jedynie zmysłowemi wrażeniami.

Ludzie również znają, tą samą drogą mnóstwo przedmiotów składających świat ich otaczający nie uciekając się do mowy członkowanej. Dziecię ma już zwykle nagromadzony niemały zasób wiadomości, zanim pocznie używać ojczystego języka. Zręczność i wprawa robotnika zależą w znacznej części od skojarzeń przyrodzonych, jakie się wywiązują między obrazami zmysłowemi przedmiotu około którego chodzi, a ruchami, jakie ma wykonać; i tak robotnik polerujący kamienie, byle spojrzał na powierzchnia, którą ma polerować, wiś gdzie należy uderzyć narzędziem.

Nawet w zajęciach, przy których umysł większy bierze udział jak np. w medycynie, doświadczony lekarz musi mieć wiele podobnej zmysłowej wprawy, niezależnej od języka czyli mowy. Lekarz uczy się tego wszystkiego, co mową daje się wyrazić, w dziełach medycznych; ale diagnoza ma tak subtelne odcienie, których za pomocą mowy oddać niepodobna, że tylko dzięki wprawności oka, ucha lub dotykania uczy się je rozpoznawać.

Wiadomości tego rodzaju, wystarczające dla jednostki, mogłyby być udzielone innym zaledwie w małej cząstce i to z trudnością. "Wrażenia zmysłowego nie można ściśle mówiąc, udzielić bezpośrednio innej osobie. Człowiek, któryby miał tylko wrażenia zmysłowe i nie mógł ich za pomocą mowy udzielić innym, musiałby, chcąc im cośkolwiek daćo nich wiedzieć, położyć je niejako przed oczami. Człowiek dojrzały może odrazu dać poznać dziecku co jest pokarm, napój, mieszkanie. Tak samo lekarz może uczniowi palcem wskazać przypadek chorobowy, jaki ma przed oczami. Co się tyczy ruchów, to jest naszych czynności zewnętrznych, o nich uczy nas instynkt naśladowczy, tak potężny w człowieku, a widoczny także do pewnego stopnia i u zwierząt.

Ale podobne udzielanie wiadomości jest oczywiście utrudnione, albowiem może się ono odbywać tylko bezpośrednio, między jednym a drugim człowiekiem. Wiadomości takie znikają, jeżeli się nie nadarzyła sposobność do tak bezpośredniego udzielenia ich innym. Wprawa w niektórych rzemiosłach i robotach ręcznych może być przekazywaną dzięki jedynie nieprzerwanemu szeregowi pracowników, którzy sobie bezpośrednio tajemnic swojego fachu udzielają.

Wszakże gdy chodzi o udzielenie wiadomości tyczących się np. podobieństwa wykrytego między rzeczami, wówczas okazuje się bezsilność udzielania bezpośredniego, nie popartego mową członkowaną.

I tak np. chcąc komuś dać poznać bez mowy związek, jakiśmy zauważyli między mnóstwem przedmiotów rozrzuconych w świecie a wzniecających ciepło, musielibyśmy zwracać jego uwagę kolejno na każdy z tych przedmiotów, ażeby mógł przez rzeczywiste porównanie uchwycić między niemi podobieństwo. Jakże nieskończenie wyższym jest ten mechanizm wyrazowy, który nam dostarcza wyrazów takich jak: — słońce, ogień, zwierzęta — które następnie łączymy z imieniem pospolitem ciepło, i tym sposobem odrazu dajemy innym poznać myśl naszę!

I to jest pierwszy wzgląd, który nam pokazuje ważność wyrazów, gdy chodzi o wiadomości ogólne. Wiadomością, poznaniem ogólnem nazywamy takie poznanie, które wyraża związek między rzeczami dopatrzony. Otóż jasnem jest, że środkiem najdogodniejszym do udzielania innym podobnych wiadomości jest oznaczenie ich za pomocą imion czyli wyrazów pospolitych. Wyraz "drzewo" oznacza pewne wspólne cechy upatrzone w mnóstwie przedmiotów; nadanie tego imienia wszystkim takim przedmiotom, oznacza upatrzone między niemi podobieństwo, związek, czyli jak się w Platońskiej filozofii wyrażono, daje nam poznać "jedność w wielości. "

Wyższe i zawilsze rozumowania skupiają często szeregi takich uogólnień. Prosty iloczyn z pomnożenia ósemki przez dziewiątkę, t. j. 72, mieści w sobie następujące uogólnienia: — ośm, dziewięć, mnożenie, zrównanie, siedm, dziesięć, dodawanie, dwa. Otóż, lubo do tego możnaby dojść przez porównanie szczegółów i bez pomocy wyrazów i znaków, to jednakże połączenie ich stanowiłoby trudność nawet dla silnego umysłu. Zmysły same mogą nas nauczyć, że gdy dwa szeregi liczące każdy po trzy przedmioty, zostaną złączone w jeden szereg, ten będzie ich liczył sześć; ale już trudniej byłoby za jednym rzutem oka zgadnąć, że siedm i ośm czynią piętnaście.

Tak więc gdy prawdy będą wyrażone za pomocą wyrazów, mogą być nietylko innym udzielane i roztrząsane; ale nadto mogą się łączyć w sądy i zdania złożone służąc tym sposobem za niewyczerpane źródło prawd pochodnych. I w tej to jedynie formie, t. j. w formie zdań czyli sądów, wszelkie wiadomości mogą być poddane prawidłom i metodom logiki.

2. Wszelka wiadomość ujęta w mowę, wszelka prawda twierdząca lub przecząca, przyjmuje postać zwaną w grammatyce zdaniem, a w logice sądem.Każdy sąd wyraża dwie rzeczy i dlatego składa się co najmniej z dwóch wyrazów.

Chcąc innym udzielić choćby najmniejszą cząstkę naszych wiadomości, musimy użyć na pomoc obrotu mowy zwanego w grammatyce zdaniem, które się składa z imienia i słowa. Zdanie w logice nazywa się sądem i składa się z podmiotu (subjektu) i orzeczenia (predykatu). Podmiotem jest rzecz, o której się mówi; orzeczeniem to co się o niej mówi, co się jej przyznaje lub nie przyznaje. Słysząc odosobnione wyrazy: "Jan, " "słońce, " "wiatr, " "dom" jeszcze nic nie wiemy o co chodzi: nie są to ani zdania grammatyczne, ani sądy logiczne. Należy je skojarzyć z innemi wyrazami, jak np.: "Jan chodzi, " "słońce świeci " wiatr wieje'' "dom ma okna na morze" — a dopiero wówczas dają one nam jakieś wiadomości, uczą nas czegoś, to jest stają się zdaniami lub sądami. Zawierają one co najmniej dwa wyrazy, a wiele z nich nawet więcej. W każdem takiem wyrażeniu odróżniamy rzecz, o której się mówi, i to nazywamy podmiotem; takiemi podmiotami są, powyższe wyrazy: Jan, słońce, wiatr, dom — i dalej odróżniamy to, co się o tej rzeczy mówi, a to nazywamy orzeczeniem: takiem orzeczeniem są, wyżej podane słowa: chodzi, świeci, wieje, ma okna na morze.

Uważamy nadto, że dwa lub więcej wyrazów wymówionych po sobie nie utworzą sądu ani zdania, to jest nie wyrażą prawdy lub fałszu, którebyśmy przyjąć lub odrzucić mogli. Tak np. wyrazy: Jan, drzewo, słońce, księżyc, światło, wiatr, strach, burza, dom, człowiek, ulica — nie stanowią, zdań czyli twierdzeń. Wszelkie zdania grammatyczne mieszczą w sobie jeszcze coś więcej, co nam daje pewną wiadomość o rzeczy. "Złoto żółte" — oto mamy dwa wyrazy, które podane w tej formie niczego nas nie uczą; ale jak tylko im dodamy słowo jest, nabierają dla nas znaczenia. "Złoto jest żółte. " Tu słowo jest wiąże ze sobą dwa inne wyrazy w zdanie; wyraz ten nazywamy w grammatyce po prostu słowem; w logice zowie się łącznikiem sądu.

Uważane pod względem grammatycznym, zdanie dzieli się tylko na dwie części: podmiot i orzeczenie — podmiotem jest jak w powyższem zdaniu wyraz złoto; orzeczeniem, jest żółte. Uważane pod względem logicznym orzeczenie grammatyczne dzieli się na atrybut orzeczenia "żółte, " i wyraz wiążący czyli łącznik "jest; " atrybut "żółte" jest orzeczeniem logicznóm. Tym sposobem widać, że sąd w logice składa się z podmiotu (złoto), orzeczenia (żółte) i łącznika (jest).

W twierdzeniach złożonych tylko z dwóch wyrazów, łącznik mieści się w słowie. "Jan mówi; " w tem zdaniu mamy tylko imie i słowo; ale słowo już z natury swojej jest twierdzącem. Dwa wyrazy takie jak "Jan adwokat, " albo też rzeczownik z przymiotnikiem "złoto ciężkie" same przez się niczego nas nie uczą, jeżeli ich nie zwiążemy trzecim wyrazem t. j. łącznikiem. Są wszakże liczne sądy, w których imie połączone ze słowem wystarczają do wyrażenia całkowitego twierdzenia, jak np. w tych zdaniach: "dziecię idzie" "chleb żywi, " "Syryusz świeci. "

W takich zdaniach grammatyka uczy nas odróżniać podmiot od orzeczenia: imie jest tu podmiotem, słowo orzeczeniem grammatycznem, które uważane pod względem logicznym mieści w sobie i orzeczenie i łącznik twierdzący. To samo można powiedzieć o zdaniach jak następne: "Złoto jest ciężkie. " I tu kierujemy się grammatyką. Wiemy bowiem, że przymiotnik "ciężki" nigdy nie jest podmiotem, że zatem musi być orzeczeniem. Co się tyczy imienia, (rzeczownika) może ono być bądź podmiotem, bądź orzeczeniem logicznem. I tak: "złoto jest metalem, " "Cezar był imperatorem, " są to zdania utworzone z dwóch imion, z których jedno jest podmiotem, drugie orzeczeniem. Podmiot idzie zwykle naprzód; czasami, jak w wymowie, porządek ten nie jest zachowany a to dla sprawienia wrażenia: wówczas z ogólnego sensu zdania sądzimy co jest podmiotem, a co orzeczeniem.

Nareszcie uwaga o której mocno pamiętać należy: oto orzeczenie ma zwykle znaczenie rozciąglejsze niż podmiot; może ono bowiem stosować się do wielu innych rzeczy, nie zaś do tej jednej tylko, o której w danej chwili mowa. "Złoto jest ciężkie" to prawda; ale jest wiele innych rzeczy także ciężkich. "Drzewo nie nadaje się do jedzenia" — ależ jest wiele innych rzeczy, które także nie są zdatne do jedzenia. Ztąd też wynika, że podmiot i orzeczenie w zdaniu nie koniecznie są tego samego zakresu; rzadko się nawet zdarza, by miały ten sam zakres (extensio).

3. Są rozmaite powody skłaniające do rozpoczynania logiki od zastanowienia się nad wyrazami.

1. Widzieliśmy, że sąd będący ostatnim elementem logiki, logiczną formą wszelkiej wiedzy, składa się z wyrazów. Oczywistem więc jest, że nie podobna ustalić charakteru sądów, nie roztrząsnąwszy wprzód wyrazów składających sądy.

2. W niewłaściwem użyciu wyrazów leży źródło mnóstwa błędów, tak że możnaby je nazwać sidłami dla umysłu: otóż jednem z zadań logiki jest ustrzedz nas od tych błędów.

3. Roztrząsanie języków istniejących jest najłatwiejszym środkiem do zapoznania się z rzeczami składającemi wszechświat. Język dojrzały, dobrze uprawny, zawiera w sobie wszystkie rzeczy, jakie ludzie znają. Czy te rzeczy dosłownie są wszystkie jakie wszechświat w sobie mieści, mało na tem zależy; są one przynajmniej wszystkie te, jakie wiekowa praca i obserwacya ludzka na jaw wydobyły. Otóż widać jak jest pożytecznem, gdy zamierzamy podać całkowity wykład logiki t. j. pewien kodex dowodzenia i metod zastosowanych do wszelkich rodzajów wiedzy — zrobić przegląd i zebrać w osobne klassy ogół rzeczy istniejących. Badanie języków, jakiemi mówiły lub mówią narody najucywilizowańsze i najdalej w oświacie posunione, jest najdzielniejszym środkiem i pomocą w logicznych studyach.

W języku ukształconym znajdują, się wyrazy oznaczające ciała niebieskie, ich obroty i zmiany; morza, góry, rzeki i t. d.; substancye materyalne, jak woda, kamień, żelazo, złoto, drzewo, kość słoniowa; siły przyrodzone, jak wiatr, ciążenie, ciepło; ciała organiczne t. j. rośliny i zwierzęta; organa i czynności ciała ludzkiego; objawy umysłowe, jak przyjemność, przykrość, wola, myśl; zjawiska społeczne, jak królewskość, prawo, kara, własność, zbrodnia; rozmaite zatrudnienia człowieka, jak rolnictwo, handel i tak dalej. Wyrazy te są jakby kluczami, znakami odróżniającemi rozmaite klassy przedmiotów. Nadto mamy wyrazy i zwroty mowy oznaczające podobieństwa zachodzące między rzeczami — imiona gatunkowe czyli pospolite jak np. gwiazda, bryła, ciepło, siła, przyjemność — wyrazy świadczące, że te zjawiska przyrodzone często nam się, nasuwają. Nareszcie mamy wyrazy, z których jeden pociąga niejako za sobą drugi, jak np. rządzący — rządzony, góra — dół; z wyrażeń takich przekonywamy się, że istnieją na świecie rzeczy połączone ze sobą pewnym związkiem.

4. Imie czyli wyraz, możnaby nazwać "znakiem przyczepionym do rzeczy w tym celu, by o niej mówić można. ''

Nadając rzeczom nazwy mamy na celu najprzód możność udzielenia drugim naszych myśli i rozmówienia się z niemi. Gdy zaś raz już zostały wynalezione, wyrazy spełniają jeszcze drugie, podrzędniejsze zadanie: wspierają one samotnie rozmyślającego człowieka, gdy sobie chce coś przypomnieć, utrwalić i uporządkować myśli swoje.

Stuart Mill prostując zdanie Locke'a i innych, jakoby wyrazy były nazwiskami idei, pojęć", zauważył, że raczej należy je uważać za nazwiska rzeczy. Wyraz "słońce" oznacza pewną rzecz tak nazwaną, nie zaś tylko pojęcie tej rzeczy. Przypuszczać, że wyrazy są tylko nazwiskami pojęć samych, jest to głosić pewien rodzaj idealizmu, jest to mieszać przedmiot z podmiotem (objekt z subjektem). O rzeczy samej, gdy jest przedmiotową uczą nas własne wrażenia, czyli nasze doświadczenie; pojęcie, idea są przeciwnie czysto podmiotowej natury: są to ściśle biorąc pierwiastki umysłowe.

5. Uważane pod względem logicznym, wyrazy mogą być klassyfikowane stosownie do swej Ogólności i paralelizmu,; (relativity) a to zgodnie z dwiema naczelnemi podstawami wiedzy, któremi są: podobieństwo i różnica.

Wyrazy można rozmaicie klassyfikować. Uważane pod względem filologicznym wyrazy mogą być: angielskie, francuzkie, hebrajskie it. d.; w wymowie odróżniamy wyrazy mające właściwe albo inaczej literalne i przenośne znaczenie; przenośne czyli figuryczne dzielą się znów na pewne rodzaje figur, jak np. hyperbola, ironia i t. d. Figury takie są, przeciwne logice, gdyż się oddalają od prawdy, ażeby poruszyć namiętności.

Może też być grammatyczne odróżnienie wyrazów czyli tak zwanych części mowy: podział taki może być w znacznej części uważany za należący do logiki. I tak, imie może zawsze być podmiotem sądu czasami bywa jego orzeczeniem. Przymiotnik spełnia dwa zadania logiczne: może być i często bywa orzeczeniem; powtóre stanowi cechę gatunkową, specyficzną, przyznawaną, rodzajowi wyrażonemu przez imie rzeczowne. Tak np. człowiek (imie) wyobraża tu rodzaj, genus; człowiek biały (przymiotnik) wyobraża gatunek, species. Logicznem przeznaczeniem słowa jest, wyrażać twierdzenie, orzeczenie. Sąd nie może się obejść bez słowa: "ogień pali, miód jest słodki. "

Inne części mowy nie mają tego charakteru i zadania logicznego (9).

Klassyfikacya wyrazów ze wzglądu na ich ogólność.

6. Klassyfikując wyrazy ze względu na ogólność (t. j. ze względu na wyrażane przez niepodobieństwa) ważne jest rozróżnienie ich na indywidualne czyli szczegółowe i ogólne (10).

Uogólnianie, odbywające się za pomocą upatrywania podobieństw, jest z gruntu umiejętnem czyli logicznem działaniem. Czy to chodzi o pojęcie ogólne (np. ciecze), czy o sąd ogólny (np. ciecze dążą do zajęcia tego samego poziomu) użyte wyrazy zawsze są ogólne. Nadto, indywidualne rzeczy, których tożsamość upatrujemy, lub które porównywamy, żeby dojść do ogólnych, muszą jako indywidua mieć swoje nazwy, np. "Ren, m. Kaspijskie. "

7. Imie czyli wyraz szczegółowy, indywidualny jest taki, który może oznaczać jednę rzecz tylko. Tymczasem wyraz ogólny daje się zastosować do mnóstwa rzeczy, a to dzięki ich podobieństwu ze sobą, dzięki temu, że mają. coś sobie wspólnego.

Xerxes, Bucefał, Syryusz, Teneryffa, Alpy, Anglia, Rzym, NotreDame, Koh-i-noor, — są to imiona czyli wyrazy szczegółowe; każdy z nich oznacza tylko jeden, szczegółowy przedmiot.

Człowiek, koń, gwiazda, góra, królestwo, miasto, budynek, drogi kamień — są to imiona czyli wyrazy ogólne: każdy z nich może być zastosowany do mnóstwa rzeczy mających jakieś podobieństwo czyli coś wspólnego ze sobą.

Wyrazy szczegółowe, czyli indywidualne miewają rozmaitą formę,. Raz, jak w powyższych przykładach, są one tylko znakami przyczepionymi do jednej i jedynej rzeczy. "Xerxes, Syryusz" mają, to jedno tylko zadanie, by oznaczały wskazane przedmioty, które równie dobrze mogłyby być innemi wyrazami nazwane, gdyby je zastosowano. Ta najpospolitsza forma imion własnych doznaje modyfikacyi w wyrażeniach złożonych z kilku wyrazów lub imion służących również do nazwania mężczyzn albo kobiet — jak np. John Dawidson Ross; Marya-Anna-Ludwika Brown, Dawid Smith, ulica Jerzego w Yorku. Tu potrzeba kilku wyrazów, albowiem Jan, Marya, Brown służą też do oznaczenia wielu innych osób, a tem samem nie są znakami dość wyraźnemi. Imiona tego rodzaju bardzo niewiele nas uczą o indywiduach, którym służą; nie mówią nawet czy to są ludzie, albowiem i zwierzęta czasami bywają nićmi nazywane.

Ale oto inna jeszcze forma imion własnych, indywidualnych: "rządzący papież, " "poseł Jej Kr. Mości w Berlinie, " "wynalazca prochu strzelniczego, " "arcykapłan Baala, " "najmłodsze z dzieci, " "sklepienie niebieskie. " Takie wyrażenia oznaczają wprawdzie tylko indywidua, ale każą przypuszczać, że już nastąpiły uogólnienia wcześniejsze, tak jednak skombinowane, że nabrały znaczenia tylko indywidualnego. A chociaż są indywidualne, mają jednak znaczenie już więcśj określone, wyrazistsze, co znów zawdzięczają owym uogólnieniom.

Imiona zbiorowe takie jak naród, wojsko, mnóstwo, zgromadzenie, wszechświat, są razem i indywidualnem!; wyobrażają one wielość związaną w jedność. Ale ponieważ jest wiele narodów, wojsk, zgromadzeń, więc też imiona te są, także ogólnemi. Że znów jeden jest tylko wszechświat, zbiorowy ten wyraz ma zawsze znaczenie indywidualne.

Wyrazy oznaczające ciała materyalne, jak ziemia, kamień, sól, rtęć, woda, ogień są również indywidualnem!; każdy z nich bowiem oznacza całkowity zbiór pewnego rodzaju materyi.

Gdyby przestrzeń i czas nie były abstrakcyami, należałoby je w tej samej klassie pomieścić.

8. Wyrazy ogólne nazwano spółoznaczającemi. Oznaczają, one pewno przedmioty, a spółoznaczają własności czyli cechy wspólne, tkwiące w tych przedmiotach. (Denotatio i Connotatio).

Jako prosty znak, wyraz ma tylko to zadanie, żeby oznaczał, pokazywał pewien przedmiot. "Syryusz" — przypomina nam gwiazdę tak nazwaną; "Londyn" nie nasuwa nam nic więcej oprócz miasta tak nazwanego. Ale wyraz ogólny będący rezultatem upatrzonego w rzeczach podobieństwa, oznacza indywidua i spółoznacza t. j. wyraża upatrzone w nich podobieństwo, czyli pewne wspólne im cechy. Wyraz "gwiazda" oznacza jakąkolwiek gwiazdę na firmamencie, a spółoznacza podobieństwo cechujące wszystkie gwiazdy. Wyraz "stolica" oznacza dajmy na to Londyn, Paryż, Berlin, ale razem pokazuje, że wszystkie miasta zwane stolicami mają coś wspólnego, coś co je właśnie takiemi czyni. Podobieństwo jest własnością wspólną rzeczom, a konnotacya czyli spółoznaczanie własnością wspólną wszystkim wyrazom ogólnym.

Wszystkie wyrazy oznaczające klassy, gromady, jako ogólne są też spółoznaczającemi, jak np. — człowiek, zwierz, roślina, drzewo, góra, morze, królestwo, rząd, koło, fabryka, cnota.

Oprócz rzeczowników wyrażających klassy, przymiotniki także należy uważać za wyrazy spółoznaczające — jak np. biały, kwadratowy, mądry, cnotliwy. Są to wyrazy także uogólnione; przyznajemy je wielu przedmiotom, które pod jakimś względem są do siebie podobne; każdy z nich oznacza pojedyncze przedmioty (z dodaniem imienia), a spółoznacza podobieństwo tkwiące w tychże przedmiotach. Są to wyrazy zatem mające pewne znaczenie, nie zaś czcze znaki.

Przymiotniki więc są rezultatem uogólnienia zarówno jak imiona pospolite oznaczające klassy przedmiotów. To samo pojęcie ogólne bywa nieraz wyrażane za pomocą, rzeczownika i przymiotnika, np. koło, kolisty lub okrągły — barwa, barwny, ciężkość, ciężki.

Takie ograniczenie w użycia przymiotnika i rzeczownika płynie z natury rzeczy. Zadaniem przymiotnika jest ograniczyć, ścieśnić zakres, a spotęgować treść czyli znaczenie imienia rzeczownego. "Ludzie mądrzy" są mniej liczni niż "ludzie" wogóle; ale pierwsze pojęcie ma więcej treści. Dalej, ażeby rzeczownik mógł przystawać zupełnie do przymiotnika, żeby znaczenie tego ostatniego zgadzało się z pierwszym, powinno być ograniczone, ścieśnione; powinno wyrażać tylko jednę lub niewiele własności. Do rzeczownika "ludzie, " można dodać przymiotniki: "mądrzy, Starzy, cnotliwi, wielcy. " Ale gdybyśmy chcieli utworzyć przymiotnik z klassy "koń, " nie znaleźlibyśmy w przyrodzie takich przedmiotów, którymby oprócz ich przyrodzonych własności mogły jeszcze przysługiwać własności cechujące konia. Gdy przymiotniki są tworzone z rzeczowników oznaczających klassy czyli gromady przyrodzone, jak np. w historyi naturalnej, wówczas mogą być używane tylko w znaczeniu specyalnem i ścieśnionem. "Złoty" znaczy bądź zrobiony ze złota, bądź mający istotne i uderzające własności złota; "koci" oznacza tylko jeden charakter, szczegółową cechę rodzaju zoologicznego "kot; " "ludzki" znaczy jakieś szczególne i właściwe znamie cechujące człowieka.

Czasami się mówi, że imie ogólne, jest to imie wyrażające klassę; "człowiek" np. oznacza całą. klassę "ludzie, " Ale wyraz "klassa" ma dwojakie znaczenie, raz bowiem wyraża jakąś klassę oznaczoną, drugi raz nieoznaczoną. W pierwszym razie, klassa oznaczona wyraża wszystkie indywidua, jak np. parowie królestwa, oceany globu ziemskiego, znane planety. Indywidua temi klassami objęte mają pewne cechy wspólne, a nadto wszystkie są znane i wyliczone. Pytanie, czy ten lub ów przedmiot należy do tej klassy, może być dwojako rozwiązane: najrzód patrzymy, czy przedmiot o który chodzi, ma cechy wspólne klassie; a powtóre, czy jest objęty w wyliczeniu. Środkiem najskuteczniejszym, by się przekonać czy pewna osoba należy do klassy parów, jest poszukanie jej nazwiska na liście urzędowej parów. Uwalnia nas to od dłuższej metody, mianowicie upatrywania cech wspólnych klassy i dopiero według nich sądzenia.

Gdy mówimy, że klassa jest nieoznaczona, to znaczy, żenię mieści wyliczenia obejmowanych przedmiotów, jak np. gdy mówimy: gwiazdy, planety, poeci, mędrcy. Takie klassy obejmują indywidua znane i wiele nieznanych. Nie ma tu gotowego wykazu, w którymby można poszukać, czy indywiduum należy do klassy. Jedynym środkiem przekonania się o tem jest poszukanie podobieństwa, cech wspólnych. Czy dostrzeżona np. gwiazda jest rzeczywiście gwiazdą, czy planetą, na to można odpowiedzieć jedynie przez rozważenie cech jakie okazuje. Jeżeli to jest gwiazda stała, zaliczymy ją, do gwiazd; jeżeli odbywa obrót około innej gwiazdy, zaliczymy ją do planet.

W tem drugiem znaczeniu wyraz klassa jest identyczny z imieniem ogólnem. Wyraz oznacza w takim razie nieokreśloną ilość indywiduów, a spółoznacza ich cechy wspólne, czyli podobieństwo. Taki sam charakter ma imie ogólne; wyrażenie "mądrzy ludzie" jest zarówno klassa jak i imieniem ogólnem. Ale gdy wyraz klassa bierze się w pierwszem znaczeniu, gdy oznacza zupełny i ściśle określony wykaz indywiduów, nie równa się wówczas imieniowi ogólnemu; należy jeszcze poszukać owych cech wspólnych, któreby świadczyły o prawach indywiduów należenia do klassy. "Tales był jednym z siedmiu mędrców" oto jest przykład klassy oznaczonej; "Sokrates był mędrcem: " zdanie to przeciwnie pokazuje nam wyraz "mędrzec" jako użyty do oznaczenia klassy nieoznaczonej co do liczby, i w tym razie znaczenia jego domyślamy się jedynie z ducha imienia ogólnego.

9. Przeciwieństwo leżące w słowach oznaczać i spółoznaczać odpowiada rozróżnieniu, jakie Hamilton zaprowadził między ilością zakresu i treści. (Quantity in Extmsion and quantity i u Comprehension).

Hamilton nazywa zakresem lub rozciągłością pewnego wyrazu ogólnego to, co my nazywamy denotacyą., oznaczaniem t. j. objęte przezeń indywidua. " Denotacyą czyli rozciągłością, zakresem wyrazu człowiek, będzie ogół wszystkich ludzi. Konnotacyą czyli treścią jego będą wszystkie cechy wspólne, znamiona charakteryzujące ludzi, czyli jednem słowem definicya człowieka — mianowicie: życie, organa anatomiczne, zdolności umysłowe i t.d.

Dwie te własności — denotacyą czyli zakres i konnotacya czyli treść, są sobie przeciwne: im jedna większa, tym druga mniejsza. Wyraz zwierzę, ma denotacyą czyli zakres większy niż wyraz człowiek, albowiem ogarnia sobą nietylko ludzi, lecz oraz wszystkie gatunki zwierząt. Za to jego konnotacya czyli treść jest mniejsza, albowiem spółoznacza cechy wspólne wszystkim zwierzętom, które to cechy są oczywiście mniej liczne, aniżeli cechy wspólne wszystkim ludziom: mianowicie spółoznacza on tylko wogóle życie, bez wyrażenia jakiegośkolwiek organizmu specyalnego. Z drugiej strony wyrażenie "mądrzy ludzie" oznacza mniej, ma mniejszy zakres, aniżeli wyraz "ludzie" albowiem stosuje się tylko do garstki wybranych. Za to znów spółoznacza ono więcej, ma treść bogatszą, albowiem do konnotacyi wyrazu człowiek, dodaje cechy oznaczone wyrazem mądry.

De Morgan szeroko rozprawia o tej różnicy między zakresem a treścią" szerokością a głębokością wyrazu i na wzór Hamiltona dopatruje onej aż w formach syllogizmu.

Uważa on, że terminy czyli wyrazy bywają brane w czterech różnych znaczeniach. Dwa z nich nazywa objektywnemi, gdyż są zwrócone do przedmiotów zewnętrznych. Jakoż, najprzód wyrazy mogą oznaczać indywiduum samo przez się, w odosobnieniu, bez wszelkiego względu na imie indywiduum jak np. wyrazy: Jan, człowiek. Powtóre, wyrazy oznaczają pewną własność indywidualną, tkwiącą, uwięzioną niejako w przedmiocie szczegółowym, jak np. wyrazy: "ludzki, " lub wyraz "zwierzę" użyty do oznaczenia człowieka. Autor czyni uwagę, że syllogizmy mają zwykle na oku owe terminy, które nazywa "terminami pierwszej intencyi" a także "arytmetycznemi. u Forma zwykła jakiegoś sądu orzeka, iż pewne przedmioty są różne od innych przedmiotów, lub że należy je ze sobą złączyć; albo też orzeka, iż pewna własność przysługuje lub nie przysługuje owym przedmiotom — jak np. "ludzie są, istotami żyjącemi — królowie są ludźmi. "

Pozostałe dwa znaczenia wyrazów nazywa tenże autor, subjektywnemi. W jednem z nich wyraz oznacza klassę" zbiór indywiduów, którym wspólnie pewna własność przysługuje: wyrazy takie nazywa Mill konnotacyjnemi czyli spółoznaczającemi. W drugiem, wyraz oznacza jakąś własność, cechę pewnej' klassy przedmiotów: innemi słowy, jest to wyraz abstrakcyjny, oznaczający własność uważaną w oderwaniu od rzeczy. Słowem, wyrazy uważane ze strony subjektywnej wyobrażają ogół, uogólnienie już to w formie konkretnej, już to w abstrakcyjnej.

Uważmy tu, że owo odróżnienie jakie de Morgan wprowadził między znaczeniem subjektywnem i objektywizm wyrazów, nie stanowi tak bardzo ważnej różnicy. Jakoż, jeżeli tych tak zwanych wyrazów objektywnych nie ograniczymy do samej tylko klassy imion własnych, to się okaże iż wyrażają one zawsze jakiś ogół czyli uogólnienie, które właśnie wyrażają wyrazy subjektywne, służące do oznaczenia klassy lub pewnej własności, atrybutu. Weźmy cztery przykłady podane przez autora: człowiek, ludzki, rodzaj ludzki, ludzkość; dwa pierwsze są w duchu de Morgana objektywnemi, dwa drugie subjektywnemi. Otoż jest widocznem, że niełatwo byłoby wskazać różnicę między wyrazami: człowiek (wogóle), a ród ludzki, tudzież między wyrazami: ludzkość a ludzki, wyraz bowiem ludzkość, jest tylko rzeczownikiem abstrakcyjnym utworzonym z przymiotnika ludzki.

Istotna różnica zachodzi jedynie między wyrazami oznaczającymi klassy, a wyrazami oznaczającemi własności czyli cechy pewnej klassy.

Do wyrażenia "zakresu i treści" używa de Morgan wyrazów "rozciągłość i natężenie, " albo wyrazów "kres i siła. " Dalej, zwraca uwagę na ważne odróżnienie co się tyczy rozmaitych sposobów kombinowania wyrazów, ze względu na ich zakres i treść. Gdy skombinujemy dwa wyrazy ze względu na ich. zakres, wyrazy takie jak: człowiek i zwierzę — otrzymamy jakoby summę arytmetyczną, ogół indywiduów, co de Morgan nazywa skupieniem (aggregcdion). Gdy zaś przeciwnie skombinujemy dwa wyrazy oznaczające pewne własności jak np. wyrazy: mądry i grzeczny, nie otrzymamy ani summy arytmetycznej ani skupienia, lecz wyrażenie wielu własności tkwiących w tym samym podmiocie, co autor ten nazywa złożeniem (composition).

Boole, w swoim systemacie wyraża skupienie za pomocą znaku dodawania: człowiek+zwierzę, x+y, a złożenie za pomocą, znaku mnożenia: mądryXgrzeczny, xXy; zgodnie z temi przypuszczeniami rozwija cały swój systemat.

10. Ostatecznym rezultatem uogólnienia jest wyraz abstrakcyjny. Jest to eliptyczna forma języka, wielce użyteczna, ale też wielce nadużywana.

Wyrazy takie jak: ruch, ciężkość, kolistość, szerokość, mądrość, melodya, słodycz, chropowatość, biegunowość, roztropność, sprawiedliwość, piękność - nazywamy abstrakcyjnymi, oderwanemi, dlatego że wyrażają pewne własności, przymioty, cechy w oderwaniu, bez wskazania rzeczy, którym przysługują. Zdawałoby się, że nie baczą one zupełnie na związek łączący własności z przedmiotami. Jest to działanie rzeczywiście niemożebne ani faktycznie ani idealnie czyli w myśli, które jednakże, dzięki jakby umyślnemu złudzeniu, uważa się za możebne. Wyrażają one sens, ducha, znaczenie mieszczące się w konnotacyi wyrazów służących do nazwania klass odpowiednich — tak jak gdybyśmy mówili: przedmioty, które się poruszają (ruch), ciała ciężkie (ciężkość), koła (kolistość), ludzie mądrzy (mądrość) i t. d. — ale wyrazy takie utraciły zupełnie charakter denotacyjny, nie wyrażają żadnej określonej rzeczy.

Wyrazy abstrakcyjne, lubo używane we wszystkich językach, nie są, jednak bezwarunkowo konieczne ani w zwyczajnej mowie, ani prawdę, powiedziawszy w nauce. Myśl, którą, takie wyrazy oddają może być istotnie wskazana chociaż nie tak zwięźle, za pomocą wyrazów oznaczających ogół, czyli klassę. Wyraz "ruch" oddaje tę sarnę myśl co "rzeczy które się poruszają,; " dalsze znaczenie wyrazu abstrakcyjnego jest to, że ogranicza uwagę naszę do jednej cechy wspólnej wszystkim rzeczom, o których mowa, to jest do ruchu. Równa się to temu, jak gdyby powiedziano: "rzeczy, które się poruszają, o ile się poruszają. " Zwraca się tu uwagę na tę jednę okoliczność towarzyszącą im wszystkim, a zostawia na boku wszelkie inne okoliczności cechujące po szczególe każdą rzecz będącą, w ruchu. Podobnie wyraz "sprawiedliwość" wyraża tę sarnę myśl co "czyny sprawiedliwe, " albowiem jedyne czyny odpowiadające owemu terminowi są te właśnie, które się. mieszczą w klassie czynów sprawiedliwych. Nie ma na świecie takiej rzeczy, któraby była sprawiedliwością samą w sobie, w oderwaniu od czynów sprawiedliwych. Wyraz ten oznacza "czyny sprawiedliwe, " przyczem szczególną siłę przywiązujemy do tej cechy, która właśnie stanowi, że są sprawiedliwe, tak jak gdybyśmy mówili: "czyny sprawiedliwe, o ile są sprawiedliwe czyli uważane ze względu jedynie na tę swoję sprawiedliwość. '' Sąd następny: "sprawiedliwość nakazuje dla siebie uszanowanie" znaczy to samo co "ludzie sprawiedliwi są szanowani. "Piękność sprawia przyjemność" znaczy to samo co "rzeczy piękne o ile są piękne, sprawiają, przyjemność. " Nie masz piękna abstrakcyjnego, któreby sprawiało przyjemność także abstrakcyjną, jak to błędnie mniemali dawni realiści, a co i teraz jeszcze niektórym się zdarza. "Umysł jest przyczyną siły" znaczy to samo, co "istoty obdarzone umysłem są sprawcami poruszających się rzeczy, uważanych właśnie w tym swoim ruchu. " "Umysł" jest nieodłączny od pewnych rzeczywiście istniejących istot, zwanych ludźmi, obdarzonych umysłem; "ruch" zaś służy tu jako skrócenie wyrażenia "rzeczy, które się poruszają. "

Wyrazy abstrakcyjne są nadzwyczaj dogodne do takiego skracania i ztąd to tak obficie spotykamy je nawet w pospolitej mowie. Widocznem to jest z omówień, jakich trzeba używać chcąc tę same, myśl wyrazić bez pomocy wyrazów abstrakcyjnych.

Nadużycie wyrazów abstrakcyjnych widocznem jest w tej prawie niepokonalnej skłonności umysłu do mniemania, że po za niemi kryją się jakieś abstrakcyjne istoty. Używanie wyrazów: czas, przestrzeń, umysł, skłania nas do mniemania, że w naturze jest taka rzecz, która się nazywa czasem, że ona istnieje w oderwaniu od rzeczy bytujących; że jest coś takiego, co się, nazywa przestrzenią w oderwaniu od rzeczy rozciągłych i poruszających się; nareszcie, że jest coś takiego co się nazywa umysłem i istnieje w oderwaniu od osób okazujących zdolności umysłowe.

Jest więc w logice bardzo pożyteczna wprawa zasadzająca się na tem, żeby sądy abstrakcyjne zamienić na równoważne im sądy złożone z wyrazów ogólnych, ale nie abstrakcyjnych; tym sposobem można wykryć mnóstwo błędów utajonych w wyrazach abstrakcyjnych(11).

Kontrast czyli przeciwieństwo wyrazów abstrakcyjnych stanowią, wszystkie wyrazy ogólne, oznaczające klassy, gromady; wyrazy takie nazywają się konkretne: wyrażają one zgodność między rzeczami t. j. ich cechy wspólne, ale nie tak jakoby te cechy były od rzeczy oderwane, lecz o ile są z nićmi złączone i jak są złączone. Wszystkie wyrazy oznaczające klassy jak np. człowiek, drzewo, gwiazda, oraz wszystkie przymiotniki jak: dzielny, rosły, świetny są także wyrazami konkretnemi ogólnem!. Wszelkie więc imię konnotacyjne czyli spółoznaczajce jest konkretnem.

Nie należy mieszać, jak się to czasami zdarza, wyrazu ogólnego z wyrazem abstrakcyjnym. Wyrazowi ogólnemu przeciwny jest indywidualny czyli szczegółowy, a zaś abstrakcyjnemu konkretny, bądź szczegółowy, bądź ogólny. Wyraz abstrakcyjny białość stawi się przeciw wyrazowi ogólnemu rzeczy białe, a tem samem wszystkim szczegółowym rzeczom, które są białe.

Wyraz abstrakcyjny nie może spełniać tego dwojakiego zadania, jakie spełnia wyraz ogólny, który i oznacza przedmioty pojedyncze i spółoznacza ich podobieństwo. Można więc powiedzieć z Millem, że wyraz abstrakcyjny oznacza podobieństwo czyli wspólne cechy rzeczy, ale nie spółoznacza niczego. Ale na takiem rozróżnieniu logika nic nie zyskuje. Wyraz abstrakcyjny jest ostatecznym rezultatem uogólnienia; on to stanowi i dodatnie i ujemne strony tej czynności.

Jest to następstwem uogólniania, że mamy wyrazy oznaczające niższe i wyższe uogólnienia jak np. Anglik, Europejczyk, człowiek, zwierzę, istota organiczna; koło, linia krzywa, figura geometryczna, ciało rozciągłe. Te stopniowe uogólnienia mają ważne znaczenie w nauce; prowadzą nas do wielu wyrażeń technicznych, które należy w logice rozważyć: rozbiór ten jednak znajdzie odpowiedniejsze dla siebie miejsce w rozdziale następnym, gdzie będzie mowa o pojęciach.

II. Druga gromada wyrazów uważanych pod względem logicznym obejmuje takie, które wyrażają paralelizm (relativity).

Tak jak we wszelkiej wiedzy, poznaniu, myśli, świadomości, tak i w języku musi się okazać ta kardynalna zasada, którą, nazywamy paralelizmem.

Ponieważ każda rzecz, którą możemy poznać, stanowi przejście od czegoś innego, wszelkie doświadczenie musi zatem mieć dwie strony: ztąd wynika, że albo każdy wyraz powinienby mieć podwójne znaczenie, albo na wyrażenie wszelkiej myśli powinno być dwa wyrazy. Tak np. o świetle nabieramy wyobrażenia stawiąc je przeciw ciemności; daje nam o tem znać wrażenie, gdy przechodzimy ze światła do ciemności i z ciemności do światła. Wyraz światło, nie miałby dla nas żadnego znaczenia, gdybyśmy go nie stawili naprzeciw wyrazu ciemność. Odróżniamy w świadomości naszej dwie te zmiany sobie przeciwne, gdy przechodzimy ze światła do ciemności i na odwrót; odróżnienie to jest właśnie wyrażone przez owe wyrazy i stanowi jedyne ich znaczenie: światło, znaczy wyjście z ciemności, a ciemność znaczy wyjście ze światła. Taki paralelizm przenika wszystkie rzeczy, a ztąd się okazuje konieczność podwójnego nazywania wszystkich rzeczy: języki powinny zatem składać się nie z wyrazów szczegółowych, ale że tak powiemy z par wyrazów. I w istocie, pary takie bardzo często spotykamy w językach, chociaż nie jest to powszechne zjawisko. Tak np. mamy wyrazy należące do siebie jako pary, lubo sobie przeciwne: ciepły — zimny; ruch — spoczynek; góra — dół; lekki — ciężki; przykry — przyjemny; gruby — cienki; bogaty — ubogi; życie — śmierć; ojciec — dziecię; pan — sługa i t. d. Trzeba tedy zobaczyć, jak daleko sięga ten układ wyrazów sobie przeciwnych — i jeżeli nie jest zjawiskiem powszechnem, poszukać tego przyczyny.

12. To wielkie odróżnienie wyrazów oparte na ich paralelizmie, oznaczamy nazwą, wyrazów pozytywnych i negatywnych (dodatnich i ujemnych).

Nie masz nazwy, któraby ściśle odpowiadała temu, cośmy nazwali zasadą powszechnego paralelizmu. Para tych przymiotników "pozytywny i negatywny" jeszcze może jest najstosowniejszą, lubo trzeba wyznać, że "negatywny" zanadto przypomina brak czegoś, jakiejś własności, a nie wskazuje własności przeciwnej. Otóż negacyą pewnej istotnej własności jest równie istotną, jak sama ta własność. Północ i południe równe mają prawo by je uważać za rzeczy istotne. Tak samo ciepło i zimno, czyli przejście od ciepła do zimna, wyrażają istotne, rzeczywiste fakta.

"Wyrazy "względny" i "spółrzędny" są zaciasne do wyrażenia tego stosunku; oznaczają one pewne złożone stosunki jak np. ojciec — dziecko; nauczyciel — uczeń; motor — ruch.

Tak więc z rozmaitych nazw, jeszcze najodpowiedniejszemi do wyrażenia powszechnego paralelizmu spotykanego w rzeczach, są wyrazy: pozytywny i negatywny. Przytem jednak należy pamiętać, że "negatywny" oznacza zawsze coś rzeczywistego niemniej jak "pozytywny. " Tak rozumiane oba te wyrazy, mogą być użyte do wyrażenia powszechnego paralelizmu. Co się tyczy wyrazów: "względny i spółrzędny" tych będziemy używali do oznaczenia pewnych specyalnych, stosunków wynikających z powikłania rzeczy.

Mili objaśnia naturę wyrazów "pozytywny i negatywny, " w następujący sposób: "Każdemu konkretnemu pozytywnemu wyrazowi, może być przeciwstawiony odpowiedni negatywny. Nadawszy jakąś nazwę pewnej rzeczy, możemy utworzyć inną nazwę czyli wyraz służący do oznaczenia wszystkich rzeczy, z wyjątkiem tej jednej. Tych negatywnych wyrazów używamy zawsze, ile razy chodzi o zbiorowe oznaczenie wszystkich innych rzeczy, oprócz jednej oznaczonej, wiadomej. I tak niebiały oznacza wszystkie rzeczy, oprócz białych i spółoznacza własność stanowiącą, że coś nie jest białem. "

"Bywają wyrazy pozytywne co do formy, a często negatywne co do swojej treści; inne znów są pozytywne co do treści, lubo mają formę negatywną. Tak np. wyraz niedogodność oznacza nietylko brak dogodności, ale oraz wyraża cechę pozytywną stanowiącą, że owo niedogodne jest przyczyną pewnej przykrości lub niezadowolenia. Również wyraz: nieprzyjemny, pomimo swojej formy negatywnej (nie — przyjemny) nietylko oznacza brak przyjemności, ale oraz nasuwa myśl że tam jest coś przykrego, a ten wyraz jest całkiem pozytywny. "Wyraz: próżniak przeciwnie znów jest co do formy swojej pozytywnym a co do treści negatywnym i równa się temu: nic nie robiący, lub niechętny do pracy. Podobnież trzeźwy znaczy to samo co nie pijany "

Póty Mili. De Morgan rozciąga to odróżnienie jako pewną formę paralelizmu powszechnego. "Weźmy, mówi on, parę wyrazów przeciwnych sobie, jak np. człowiek i nie-człowiek. Jasnem jest, że dwa te wyrazy obejmują wszystko, o czemkolwiek moglibyśmy pomyśleć, cokolwiek może istnieć we wszechświecie. Ale wyrazy sobie przeciwne, w mowie pospolitem używane obejmują wogóle nie cały wszechświat, lecz tylko jakieś pojęcie ogólne. I tak np. "Anglik i cudzoziemiec" są to wyrazy sobie przeciwne; każdy człowiek może być tylko albo jednym, albo drugim: obojgiem być nie może. Nie-Anglik i cudzoziemiec są wyrazy identyczne, jak również wyrazy: niecudzoziemiec i Anglik. Podobnie w zakresie liczb wyrazy, "całość i ułamek; " "par i plebejusz, " gdy chodzi o poddanych Wielkiej Brytanii"; "samiec i samica" jeżeli jest mowa o zwierzętach, i tak dalej. Ażeby fakt ten zrozumieć powiedzmy, że roztrząsane pojęcie jest całością (universe), którą tu bierzemy w znaczeniu ogółu ze względu na mieszczące się w nim części; otóż wyrazy, które nie mając nic wspólnego, obejmują same przez się całe rozważane pojęcie, będą się nazywały przeciwnemi sobie ze względu na ową całość. I tak, jeżeli jako całość weźmiemy ród ludzki, to wyrazy Anglik i cudzoziemiec są odnośnie do tej całości przeciwnemi sobie; tak samo wyrazy: "żołnierz i cywilny, " samiec i samica. " Jeżeli wyraz źwierz weźmiemy jako całość, to "człowiek i zwierzę" będą względem niego jako wyrazy sobie przeciwne (contraria), i t. d. "

De Morgan pokazał w istocie element nieodzowny do ścisłej definicyi wyrazów: pozytywny i negatywny. Jakoż nie jest to bardzo ścisłem twierdzić, że "nie biały" oznacza wszystkie rzeczy w naturze nie mające białej barwy, albowiem w tym razie ma się na myśli uogólnienie mniej rozległe, uogólnienie barwy, a wyraz nie-bialy znaczy jedynie: czarny, czerwony, zielony, żółty, fioletowy i t. d. Czasami nawet ma się na myśli uogólnienie jeszcze mniej rozległe, uogólnienie kolorów, biały, czarny i odmiany szarego z wyłączeniem barw widma, w tym razie nie-bialy oznacza jedynie kolor czarny i szary.

Gdy wyraz jaki jest wątpliwy, można go uczynić ścisłym, przytaczając wyraz mu przeciwny. Wyraz: cywilny ma wiele znaczeń; przeciwstawia się go wyrazom: wojskowy, duchowny i t. d. Ten sam skutek można otrzymać określając najwyższe uogólnienie przytomne w umyśle mówiącego. Jeżeli w uogólnieniu chodzi o podział władz w państwie, cywilny przeciwstawi się wojskowemu i duchownemu; jeżeli chodzi o zwyczaje ludzi w ich wzajemnych stosunkach, cywilny nasuwa myśl o ludziach uorganizowanych w społeczeństwo, cywilizowanych. Z tych więc trzech rzeczy: pojęcia ogólnego czyli rodzaju, wyrazu pozytywnego i negatywnego — nie możemy znać jednej nie znając dwóch drugich. Jeżeli jedna z nich jest wątpliwa, wątpliwość można usunąć przytaczając drugą; mniejsza zaś o to, czy tą drugą będzie wyraz przeciwny, czy też sam rodzaj t. j. pojęcie ogólne. W mowie pospolitej zgadujemy pojęcie ogólne z kontextu, uważając o co chodzi. Jeżeli rozważamy początki społeczeństwa ludzkiego, odrazu widzimy, że "cywilny i" naturalny" użyte są, do rozdzielenia pojęcia ogólnego (ogółu), którym w tym razie jest stan społeczeństwa. Jeżeli znów nie widzimy odrazu o co w mowie chodzi, zmiarkujemy to jak tylko mówiący wymówi wyraz przeciwny, gdy np. po wyrazie "cywilny" użyje wyrazu "wojskowy. "

13. W takich razach gdy pojęcie ogólne zawiera tylko dwa członki, jeden z nich jest przeciwieństwem drugiego. Jest to najwyraźniejsza forma przeciwieństwa.

Ciepły i zimny, światło i ciemność, wysoko i nizko, prosty i krzywy, dobrze i źle, przyjemność i przykrość, cnota i występek, zdrowie i choroba, człowiek i zwierzę — oto są wyraźne i całkowite przeciwieństwa; przecząc jednego wyrazu twierdzimy drugi; twierdząc o' jednym zaprzeczamy drugiego.

14. Jeżeli pojęcie ogólne, czyli wyższy rodzaj mieści w sobie wiele członków, przeciwieństwo zachodzące między niemi lubo równie jest istotne, ale nie tak wyraźne i dobitne.

"Czerwony" gdy chodzi o pojęcie ogólne "barwa, " przeciwstawi się wielu barwom, nie samej jednej. Jeżeli dzielimy barwy podług widma Newtonowego, "nie-czerwony" obejmuje sześć barw pozostałych. Przy wyliczaniu całkowitem odcieni barw "nieczerwony" mógłby oznaczać mnóstwo takich odcieni. Przeciwieństwo w tym razie nie jest więc tak wyraźne i dobitne. "To nie Anglik" — zdanie takie pogrąża nas w ocean możebności, albowiem zostawia nam wolny wybór między mieszkańcami wszystkich krajów.

15. Język ma wiele sposobów do wyrażenia przeciwieństwa czyli przeczenia.

1. W niektórych bardziej bijących w oczy razach, oddzielnie położone wyrazy oznaczają przeciwieństwo, jak to okazano wyżej. W każdym nieco rozwiniętym języku jest niemało takich par wyrazów sobie przeciwnych, jak np. stary — młody; mądry — głupi; tchórz — śmiałek; dobrze — źle; słodki — gorzki; zdrowie — choroba; chropowaty — gładki.

2. Są pewne ogólne sposoby wyrażania przeczenia. Najpowszechniejszy zasadza się na użyciu słówka nie, np. nie — zimny, nie — elektryczny, nie — ja. Czasami używamy słówka a, np. a-normalny, a-norganiczny, a-katolik.

Można to samo otrzymać przez użycie omówień, jak np. "wszyscy lub wszystko, wyjąwszy tego lub to; " sposób ten czyni zaprzeczenie dobitniejszem osobliwie wówczas, gdy zachodzą liczniejsze przeciwieństwa. Wybiera się pojęcie ogólne, oddziela się od niego część pozytywną, a reszta stanowi zaprzeczenie. "Wszystkie ciała proste, wyjąwszy metale, " a zatem wszystkie "nie-metale" — w pojęciu ogólnem "ciała proste. " "Wszystkie części mowy z. wyjątkiem imienia; " zdanie to dobitnie wykazuje przeciwieństwo między imieniem (rzeczownem, przymiotnem, liczebnem), a resztą części mowy.

16. Przeczenie pewnej własności istotnej lub rzeczy jest równie rzeczywiste (rzeczywistością) jak owa własność.

Ponieważ przeczenie oznacza resztę pojęcia ogólnego (rodzaju), w którem się mieszczą liczne rzeczy; gdy więc jednę z nich weźmiemy, jasnem jest, że to co pozostało będzie równie rzeczywistem jak i owa wzięta, którą nazywamy pozytywną. Jakoż strona pozytywna i negatywna mogą być zawsze przestawione. Pozytywną, stroną, jest np. góra, negatywną dół; ale można dół wziąć za stronę pozytywną, a górę, za negatywną.

Zdarza się, że jedno z dwojga przeciwnych sobie, zdaje się być jedynie pozytywnem, a to dzięki jakiejś własności specyalnej, np. gdy mówimy "obfitość" lub "obecność" przeciwstawiać im "brak" lub "nieobecność. " Bogactwo, ubóstwo; dług, należność; więcej, mniej; siła, słabość; pełny, próżny; życie, śmierć; uczoność, nieuctwo; żyzny, jałowy; coś, nic-oto są, przykłady podobne do pierwszego. Zdaje się z pozoru, że wyrazy te dają nam z jednej strony pojęcie całkiem pozytywne, z drugiej zupełnie negatywne. Przestawienie ich uchodziłoby za coś niemożebnego, przeciwnego naturze. Niemniej jednakże we wszystkich tych przykładach strona przecząca jest równie czemś rzeczywistem, stanowi równie istotne doświadczenie umysłu ludzkiego, chociaż bardzo często mniej przyjemne niż owa pozytywna. Dług jest czemś rzeczywistem, wytwarza charakterystyczny stan człowieka odłużonego.

Mamy tu pojęcie ogólne, którem jest: pieniężny stan lub zamożność ludzi; od tego pojęcia ogólnego oddzielamy pojedyncze przypadki, w których ludzie "nie są odłużeni" lub "są, wypłacalni" a na resztę, otrzymujemy tych, co są "odłużeni. " Dwa te stany: być wypłacalnym i być niewypłacalnym, są przeciwległe, są sobie przeciwne: możemy którykolwiek z dwóch tych stanów wziąć za pozytywny lub negatywny. Jeżeli czasami okazuje się trudność w przestawieniu i zamianie tych epitetów, pochodzi to z natury ich poprzednio już zauważonej, mianowicie ztąd, że nie bardzo się nadają do wyrażenia ściśle powszechnego paralelizmu. Używamy ich często w skojarzeniach bardziej ograniczonych i utartych, tak, że wyraz pozytywny zdaje się lepiej nadawać do wyrażenia stanów takich jak: obfitość, zdrowie, należność, przyjemność i t, p.; wyraz negatywny zdaje się znów lepiej przystawać do oznaczenia stanów przeciwnych, a całkiem być nieodpowiednim do wyrażenia pierwszych.

Uogólnienia choćby najrozleglejsze powinny zawierać najmniej dwie rzeczy, które się wzajem objaśniają i zarówno są istotne. Uwaga to bardzo ważna, albowiem często popełnia się błąd przez używanie form językowych wówczas jeszcze, gdy już nie ma nic rzeczywistego, coby mogło być przeciwstawionem. I tak: materya i myśl albo lepiej mówiąc rozciągłość i nierozciągłość, przedmiot i podmiot stanowią parę przeciwieństw rzeczywiście istniejących, które się wzajemnie objaśniają:. Przeczenie materyi, rozciągłości, świata przedmiotowego jest twierdzeniem odnośnie umysłu, świata podmiotowego. Póty jeszcze jesteśmy w granicach rzeczywistego doświadczenia. Znane nam jest przechodzenie od pewnych stanów świadomości, które nazywamy materyą, do innych stanów świadomości, które nazywamy umysłem, myślą; a oba te stany znamy dzięki wzajemnemu ich przeciwieństwu: wiedza nasza dalej sięgnąć nie zdolna. Tymczasem język może sięgać dalej. Możemy w słowach zsumować oba te fakta, t. j. myśl i materyą, podmiot i przedmiot, możemy użyć jednego wyrazu do nazwania tej całości, możemy ją nazwać wszechświatem, bytem, absolutem: ale ta forma językowa nie posuwa ani o krok naszej wiedzy. Nie masz nic coby mogło być przeciwstawione owemu mniemanemu wszechświatowi, bytowi, absolutowi; przecząc tych mniemanych rzeczy, niczego na prawdę nie twierdzimy. Materyą możemy pojąć tylko stawiąc ją naprzeciw myśli; ale naprzeciw głuchego bytu nie mamy do postawienia żadnej rzeczywistości.

Przypuśćmy na chwilę, że jest coś takiego co się nazywa nic, niebyt, coby nadawało rzeczywistość bytowi: cóżby nam przeszkadzało zsumować te dwie rzeczy w jednę, nadać tej całości nazwę i upierać się jakoby ta chimeryczna istota była czemś rzeczywistem? Tak samo możnaby postępować bez końca. Oczywiście musimy się przecież gdzieś zatrzymać, a tą granicą, jest właśnie najwyższa para pojęć, do jakich nas uogólnienie zdołało doprowadzić. I w tem to właśnie kierujemy się tą zasadą, że wszelka wiedza jest względna, dwustronna. Jedność bezwzględna, absolutna nie stanowi żadnej wiedzy, jest to wyraz głuchy, bez znaczenia.

17. Oprócz tego powszechnego paralelizmn, zachodzi jeszcze mnóstwo stosunków paralelnych tak w działaniach przyrody jak i wśród istot żyjących. Otóż do wyrażenia tych stosunków znajduje się niemało wyrazów paralelnych.

Podczas udzielania ruchu jedna rzecz porusza, jest motorem, a druga jest poruszaną; coś co popycha i coś, co jest popychanem. Przyciąganie i odpychanie wymagają, dwóch rzeczy: jednej, ktora przyciąga; drugiej, która jest przyciągana. Kwas przeciwstawi się zasadzie a oboje znów przeciwstawią się soli obojętnej.

Rodzenie już mieści w sobie rodziców i dzieci; samiec stanowi pojęcie paralelne względem samicy; wyraz samiec uważany sam w sobie nie miałby znaczenia: jedną i nierozdzielną czynnością naszego umysłu pojmujemy te wyrazy "samiec i samica. " Fakt, jaki one wyrażają jest złożonym; mieszczą się w nim dwa elementa nie dające się rozłączyć.

Zamek i klucz są wyrazy paralelne, spółrzędne, tego samego rodzaju. Nie można pojąć znaczenia wyrazu "zamek" bez domyślnego "klucz" i na odwrót.

Zawikłany układ społeczeństwa ludzkiego przedstawia rozmaite stany, w których dwie połowy pojęcia wzajem się pociągają. Takie stosunki mamy w wyrazach: panujący i poddany, pan i sługa, dłużnik i wierzyciel, oskarżyciel i oskarżony, sprzedawca i nabywca, professor i uczeń, lekarz i chory, prawowierny i innowierca, "Wyrazy te oznaczają przypadki nie powszechnego lecz cząstkowego paralelizmu, zasługują jednak na rozpatrzenie poza owym zasadniczym i powszechnym paralelizmem, który towarzyszy wszelkiej wiedzy, wszelkiemu poznaniu.

Wszystkie słowa czynne już z natury swojej wyrażają paralelizm. Wszelki czynnik nasuwa myśl, że działanie na coś jest wywierane; gdyby nie działał, toćby go nie było. Zdobywca, któryby nic nie zdobył, byłby nonsensem.

Mówią pospolicie gdy chodzi o to, jak pojmujemy świat materyalny, że wszelkie poznanie wymaga, żeby był umysł, który poznaje, oraz rzecz będąca przedmiotem poznania i to się, uważa za dowód różnicy między materyą a myślą. W gruncie jednakże dowodzi to jedynie, że w akcie poznania jak i w każdym innym akcie, dwie rzeczy czyli strony biorą udział. Czy te rzeczy mogą istnieć osobno lub nie, to już jest inne pytanie.

18. Znaczenie wszelkiej rzeczy będącej przedmiotem naszego poznania staje się pełniejszemi wyrazistszein w miarę, tego, jak wzrasta summa jej przeciwieństw.

Wymawiając wyraz "złoto" wyłączamy tem samem z pojęcia pierwiastków, sześćdziesiąt dwa inne ciała proste. Gdyby wykryto jeszcze dziesięć pierwiastków, liczba przeciwieństw stojących naprzeciw "złota" zwiększyłaby się o te dziesięć. Wyraz "zdrowie" dla prostaka ma znaczenie takie, że nasuwa mu nieobecność kilku pospolitszych chorób jak katar, reumatyzm, niestrawność, ospa i t. p.; ale już posługacz szpitalny przywiązuje do tego wyrazu rozleglejsze znaczenie; u professora medycyny "zdrowie" to znaczy wyłączenie więcej tysiąca chorób.

Z pod zasady powszechnego paralelizmu, nic się nie zdoła wybiegać. Nie zdołamy mówić o jednej rzeczy, jeżeli ta tylko ma być zrozumiałą, żeby nie wciągnąć do jej pojęcia drugiej lub wielu rzeczy równie zrozumiałych. Powie kto może, iż wyraz "krzesło" przedstawia fakt niezwiązany z innym, absolutny, bez żadnej spółrzędności. Ale to się tylko tak zdaje: albowiem naprzeciw "krzesła" staje w umyśle zaraz "próżnia, " albo np. stan moralny i fizyczny osoby, która cierpi dla braku krzesła. Nadto wyraz ten może stosownie do okoliczności mieć rozleglejsze znaczenie, można mu przeciwstawić wiele rzeczy np. "stół, " "łóżko, " "stołeczek pod nogi. " Nareszcie przeciwieństwa jego mogą być jeszcze liczniejsze, można naprzeciw niego postawić wyrazy "sofa, " "ottomanka, " "ławka" i t. d. Całkowite zatem znaczenie tego wyrazu byłoby takie: "Nie proszę o sofę, ławkę, taburet i t. d. lecz o krzesło. "

(9) To twierdzenie autora nie jest całkiem słuszne, gdyż przyimki np. i spójniki łączące bądź pojęcia, bądź zdania noszą też charakter logiczny, mają pewne znaczenie i pod względem logicznym. (P. T. )

(10) Gdy chodzi o podstawy wiedzy, zdaje się, iż należałoby się najprzód zająć różnicą czyli paralelizmem (relativity). Mając przed sobą rozmaite rzeczy, najprzód je od siebie odróżniamy, a potem dopiero upatrujemy wśród nich podobieństwo. Dlatego też klassytikacya wyrazów uważanych ze względu na różnicę, powinna iść przed klassyfikacyą opartą, na ogólności wyrazów. W rzeczy jednak, przy wykładzie jednej kategoryi już i druga się w niej mieści. I tak, para należących do siebie wyrazów światłość — ciemność może być rozumiana jedynie wówczas, gdy ją weźmiemy za uogólnienie zrodzone w nas dzięki częstemu przechodzeniu od światła do ciemności. Nie jest to zatem niewłaściwem, gdy klassyfikacyą wyrazów rozpoczynamy od uważania ich. ogólności, byle pamiętać, zegnie mielibyśmy ani pojęcia indywiduum, ani ogółu, gdyby nas wprzód nie uderzyły różnice. Zresztą którykolwiek z dwóch tych faktów rozważamy, zawsze drugi implicite w rozważanym już się mieści.

(11) Gdyby uczący się filozofii chcieli zawsze, lub przynajmniej wtedy, gdy rzecz na to zasługuje, trzymać się prawidła powyższego i zamieniać sądy abstrakcyjne na konkretne, łatwoby zrozumieli źródło zawikłań i ciemności w metafizyce. Przekonaliby się wówczas co są. warte owe niepoliczone nic uchodzące za filozofią. (Bailey: Letters on the Mind, vol. II, p. 159).

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga II.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYKŁADY SYLLOGIZMÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

METODA ARNAULD'A SŁUŻĄCA ZA KRYTERYUM WSZELKIEGO ROZUMOWANIA DEDUKCYJNEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SYLLOGIZMY ROZMAITE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

ROZMAITE ZNACZENIA WYRAZU KONIECZNOŚĆ.

NATURA PEWNIKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK.

C. WYLICZENIE RZECZY.

KATEGORYE ARYSTOTELESA.

D. POSTULAT POWSZECHNY.

E. SOFIZMATA PODŁUG ROZUMIENIA ARYSTOTELESA I SCHOLASTYKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej