Joseph Conrad

LOS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

LOS

Opowieść w dwóch częściach

Joseph Conrad

Those that hołd that dli things are governed by
Fortune had not erred, had they not persisted there.

Sir Thomas Browne

Ci, którzy sądzą, iż wszystkim rządzi Los, nie myliliby się,
gdyby się nie upierali przy tym mniemaniu.

OD AUTORA

„Los”  jest jedną z tych moich powieści, którą wkrótce po rozpoczęciu odłożyłem na parę miesięcy. Ruszyłem naprzód ochoczo jak zapalony wioślarz, który wypływa wczesnym rankiem, wkrótce jednak znalazłem się w widłach strumienia i uważałem za konieczne zatrzymać się, by zastanowić się poważnie nad kierunkiem, jaki mam obrać. Każdy z nich miał dla mnie swoisty urok, przynajmniej na pierwszy rzut oka, dlatego też wahanie moje trwało wiele dni. Unosiłem się na spokojnych wodach przyjemnych rozważań między rozbieżnymi prądami sprzecznych impulsów, przejęty miłym, lecz zupełnie irracjonalnym przekonaniem, że żaden z tych prądów nie prowadzi do zguby. Sympatie moje podzieliły się na dwie równe części, tak jak równe były te dwie siły, jasną więc jest rzeczą, że ostatecznie los wpłynął na moją decyzję. Wielka jest potęga losu, nieodwołalna i nieodparta, choć często objawia się w subtelnej formie, na przykład pod postacią prawdziwego czy złudnego czaru ludzkiej istoty. Trudno jest uchwycić to, co nieuchwytne, lecz mógłbym zaryzykować twierdzenie, że właściwie odpowiedzialność za powstanie tej powieści spada na Florę de Barral, są to bowiem dzieje jej życia.

W decydującym momencie mojej rozterki Flora de Barral ukazała mi się przelotnie, ale znikła tak szyb ko, że początkowo nie zdołałem jej pochwycić. Choć rozstawałem się z nią niechętnie, nie wiedziałem, jak mam dalej prowadzić pościg, i byłem już prawie zupełnie zniechęcony, gdy przyszła mi w pomoc moja szczera sympatia do kapitana Anthony. Powiedziałem sobie, że jeśli on tak był zdecydowany schwycić ten „strzępek mgły”, nie pozostaje mi nic innego, jak towarzyszyć mu w tej tak bardzo realnej i godnej zachodu przygodzie. Po prostu szedłem za nim, a każdy z nas pragnął pochwycić własne marzenie. Czytelnik będzie mógł ocenić, czy się to nam udało.

Decyzja kapitana Anthony poprowadziła go daleką i okrężną drogą i dlatego książka ta jest tak długa. Nie przeczę, że drogę tę wybrałem sam. Pewien krytyk zauważył, że gdybym był wybrał inną metodę kompozycji i potrudził się nieco, byłbym zmieścił całe to opowiadanie na dwustu stronicach. Przyznam się, że nie całkiem rozumiem znaczenie tych zarzutów ani nawet potrzebę takich uwag. Wybrawszy pewną metodę i zadając sobie wiele trudu można by niewątpliwie pomieścić tę powieść na bibułce od papierosa. Jeśliby o to chodziło, można by w ten sposób napisać całe dzieje ludzkości, o ile by się je potraktowało z dostateczną obojętnością. Historia ludzi na tej ziemi od początku świata dałaby się streścić w jednym, niezmiernie przejmującym zdaniu: Urodzili się, cierpieli, umarli... A jednak jest to wielka historia! Lecz nie jestem w stanie zdobyć się na taki obiektywizm w tych niezmiernie małych utworach o kobietach i mężczyznach, których pisanie jest moim udziałem na tym świecie.

Książka ta, poza zwykłym sentymentem autora dla własnego dzieła, jest dla mnie pamiętna reakcją, jaką wywołała. Znalazła ona wśród szerokiej publiczności silny oddźwięk, silniejszy może niż którakolwiek inna moja książka, a objawiający się w jedyny sposób dos tępny szerokiej publiczności, to jest przez zakupienie pewnej ilości egzempalrzy. Sprawiało mi to wielką przyjemność, gdyż zawsze tego się najbardziej obawiałem, aby mimo woli nie znaleźć się w sytuacji pisarza pewnej ograniczonej koterii; sytuacja taka byłaby nai wstrętna, budząc powątpiewanie o słuszności mojej wiary w to, że proste idee i szczere uczucia wspólne są całej ludzkości. Z punktu widzenia krytyki (byłoby bowiem rzeczą ubliżającą odmawiać szerokiej publiczności zmysłu krytycznego) książka była przyjęta bardzo przychylnie. Spostrzegłem, że udało mi się zadowolić wielu ludzi gorliwie zajętych własnymi, bardzo realnymi interesami. Przyjemnie jest pomyśleć, że się można podobać. Ze strony tych, którzy zawodowo zajmują się krytykowaniem takich dążeń, książka ta spotkała się z wielostronnymi rozważaniami i głęboką analizą; przyniosło to nie tylko zadowolenie mojej osobistej zarozumiałości, którą dzielę wraz z całą ludzkością, lecz poruszyło moje głębsze uczucia i zbudziło pełne wdzięczności zainteresowanie. Różnorodność w ocenie tej książki wynikała z niewątpliwej sympatii, która, mam nadzieję, jest wyrazem uznania dla szczerych moich wysiłków w sztuce pisania powieści, w tej sztuce, o jakiej pewien wybitny francuski autor pod koniec swej udanej literackiej 'kariery wyraził się z żalem, że jest trop difficilel Jest to istotnie zbyt trudna sztuka, w tym znaczeniu, że wysiłek musi zawsze o wiele przewyższać osiągalne wyniki. Przy takim wysiłku, z góry skazanym na niepowodzenie i który z natury rzeczy musi być wysiłkiem samotnym, sympatia jest rzeczą cenną. Może pogodzić z najsurowszą krytyką. Jeśli autor usłyszy, że spodziewano się po nim czegoś więcej, będzie to dla niego pociechą wobec świadomości, że on sam spodziewał się po sobie czegoś więcej w tej sztuce, która w teraźniejszych czasach nie ma nawet wymówki, że cele jej są w jakimś sensie dydaktyczne.

Nie chcę przez to powiedzieć, że mnie ktoś znieważył (mam tu wyraźnie na myśli zniewagę, a nie obrazę) i zarzucił choć jednej z mych stronic jakiś cel dydaktyczny. Ale każdy temat z dziedziny intelektu i uczuć, jeśli jest potraktowany z zupełną szczerością, musi mieć własny sens moralny, a najzręczniejszy nawet autor nieomal w każdym zdaniu zdradza siebie (i swoją moralność). Bardzo wiele różnych odcieni moich poglądów moralnych wyszło na jaw w moich dziełach. Żadne z nich jednak nie wywołało wrogich sprzeciwów. Mogło się zdarzyć, że tu i ówdzie zgrzeszyłem przeciwko dobremu smakowi, ale nie zgrzeszyłem na pewno nigdy przeciw podstawowym uczuciom i elementarnym przekonaniom, które umożliwiają egzystencję masom ludzkim i ustalając kryterium sądu pozwalają ich idealizmowi szukać prostszych dróg, wznioślejszych uczuć i głębszych celów.

Nie twierdzę, że postawiłem jakąś tezę moralną w tej powieści, ale nie wydaje mi się, aby można się było w niej dopatrzyć jakiejś szkodliwej intencji. A ludzie mogą odpowiadać tylko za swoje intencje, ostateczny rezultat ich działalności wymyka się spod ich władzy. Pisząc tę książkę miałem zamiar zainteresować publiczność moim sposobem widzenia rzeczy, nierozerwalnie związanym ze stylem, w którym został wyrażony. Innymi słowy, chciałem zapisać prozą pewną ilość kartek, co, ściśle mówiąc, jest moim właściwym zajęciem. Przykładałem się do tego pilnie, w nadziei że o ile nie zajmę moich czytelników, to' przynajmniej nie znudzę ich rozpaczliwie. Pragnę jak najdobitniej podkreślić, że gdy zasiadam do pisania, moje zamiary są jak najlepsze, choćby rezultat ich okazał się bardzo żałosny.

  j. c. 

CZĘŚĆ PIERWSZA

PANNA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

MŁODY POWELL I UŚMIECH LOSU

Zdaje mi się, że nas zobaczył przez okno, gdy płynęliśmy na obiad nadmiernie obciążoną szalupą z czternastotonowego jolu należącego do Marlowa, mojego gospodarza i kapitana. Pomogliśmy chłopcu, który z nami jechał, przyholować  łódź do przystani, po czym udaliśmy się do gospody nad brzegiem rzeki, gdzie zastaliśmy naszego nowego znajomego. Z godnością spożywał obiad siedząc samotnie w końcu długiego stołu, białego i niegościnnego jak zaspa śnieżna.

Czerwony odcień jego gładko wygolonej twarzy o krótko przystrzyżonych czarnych bokobrodach, nad którą wiły się gęste stalowosiwe włosy, był jedyną ciepłą plamą w tym mrocznym pokoju, w którym chłód bił od białego obrusa. Znaliśmy go już z widzenia jako właściciela małego pięeiotonowego kutra, na którym, zdaje się, pływał samotnie; był to jeszcze jeden z owej gromady skromnych fanatyków żeglarstwa, którzy na swoich jachtach kręcą się u ujścia Tamizy. Natomiast gdy tylko pierwszy raz zawołał ostro na kelnera: „steward!", domyśliliśmy się natychmiast, że mamy do czynienia nie tylko z amatorem jachtingu, ale także z zawodowym marynarzem.

Wkrótce miał sposobność zganić tegoż kelnera za powolność, z jaką podawał obiad. Zrobił to bardzo energicznie, a potem zwrócił się do nas:

— Gdybyśmy na morzu — oświadczył  — pracowali tak, jak pracują ludzie z wyższej czy niższej sfery na lądzie, nigdy nie zarobilibyśmy na życie. Nikt nie dałby nam roboty. A przy tym żaden statek prowadzony i obsługiwany ot tak z łaski, jak na stałym lądzie ludzie prowadzą swe interesy, nie dopłynąłby do portu.

On sam, gdy opuścił morze, przekonał się ze zdumieniem, że ludzie wykształceni nie są dużo lepsi od ludzi prostych. Nikt nie zdaje się szukać w swym fachu słusznej chluby, począwszy od robotników kanalizacyjnych, którzy są po prostu złodziejami, aż do, powiedzmy, dziennikarzy (zdaje się, że uważał ich za wybitnych intelektualistów), którzy nie są zdolni przedstawić prawdziwie nawet najprostszej sprawy. Tę ogólną nieudolność  „bandy lądowców”, jak się wyrażał, przypisywał brakowi odpowiedzialności i nadmiernemu poczuciu bezpieczeństwa.

— Wiedzą  — ciągnął dalej —  że cokolwiek będą robić, ta ciasna wysepka nie fiknie z nimi koziołka ani też nie zacznie przeciekać i nie pójdzie na dno z ich żonami i dziećmi.

Od tej chwili rozmowa zeszła wyłącznie na tory życia morskiego. Na tym terenie szybko się porozumieli z Marlowem, który swego czasu służył na morzu. Słuchałem, jak z ożywieniem dzielili się wspomnieniami. Zgodzili się, że najszczęśliwszą epoką w ich życiu był czas, gdy służyli jako aspiranci na przyzwoitych statkach, kiedy to nie mieli innych zmartwień poza tym, aby nie minęła ich, gdy byli na morzu, dobra wachta, a gdy stali w porcie - by po pracy nie utracić ani chwili pobytu na lądzie. Zgodzili się też w ocenie najświetniejszej chwili przeżytej w tym zawodzie, którego nikt nie obiera z racjonalnych czy praktycznych względów, lecz jedynie dla blasku romantycznych skojarzeń. Był to moment, gdy zdali podstawowy egzamin i roz stawali się z profesorem egzaminującym z nawigacji, mając w ręku cenną kartkę błękitnego papieru.

— Tego dnia nie byłbym się pomieniał z księciem krwi — stwierdził z zapałem nasz nowy znajomy.

W owym czasie egzaminy w Urzędzie Morskim odbywały się w Domu Portowym Św. Katarzyny na Tower Hill. Poinformował nas, że ma specjalny sentyment do tych historycznych miejsc, gdzie po lewej stronie ciągną się ogrody, po prawej widać fronton Mennicy, w głębi zaś nędzne, zrujnowane domki, gdzie jest postój dorożek i gdzie czyścibuty przysiedli na chodniku oraz gdzie stoją dwaj wysocy policjanci spoglądający z wyższością na piwiarnię  „Pod Czarnym Koniem” po drugiej stronie ulicy. Oto był fragment świata — mówił  — który w najpiękniejszym dniu jego życia przyciągnął jego pierwsze spojrzenie. Jako dyplomowany drugi oficer wyłonił się z głównego wejścia Domu Portowego Św. Katarzyny przepędziwszy z kapitanem R. najkrytyczniejsze chwile swego życia. Spośród trzech egzaminatorów nawigacji, którzy wówczas oceniali w porcie londyńskim kwalifikacje oficerów marynarki handlowej, tego obawiano się najbardziej.

- Nogi drżały pod wszystkimi, którzy mieli zdawać egzamin - opowiadał  - na samą myśl, że mają przed nim stanąć. Przetrzymał mnie przez półtorej godziny w izbie tortur i zachowywał się, jakby mnie nienawidził. Jedną ręką zasłaniał sobie oczy. Nagle opuścił ją i powiedział: „Nadaje się pan!" Zanim zorientowałem się, co przez to rozumie, posunął przez stół ku mnie błękitną kartkę. Zerwałem się jak oparzony.

„Dziękuję panu"  - powiedziałem chwyciwszy papierek.

„Do widzenia, życzę szczęścia"  - mruknął.

Stary portier wyskoczył z szatni z moim kapeluszem. Taki jest zwyczaj, ale przyjrzał mi się naprzód bacznie, zanim odważył się zapytać nieśmiałym szeptem: „Udało się panu?”  — Zamiast odpowiedzi rzuciłem w jego szeroką, gładką dłoń pół korony. „Nie pamiętam — rzekł uśmiechnąwszy się nagle od ucha do ucha — aby profesor kiedy przetrzymał tak długo któregoś z panów. Dziś rano obciął dwóch na egzaminie, nim przyszła kolej na pana. Pytał każdego z nich zaledwie po dwadzieścia minut: tyle mniej więcej czasu zwykle egzaminuje.”

Znalazłem się na dole schodów nie zauważywszy nawet stopni, tak jakbym z nich spłynął. Najpiękniejszy dzień w moim życiu. Dzień objęcia komendy na statku jest niczym w porównaniu z tym. Naprzód dlatego, że się już nie jest tak młodym, a po wtóre wielu spośród nas, jak pan wie, już niczego więcej nie może się spodziewać. Tak, bez wątpienia to najpiękniejszy dzień w życiu, ale taki jest tylko ten jeden dzień. Potem następują najprzykrzejsze czasy dla aspiranta, który pragnąc zdobyć stanowisko oficera może się tylko wykazać  świeżym, prosto z igły świadectwem. Dziwna rzecz, jak bezwartościowym okazuje się ten kawałek oślej skóry, dla którego zdobycia człowiek doprowadza się do takiego stanu. Nie zdawałem sobie wtedy sprawy, że świadectwo wystawione przez Ministerstwo Handlu nie robi jeszcze z nikogo oficera i że nieprędko, bardzo nieprędko to nastąpi. Lecz wiedzieli o tym szyprowie statków, których mordowałem prośbami o posadę. Teraz nie dziwię się im ani ich nie potępiam. Niemniej jednak to dla aspiranta niełatwa sprawa „znaleźć statek"...

Mówił dalej, jak był zmęczony i zniechęcony tą lekcją rozczarowania, która tak szybko nastąpiła po najpiękniejszym dniu w jego życiu. Opowiedział nam, jak obszedł wszystkie biura okrętowe w City, gdzie od niższych urzędników otrzymywał formularze podań, które zabierał do domu i wypełniał wieczorem. Wybiegał z domu tuż przed północą i wrzucał je do najbliższej skrzynki pocztowej. Na tym się zawsze kończyło. Z równym powodzeniem, mówiąc własnymi jego słowami, mógł je, zaadresowawszy dokładnie, wrzucić do rynsztoka.

Pewnego dnia, gdy odbywał swą nużącą wędrówkę do portu, spotkał przed dworcem kolejowym na Fenchurch Street swojego przyjaciela i dawnego kolegę, nieco starszego od siebie.

Potrzebne mu było czyjeś współczucie, ale jego znajomy właśnie tego ranka „znalazł statek” i pędził do domu, pełen zewnętrznej radości i wewnętrznego niepokoju, zwykłych u marynarzy, którzy po długich dniach oczekiwania niespodziewanie dostaną zajęcie. Miał tyle tylko czasu, aby wyrazić w krótkich słowach ubolewanie. Musiał się przenosić na statek. Potem, biegnąc już, zawołał przez ramię: „A może byś poszedł porozmawiać z panem Powellem w Biurze Żeglugi?” Nasz nowy znajomy odparł, że nie zna żadnego pana Powella. A tamten, już prawie za rogiem ulicy, rzucił mu radę: „Wejdź prywatnym wejściem do Biura Żeglugi i idź prosto do niego. Jego biurko stoi pod oknem. Podejdź  śmiało i powiedz, że ja cię przysyłam."

Nasz nowy znajomy przenosząc wzrok z jednego z nas na drugiego oznajmił:

- Słowo daję, byłem już taki zrozpaczony, że byłbym poszedł  śmiało do samego diabła, gdybym tylko przypuszczał, że ma dla mnie posadę drugiego oficera. W tym miejscu przerwał potok swej wymowy, aby zapalić fajkę, ale nie spuszczając z nas oczu zapytał, czy znaliśmy Powella. Marlow, uśmiechając się lekko do swoich wspomnień, szepnął, że „doskonale go sobie przypomina".

Tu nastąpiła pauza. Nasz nowy znajomy miał jakieś nieprzyjemne przejście ze swoją fajką, która nagle zawiodła pokładane w niej zaufanie i odebrała mu zadowolenie z siebie. Aby podtrzymać rozmowę, zapytałem Marlowa, czy ten Powell odznaczał się czymś szczególnym.

— Nie mogę tego powiedzieć  — ze zwykłą sobie nonszalancją odparł Marlow — trudno na ogół się czymś odznaczyć. Wiesz przecież, że mało zwraca się uwagi na człowieka. Ja po prostu dlatego tak dobrze pamiętam Powella, że jako jeden z kapitanów portu londyńskiego wyprawił mnie na kilka moich długich pielgrzymek morskich. Był podobny do Sokratesa. Chcę przez to powiedzieć, że przypominał go istotnie, to jest z twarzy. Umysł filozoficzny to rzecz przypadku. Był dokładną podobizną znanego biustu nieśmiertelnego mędrca, o ile można sobie wyobrazić ten biust w cylindrze zsuniętym daleko na tył głowy i w czarnym płaszczu zarzuconym na ramiona. A że widziałem go zawsze tylko spoza biurowego kontuaru, gdzie stało pięć biurek pięciu urzędników kapitanatu, pan Powell pozostał mi w pamięci w postaci biustu.

Nasz nowy znajomy wrócił do nas od kominka z fajką już dobrze działającą.

- Powell tym się przede wszystkim odznaczał  - wygłosił dogmatycznie, z głową ukrytą w kłębach dymu -  że nosił właśnie to nazwisko. Bo widzicie, panowie, ja też przypadkowo nazywam się Powell.

Jasne było, że wiadomość tę zakomunikował nam nie ze względów towarzyskich. Nie należało zwracać na to uwagi. Nadal więc wpatrywaliśmy się w niego wyczekująco.

Przez parę minut oddawał się w milczeniu rozkoszy palenia fajki. Następnie podjąwszy wątek opowiadania opisał nam, jak niezwłocznie ruszył do Tower Hill. Nie szedł tą drogą od dnia egzaminu - tego najpięk niejszego dnia w swym życiu, dnia zarozumiałej dumy. Teraz było zupełnie inaczej. I teraz nie zamieniłby się z księciem krwi, ale obecnie płynęło to z poczucia głębokiego poniżenia. Wydawało mu się, że z nikim teraz nie miałby prawa się zamienić. Zazdrościł starym czerwononosym dorożkarzom na postoju, czyścibutom na brzegu chodnika, dwom barczystym policjantom, którzy kroczyli z wolna wzdłuż kraty ogrodów Tower z poczuciem, iż władza ich jest niezawodna, jaskrawoczerwonym wartownikom dziarsko maszerującym tam i z powrotem przed Mennicą. Zazdrościł im miejsca, które zajmowali w planowej gospodarce świata. Zazdrościł też nędznym, mizernym, wychudłym włóczęgom mrużącym swe bezwstydne oczy i wycierającym zatłuszczonymi plecami odrzwia piwiarni „Pod Czarnym Koniem”; zazdrościł, bo zbyt już nisko upadli, by mogli odczuwać swe poniżenie.

Muszę mu oddać sprawiedliwość: doskonale umiał przedstawić swe młodzieńcze uczucie beznadziejności i zdziwienia, że nie ma dla niego miejsca na świecie ani też zrozumienia dla jego praw do życia.

Wszedł po zewnętrznych schodach Domu Portowego Św. Katarzyny, po tych samych schodach, z których przed jakimiś sześcioma tygodniami patrzył oczami zdobywcy na postój dorożek, na budynki, policjantów, czyścibutów, na kolor ścian, złocenia i szyby „Czarnego Konia". W owym czasie dziwił się w głębi serca, że wszystko to nie wita go śpiewem i kadzidłem, ale teraz (nie robił z tego sekretu) wszedł starając się niepostrzeżenie prześliznąć koło oszklonej budki odźwiernego. - Nie miałem już pół korony na napiwek - zauważył ponuro. Niemniej odźwierny wybiegł za nim pytając: „Czego pan szuka?", ale on, rzuciwszy wdzięczne spojrzenie w kierunku pierwszego piętra, na wspomnienie pokoju, w którym egzaminował go ka pitan R. (jakie wtedy wszystko było łatwe i przyjemne!), zbiegł po schodach prowadzących do suteren i znalazł się w miejscu ciemnym i tajemniczym, wśród szeregu drzwi. Bał się, że go zatrzymają z powodu jakiegoś zakazu. Ale nikt go nie gonił.

Sutereny Domu Portowego Św. Katarzyny są rozległe i trudno się zorientować w ich rozkładzie. Blade promienie słońca padały ukośnie z góry w mrok chłodnych korytarzy. Powell błąkał się tam jak jeden z pierwszych chrześcijan ukrywających się w katakumbach, ale ta odrobina wiary, jaką miał w powodzenie swego przedsięwzięcia, opuszczała go po trosze. Na jakimś ciemnym zakręcie pod lampą gazową, której płomień był na pół przykręcony, zaufanie do siebie opuściło go zupełnie.

— Przystanąłem, aby się chwilę zastanowić  — mówił. — Głupi to był pomysł, gdyż naturalnie ogarnął mnie strach. Nie dziwcie się temu, panowie. Trzeba mieć silne nerwy, aby się zwrócić z prośbą o pomoc do nieznajomego. Byłbym wolał, żeby mój imiennik był diabłem. Zdawało mi się, że wówczas sprawa byłaby łatwiejsza. Bo rozumiecie, panowie, nie wierzyłem nigdy na tyle w diabła, by się go bać, gdy tymczasem człowiek potrafi czasem być bardzo nieprzyjemny. Patrzyłem na szereg szczelnie zamkniętych drzwi z rosnącym przekonaniem, że nigdy nie zdobędę się na odwagę, aby jedne z nich otworzyć. Myślenie źle wpływa na stan nerwów. Ostatecznie zdecydowałem dać pokój temu wszystkiemu. Ale w końcu tego nie zrobiłem i powiem wam, co mnie wstrzymało. Przypomniałem sobie tego przeklętego odźwiernego, który wołał za mną. Byłem przekonany, że będzie mnie śledził ze szczytu schodów. Gdyby się mnie zapytał, a miał do tego prawo, czego szukałem, nie wiedziałbym, co odpowiedzieć, i wyglądałbym na idiotę, jeśli nie na coś gorszego. Zrobiło mi się gorąco. Nie było nadziei na wyplątanie się z tego interesu.

Tu na dole straciłem jakoś orientację. Spośród szeregu drzwi rozmaitej wielkości, na prawo i lewo, wiele było oświetlonych lampami w kloszach; niektóre jednak musiały prowadzić do składów lub czegoś podobnego, bo gdy zdecydowałem się spróbować, czy się nie dadzą otworzyć, stwierdziłem ze zdziwieniem, że są zamknięte. Stałem niezdecydowany i zakłopotany, jak zaskoczony złodziej. W tych przeklętych podziemiach było cicho jak w grobie i słyszałem bicie własnego serca. Bardzo niemiłe uczucie. Nigdy przedtem ani potem nie zdarzyło mi się nic podobnego. Drzwi na lewo, większe od innych, z dużą mosiężną klamką, wyglądały, jakby mogły prowadzić do Urzędu Morskiego. Zacisnąwszy zęby spróbowałem je otworzyć. Udało się!

Otworzyły się zupełnie łatwo. I oto ujrzałem pomieszczenie niewiele większe od szafy. W każdym razie nie mierzyło ono więcej niż dziesięć stóp na dwanaście, a że spodziewałem się poniekąd ujrzeć wielkie, mroczne, piwniczne wnętrze Urzędu Morskiego, w którym byłem już parę razy, ogromnie mnie to zaskoczyło. Z samego środka sufitu, ponad ciemnym, obdrapanym biurkiem, pokrytym warstwą pożółkłych, zakurzonych dokumentów zwisała lampa gazowa. Pod płomieniem jedynego palnika, który napełniał to pomieszczenie jaskrawym światłem, pulchny, mały człowieczek pilnie coś pisał z nosem nad samym biurkiem. Głowę miał zupełnie łysą i w takim samym żółtawym odcieniu jak papiery. I on zdawał się być porządnie zakurzony.

Nie zauważyłem, czy był pokryty pajęczyną, ale nie zdziwiłoby mnie to, ponieważ wyglądał tak, jak gdyby od lat był więziony w tej ciasnej dziurze. W ruchu, którym upuścił pióro patrząc wprost na mnie mrugającymi oczami, było coś, co wyprowadziło mnie z równowagi. Jego loch był gorący i zatęchły, czuć go było gazem i grzybami i robił wrażenie, jakby się znajdował sto dwadzieścia stóp pod powierzchnią ziemi. Ciężkie, mocno ubite stosy papierów zapychały wszystkie kąty do połowy wysokości ścian. A gdy mi nagle zaświtała myśl, że to jest jakby przedsionek Urzędu Morskiego i że ten człowieczek musi mieć pewien związek ze statkami, marynarzami i morzem, zdumienie dech we mnie zaparło. Trudno było sobie wyobrazić, po co Urząd Morski trzyma to tłuste, łyse stworzenie, aby harowało w tym podziemiu. Nie wiem dobrze dlaczego, ale przykro mi się zrobiło i wstyd, że go odkryłem w tej okropnej niewoli. Spytałem uprzejmie i melancholijnie: „Przepraszam pana, gdzie jest Biuro Żeglugi?”

Wzdrygnąłem się, gdy piskliwym głosem zaskrzeczał pogardliwie: „To nie tutaj. Korytarzem po drugiej stronie. Od ulicy. Ta strona jest od portu. Pan zabłądził..."

Wypowiedział to tak zirytowanym tonem, że spodziewałem się, iż zakończy słowami: „Ty głupcze..." i może to pomyślał, ale zakończył ostro: „Proszę cicho zamknąć drzwi za sobą."

Możecie sobie wyobrazić, panowie, jak cichutko je zamknąłem. Prędko i cicho. Ten niestrudzony człowieczek zaimponował mi. Zastanawiam się czasami, czy udało mu się wreszcie „wypisać" sobie wolność i emeryturę, czy też prosto z tego grobu oświetlonego gazem przeniósł się do innego, gdzie jest ciemno i gdzie mu już nikt nie będzie przeszkadzał. Odkrycie, że ma on jeszcze tyle wigoru, zadowoliło moje humanitarne uczucia, ale wcale mnie nie pocieszyło. Przyszło mi na myśl, że jeżeli pan Powell ma taki sam temperament... Jednak nie pozwoliłem sobie na zastanawianie się nad tym i przemknąwszy koło schodów znalazłem się w korytarzu, do którego mnie skierowano. Tu od razu, bez żadnego ociągania, spróbowałem otworzyć pierwsze drzwi, na jakie natrafiłem, gdyż z hallu w górze doszedł mnie oburzony i zdziwiony głos, pytający, co robię na dole. „Czy pan nie wie, że nie wolno tamtędy wchodzić?”  — rozległ się wrzask. Jeśli dodał jeszcze coś więcej, nie doszło to do moich uszu, gdyż zniknąłem za drzwiami z napisem „Obcym wstęp wzbroniony”. Prowadziły one do szerokiego na sześć stóp przejścia między długim kontuarem a ścianą. Było ono wydzielone z obszernego, sklepionego pokoju, oświetlonego w drugim końcu przez zakratowane okno i oszklone drzwi. Pierwsza rzecz, jaką zobaczyłem przed sobą, była to grupka trzech mężczyzn w średnim wieku, którzy zabawiali się hałaśliwą rozmową, a obok czwarty, o długiej, chudej szyi i wąskich ramionach, stał przy kantorku i pisał na wielkim arkuszu papieru, nie zwracając na nic uwagi i spokojnie uśmiechając się do siebie. Ujrzawszy mnie natychmiast spochmurnieli i usłyszałem, jak jeden z nich mruknął: „Halo! A to co takiego?"

„Chciałem się widzieć z panem Powellem"  - rzekłem bardzo uprzejmie, ale stanowczo: nic by mnie teraz nie zdołało stąd wystraszyć. Nie miałem wątpliwości, że jest to Urząd Morski, ale było już po trzeciej i zdaje się, że urzędowanie tego dnia już się skończyło. Ten z długą szyją dalej pilnie pisał, zauważyłem tylko, że już się nie uśmiecha. Pozostali trzej zwrócili wszyscy na raz głowy w kierunku drugiego końca pokoju, gdzie piąty mężczyzna siedząc na wysokim stołku przyglądał się ich błazeństwom. Przystąpiłem do niego z taką śmiałością, jakby to był diabeł we własnej osobie. Jedną nogę miał podniesioną i opartą na poprzeczce stołka, drugą, która nie dostawała do kamiennej posadzki, huśtał bez przerwy. Kamizelka jego była od góry rozpięta, a cylinder zsunięty na tył głowy. Twarz miał pełną, nie pomarszczoną, a oczy tak błyszczące, że jego siwa broda wyglądała zupełnie jak sztuczna, przyprawiona dla niepoznaki. Pan, zdaje się, powiedział przed chwilą, że Powell był podobny do Sokratesa? Nic o tym nie wiem, ale chyba ten Sokrates był mądrym człowiekiem?

— Tak — potwierdził Marlow — i prawdziwym przyjacielem młodych. Prawił nauki, które doprowadzały ich do rozpaczy. Taki miał zwyczaj.

— Wobec tego wolę mojego Powella — zdecydował stanowczo nasz nowy znajomy. — Bo nie prawił mi nauk, ani mu to było w głowie. Na moje niewyraźne mruknięcie odpowiedział bardzo uprzejmie: „Dzień dobry.” Po czym przyjrzawszy mi się bacznie, dodał: „Nie zdaje mi się, abym znał pana.”

„Nie, proszę pana”  — rzekłem i poczułem, jak serce we mnie zamiera, gdy właśnie powinienem był zebrać całą odwagę. Nie ma na tym świecie nic gorszego od bezczelności w nieodpowiedniej chwili. Z obawy, by nie zrobić wrażenia onieśmielonego, zacząłem mówić z taką  łatwością i swobodą, że aż się sam tego przeląkłem. On słuchał przez chwilę, patrząc mi w twarz ze zdziwieniem i ciekawością, po czym podniósł rękę. Mogę panów zapewnić, że z radością zamilkłem.

„Ma pan tupet - rzekł  - i ten przyjaciel pana także. Dręczył mnie tu co dzień przez dwa tygodnie, aż nareszcie jakiś kapitan, którego znałem, zechciał mu dać posadę. I zaledwie go zaspokoiłem, przysyła mi pana. Was, panów aspirantów, nic nie obchodzi, czy komuś sprawicie sobą kłopot."

Tym razem ja spoglądałem na niego ze zdziwieniem i ciekawością. Nie mówił głośno, ale teraz zniżył głos jeszcze bardziej: 

„Czy pan nie wie, że to jest niezgodne z prawem?”

Zastanawiałem się, do czego prowadzi, póki nie przypomniałem sobie, że dostarczanie posad marynarzom jest przestępstwem karalnym w myśl uchwały Parlamentu. Paragraf ten był skierowany naturalnie przeciwko oszukańczym praktykom podejrzanych ajentów oblegających pensjonaty. Nie przyszło mi nigdy na myśl, że mógł być stosowany do każdego bez względu na to, jakimi kierował się motywami, gdyż wówczas wierzyłem, że ludzie na lądzie postępują w sposób przemyślany i przewidujący.

Zmieszałem się na tę myśl, ale pan Powell wkrótce mi wyjaśnił, że uchwała Parlamentu nie ma sensu sama w sobie; ma ona tyle tylko sensu, ile się jej nadaje, a to czasem jest bardzo niewiele. Powiedział też, iż chętnie od czasu do czasu pomoże któremuś z młodych ludzi w uzyskaniu posady na statku, ale jak zaczniemy stale do niego przychodzić, to się wkrótce rozejdzie wiadomość, że robi to za pieniądze: „Ładna byłaby historia, gdyby funkcjonariusz kapitanatu portu londyńskiego został poddany dochodzeniu policyjnemu i skazany na pięćdziesiąt funtów kary - rzekł. - Brak mi jeszcze czterech lat do emerytury. A to mogłoby rzucić na mnie ciężkie podejrzenie, może być pan pewien"  - dodał.

I przez cały ten czas mając jedno kolano uniesione w górę, drugą nogą huśtał jak chłopak siedzący na furtce i wpatrywał się we mnie swymi błyszczącymi oczami. Powiem panom, że byłem bardzo zmieszany. Czułem niesmak słysząc, jak daje do zrozumienia, że ktoś mógłby napisać na niego skargę.

„Och - zapytałem zgorszony - komu mógłby przyjść do głowy taki podły kawał?"  - Zraziło mnie trochę do niego, że mógł o tym pomyśleć.

„Komu? - powtórzył bardzo cicho - komukolwiek. 

Na przykład któremuś z gońców biurowych. Awansowałem na naczelnika tego biura i żyjemy tu wszyscy na przyjacielskiej stopie, ale czy pan nie myśli, że kolega, który siedzi obok, zasiadlby chętnie przy tym biurku pod oknem o cztery lata wcześniej, niżby mu się to należało wedle regulaminu? Lub nawet, jak w tym wypadku, tylko o rok wcześniej. Taka już jest ludzka natura.”

Nie mogłem się powstrzymać, by nie odwrócić głowy. Trzech jegomościów, którzy żartowali w najlepsze, gdy wszedłem, rozmawiało teraz poważnie, a ten z długą szyją ciągle pisał; wydał mi się najbardziej niebezpieczny z całej tej paczki. Widziałem go z profilu; miał silnie zaciśnięte usta. Nigdy jeszcze nie patrzyłem na ludzkość z takiego punktu widzenia; gdy się jest młodym, ludzka natura taka, jaką jest naprawdę, razi. Ale najbardziej przestraszył mnie widok z wolna otwierających się drzwi, którymi niedawno wszedłem, i ukazującej się w nich mundurowej czapki z odznaką Urzędu Morskiego. Był to ten przeklęty stary odźwierny z hallu. Zmusił mnie do schowania się pod ziemię, a teraz znów chciał mnie spod niej wydostać. Wszedł do biura z czapką w ręku, uśmiechając się chytrze:

„Czego chcesz, Szymonie?"  - zapytał pan Powell.

„Byłem tylko ciekaw, gdzie się ten pan podział. Na górze prześliznął się koło mnie."

Czułem się bardzo głupio.

„W porządku, Szymonie. Ja znam tego pana"  - powiedział pan Powell z sędziowską powagą.

„To dobrze, proszę pana. Rozumiem. Ale widziałem, jak ten pan sam jeden pędził na dół, jakby go kto gonił, więc..."

„Wszystko w porządku, powiadam ci, Szymonie"  - przerwał mu pan Powell skinieniem ręki, a gdy stary lis wreszcie odszedł, podniósł wzrok na mnie. Nie wie działem, co mam zrobić: zostać czy wyjść, czy też przepraszać.

„Niech pan pozwoli — powiedział  — jak, mówił pan, brzmi pańskie nazwisko?”

Zwracam uwagę panów, że nie podałem mu wcale swojego nazwiska i pytaniem tym byłem nieco zakłopotany. Z tej czy innej przyczyny wydawało mi się, że nie wypada, abym mu rzucił w odpowiedzi jego własne — jakby nie było — nazwisko. Po prostu więc wyciągnąłem z kieszeni moje świeże świadectwo i podałem je rozwinięte, aby mógł wyczytać Karol Powell wyraźnie napisane na pergaminie.

Spuścił wzrok na świadectwo, a po chwili położył je spokojnie obok siebie na biurku. Nie wiedziałem, czy ma zamiar zrobić jakąś uwagę na temat tego zbiegu okoliczności, ale zanim zdołał cokolwiek powiedzieć, oszklone drzwi otworzyły się z hałasem i wielkimi krokami wszedł wysoki, energiczny mężczyzna. Od wysokiego cylindra odbijała jego bardzo czerwona twarz. Na pierwszy rzut oka można było poznać kapitana dużego statku.

Pan Powell szepnąwszy mi przyciszonym głosem, abym chwilę poczekał, zwrócił się do niego przyjaźnie:

„Spodziewałem się, panie kapitanie, że pan lada chwila przyjdzie po swoje umowy. Oto są przygotowane." I odwróciwszy się w stronę stosu umów, które leżały koło jego łokcia, wziął leżącą na samym wierzchu. Z miejsca, gdzie stałem, mogłem przeczytać słowa: „Statek «Ferndale»", napisane dużym rondowym pismem na pierwszej stronie.

„Nie, panie Powell, niestety, to jeszcze nie koniec - rzekł kapitan. - Muszę pana poprosić o wykreślenie z listy mojego drugiego oficera."  - Robił wrażenie podnieconego i zakłopotanego. Opowiedział, że jego drugi oficer cały ranek pracował na pokładzie statku, o pierwszej poszedł zjeść obiad i nie wrócił, jak powinien był, o drugiej. Natomiast przyszedł posłaniec ze szpitala z zawiadomieniem podpisanym przez jakiegoś doktora. Złamany obojczyk i ręka. Wpadł pod parokonny wóz przechodząc przez ulicę za bramą portową, jakby był głuchy i ślepy. A statek miał opuścić port nazajutrz o szóstej rano!

Pan Powell umaczał pióro i zaczął przewracać kartki umowy:

„A więc musimy wykreślić jego nazwisko”  — powiedział obojętnie monotonnym głosem.

,,I co ja mam robić? — wybuchnął kapitan. — Biuro zamyka się o czwartej, a przecież w pół godziny nikogo nie znajdę.”

„Biuro zamyka się o czwartej”  — powtórzył pan Powell wodząc oczami po kartkach papieru i z najzupełniejszą obojętnością poprawiając od czasu do czasu jakąś literę.

„Nawet gdyby mi się udało złapać dzisiaj kogoś, kto by był gotów zebrać się tak prędko, nie mógłbym go już tutaj oficjalnie wciągnąć na listę załogi, prawda?"

Pan Powell zajęty był prowadzeniem linii poprzez rubryki odnoszące się do nieszczęsnego drugiego oficera, po czym odnotował coś na marginesie.

Mógłby go pan sam wpisać na statku - rzekł nie podnosząc wzroku. - Ale nie wydaje mi się, by pan mógł  łatwo znaleźć kogoś, kto zdecydowałby się tak bez namysłu skoczyć do wody."

Na to przystojny kapitan wpadł w rozpacz. Statek musi odpłynąć podczas jutrzejszego rannego przypływu, bo zanim wyruszy na morze, ma zabrać czterdzieści ton dynamitu i sto dwadzieścia ton prochu strzelniczego z pewnej miejscowości w dole rzeki. Wszystko jest przygotowane na następny dzień i gdyby statek się spóźnił, spowodowałoby to niesłychane zamieszanie i komplikacje... Musiałem tego wszystkiego wysłuchać, marząc o tym, żeby sobie poszedł, gdyż chciałem się dowiedzieć, dlaczego pan Powell kazał mi czekać. Po tym, co powiedział, nie widziałem powodu, dla którego miałbym się tu jeszcze zatrzymywać. Gdybym miał w kieszeni swoje świadectwo, próbowałbym wymknąć się po cichu; ale pan Powell powrócił do pozycji, w jakiej go zastałem, i znów huśtał nogą. Moje świadectwo leżało na biurku pod jego lewym łokciem i nie mogłem go stamtąd wyciągnąć.

„Nie wiem — rzekł niedbale, zwracając się do bezradnego kapitana, lecz patrząc uparcie na mnie z takim wyrazem, jakby mnie wcale nie było — nie wiem, czy powinienem panu o tym mówić, ale mam pod ręką pewnego niezatrudnionego drugiego oficera.”

„Czy pan przez to rozumie, że on jest tutaj?”  — zawołał tamten rozglądając się po pustej części biura przeznaczonej dla interesantów, jak gdyby gotów był rzucić się natychmiast na cokolwiek, co by choć trochę przypominało drugiego oficera. Tak był przejęty swoimi kłopotami, że jestem zupełnie pewny, iż mnie wcale nie zauważył. Może też widząc mnie w wewnętrznej części biura przypuszczał, że jestem jakimś niższym funkcjonariuszem tej instytucji. Lecz gdy pan Powell skinął w moim kierunku, kapitan nagle uspokoił się i rzucił na mnie przeciągłe spojrzenie. Po czym pochylił się do ucha pana Powella - myślę, że wyobrażał sobie, iż mówi szeptem, ale ja go doskonale słyszałem:

„Wygląda bardzo przyzwoicie."

„Naturalnie - odparł z całym spokojem kapitan portu patrząc wciąż na mnie. - Nazywa się Powell."

„Ach! rozumiem! - zawołał kapitan, jakby uderzony tą wiadomością. - Ale czy byłby gotów udać się natychmiast na statek?"

Nagle ujrzałem moje mieszkanie - w północnej dzielnicy Londynu, gdzieś koło Dalston, na końcu świata — widziałem wszystkie moje rzeczy porozrzucane, pustą skrzynkę  żeglarską gdzieś w szopie, na skraju zadymionego skrawka ogródka tych poczciwych ludzi, u których mieszkałem, i usłyszałem, jak kapitan portu mówi z zimną krwią:

„Będzie dziś nocował na statku.”

„Dobrze by to było”  — rzekł kapitan „Ferndale” bardzo rzeczowo, jakby już wszystko było zadecydowane. Nie mogę powiedzieć, żebym oniemiał ze szczęścia, jakby można przypuszczać. Niezupełnie; raczej zaparło mi oddech z pośpiechu, z jakim to wszystko się stało. Wydawało mi się niemożliwe, żeby się to mnie właśnie zdarzyło. Lecz kapitan po chwili rozmowy prowadzonej z panem Powellem zbyt cicho, bym mógł coś usłyszeć, zaczął najwyraźniej mieć wątpliwości.

Przypuszczam, że dowiedział się, iż dopiero co zdałem egzamin i nie mam żadnej praktyki oficerskiej, gdyż odwrócił się i obejrzał mnie, jakbym był na sprzedaż.

„Młody - mruczał. - Wygląda jednak na to, że da sobie radę... Da pan sobie radę? Ma pan dużo dobrej woli (powiedział to nagle głośno do mnie) i tak dalej, prawda?"

Zaledwie zdążyłem otworzyć i zamknąć usta, nic zaś nie powiedziałem, tak mnie to zaskoczyło. Lecz jemu to wystarczyło. Zachował się tak, jakbym go zagłuszył zapewnieniami, że jestem zaradny i pełen dobrej woli:

„Naturalnie, naturalnie. Doskonale."  - I zwracając się do kapitana portu, który siedział huśtając nogą, powiedział, że w żaden sposób nie może wyruszyć na morze bez drugiego oficera. Ja zaś byłem niby widzem; jak gdyby wszystko to zdarzyło się komuś innemu, a ja przez cały czas widziałem go na wskroś. Pan Powell spoglądał na mnie swoimi błyszczącymi oczami. Lecz zakłopotany kapitan znów zwrócił się do mnie, jakby mnie chciał połknąć.

„Mam nadzieję, że pan nie jest zarozumiały i że można będzie panu zwrócić uwagę, jak co ma być zrobione. Musi się pan jeszcze wielu rzeczy nauczyć, choć pewnie nie jest pan tego zdania.”

Miałem już prawie ochotę ratować swoją godność i wytłumaczyć mu, że jeśli jest to aluzja do moich umiejętności żeglarskich, to powinien wiedzieć, że ktoś, kogo kapitan R. maglował przez półtorej godziny, jest na pewno dość kompetentny, by sprostać wszelkim zadaniom, jakie może nasuwać jego stary gruchot. Jednak nie pozwolił mi się narazić na śmieszność, bo zanim zdołałem otworzyć usta, już zmienił kurs i zwrócił się uprzejmie do pana Powella, który huśtając nogą ani na chwilę nie spuszczał mnie z oczu:

„Chętnie wezmę tego pana młodego przyjaciela. Jeśli mu pan da zaraz do podpisania umowę drugiego oficera, to zabiorę od razu ze sobą wszystkie papiery.”

Nagle zaświtało mi, że ten naiwny kapitan statku „Ferndale" przyjął jako pewnik, iż jestem krewnym kapitana portu! Zdumiało mnie to odkrycie, choć właściwie w tych okolicznościach pomyłka była rzeczą zupełnie naturalną. Powinienem był raczej podziwiać, w jaki milczący sposób to nieporozumienie zostało przyjęte i wykorzystane. Ale byłem wówczas zbyt ogłupiały, by cokolwiek podziwiać. Niecierpliwiłem się tylko, kiedy to się wyjaśni, i byłem takim osłem, że dziwiłem się niezmiernie, widząc, że pan Powell nie dostrzega tego nieporozumienia. Zauważyłem lekkie drganie, które przebiegło po jego twarzy i znikło, lecz zamiast sprostować pomyłkę, kapitan portu obrócił się na krześle i przemówił do mnie nazywając „Karolem". Naprawdę tak powiedział. Zauważyłem, że przedtem rzucił szybkie, przelotne spojrzenie na moje świade ctwo, bo widocznie nie był do tej chwili pewny, jakie noszę imię:

„A teraz, Karolu, podejdź z drugiej strony do mojego biurka”  — powiedział głośno.

„Karolu!”  — Zapewniam panów, że w pierwszej chwili nie wierzyłem, że zwraca się do mnie. Rozejrzałem się nawet wokoło szukając tego Karola, ale za mną nie było nikogo, z wyjątkiem owego jegomościa z chudą szyją, który wciąż pilnie pisał, i trzech innych kapitanów, którzy zmieniali surduty i sięgali po kapelusze przygotowując się do wyjścia. Ten pracowity z chudą szyją, nie odłożywszy nawet pióra, podniósł lewą ręką klapę obok swego biurka i powiedział uprzejmie: „Niech pan tędy przejdzie.”

Przeszedłem jak we śnie i stanąwszy w obliczu pana Powella dowiedziałem się od niego, że mieliśmy się naprzód udać do Port Elisabeth, po czym napisałem swoje nazwisko na umowie statku „Ferndale”, jako drugi oficer. Rejs nie powinien trwać dłużej niż dwa lata.

„Nie zrobi pan zawodu, co? - zapytał kapitan z niepokojem. - Byłoby z tego powodu moc kłopotów i wydatków. Ma pan dobrych sześć godzin, aby zebrać swoje rzeczy, i zdąży pan jeszcze przespać się trochę na statku do rana, póki nie zejdzie się załoga."

Łatwo mu było mówić o wybraniu się w sześć godzin w podróż, która nie powinna trwać dłużej niż dwa lata! On nie musiał dokonać tej sztuki, mając w dodatku skrzynkę zamkniętą w szopie, od której - jak sobie przypomniałem - klucz zapodział się jeszcze przed tygodniem. Ale ja też nie bardzo się tym przejmowałem. Myśl, że następnego ranka o szóstej niewątpliwie wyruszę na morze, jeszcze nie weszła mi całkowicie do głowy. Stało się to zbyt niespodziewanie.

Pan Powell, wsuwając umowy do podłużnej koperty, powiedział z chłodnym półuśmieszkiem nie patrząc na żadnego z nas:

„Mam nadzieję, Karolu, że nie splamisz nazwiska.”

A na to kapitan przytakując z wielką dobrocią:

„Z pewnością będzie się doskonale sprawował. Będę trochę na niego zwracał uwagę.”

To rzekłszy złapał umowy i wspomniawszy, że chciałby wpaść na chwilę do tego biedaka w szpitalu, odszedł swym ciężkim, kołyszącym się krokiem, zwróciwszy się szorstko do mnie:

„Tylko niech pan się nie da przejechać jak ten nieszczęsny chłopak, który wpadł pod wóz, jakby był głuchy i ślepy.”

„Proszę pana — odezwałem się nieśmiało (w biurze wówczas był już prócz nas tylko ów z chudą szyją, który stał przy drzwiach na jednej nodze zawijając mankiety spodni przed wyjściem). — Panie kapitanie — rzekłem — zdaje się, że kapitan statku «Ferndale» przez cały czas myślał, że jestem pana krewnym."

Rozumiecie, panowie, że niepokoiłem się bardzo, czy to jest w porządku, ale pan Powell nie zdawał się tym ani trochę przejmować.

„Doprawdy? - powiedział. - To zabawne, bo i mnie się także zdawało, że w ostatnich czasach odegrałem rolę dobrego wujaszka wobec kilku spośród was, młodych ludzi. Czy pan tak nie myśli? Jednak, jeżeli się to panu nie podoba, może mu to pan wyjaśnić, ale gdy już będziecie na morzu."

Zrobiło mi się trochę głupio. Pan Powell oddał mi wielką przysługę, gdyż w marynarce handlowej pierwszy rejs na stanowisku oficera jest dopiero prawdziwym początkiem kariery. Jemu ten początek zawdzięczałem. Zapewniłem gorąco, że tego dnia zrobił dla mnie więcej, niż kiedykolwiek zrobili wszyscy moi krewni razem wzięci.

,,O nie, nie — powiedział. — Mnie się zdaje, że najwięcej zrobił dla pana ten ładunek środków wybuchowych, który czeka w dole rzeki. Czterdzieści ton dynamitu — to dziś najlepsi twoi przyjaciele, młodzieńcze!”

Może istotnie tak było. W każdym razie jasne to dla mnie, że nic nie zawdzięczałem samemu sobie. Ale gdy usiłowałem mu podziękować, przerwał moje jąkanie.

„Niech pan nie dziękuje zbyt pochopnie — rzekł. — Rejs jeszcze nie jest skończony.”

Tu nasz nowy znajomy umilkł, po czym dodał w zamyśleniu:

— Dziwny człowiek. Jakby to miało jakieś znaczenie. Dziwny człowiek.

— Zapewne nie jest rzeczą rozsądną brać na siebie w jakikolwiek sposób odpowiedzialność za czyny, których konsekwencji nie jesteśmy w stanie przewidzieć  — zauważył Marlow przytakując.

- Konsekwencją jego czynu było to, że otrzymałem posadę na statku - rzekł Powell. - Z tego nie mogło wyniknąć nic złego - dodał ze śmiechem, który zdradzał jego przypuszczalnie nieświadomą pogardę dla uogólnień.

Lecz Marlow nie dał się zbyć byle czym. Był cierpliwy i skłonny do refleksji. Długie lata spędził na morzu i jestem głęboko przekonany, iż lubił to życie, bo na ogół sprzyja ono rozmyślaniom. Mówię tu o prawie zupełnie dziś zanikłym życiu pod żaglami. Tym, których moje twierdzenie zdziwi, chcę zwrócić uwagę, że życie to zapewniało człowiekowi, który mu się poświęcił, nieocenioną dla umysłu samotność i ciszę. Marlow miał zwyczaj poruszać sprawy ogólne w osobliwy sposób, w którym żart graniczył z powagą.

— Ach, nie chcę przez to powiedzieć  — rzekł  —  że pański imiennik, pan Powell, kapitan portu, skrzywdził pana. To nie leżało bynajmniej w jego intencji, a nawet gdyby tak było, nie miał możności uczynić tego. Był tylko człowiekiem, a niezdolność do czynów, które byłyby wyraźnie złe lub dobre, jest nierozłączna z naszym ziemskim istnieniem. Znamieniem naszym jest mierność. I może tak jest dobrze, gdyż najczęściej nie możemy być pewni, jakie skutki wywołają nasze czyny.

— Nic nie wiem o skutkach — opowiadający przeciwstawił się odważnie Marlowowi. — Jakich skutków spodziewał się pan? Mogę pana zapewnić, że to, co zrobił, było dowodem niezwykłej dobroci.

— Zrobił, co mógł  — odparł  łagodnie Marlow — i sam uważał, że to niewiele. Nie mogę się powstrzymać od przypuszczenia, że trochę złośliwie skorzystał ze sposobności, by oddać panu tę przysługę. Postawił pana w trudnej sytuacji. Pan chciał się dostać na statek, a on skwapliwie skorzystał z okazji, aby zaspokoić pana pragnienie i swoją zemstę. Skłaniam się do przypuszczenia, że pana tupet go zaniepokoił, a to była doskonała sposobność, by pana niezawodnie pognębić  - gdyby pan przyjął posadę, uwolniłby się od pana zachowując wszelkie pozory życzliwości, a gdyby pan podniósł jakieś sprzeciwy (prosząc przedtem o poparcie, zwracam uwagę), mógłby bez trudu pozbyć się pana jako pewnego rodzaju naciągacza. Mógł był pan odmówić przyjęcia tej posady dla wielu bardzo poważnych powodów, na przykład po prostu z konieczności - termin był niebywale krótki; ale w tych okolicznościach równałoby się to pańskiej kompromitacji.

Nasz nowy znajomy wytrząsnął popiół z fajki.

- Myli się pan - rzekł. - Nie należę do ludzi, którzy by odmówili w tym wypadku, choć przyznaję, że to było trochę tak, jak gdyby ktoś wspomniał, że chciałby się wykąpać, i w odpowiedzi został natychmiast wyrzucony za burtę z tym, że albo utonie, albo będzie musiał pływać w ubraniu. Niemniej w pierwszej chwili nie miałem wrażenia, że się dostałem na głębinę. Wyszedłem z wolna z Urzędu Morskiego i przez pewien czas wałęsałem się po ulicach tak beztrosko, jakbym miał cały tydzień przed sobą. Ale powoli zdałem sobie sprawę, że czasu jest nawet mniej, niżby się wydawało. Było już późne popołudnie: miałem jeszcze parę rzeczy do kupienia, musiałem zająć się mnóstwem drobnych spraw, parę osób zobaczyć. Jedną z nich była moja ciotka, jedyna krewna, która kłóciła się z moim biednym ojcem, póki żył, o jakieś głupstwa bez znaczenia. Zapisała mi swój majątek. Odwiedzałem ją zawsze z poczucia przyzwoitości. Tyle trzeba było załatwić do wieczora, że nie wiedziałem, od czego zacząć. Miałem ochotę usiąść na wysepce na środku jezdni i złapać się za głowę. Czułem się tak, jakby mi pod czaszką puszczono w ruch jakiś motor. Wreszcie wsiadłem do pierwszej nadjeżdżającej dorożki i powiem panom, że trudno mi było w niej usiedzieć, gdy jeździła po ulicach w różne strony, zatrzymując się to tu, to tam, podczas gdy paczki gromadziły się wokoło mnie, a motor w mojej głowie z każdą minutą nabierał większego rozpędu. Spokój ludzi idących chodnikami denerwował mnie do najwyższego stopnia, a obsługa w sklepach była jak rozespana: niemrawe bałwany. Zabawna rzecz, jak na człowieka wpływa pewien szczególny stan umysłu: każdy, kto nie działa zgodnie z rytmem naszego podniecenia, wydaje się nam diabelnie wrogi. A stan mego umysłu już przez sam pośpiech, niepokój i wzrastające uczucie triumfu był dość osobliwy. Motor w mej głowie szedł wciąż bez chwili przerwy, z największą szybkością, aż do jedenastej w nocy, kiedy nagle przy wejściu do portu, przed wielką  żelazną bramą w murze— stanął.

Brama ta była zamknięta i zaryglowana. Dorożkarz, zrzuciwszy bagaże z dachu swego wehikułu w ramiona młodego Powella, odjechał pozostawiając go samego ze skrzynką marynarską, z workiem z płótna żaglowego i paroma paczkami leżącymi u jego stóp na chodniku. Była to wąska, ciemna ulica, jak nam powiedział. Nędzne, stojące rzędem domy po drugiej stronie robiły wrażenie pustych: nie błyskało tam nawet najmniejsze światełko. Jaskrawy blask bijący z dość oddalonego szynku sprawiał, że ta część ulicy zdawała się ciemna jak grób. Parę ludzkich postaci, które zjawiwszy się tajemniczo, jakby wyłoniły się spod ziemi, unikało kręgów słabego światła rzucanego przez latarnie na bramie. Postacie te poruszały się ostrożnie, stąpając cichymi krokami, jak drapieżne zwierzątka skradające się w pobliżu obozowego ogniska. Powell zgromadził swoje rzeczy i krążył dokoła nich jak kura koło piskląt. Ochrypły głos odezwał się:

„Pozwól, kapitanie, zanieść nam pańskie rzeczy! Jesteśmy tu z kolegą."

Był to wysoki, kościsty, siwowłosy opryszek ze szczęką buldoga, w podartej bawełnianej koszuli i welwetowych spodniach. Jego ogromne, podkute buty rysowały się niewyraźnie, podobne do dwu trumien. Kamrat, który dostawał mu ledwo do łokcia, wysunąwszy się naprzód, ukazał bladą twarz z długim, zwieszonym na kwintę nosem i brodą niemal w zupełnym zaniku. Wyglądał, jakby właśnie wylazł ze skrzyni od śmieci; w szkockiej czapce i za długim, postrzępionym płaszczu żołnierskim. Ze swą  śmiertelnie bladą twarzą przypominał okropnie brudnego chorego w podartym szlafroku. Płaszcz jego był otwarty z przodu, a reszta stroju składała się z pary spodni oraz jednej szelki, która bie gła na ukos przez jego nagą, kościstą pierś. Mrugał szybko powiekami, jak gdyby oślepiało go słabe światło, podczas gdy jego szef, stary bandyta, spoglądał na Powella spod swych obwisłych brwi.

„Powiedz słówko, kapitanie. Pan władza nas wpuści. Zna nas obu.”

— Nie odpowiedziałem mu — ciągnął dalej Powell. — Przysłuchiwałem się krokom po drugiej stronie bramy, których echo rozlegało się między ścianami składów, niczym w niezamieszkanym mieście wśród bardzo wysokich budynków, ciemnych od piwnic aż po dach. Nikt by się nigdy nie domyślił, że o rzut kamieniem leży otwarta przestrzeń wód, a na niej spoczywają wielkie statki. Nieliczne latarnie gazowe, oświetlające tu i ówdzie jakiś fragment muru, wydawały się w ciemności ogarkami świec w ciągnących się jedna za drugą piwnicach, a samotne kroki zbliżały się: tup, tup. Portowy policjant, barczysty i poważny, wkroczył w oświetloną przestrzeń po drugiej stronie bramy:

„Halo! Co się tu dzieje?"

Był naprawdę bardzo zdziwiony, ale po niedługich pertraktacjach wpuścił mnie do środka wraz z dwoma włóczęgami niosącymi moje bagaże. Nazrzędził jednak na nich i zamknął gwałtownie bramę z głośnym hukiem. Przeraziłem się odkrywszy, ilu nie zauważonych przeze mnie nocnych ptaszków zebrało się w ciemnościach ulicy w tak krótkim czasie. Zaledwie weszliśmy do środka, ukazali się za kratami, milczący jak tłum okropnych zjaw. Nagle gdzieś dalej, na ulicy, może w pobliżu szynku, rozległ się taki zgiełk, jakby wyłamano bramy Bedlamu:  wołania, wrzaski, jakiś okropny, przenikliwy krzyk — na te odgłosy wszystkie głowy za kratą znikły.

„Patrzcie tylko — dziwił się policjant. — Nie mogę zrozumieć, że przez ten czas, gdy pan czekał, nie porwali panu rzeczy.”

„Nie pozwoliłbym”  — rzekłem zadzierzyście, lecz nie zrobiło to wrażenia na policjancie.

„Dużo by pan zrobił! Worek znikłby za jednym ciemnym rogiem, skrzynka za drugim. Nie rozerwałby się pan. A zanimby pan zdołał ubiec trzy jardy, już podstawiliby nogę i rzuciliby się na pana. Powiadam, miał pan niezwykłe szczęście, że na High Street tej nocy nie podpatrzył pana obładowanej dorożki któryś z tych «równych» chłopaków. Ten tu Ted to porządny chłop... Wszedłeś na uczciwą drogę, Ted, co?”

„Zawsze nią szedłem, panie władzo”  — odparł z głębokim przekonaniem wysoki opryszek. Tamto mizerne stworzenie zdawało się nieme i tylko podskakiwało wlokąc po ziemi poły swego żołnierskiego płaszcza.

„A pewnie, pewnie - rzekł policjant. - No, a teraz naprzód, marsz!... Jest uczciwy, bo nie ma śmiałości do tamtej roboty - zwierzył mi się. - Nie ma do tego drygu. Tak czy inaczej nie spuszczę tej dwójki z oka, póki nie wyjdą za bramę. Ten mały to istny diabeł. On to do wszystkiego ma dryg, tylko siły nie ma. Tak, tak. Miał pan szczęście, że pan dostał się tu cały i z wszystkimi rzeczami."

Trochę mu nie dowierzałem. Wydawało mi się niemożliwe, żebym zdążywszy zebrać się na czas z takim pośpiechem i trudem, mógł z takiego powodu stracić okazję rozpoczęcia mej kariery. Zapytałem:

„Czy podobne wypadki często zdarzają się tak blisko bramy portowej?"

„Często? Nie! Naturalnie, że nieczęsto, bo nie zdarza się też często, żeby ktoś tak późno w nocy przyjeż dżał na statek z pełną dorożką bagażu. Od trzynastu lat służę w policji portowej i nie pamiętam, aby się to zdarzyło.”

Tymczasem szliśmy za moją skrzynką przez rodzaj wąskiego, głębokiego zaułka rozdzielającego dwa wysokie składy, między uczciwym Tedem i „małym diabłem”, jego kamratem, który musiał biec, aby mu dotrzymać kroku. Brzeg jego żołnierskiego płaszcza, powiewając za nim, nieomal wlókł się po ziemi, tak że miało się wrażenie, iż on sam posuwa się na kółkach. Na rogu mrocznego zaułka, obok żelaznego słupa latarni, z ciemności nocy, wychyliło się nagle wysunięte ramię bukszprytu z delfiniakiem zakończonym w kształcie grotu. Było to nabrzeże. Bagaż został złożony w miejscu oświetlonym, a uczciwy Ted spytał zachrypłym głosem: „Panie szefie, a gdzie jest pański statek?” Nie wiedziałem. Policjanta zainteresowała moja nieświadomość:

„Pan nie wie, gdzie jest pański statek? — zapytał z ciekawością. — Pan, drugi oficer! Przecież pan pracował na tym statku?"

Nie mogłem mu wyjaśnić, że tylko los pracował na moją posadę. Odpowiedziałem więc krótko, że nie znam jeszcze mojego statku. Na to zauważył:

„Właśnie widzę to. Statek jest przed nami. Oto on."

Widniejący w świetle lamp gazowych osprzęt dziobu statku napełnił mnie zainteresowaniem i szacunkiem: maszty były wysokie, łańcuchy i liny grube, a całość wywierała wrażenie czegoś potężnego i budzącego zaufanie. Bak, zaledwie muśnięty światłem, majaczył niewyraźnie ponad wąską wstęgą nabrzeża; pozostała część statku była tylko czarną smugą w ciemnościach. Stanąłem oko w oko z moim startem życiowym. Postąpiliśmy wszyscy razem parę kroków naprzód brudnym chodnikiem między burtą statku a wznoszącą się obok ścianą składu, aż uderzyłem boleśnie nogą o krawędź pomostu. Policjant przytłumionym basem zawołał cicho: „Hej tam, na «Ferndale»!” Odpowiedział mu zza nadburcia słaby i ponury odgłos, coś jakby brzęczenie czy stękanie.

Niejasno dostrzegałem spoczywający na poręczy nieregularny krągły kształt, może kulę z drzewa. Nie poruszała się wcale, lecz kiedy wydobyło się z niej przytłumione brzęczenie, jakby jeszcze słabsze echo poprzedniego ponurego dźwięku, doszedłem do przekonania, że musi to być głowa dozorcy okrętowego. Dzielny policjant rzucił szyderczo, przedrzeźniając oficjalny ton:

„Tu drugi oficer. Ruszże się tam trochę.”

Stwierdzenie tej prawdy ścisnęło mnie w dołku (wiadomo, że wzruszenia objawiają się u człowieka w tym właśnie miejscu), gdyż jasne mi się stało, że w rzeczywistości i naprawdę dla tego policjanta nie jestem niczym więcej, tylko drugim oficerem jakiegoś statku, takim samym jak wielu innych.

Wzruszył mnie ten namacalny dowód mojej nowej godności; obraził tylko ton tej wypowiedzi. Niemniej dałem mu napiwek, którego się spodziewał. Po czym stracił wszelkie zainteresowanie moją osobą  - czy to żartobliwe, czy inne - i odszedł z powagą prowadząc przed sobą uczciwego Teda, który szedł pomrukując do siebie jak zgłodniały olbrzym ludożerca, oraz jego odrażającego, niemego, małego kamrata w żołnierskim płaszczu; ten drugi przez cały czas nie wydał ani jednego dźwięku.

Między wysokimi nadburciami statku, na szańcu, na który rzucała cień jego wyższa część rufowa oraz górujące nad nią budynki składów, było bardzo ciemno. Opadłem ciężko, jakby mi podcięło nogi, na moją skrzynkę stojącą w pobliżu tylnego luku. Poczułem się nagle bardzo zmęczony i bezsilny. Dozorca, którego zaledwie mogłem dojrzeć, oparł się o kabestan w ataku zduszonego, żałosnego kaszlu. Dyszał ciężko, powtarzając bardzo cicho: „O, Boże! O, Boże! — i chwytał tak długo powietrze, że wstałem, przestraszony i niezdecydowany, co robić. — Rok już będzie na Boże Narodzenie, jak chwycił mnie ten kaszel. Ale to nic.”

Wyglądał, jakby miał przynajmniej ze sto lat. Nie przyjrzałem mu się nigdy dokładnie, gdyż zanim rano zjawiłem się na pokładzie, już zeszedł na ląd i znikł mi z oczu; ale pozostawił po sobie wrażenie najsłabszej istoty, jaka kiedykolwiek żyła na tym świecie. Głos miał tak cichy jak brzęk komara. Okrucieństwem byłoby żądać pomocy od tego cienia człowieka, zabrałem się więc sam do roboty i zacząłem ciągnąć moją skrzynkę czarnym jak smoła korytarzem pod tylnym pokładem, gdy tymczasem dozorca wzdychał i stękał obok mnie, jakby mój wysiłek przewyższał jego siły. Aż wreszcie, gdy dość głośno huknąłem w gródź, ostrzegł mnie swym słabym, zadyszanym i sapiącym głosem, abym był bardziej uważny.

„O co chodzi?"  - spytałem dość szorstko, niezadowolony, że takie nędzne, niedołężne widmo ośmiela się mnie strofować.

„To nic, to nic, panie! - tłumaczył z takim pośpiechem, że się znów zadyszał, a mnie zrobiło się go żal. - Tylko że kapitan i jego żona nocują na statku. A to dama, której nie wolno przeszkadzać. Wrócili o pół do dziewiątej i pozwolono nam świecić w kabinie do dziesiątej."

Uderzyła mnie ta ważna wiadomość. Nie byłem jeszcze nigdy na statku, którego kapitan miałby ze sobą żonę. Słyszałem od kolegów, że na statku żona kapitana może zrobić dużo złego, jeżeli jej się przypadkiem ktoś nie podoba; szczególnie nowo poślubiona żona, jeśli jest młoda i ładna. Natomiast starym i doświadczonym żonom wydaje się, że znają się na sprawach statku lepiej niż sam kapitan i swym sokolim wzrokiem dojrzą wszystko, co się na nim dzieje. Jest to jakby nadetatowy oficer, z gatunku najbardziej przykrych i twardych, który co wieczór zdaje swój raport. Na statku nawet najlepsza żona jest zawadą. Wedle powszechnej opinii trudniej zadowolić kapitana, który ma na statku żonę; czy dlatego, że chciałby się pochwalić swą władzą przed podziwiającą go kobietą, czy dlatego, że kochając lęka się o jej bezpieczeństwo, czy też po prostu dlatego, że irytuje go jej obecność  — tego nikt z ludzi, z którymi rozmawiałem na ten temat, nie umiał powiedzieć na pewno.

Pozbierawszy swoje rzeczy zapaliłem zapałkę i rzuciłem olśnione spojrzenie na swoją kajutę, po czym złożyłem na koi zwiniętą pościel, nie zadając sobie trudu, aby ją rozpakować. Nie byłem już teraz ani śpiący, ani zmęczony. Myśl, że rozstałem się ze stałym lądem na wiele, wiele najbliższych miesięcy, napełniała mnie ogromnym spokojem i zadowoleniem. Marynarze rozumieją, co przez to chcę wyrazić.

Marlow potakująco skinął głową:

- Jest to uczucie właściwe wyłącznie temu zawodom - brzmiał jego komentarz. - Uczucie zupełnie obce innym zajęciom czy rzemiosłom. Jedynie zawód, który pociąga przede wszystkim wizją nieustannych przygód, obdarza takim głębokim uczuciem tych, którzy mu się poświęcają. Przyznaję, że trudno je określić.

- Nazwałbym je spokojem morza - powiedział Karol Powell poważnym głosem, ale patrząc na nas tak, jakby się spodziewał, że go wyśmiejemy, i jakby był gotów śmiać się razem z nami, aby ratować swoją reputację człowieka rozsądnego. Żaden z nas jednak nie śmiał się z Karola Powella, który uczynił nas świad karni swego startu życiowego. Miał szczęście do słuchaczy.

— Doskonałe określenie — rzekł Marlow patrząc na niego z uznaniem. — Marynarz znajduje w wypełnianiu obowiązków swojego zawodu głębokie poczucie pewności. Życie na morzu, które stawia człowiekowi tyle wymagań, ma tę wyższość nad życiem na lądzie, że żądania jego są proste i nie można się od nich uchylić.

—  Święte słowa — zgodził się Powell. — Nie można się od tych żądań uchylić!

Było rzeczą raczej niespodziewaną, że mój dawny przyjaciel i nasz nowy znajomy tak się doskonale rozumieli, stanowili oni bowiem zupełne przeciwieństwo. U jednego indywidualność przejawiała się w długości, u drugiego zaś w szerokości, co już stanowi dostateczną podstawę do nie dających się pogodzić różnic. Marlow wysmukły, o niedbałej postawie, skomponowany w różnych odcieniach brunatnej barwy, pozbawiony najmniejszego nawet śladu blichtru, miał skupione, a zarazem mgliste spojrzenie; cechowała go pewna obojętność w obcowaniu z ludźmi i skryta drażliwość idąca w parze ze skłonnościami do schorzeń wątroby. Tamten znów był przysadzisty, szeroki w ramionach, o grubych kończynach; ciało jego zdawało się posiadać obfitość zdrowych organów doskonale funkcjonujących, co nadawało żywość kolorytu tej postaci o lekko falistych, czarnych jak węgiel włosach i połyskujących okrągłych oczach, osadzonych w otwartej, męskiej twarzy. Między ludźmi o tak różnych organizacjach fizycznych nie można się było spodziewać najmniejszego podobieństwa w usposobieniach. Zauważyłem jednak, że u ludzi świeckich spędzających swe życie na statkach, tak samo jak wśród świętych mężów zgromadzonych w klasztorze, rozwijają się cechy stanowiące o ich głębokim podobieństwie. Zapewne dlatego, że służba na morzu, podobnie jak służba w świątyni, odrywa od marności i błędów tego świata, który nie rządzi się surowymi regułami. Ludzie żyjący na morzu rozumieją się wzajemnie w swych poglądach na sprawy ziemskie, prostota bowiem jest dobrym doradcą, a samotność  — niezłym wychowawcą. Wspólne im jest nastawienie umysłu będące połączeniem naiwności i sceptycyzmu, z którym łączy się nieoczekiwana przenikliwość dotycząca przyczyny zdarzeń, niczym u obojętnych widzów w czasie rozgrywek sportowych. Powell wziął mnie na bok, aby powiedzieć:

— Podoba mi się to, co on mówi.

— Doskonale się rozumiecie — zauważyłem.

— Znam takie typy — rzekł Powell podchodząc do okna, aby spojrzeć na swój kuter, który unosiła jeszcze fala przypływu. — To jest ten typ, który lubi obracać jakąś myśl dla samej przyjemności jej roztrząsania.

— Utrzymuje go to w dobrej formie — rzekłem.

- Utrzymuje go na poziomie - przyznał.

- Czy może wolałby pan takiego, który pozwala swym myślom leżeć spokojnie?

- Nie, tego nie lubię  - odparł nasz nowy znajomy. Najwyraźniej łatwo było z nim dojść do porozumienia. - Marlow bardzo mi się podoba - ciągnął dalej - choć niełatwo go rozgryźć. Pewnie potrafi niejedno. Czym się zajmuje?

Poinformowałem go, że nasz przyjaciel Marlow przed paroma laty zdecydował się  - bez wielkiego przekonania - porzucić morze.

- Wyobraził sobie, że ma go dosyć  - dodał w formie komentarza Powell.

- Tak, „wyobraził sobie" jest w tym wypadku właściwym słowem - zauważyłem przypomniawszy sobie że jego pobyt wśród nas, choć trwał tak długo, miał charakter niejako tymczasowy. Rok za rokiem spędzał na lądzie niby odpoczywający na gałęzi ptak, tak pełen sił, tak gotów poderwać się nagle i wrócić do swego żywiołu, że niepodobna zrozumieć, dlaczego siedzi jeszcze bez ruchu, choć czas upływa. Morze to właściwy żywioł marynarza, Marlow przewlekający swój pobyt na lądzie był więc dla mnie kimś, kto wzbudza niezwykłe współczucie, jak ptak, który w głębi serca stracił wiarę w piękną sztukę latania.

ROZDZIAŁ DRUGI

PAŃSTWO FYNE I ICH MŁODA PRZYJACIÓŁKA

Staliśmy wtedy wszyscy w pokoju. Do okna, gdzie usunęliśmy się z Powellem, zbliżył się ciemny, opanowany w ruchach Marlow.

— Jak się nazywał ten szczęśliwy los pana? — zapytał.

Powell patrzył przez chwilę na niego:

— Aa! „Ferndale”. Z Liverpoolu. Statek towarowopasażerski.

—  „Ferndale”  — powtórzył Marlow w zamyśleniu — „Ferndale”.

— Zna go pan?

— Nasz przyjaciel — rzekłem — wie coś niecoś o każdym statku. Zdaje się, że włócząc się po morzach, wszędzie wtykał swój ciekawy nos.

Marlow uśmiechnął się:

- Widziałem „Ferndale" co najmniej raz w życiu.

- Najpiękniejszy statek, jaki kiedykolwiek został spuszczony na wodę  - oznajmił z przekonaniem Powell. - Z całą pewnością.

- Statek robił wrażenie solidnego i wygodnego - potwierdził Marlow. - Nadzwyczaj wygodnego, choć niezbyt szybkiego.

- Dla każdego rozsądnego człowieka był on dość szybki, przynajmniej póki ja byłem na nim - warkknął Powell, odwrócony do nas plecami. 

— O każdym statku można powiedzieć, że jest dość szybki dla rozsądnego człowieka — Marlow uogólnił pojednawczym tonem. — Marynarz to nie turysta.

— Nie — mruknął Powell.

— Czas nie ma dla niego znaczenia — podsunął Marlow.

— I ja też nie przywiązuję do tego wagi — rzekł Powell. — Niemniej jednak szybkością statku chlubimy się jak pióropuszem.

— To prawda. Ale ta ozdoba przynosi korzyść tylko właścicielowi statku. Ale, ale, jakże on się nazywał?

— Właściciel „Ferndale”? Anthony. Kapitan Anthony.

— Tak, właśnie tak. W porządku — przytaknął w zamyśleniu Marlow. Nasz nowy znajomy spojrzał nań przez ramię.

— Jak pan to rozumie? A czy nie byłoby w porządku, gdyby kapitan nazywał się Brown?

- Marlow pewnie go znał  - objaśniłem. - Bo jak się okazuje, Marlow umie także coś powiedzieć o każdej duszy, jaka kiedykolwiek wędrowała po morzu w ciele marynarza.

Powell chyba przedziwnie łatwo ulegał sugestii słów, gdyż wyglądając znów przez okno mruknął:

- To była zacna dusza.

Odnosiło się to najwyraźniej do kapitana „Ferndale". Marlow zaprotestował zwracając się do mnie:

- Nie znałem go. Doprawdy, nie znałem go wcale. To była zacna dusza. Nic w tym tak bardzo nadzwyczajnego, prawda? Ale nawet tego o nim nie wiedziałem. Wszystko, co o nim wiem, streszcza się w wydarzeniu, które można by zatytułować: Fyne!

Na to Powell, który najwyraźniej potrafił być również wojowniczy, odwrócił się od okna.

- Cóż pan, u licha, przez to rozumie? - zapytał. -

Wydarzenie, którego tytuł: Fyne... — powtórzył rozdzielając z naciskiem słowa. Ale Marlow nie dał się zbić z tropu:

— Mówiąc o wydarzeniu nie miałem na myśli żadnego nieszczęśliwego wypadku. Bynajmniej. Fyne był poczciwym człowieczyną, pracował jako urzędnik. Przez „wydarzenie” rozumiem coś, co jest spowodowane przez ślepy traf i nie z czyjegokolwiek rozumnego zamierzenia. W ten sposób zazwyczaj szwagier zjawia się w życiu człowieka.

Marlow powiedział to tonem usprawiedliwienia, a wobec tego, że nasz nowy znajomy znów odwrócił się do okna, uważałem za swój obowiązek odpowiedzieć:

— Jesteś wytłumaczony. W większości małżeństw rozumne zamierzenie małą odgrywa rolę, ale małżeństwa przez to nie stają się gorsze. Rozum prowadzi czasem równie daleko na bezdroża jak namiętność. Wiem, że nie jesteś cynikiem.

Marlow uśmiechnął się do przeszłości swym dobrym uśmiechem, jak gdyby nie czuł niechęci do tych, których ongiś znał.

- Małżeństwo małego pana Fyne było bardzo udane. Zawarte zostało bez najmniejszego wyrachowania. Trzeba wiedzieć, że Fyne był zapalonym piechurem. Spędzał swe urlopy wędrując po całym ojczystym kraju. Gusta jego były skromne. Wypełniał program swych wakacji z bezgraniczną wiarą i wytrwałością W odpowiedniej porze roku można było spotkać małego pana Fyne, barczystego i poważnego, dźwigającego zniszczony plecak i dążącego przez pola do jakiejś dzwonnicy przy kościele. Nienawidził dróg. Napisał nawet kiedyś małą książeczkę zatytułowaną  Przewodnik włóczęgi i uważany był za autorytet w sprawach ścieżek Anglii. No i pewnego roku podczas swej ulubionej wędrówki po bezdrożach zaszedł od tyłu do ładnej wioski w hrabstwie Surrey i spotkał tam pannę Anthony. Jak widzicie był to czysty przypadek. Porozumienie miedzy nimi nastąpiło prawdopodobnie przy jakimś przełazie u płota. Mały pan Fyne miał bardzo wzniosłe poglądy na przeznaczenie kobiet na tym świecie, na naturę ziemskiej miłości, na obowiązki doczesnego żywota i na tym podobne sprawy. Zapewne wyjawił je swej przyszłej małżonce. Panna Anthony miała także jasno sprecyzowane poglądy na życie, różne od jego poglądów. Nie znam historii ich zalotów, wyobrażam sobie tylko, że kryli się z nimi gdzieś w zaroślach, pod żywopłotami, i na pewno odbywały się one ze wzniosłą powagą...

— Dlaczego by mieli się kryć? — zapytałem.

— Ze względu na ojca panny. Był to człowiek brutalny, a przy tym sentymentalny, który miał swoiste poglądy na prawa ojcowskie. Był postrachem otoczenia, ale mimo to duma z pochodzenia żony stanowiła jedyny przejaw wyobraźni twórczej małego pana Fyne. Pobudzało to też jego pomysłowość. Przyznacie, że niełatwą jest rzeczą wtrącić do ogólnej rozmowy nazwisko panieńskie żony. Ale mój prostaczek-Fyne posługiwał się w tym celu kapitanem Anthony, inaczej nie byłbym nigdy o nim słyszał. „Brat mojej żony, marynarz"  - tak to brzmiało. Wyjeżdżał z tym „bratem-marynarzem" przy każdej okazji: sprawy Indii i kolonii, kwestie handlowe, rozmowy o podróżach, urlopach spędzonych nad morzem i tym podobne. Pamiętam raz „brat mojej żony, kapitan Anthony" był zacytowany w całkiem niejasnym związku z zachodem słońca. A mały pan Fyne nie omieszkał nigdy dodać: „Syn Carleona Anthony, wie pan, tego poety." Zniżał głos wymawiając te słowa, robiło to wrażenie na ludziach albo też udawali, że robi to na nich wrażenie.

Zmarły poeta Carleon Anthony opiewał ongiś w nadzwyczaj udanej formie wierszowanej przyjemności ży cia rodzinnego i towarzyskiego w naszych czasach, wziął sobie bowiem za temat, mówiąc jego własnymi słowami: „sławienie wyników postępu trwającego od sześciu tysięcy lat, a dążącego do wysublimowania myśli, obyczajów i uczuć”. Nie wiem, dlaczego postawił termin sześciu tysięcy lat. Poematy jego czytało się jak sentymentalne powieści napisane wierszem o istotnie wysokich wartościach. Człowiek miał uczucie, jak gdyby urocza dama zabrała go na wsi na rozkoszną przejażdżkę wózkiem zaprzężonym w kucyki. Lecz w domowym pożyciu tenże sam Carleon Anthony zdradzał ślady pierwotnego temperamentu jaskiniowca. Był to ciężko zbudowany, nieugięty człowiek o przystojnej twarzy, arbitralny i wymagający wobec podwładnych, a zdumiewająco słodki w stosunku do obcych, którzy go podziwiali. Ten kontrast w postępowaniu musiał szczególnie drażnić jego cierpliwą rodzinę. Po śmierci drugiej żony syn, którego tylko dla kaprysu upierał się kształcić w domu, uciekł w nader konwencjonalny sposób i jak gdyby mu zbrzydły powaby cywilizacji, mówiąc w przenośni, rzucił się w morze. Córka (starsza z nich dwojga) czy to z litości, czy dlatego że kobiety z natury są bardziej wytrzymałe, pozostała jeszcze parę lat w niewoli poety, aż wreszcie skorzystała także ze sposobności, by się uwolnić, i rzuciła się w ramiona, muskularne ramiona zamiłowanego piechura, pana Fyne. Był to albo bardzo szczęśliwy traf, albo dowód wielkiego sprytu. Urzędnik jest, jak sądzę, ostatnim wśród ludzkich stworzeń, które by zachowało te cechy jaskiniowca, od jakich starała się uciec. Po ślubie ojciec nie chciał się z nią już nigdy widzieć. Trudno zrozumieć taki nieprzejednany egoizm, chyba że będziemy go traktować jako perwersyjną odmianę subtelności. Podawano też w wątpliwość, czy Carleon Anthony na długo jeszcze przed śmiercią był zupełnie zdrów na umyśle. 

Większość powyższych szczegółów wydobyłem od Marlowa, gdyż sam znałem tylko wiersze Carleona Anthony — nie porywające, ale jednak urocze. Marlow zapewniał mnie, że małżeństwo państwa Fyne było najzupełniej udane i nawet szczęśliwe w sposób poważny, daleki od płochej wesołości; pobłogosławione zostało trojgiem zdrowych, pełnych energii i zaradnych dzieci, samymi dziewczynkami. Wszystkie trzy miały też zamiłowanie do pieszych wędrówek. Nawet najmłodsza, gdyby jej nie wstrzymywano, wędrowałaby milami. Pani Fyne miała rumianą cerę osoby, która przebywa dużo na świeżym powietrzu, nosiła podobne do męskich koszul bluzki z krochmalonym przodem, stojącym kołnierzykiem i długim krawatem. Marlow poznał się z nimi pewnego lata na wsi, gdzie zwykle wynajmowali domek na wakacje...

W tym miejscu Powell przerwał nam, zapowiadając, że musi nas opuścić. Rozpoczął się przypływ, oznajmił odchodząc pośpiesznie od okna. Chciał być na pokładzie swego kutra, zanim zacznie się kołysać, i naturalnie przenocuje na nim. Zawsze nocował na kutrze podczas wycieczek morskich. Odszedł szybko, bez ceremonii i pozostawił wrażenie, jakbyśmy go znali od dawna. Prostota, z jaką opowiedział nam o swoim starcie życiowym, postawiła go z nami na przyjacielskiej stopie. Nie przypuszczałem, że go jeszcze kiedy zobaczę. Marlow wyraził nadzieję, że wkrótce się z nim spotka.

- Przez całe lato żegluje u ujścia rzeki. Z łatwością odnajdę go podczas jakiegoś weekendu - zauważył dzwoniąc na kelnerkę, by uregulować rachunek.

Zapytałem później Marlowa, dlaczego chciał podtrzymać tę przypadkową znajomość. Wyznał mi, usprawiedliwiając się jakby, że przyczyny należy szukać w najpospolitszej ciekawości. Pochlebiam sobie, że ro zumiem wszelkie odmiany ciekawości: ciekawość zwykłych zdarzeń, zwykłych przedmiotów, zwykłych ludzi. Jest to najbardziej godna szacunku cecha ludzkiego umysłu — nie mogę w istocie zrozumieć, jaka jest korzyść z umysłu pozbawionego ciekawości. Przypomina on wiecznie zamknięty pokój. Ale w tym wypadku Powell pozwolił nam już wejrzeć w samą głąb osobowości, takiej, jaką była: osobowości, która miała zdolność dostrzegania i wyczucie kaprysów losu, lecz zasadniczo z natury była prosta.

Marlow zgodził się ze mną. Wytłumaczył mi jednak, że to nie Powell wyłącznie pobudzał jego ciekawość. Początków jej należałoby szukać znacznie dawniej, w jego znajomości z państwem Fyne, zawartej przypadkowo na wsi. To niespodziewane spotkanie z człowiekiem, który żeglował z kapitanem Anthony, rozbudziło ją na nowo. Rozbudziło ją w pewnym celu, a tym celem było zapoznanie mnie także z początkiem i charakterem tej znajomości. Wiadomości tych udzielał mi stopniowo, z przerwami, które nie są tu zaznaczone. Za pierwszym razem powiedziałem Marlowowi z pewnym zdziwieniem.

- O ile pamiętam, mówiłeś przecież, że nie znasz kapitana Anthony?

- Nie. Nie widziałem go nigdy. Od tej pory minęły lata, ale wydaje mi się, że słyszę jeszcze, jak uroczysty mały pan Fyne oznajmia swym głębokim głosem, że Wkrótce odwiedzi ich brat jego żony: „Pan wie, syn poety." Powrócił wówczas do Londynu po długiej podróży i miał przyjechać do swych krewnych na kilka tygodni, o ile tylko zajęcia mu pozwolą. „Bez wątpienia my dwaj znajdziemy wiele tematów do rozmowy w związku z naszym wspólnym zawodem"  - dodał z godnością mały pan Fyne, poważnym, przyciszonym tonem, jak gdyby marynarka handlowa była tajną organizacją.

Musisz wiedzieć, że z państwem Fyne utrzymywałem stosunki towarzyskie jedynie na wsi, w czasie ich wakacji. Ów rok był już trzecim rokiem naszej znajomości. O ich życiu w mieście wiedziałem tylko tyle, ile można wywnioskować przez analogię. Późnym popołudniem grywałem z Fyne'em w szachy, a czasem przychodziłem do ich domku tak wcześnie, że zasiadałem z całą rodziną do podwieczorku przy dużym okrągłym stole. Siedzieli wokół niego wszyscy, opaleni, nie uśmiechając się i mówiąc bardzo niewiele. Nawet dzieci były milczące i jakby pogardliwe względem siebie i rodziców. Fyne mruknął czasem głębokim, piersiowym głosem jakąś nic nie znaczącą uwagę. Pani Fyne uśmiechała się odruchowo (miała wspaniałe zęby) nalewając herbatę i rozdając chleb z masłem. Coś, co nie było ani chłodem, ani obojętnością, lecz jakimś szczególnym opanowaniem, nadawało jej wygląd godnej zaufania, bardzo zdolnej, wzorowej guwernantki; jak gdyby Fyne był wdowcem, a dzieci nie jej własne, ale powierzone jej spokojnej, energicznej i obcej wzruszeniom opiece. Można się było spodziewać, że zwróci się do męża per „panie". Gdy mówiła do niego „John", budziło to zdziwienie jak niewłaściwa poufałość. Atmosfera wakacji była - jeśli można tak się wyrazić  - radośnie nudna. Cała gromadka miała zdrowy wygląd, dobrą cerę, bystre oczy, lecz nikt się tu szczerze nie uśmiechał, chyba któraś z ich młodych przyjaciółek.

Łamałem sobie głowę nad problemem tych zaprzyjaźnionych dziewcząt. Nie umiem sobie wytłumaczyć, gdzie państwo Fyne wynajdywali te śliczne stworzenia i nakłaniali je do pobytu z nimi. W pierwszej chwili Wpadłem na dziki pomysł, że sprowadzano je, by zabawiały Fyne'a. Wkrótce jednak przekonałem się, że zaledwie je rozróżniał, choć obecność ich spotykała się z jego uroczystą aprobatą. W rzeczywistości dziewczęta te przyjeżdżały dla pani Fyne i odnosiły się do niej z pełnym podziwu szacunkiem. Widocznie odpowiadała pewnym potrzebom ich natury. Siadywały u jej stóp. Zachowywały się jak uczniowie wobec mistrza. Było to bardzo ciekawe. Na Fyne'a zaledwie zwracały uwagę, a mnie dano do zrozumienia, że właściwie nie istnieję.

Po podwieczorku zasiadaliśmy do szachów i wtenczas niezmienna powaga Fyne'a zabarwiała się z lekka jakimś przytłumionym blaskiem wewnętrznym przypominającym ukryte zadowolenie. Na boską lekkomyślność uśmiechu zdobywał się jedynie przy szachach. Niektóre sytuacje w tej grze rozśmieszały go, a nic innego na świecie nie zdołałoby tego uczynić...

— On z tobą wygrywał  — stwierdziłem z przekonaniem.

— Tak, on zazwyczaj wygrywał  — przyznał skwapliwie Marlow.

I tak po podwieczorku rozgrywali z Fyne'em dwie partie szachów. Na dworze dzieci psociły z powagą i bez wesołości, jak przystało na dzieci państwa Fyne; sama zaś pani zwykła udawać się w głąb ogrodu ze swą młodą znajomą, która spędzała u nich ten tydzień. Natychmiast po herbacie pani Fyne odchodziła objąwszy ją wpół. Marlow opowiadał, że w ogóle rozmawiał tylko z jedną z owych przyjaciółek. Zdarzyło się to niespodziewanie, gdy już od dawna stracił nadzieję, że mu się uda zbliżyć kiedykolwiek do tych małomównych dziewcząt.

Pewnego dnia zobaczył kobietę idącą samym brzegiem wysokiego kamieniołomu, wznoszącego się przynajmniej sto stóp ponad drogą okrążającą wzgórze, w którym został wyrąbany. Marlow szedł właśnie tam tędy, zawołał więc na nią ostrzegawczo. Groziło jej istotnie wielkie niebezpieczeństwo. Na dźwięk jego głosu odskoczyła w tył i znikła mu z oczu wśród młodych sosen rosnących na samym skraju przepaści.

— Usiadłem na darniowym wale — ciągnął dalej Marlow. — Zdenerwowała mnie. Kraj jej spódnicy zdawał się powiewać nad tym okropnym prostopadłym urwiskiem, tak blisko znajdowała się jego brzegu. Jak można zachowywać się tak głupio! Czyste szaleństwo — i to z niezrozumiałego powodu! Rozmyślałem nad lekkomyślnością tak częstą wśród dziewcząt i przypominałem sobie różne tego przykłady, gdy dziewczyna ukazała się na stromym zakręcie drogi. Miała laskę pani Fyne, a za nią szedł ich pies. Tak mnie zdumiała jej śmiertelnie blada twarz, że zapomniałem zdjąć kapelusz; siedziałem tylko i patrzyłem na nią. Pies, żywe i miłe stworzenie, które dla jakichś niezbadanych powodów obdarzało przyjaźnią moją niegodną osobę, wskoczył ostentacyjnie na wał i wsunął  łeb pod moje ramię.

Młoda przyjaciółka państwa Fyne (gdyż była to jedna z nich) poszła kawałek dalej, jakby mnie nie widziała, po czym zatrzymawszy się zawołała parokrotnie na psa; ale on bardziej jeszcze się do mnie przytulił, a gdy usiłowałem go odepchnąć, stawił tak silny opór, że chyba tylko kopnięciem można by go poruszyć z miejsca. Dziewczyna spojrzała przez ramię i na jej pobladłej twarzy ściągnęły się  łuki brwi. Nachmurzyła się nieomal groźnie; lecz nagle wyraz jej twarzy się zmienił. Robiła teraz wrażenie nieszczęśliwej. „Pójdź tu!"  - zawołała raz jeszcze gniewnym i żałosnym tonem. Zdjąłem wreszcie kapelusz, ale pies wywiesił język z tym wesoło głupkowatym wyrazem, jaki niektóre psy umieją przybrać, gdy to odpowiada ich zamysłom, i udawał, że jest głuchy. 

Z rozpaczą w głosie zawołała z daleka:

„Niech go pan w takim razie zabierze do domu. Nie mogę czekać na niego.”

„Nie chcę brać odpowiedzialności za tego psa — zaprotestowałem schodząc z wału i zbliżając się do niej. Wyglądała na bardzo urażoną, widocznie z powodu psa, który ją porzucił. — Ale jeżeli pani pozwoli mi sobie towarzyszyć, to pies pójdzie za nami na pewno”  — zaproponowałem.

Nie odpowiedziawszy mi ruszyła naprzód. Pies nagle puścił się całym pędem w dół drogi oddalając się od nas w małej chmurce kurzu; znikł błyskawicznie, a po chwili zastaliśmy go leżącego na trawie. Z błyszczącymi oczami ziajał w cieniu żywopłotu, lecz udawał, że nas nie widzi. Nie zamieniliśmy dotąd ani jednego słowa. Dziewczyna idąc obok mnie rzuciła mu gniewne spojrzenie.

„Sam chciał pójść ze mną”  — powiedziała z goryczą.

„A potem porzucił panią! - rzekłem współczująco. - Robi to wrażenie bardzo nierycerskiego postępowania, a tymczasem to tylko brak taktu z jego strony. Myślę, że chciał w ten sposób zaprotestować przeciwko pani lekkomyślnemu zachowaniu. Co panią skłoniło, aby się tak zbliżyć do samego brzegu kamieniołomu? Ziemia mogła się osunąć. Czy zauważyła pani na dole strzaskaną sosnę? Właśnie wczorajszego ranka runęła po całonocnym deszczu."

„Nie wiem, dlaczego bym nie miała być lekkomyślna, jeśli mi się tak podoba."

Zirytowało mnie, że tak ostro broni swojej głupoty, i powiedziałem jej, że sam też tego nie wiem, tonem, który nieomal dawał do zrozumienia, że o ile o mnie chodzi, może sobie kark skręcić. W istocie wcale tak nie myślałem, ale nie lubię  źle wychowanych panien.

Zostałem jej przedstawiony dopiero poprzedniego dnia — przy okrągłym stole — i zaledwie raczyła zwrócić na mnie uwagę. Nie dosłyszałem jej nazwiska, ale zauważyłem piękne łuki brwi, które, jak powiadają fizjonomiści, mają być oznaką odwagi.

Przyglądałem się jej spokojnie. Włosy miała prawie czarne, oczy niebieskie, w głębokim cieniu długich, ciemnych rzęs. Zarumieniła się teraz z lekka. Patrzyła prosto przed siebie, kącik ust z mojej strony był nieco opuszczony, zarys brody delikatny, trochę za ostry. Mówiłem dalej, że wzgląd na innych powinien był ją wstrzymać od igrania z niebezpieczeństwem; jeżeli nie z innych powodów, to przynajmniej ze względu na strapienie biednych państwa Fyne w razie jakiegoś wypadku — nalegałem żartobliwie. Powiedziałem jej, że nie zdaje sobie sprawy, jakie ludzie mają sentymentalne dusze. Gdyby dała powód do śledztwa, zawyrokowano by, że było to samobójstwo z powodu nieszczęśliwej miłości. Nikt nie byłby w stanie zrozumieć, że zadała sobie trud przelezienia przez dwie bariery, aby zabawić się w nieostrożność. W rzeczywistości, gdy tak plotłem, i mnie samego uderzył ten fakt.

Odparła mi na to, że gdy się już nie żyje, człowieka nie obchodzi, co o nim pomyślą jacyś szkaradni ludzie. Było to powiedziane z niesłychaną pogardą, ale jakieś przytłumione drgnienie głosu sprawiało, że na nią znowu spojrzałem. Zauważyłem, że jej gęste rzęsy zwilgotniały. To zdumiewające odkrycie zmusiło mnie do milczenia, jak możesz się  łatwo domyślić. Wyglądała na bardzo nieszczęśliwą. I - nie wiem, jak to wyrazić  - ale - powiedzmy, że było jej z tym bardzo do twarzy. Chmurna brew, bolesny wyraz ust, zamglone, nieruchome spojrzenie! Ofiara losu. Ten charakterystyczny wygląd uczynił ją pociągającą. Indywidualne piętno - rozumiesz. 

Pies pobiegł naprzód, a teraz stojąc w bacznej postawie przy furtce ogrodu państwa Fyne spoglądał na nas i kiwał bardzo powoli swym krótkim ogonem, co nadawało mu wyraz skupionej uwagi. Młoda znajoma państwa Fyne przebiegła jak strzała przez wyżej wzmiankowaną furtkę i wpadła do domu, pozostawiając mnie na drodze — pogrążonego w zdumieniu.

W parę godzin później powróciłem do domu państwa Fyne na zwykłą partię szachów. Nie widziałem wtedy ani dziewczyny, ani pani Fyne. Rozegraliśmy nasze dwie partie; na odchodnym oznajmiłem Fyne'owi, że zostałem wezwany do miasta dla interesów i że moja nieobecność może potrwać pewien czas. Żałował bardzo. Następnego dnia oczekiwali wprawdzie szwagra, ale Fyne nie wiedział, czy jest on szachistą. Kapitan Anthony („pan wie, syn poety”) lubił samotność, był nieśmiały wobec obcych, nieprzywykły do towarzystwa i bardzo rozmiłowany w swoim zawodzie, jak tłumaczył mi pan Fyne. Od czasu gdy się pobrali, do chwili obecnej zaledwie raz dał się namówić na spędzenie z nimi paru dni. Lata chłopięce miał raczej smutne i to go uczyniło małomównym, ale bez wątpienia - zakończył Fyne, jak gdyby w obliczu jakiejś straszliwej tajemnicy - wy, dwaj marynarze, mielibyście sobie wiele do powiedzenia.

Nie dało się to nigdy stwierdzić. Z tygodnia na tydzień byłem przetrzymywany w mieście i nie warto już było właściwie wracać na wieś, ale wobec tego, że zatrzymałem pokoje na farmie, postanowiłem pojechać tam jeszcze na parę dni.

Było już późno i zapadł gęsty mrok, gdy wysiadłem na naszej małej, wiejskiej stacyjce. Wzrok mój padł na szerokie plecy i muskularne nogi w sportowych pończochach - nie można było mieć wątpliwości, że należą one do małego pana Fyne. Przeszedł pośpiesznie wzdłuż wagonów na sam tył pociągu, który w tej samej chwili ruszył, pozostawiając go na końcu prymitywnego peronu. Gdy powrócił do miejsca, gdzie czekałem, zauważyłem, że był bardzo zmieszany, tak zmieszany, że zapomniał o zwykłym powitaniu. Zawołał tylko: „Och!”, poznając mnie i przystanął, niezdecydowany. Gdy go zapytałem, czy spodziewał się czyjegoś przyjazdu tym pociągiem, mogło się zdawać, że sam tego nie wie. Jąkał coś bez związku. Spojrzałem na niego uważnie. Pozornie był zupełnie trzeźwy; przy tym absurdem było podejrzewać Fyne'a o wykroczenie czy to w sprawach ważnych, czy błahych, wielkich czy małych. Zresztą był człowiekiem zbyt poważnym i opanowanym, aby nagle oszaleć. Ale skoro milczał dalej, jakby zapomniał języka w gębie, postanowiłem nie badać jego tajemnicy. Ku mojemu zdziwieniu wyszedł ze mną ze stacji i nie pożegnał się, choć nie zaproponowałem mu swojego towarzystwa. Jednak nie zniechęcałem go do rozmowy. Powiedział mi, że się mnie nie spodziewał i przestał mnie oczekiwać. Pogoda była ciągle piękna - i tak dalej. Dowiedziałem się również, że syn poety z jakiegoś powodu skrócił swój pobyt i poprzedniego dnia wrócił na statek.

Wiadomość ta mało mnie wzruszyła. Umiarkowanie tylko wierząc w dziedziczność wiedziałem dobrze, iż życie na morzu modeluje zewnętrznie człowieka, a na duszy jego wyciska piętno pewnej prozaicznej zdolności przystosowania się  - gdyż marynarz nie jest poszukiwaczem przygód. Nie wyraziłem żalu, że nie spotkałem się z kapitanem Anthony, i szliśmy dalej milcząc, aż wreszcie, gdy byliśmy już blisko jego willi, Fyne nagle i niespodziewanie przerwał milczenie oznajmiając szybko, że pójdzie ze mną nieco dalej:

„Odprowadzę pana do drzwi"  - mruknął przez zęby i pośpieszył ku furtce, gdzie krążył cień pani Fyne, najoczywiściej oczekującej na niego. Była sama, dzieci musiały już leżeć w łóżkach, a w pobliżu jej niewyraźnej, na wpół widocznej w mroku ogródka postaci, co do której nie można się było pomylić, nie dojrzałem cienia jej nieodłącznej młodej przyjaciółki.

Usłyszałem, jak Fyne zawołał: „nic”, a potem zabrzmiał opanowany i pełen godności głos pani Fyne, która powiedziała z gryzącym spokojem: „Mówiłam, że tak będzie.” Przechodziłem wtedy koło nich uchyliwszy kapelusza. Zaraz potem Fyne mnie dogonił, po czym zwolnił dostosowując się do mojego powolnego kroku, co musiało być niesłychanie przykre przy jego wysokich kwalifikacjach piechura. Pewien jestem, że cała jego muskularna postać musiała odczuwać okropną fizyczną nudę, ale nie usiłowałem jej rozproszyć rozmową. Zachował złowieszcze i posępne milczenie. Mnie też ogarnęła nuda, gdy nagle dostrzegłem grożącą mi jeszcze gorszą nudę: Tak! Dlatego był tak milczący, że chciał mi coś powiedzieć.

Wystraszyłem się na dobre. Lecz człowiek, stworzenie nierozsądne, taką ma naturę, że ciekawość, najpodlejsza ciekawość, przezwycięża wszelką trwogę, odrazę, rozpacz nawet. Na moje lakoniczne zaproszenie, aby wszedł napić się czegoś, rzekł akcentując uroczyście i dobitnie, jak gdyby odpowiadał w kościele: „Dziękuję, tak." Twarz jego widziana w świetle lampy niczym nie zdradzała, jakiego rodzaju będą grożące mi zwierzenia, zresztą z natury rzeczy nie było to możliwe, gdyż twarz jego miała zawsze wyraz najgłębszej powagi, absolutnej i niezmiennej. Pewien jestem, że gdyby miał mi opowiedzieć coś niesłychanie komicznego - wyraz jego twarzy pozostałby taki sam.

Popatrzył na mnie bacznie i wypowiedział parę ważkich uwag o pragnieniu pani Fyne, by wspierać przyjaźnią i radą młode dziewczęta oraz przewodzić im na drodze życia. Misji tej podjęła się dobrowolnie. Pan Fyne pochwalał tę działalność  żony, jak w ogóle wszystkie jej poglądy i zasady.

Było to powiedziane z uroczystą miną, głębokim, dobitnym tonem. Pomimo to miałem nieodparte przekonanie, że był czymś specjalnie zirytowany. Żywiąc niegodziwą nadzieję, iż zabawię się kosztem cudzego nieszczęścia, spytałem bez ogródek, co się stało.

A stało się to, że zniknęła jedna z zaprzyjaźnionych dziewcząt. Zniknęła dokładnie o godzinie szóstej dzisiejszego ranka. Posługaczka, pracująca u nich, widziała, jak wówczas wychodziła na spacer. Fyne-piechur miał o spacerach bardzo szerokie pojęcie, ale dziewczyna nie wróciła ani na lunch, ani na podwieczorek, ani na obiad. Nie oddaliła się  ścieżką ani drogą, nie odjechała koleją. Nie miał ochoty rozpytywać się o nią, gdyż wywołałoby to plotki w całej wsi. Państwo Fyne spodziewali się jej powrotu każdej chwili, dopóki cienie nocy i senna cisza nie ogarnęły z wolna spokojnego, rozległego krajobrazu wsi, nad którym górował ich domek.

Opowiedziawszy mi to wszystko Fyne siedział bezradny, pogrążony w bezpłodnej udręce. Nie było mowy o tym, aby mógł położyć się do łóżka, tak samo jak nie mógł w danej chwili przedsięwziąć  żadnych kroków. Nie wiedział, co ma ze sobą począć.

Zapytałem go, czy to ta sama panna, którą widziałem na dzień czy dwa przed moim wyjazdem do miasta. Nie mógł absolutnie sobie tego przypomnieć. Czy miała ciemne włosy i niebieskie oczy - pytałem dalej. Absolutnie nie umiał powiedzieć, jakiego koloru miała oczy. Był raczej złym obserwatorem, z wyjątkiem właściwości ścieżek; pod tym względem uważano go za autorytet.

Pomyślałem ze zdumieniem i z pewnym podziwem, że młodociane adeptki pani Fyne nie miały więcej znaczenia w obliczu powagi jej męża niż przelotne cienie. Jednak po krótkim wahaniu Fyne ośmielił się stwierdzić, że — chyba tak — włosy jej miały jakiś ciemny odcień.

„W ogóle widywaliśmy się często, i teraz, i przedtem — objaśnił mnie uroczyście; po czym zerwał się jak wyrzucony sprężyną i porwał ze stołu swoją czapkę. — Może wróciła już do domu”  — zawołał swym basowym głosem. Wyszedłem za nim na drogę.

Była to jedna z owych nocy wilgotnych od rosy, jasnych i gwiaździstych, które przytłaczają nasz umysł i łamią naszą dumę olśniewającym dowodem straszliwego osamotnienia, beznadziejnej nędzy i znikomości naszej kuli ziemskiej, zagubionej w tym wspaniałym, pełnym blasku objawieniu bezdusznego wszechświata. Nienawidzę takiego nieba. Światło dzienne jest przyjazne dla człowieka trudzącego się w słońcu, które rozgrzewa jego serce, a pochmurne, ciche noce bliższe są ludzkiej małości. Omal nie zawróciłem do mojej oświetlonej bawialni; Fyne, ubrany w krótkie, sportowe spodnie, który na ciemnej ziemi, w obliczu gwiezdnych zastępów kłopotał się o ten przelotny cień, o tę dziewczynę, wydał mi się tak śmieszny, że nie chciałem mieć z nim nic wspólnego. Z drugiej zaś strony sama absurdalność sytuacji miała w sobie jakiś urok. Fyne ruszył naprzód swym najbardziej wyciągniętym krokiem typowego piechura, a ja o jedenastej w nocy pozwoliłem się zaciągnąć na tę ciężką wyprawę.

Daleko poza polami i drzewami, jak plama na wielkiej mrocznej przestrzeni, jedyne niezasłonięte i oświetlone okno w domku przypominało jasną latarnię morską, która świeci, by kierować zbłąkanego wędrowca. Wewnątrz, przy stole ze stojącą na nim lampą, ujrzeliśmy panią Fyne, która założywszy ręce siedziała z niewzruszonym spokojem. Wyglądała jak guwernantka, która położyła dzieci spać. W stosunku do mnie zachowywała taką właśnie obojętność guwernantki. W tym wypadku — również i do męża.

Fyne powiedział jej, że wiem już o wszystkim. Nie drgnął ani jeden muskuł jej rumianej, gładkiej, ładnej twarzy. Wyszkoliła się w tym. Była świadkiem, jak po kolei dwie żony subtelnego poety zostały zadręczone i wpędzone do grobu; przybrała więc ten chłodny i obojętny sposób bycia, aby się nim bronić przed wybuchami egoizmu swego utalentowanego ojca. Stało się to już teraz jej drugą naturą. Przypuszczam, że zawsze była taką, nawet w momencie, gdy ją Fyne wykradał. Sprawa ta nabrała w mej wyobraźni szczególnie dziwacznego posmaku, gdy przypomniała mi się w jej obecności. Ale opanowanie jej jakoś dobrze pasowało do niezmiennej powagi małego pana Fyne.

Żal mi go było. Jakże był skłopotany! I ta udręczona powaga! Jednocześnie bawiło mnie to. Nie brałem tragicznie owej historii ze „zniknięciem panny", jakoś nie mogłem się tym przejąć. Nic jednak nie powiedziałem; w ogóle nikt z nas nic nie mówił. Siedzieliśmy dokoła dużego, okrągłego stołu, jakbyśmy się zgromadzili na konferencję i patrzyliśmy na siebie, skonsternowani w jakiś niedorzeczny sposób. Byłbym w końcu po prostu wybuchnął  śmiechem, gdyby mnie nie był powstrzymał od tego nietaktu biedny Fyne, który zaczął mówić od rzeczy.

Opowiadał z poważnym zatroskaniem o tym, że trzeba z rana pójść na policję, wydrukować ogłoszenia, wynająć ludzi, którzy przeszukają stawy w obrębie wielu mil. Wszystko to robiło niesłychanie przykre wrażenie. Wspomniałem coś z cicha o porozumieniu się z rodziną panny. Wydawało mi się to zupełnie naturalne, ale Fyne z żoną wymienili tak znaczące spojrzenia, że miałem uczucie, iż zrobiłem nietaktowną uwagę.

Chciałem naprawdę pomóc biednemu Fyne'owi i zauważywszy, że męczy go to męskie cierpienie: niemożność natychmiastowego działania, bezczynne oczekiwanie — powiedziałem:

„Tego wszystkiego nie da się zrobić przed jutrem. Ale że dał mi pan poznać charakter swych domysłów, powiem, co można by zrobić natychmiast. Moglibyśmy pójść zbadać dno dawnego kamieniołomu, znajdujące się na równej wysokości z drogą o jaką mile stąd.”

Państwo Fyne otworzyli szeroko oczy, a ja opowiedziałem im wtedy o moim spotkaniu z dziewczyną. Może cię to zdziwi, ale zapewniam cię, że do tej chwili nie patrzyłem na to pod tym kątem widzenia. Było to jakby zdumiewające odkrycie: przeszłość rzucająca ponure światło na przyszłość. Fyne otworzył poważnie usta i równie poważnie je zamknął. I to wszystko. Pani Fyne rzekła: „W takim razie idźcie”  — z taką miną, jak gdyby jej opanowanie zostało nagle przekłute szpilką w jakimś niezbadanym miejscu.

A ja - wiesz, jaki bywam czasem głupi - zacząłem dopiero wtedy z przerażeniem zdawać sobie sprawę, że podsycając chorobliwe urojenia Fyne'a, naraziłem się na jeszcze jedną ciężką wyprawę. Jakże byłem zły, że się wygadałem! Wiesz, jak nie lubię chodzić, przynajmniej po stałym lądzie, po wiejskim gruncie - mogę bowiem, gdy zajdzie potrzeba, przespacerować całą mglistą noc po pokładzie, nic sobie z tego nie robiąc. Można też znaleźć zadowolenie we włóczędze po ulicach wielkiego miasta aż do momentu, gdy niebo zacznie blednąc ponad szczytami dachów. Zdarzało mi się to nieraz i sprawiało zupełnie specjalną przyjemność. Ale łażenie po uśpionej wsi, w ciemnościach, jest dla mnie męczącą zmorą. 

Pani Fyne spoglądała na mnie z najzupełniejszą obojętnością, gdy wychodziłem w ślad za jej mężem. To był kamień, nie kobieta.

Chłodna noc pachniała ziemią i wykopaną murawą, jak mogiła — skojarzenie szczególnie przykre dla marynarza, gdyż przywodzi mu ma myśl zamkniętą i ciasną przestrzeń, niemiłą nawet wtedy, gdy pożegnał się już z nadzieją, że będzie pochowany w morzu; jest to niemal ostatnia nadzieja, którą marynarz porzuca świadomie, gdy jak to się często zdarza, wpadnie przypadkiem w sidła, jakie zastawia ląd. Silny zapach grobu; naprzeciwko domu musiał być  świeżo wykopany rów przydrożny.

Gdy Fyne wydostał się poza ogród, nabrał szybkości niczym łódź  żaglowa w czasie regat. Cóż dla niego znaczyła mila — czy dwadzieścia? Może myślisz, że się zawahał przed taką wyprawą? Gdzież tam! Przypuszczam, że sprawiały to jego talenty piechura. Gnałem obok niego szydząc z samego siebie, nieskończenie oburzony na tę  „pannicę”. Czy żywą, czy umarłą, nazywałem ją zawsze w myślach „pannicą"...

Uśmiechnąłem się z tej zawziętości Marlowa, lecz on po krótkiej pauzie, dziwnie pochłonięty tymi wspomnieniami przeszłości, upierał się:

- Tak, tak. Nawet umarłą. A teraz się gorszysz. Bo widzisz, ty jesteś taki rycerski, męski typek. Ale ja mam w sobie zbyt wiele cech kobiecych, które sprawiają, że mój sąd o kobietach wolny jest od pełnych czaru niedomówień. A zresztą dlaczego miałbym się przejmować? Dla mnie kobieta niekoniecznie jest lalką lub aniołem. Jest ludzkim stworzeniem bardzo podobnym do mnie. Natknąłem się już na zbyt wiele dusz, które - jeśli można się tak wyrazić  - leżały martwe u stóp niebosiężnych szczytów, aby trup leżący może u pod" noża kamieniołomu zdolny był zmusić do milczenia moją szczerość.

Ściana kamieniołomu, przypominająca urwisko skalne, robiła przerażające wrażenie. Przyznaję, że obaj z Fyne'em zawahaliśmy się chwilę, zanim zeszedłszy z drogi zagłębiliśmy się w krzaki, rosnące na dużej przestrzeni u stóp wznoszącej się nad nimi wapiennej ściany. Na krzakach tych leżały ciężkie krople rosy. Pod nimi kryły się kałuże błota. Pełzając i przewracając się (macaliśmy rękami po ziemi), przemokliśmy i podrapaliśmy się, a dolne części naszych ubrań oblepione były błotem. Fyne wpadł do dziwnego dołu — był to prawdopodobnie nie używany już piec do wypalania wapna. Głos jego wznoszący się z głębokości miał ton jeszcze bogatszy, uroczystszy i głębszy niż zwykle. Było to komiczne rozładowanie absurdalnie dramatycznej sytuacji. Wyciągnąwszy go pozwoliłem sobie nareszcie na głośny wybuch śmiechu. Fyne naturalnie nie poszedł za moim przykładem.

Nie potrzebuję chyba dodawać, że nic nie znaleźliśmy po najdokładniejszych poszukiwaniach. Fyne dostał się nawet do jakiejś rozwalonej szopy, na wpół ukrytej w przesiąkniętych rosą zaroślach. Zapalił kilka zapałek, jak gdyby chciał nabrać zupełnej pewności, że zagubiona młoda przyjaciółka jego żony nie ukryła się w niej. Krótkotrwały błysk płomienia rozświetlił jego poważną, niewzruszoną twarz, gdy tymczasem ja zupełnie przestałem nad sobą panować i roześmiałem się w głos.

Zapytałem go, czy rzeczywiście i naprawdę przypuszcza, aby zdrowa na umyśle dziewczyna ukryła się w tej szopie, a jeżeli tak, to w jakim celu.

Odnosząc się pogardliwie do mojej wesołości wyraził swym głosem basso-profundo zadowolenie, iż nie zna" leźliśmy jej tutaj nigdzie. Stałem się (na skutek irytacji) nadzwyczaj wrażliwy na, że tak powiem, odcienie tej sprawy, odczułem więc, że było to zadowolenie niepełne, z zastrzeżeniami, mające na względzie liczne stawy znajdujące się w pobliżu. Pamiętam, że parsknąłem śmiechem, po prostu parsknąłem śmiechem patrząc na tego biednego Fyne'a.

Ale co naprawdę działało mi na nerwy, to szybkość jego kroku. Różnice w poglądach politycznych, etycznych, a nawet estetycznych niekoniecznie budzą gniewny antagonizm. Człowiek może zmienić swoje poglądy, może odmienić gusta — i tak istotnie bywa. Nawet samo pojęcie cnoty wydane jest na łaskę wabiącej szczęściem pokusy, która każdego dnia może się pojawić. Wszystkie te rzeczy ulegają bezustannym wahaniom. Ale różnice temperamentu, który jest niezmienny, rodzą nienawiść. Dlatego spory religijne są najbardziej zawzięte. Mój temperament, gdy w grę wchodzi ląd stały, skłania się raczej do swobody w ruchach i umiarkowanego kroku. A tu ten mały Fyne walił drogą po prostu prowokacyjnie; nie rozstawał się on ze swymi sznurowanymi butami na grubych podeszwach, podczas gdy mój temperament wymaga cienkich i jak najlżejszych trzewików. Naturalnie nigdy nie mogło być mowy o przyjaźni między nami, ale gdy mnie sprowokował tym, że musiałem mu dotrzymywać kroku, antypatia moja przeszła w stan czynny. Poprosiłem go sarkastycznie o wyjaśnienie, czy jesteśmy wplątani w farsę, czy też w tragedię. Chciałem bowiem wprowadzić pewien ład w moje uczucia, będące w stanie niepożądanego zamętu.

Lecz Fyne był równie mało wrażliwy na sarkazm jak żółw. Kroczył dalej i tylko dwa razy wymówił swym głębokim, głuchym głosem - niepewnie i z wahaniem: „Obawiam się... Obawiam się..." 

Było to tragiczne. Tupot jego butów był jedynym dźwiękiem, który rozlegał się na tej ciemnej ziemi. Szedłem obok niego i kroki moje przez kontrast zdawały się ciche jak kroki ducha. Dziwne złudzenie sprawiało, że droga zdawała się wznosić ku gęsto rozsianym, wiszącym nisko, niedalekim gwiazdom, ale w miarę jak posuwaliśmy się naprzód, coraz to nowe odcinki białawobrunatnej wstęgi zdawały się wysuwać spod czarnej ziemi. Zauważyłem przechodząc, że lampa w moim saloniku na farmie wciąż jeszcze się pali. Ale nie opuściłem Fyne'a, by wpaść do domu i zgasić ją. Rozpęd jego wspaniałego marszu pociągał mnie w jego ślady, zanim zdążyłem się na coś zdecydować.

„Niech mi pan powie, Fyne — zawołałem — chyba nie sądzi pan, że dziewczyna zwariowała?” Nic na to nie odpowiedział. Wkrótce ukazało się nam okno domku świecące jak latarnia morska. Wówczas Fyne wymówił uroczyście i z głębokim przekonaniem:

„Nie, tego nie przypuszczam. — Ale natychmiast potem dodał: — To młoda osoba o bardzo wrażliwych nerwach"  - co nasunęło mi nowe wątpliwości. Czyżby to była tragedia?

„Nikt nie wstaje o szóstej rano na to, aby popełnić samobójstwo - oświadczyłem jadowicie. - To rzecz niesłychana! To farsa!"

A w rzeczywistości nie była to ani farsa, ani tragedia.

Dochodząc do domku widzieliśmy wewnątrz panią Fyne w pełnym świetle wciąż jeszcze siedzącą z założonymi rękami przy okrągłym stole. Robiło to wrażenie, jakby nie poruszyła nawet o cal głową od chwili, kiedyśmy odeszli. Była zdumiewająca, ale w jakiś mało subtelny sposób; przyszło mi na myśl, że było w tym coś jaskrawego. Dlaczego jaskrawego? Nie wiem. Może dlatego, że widziałem ją w jaskrawym świetle. Rozumiem to dosłownie: widziałem ją bowiem w świetle nie osłoniętej lampy. Wszak prawda, że wyciągane przez nas wnioski zależą w znacznej mierze od chwilowego wrażenia fizycznego? Gdyby lampa była zasłonięta, byłbym może poszedł do domu, wyraziwszy przedtem uprzejmie moje zainteresowanie nieprzyjemną sytuacją państwa Fyne.

Przykro w ten sposób stracić młodą przyjaciółkę. I to tak tajemniczo. Tak tajemniczo, że część tej tajemnicy spada i na tych, którym się taka rzecz wydarzyła. Przy tym ja nigdy nie mogłem w pełni zrozumieć państwa Fyne: ani jego, który był tak dalece uroczysty, że nawet chleb z masłem jadł uroczyście; ani jej, która obojętnie i stanowczo stawiała czoło powszednim wypadkom ich życia tak niemteresującego, że krajanie chleba i masła wydawało mi się przez długi czas najbardziej niebezpiecznym jego epizodem. Czasem dla rozrywki snułem przypuszczenia, jak straszliwie przygnębiające wrażenie robi na nich nasz świat i że myśli bardzo poważne lub niesłychanie rozpaczliwe zaprzątają kolejno ich głowy; usiłowałem wyobrazić sobie, jaka to interesująca rzecz pielęgnować takie myśli w niezbadanych głębiach swej istoty. Moje bowiem wysiłki obdarzyły ich pewną głębią.

Ale gdy weszliśmy z Fyne'em do pokoju, w przenikliwym świetle domowej lampy, tak niesprzyjającym dla gry wyobraźni, ujrzałem tych dwoje odartych z wszelkich osłonek, którymi przyozdobiłem ich dla zabawy. Dziwni to byli ludzie. Lecz czy jest istota ludzka, w której by się nie kryło coś mniej lub bardziej dziwnego? Bez względu zaś na to, co skrywali, jasne dla mnie było, że nie jest to ani nic subtelnego, ani głębokiego. Stanowili poczciwą, głupią, poważną parę małżeńską, bardzo skłopotaną. Tacy byli - ze zwykłym, nie osłoniętym niczym prostactwem przeciętnych ludzi. Nie było w nich nic, czego by światło lampy nie mogło oświetlić bez najmniejszego niebezpieczeństwa niedyskrecji.

Zaledwie weszliśmy do pokoju, Fyne obwieścił rezultat poszukiwań słowem: „Nic”, tym samym tonem, co przy furtce po swoim powrocie ze stacji. I tak jak wówczas pani Fyne powtórzyła zgryźliwie: „Mówiłam, że tak będzie”, co mogło uchodzić za wierne echo słów wyrzeczonych przez nią w ogrodzie. Wszyscy troje spoglądaliśmy po sobie, jak gdybyśmy byli o krok od odkrycia tajemnicy. Nie wiem, czy irytowała ją moja obecność. Czy można było nazwać to natręctwem? Inicjatywa wyszła od małego pana Fyne, a dalej wszystko potoczyło się już samo. Staliśmy przed nią, oblepieni tym samym błotem (Fyne przedstawiał nieprawdopodobny widok!), podrapani tymi samymi gałęziami i mając poza sobą te same przeżycia. Tak staliśmy przed nią. A ona patrzyła na nas ze skrzyżowanymi ramionami, w pełni świadoma przyjętej na siebie odpowiedzialności. Zwróciłem się do niej:

„Pani nie wierzy w wypadek?"

Potrząsnęła głową zaprzeczając krótko, a Fyne, unurzany w błocie, z twarzą niewymownie poważną, zdawał się ją popierać całą swą uroczystą postacią. Niepodobna wyobrazić sobie nic bardziej absurdalnego. Było to wspaniałe. Ciągnąłem dalej tonem pełnym szacunku:

„Czy mam przez to rozumieć, że pani podtrzymuje teorię samobójstwa?"

Nie jest mi wiadome, abym podlegał atakom maligny, ale pod wpływem jakiejś nagłej i niepokojącej aberacji, czekając na jej odpowiedź ujrzałem w myśli trzy tresowane psy tańczące na tylnych łapach. Dlaczego? Nie rozumiem, może z powodu tego przejmującego, uroczystego nastroju. Nie ma bowiem na świecie nic bardziej uroczystego od tańca tresowanych psów.

„Chciała zniknąć. Oto wszystko.”

Tak odpowiedziała mi pani Fyne. Tego zaczepnego tonu było już za wiele dla mojej wytrzymałości. W jednej chwili znalazłem się poza tańczącymi i jeśli można się tak wyrazić, na czterech łapach, mogąc już spokojnie szczekać i gryźć.

„Tam do diabła! — zawołałem. — Chciała zniknąć... Tak sobie, nagle, ot tak, nie oglądając się na nic... Miałem zaszczyt spotkać tę lekkomyślną i nieprzyjemną młodą osobę i przyznam, że z jej miną nadąsanej ofiary...”

„Właśnie”  — rzekła pani Fyne tak niespodziewanie, jakby się nagle otworzyła żelazna klapa. Popatrzyłem na nią. Jakże była irytująca! Ciągnąłem więc do końca swą tyradę:

„Od pierwszego wejrzenia uderzyło mnie, że jest to najbardziej bezwzględna, przewrotna dziewczyna, jaką kiedykolwiek...”

„Dlaczego młoda dziewczyna miałaby się cieszyć większymi względami niż inni ludzie? Większymi niż mężczyźni, na przykład?"  - zapytała pani Fyne, całym swym zachowaniem podkreślając jeszcze bardziej swe poczucie odpowiedzialności.

Naturalnie wyraziłem moje oburzenie, wprawdzie niezbyt głośno, lecz za to z naciskiem. Czyż wolno lekceważyć uczucia przyjaciół, krewnych, a nawet obcych? Zapytałem panią Fyne, czy nie sądzi, iż jest do pewnego stopnia obowiązkiem okazywać elementarne względy nie tylko dla zupełnie naturalnych uczuć, ale nawet dla przesądów bliźnich.

Odpowiedź jej pognębiła mnie całkowicie.

„To nie tyczy się kobiet."

I tyle. Przyznaję, że to mnie dobiło. I gdy znajdowałem się w stanie zupełnego pognębienia, dowiedziałem się, jaki naprawdę charakter miała feministyczna teoria pani Fyne. Nie była ona ani politycznej, ani społecznej natury. Była to teoria pognębiająca — teoria indywidualna i praktyczna. Wątpią, abyś mi był wdzięczny, gdybym ją w całej rozciągłości wyłuszczył. Zdaje mi się, że i mnie pani Fyne nie zapoznała z nią całą. Zapewne były w niej rzeczy nieodpowiednie dla mężczyzn. A więc w krótkości, i o ile moje oszołomienie pozwoliło mi uchwycić jej naiwną niegodziwość, brzmiało to mniej więcej tak: gdy kobieta (będąca przez sam fakt swej płci skazana z góry, jako ofiara warunków, stworzonych przez egoistyczne namiętności, nałogi i ohydną tyranię mężczyzn) chce dążyć najkrótszą drogą do zapewnienia sobie najwygodniejszych warunków życia, żadne względy, żadna delikatność, uczucie czy skrupuły nie powinny stanowić dla niej przeszkody. Ma nawet prawo pozbawić się  życia nie zwracając uwagi na cudze uczucia czy wygodę, bowiem egzystencja niektórych kobiet z powodu krótkowzrocznej podłości mężczyzn staje się wręcz niemożliwa.

Patrzyłem na panią Fyne, siedzącą pod lampą o pierwszej W nocy, na jej dojrzałą twarz o gładkich policzkach i męskich rysach, którą zmęczenie pozbawiło świeżości, na jej zamglone bezcelowym czuwaniem oczy. Patrzyłem też na Fyne'a: błoto obsychało na nim, był najwyraźniej zmęczony. Utrudzona powaga. Ale zachował niewzruszony, aprobująco-uroczysty wyraz twarzy, aprobujący wszystko, jak przystało na dobrego, zupełnie przekonanego męża.

„Och! Rozumiem - rzekłem. - Bezwzględność... Myślę, że się to pani podoba."

Bawili mnie ponad wszelkie wyobrażenie. Gdy minął pierwszy wstrząs, rozumiesz, że szybko wróciłem do siebie. Ład tego świata pozostał nienaruszony. On był urzędnikiem, a ona jego dobrą, wierną  żoną. Lecz gdy się ma do czynienia z ludzkimi istotami, można się po nich wszystkiego spodziewać. A więc i moje zdziwienie nie trwało zbyt długo. Nie umiałbym powiedzieć, w jakiej mierze pani Fyne objaśniała i rozwijała te surowe i pozbawione skrupułów teorie przed swymi młodymi przyjaciółkami, które dla jej męża były tylko przelotnymi cieniami. Przypuszczam, że robiła to długo i szeroko. A on patrzył na to, przyzwalał i pochwalał dla tej prostej przyczyny, że dla niego te ładne dziewczęta były tylko cieniami. O ty, najcnotliwszy z ludzi — Fyne! Spuścił oczy, nie w smak mu to było. Ale ja patrzyłem na niego ze skrytą niechęcią, gdyż zmusił mnie pod fałszywym poniekąd pretekstem, abym się z nim włóczył.

Pani Fyne uśmiechała się do mnie bardzo znacząco i bardzo z siebie zadowolona.

„Najzupełniej rozumiem, że pani przyjmuje na siebie pełną odpowiedzialność  — rzekłem. — Ja jestem jedyną śmieszną figurą w tym... w tym... nie wiem, jak to nazwać  — w tym przedstawieniu. W każdym razie nie jestem tu już potrzebny, więc powiem dobranoc, a raczej dzień dobry, gdyż musi być po pierwszej."

Ale zanim odszedłem, ofiarowałem się przez prostą przyzwoitość, że zabiorę telegramy, jakie zechcą napisać. Mieszkanie moje było położone bliżej urzędu pocztowego niż ich domek, więc mógłbym je wysłać z samego rana. Myślałem, że będą chcieli porozumieć się z krewnymi panny, chociażby dla załatwienia sprawy bagażu...

Fyne, który wyglądał w owej chwili na bardzo zgnębionego, podziękował mi i odmówił:

„Nie ma do kogo telegrafować"  - rzekł bardzo poważnie.

„Nie ma nikogo!"  - zawołałem.

„Właściwie nie ma nikogo"  - dodała krótko pani Fyne. 

Pobudziło to od nowa moją ciekawość.

„Ach! Rozumiem. Sierota.”

Pani Fyne patrzyła przed siebie, znużona i posępna, a Fyne impulsywnie odparł: „Tak”  — i po chwili twierdzenie to uzupełnił dziwnym wyrażeniem: „Do pewnego stopnia.”

Zdałem sobie sprawę, że zapanowało przykre i męczące zakłopotanie, ukłoniłem się więc pani Fyne i wyszedłem z domu, by za drzwiami stanąć wobec wyiskrzonego, bezlitosnego objawienia ogromu Wszechświata. Noc nie była jeszcze tak późna, by gwiazdy miały już blednąc, a ziemia zdawała się głębiej jeszcze uśpiona — może dlatego, że byłem teraz sam. Nie mając obok siebie Fyne'a, do którego musiałem stosować swój krok, nie szedłem, lecz raczej jak łódź pozwoliłem unosić się prądowi w kierunku farmy. Dać się unosić przez prąd, to jedyny dający odpoczynek ruch (spytajcie o to statek), przeto sprzyja on rozmyślaniom. Zastanawiałem się więc, jak można być sierotą  „do pewnego stopnia".

Nawet najbardziej uroczysty ton nie mógł pozbawić tego określenia dziwaczności. Co za niezwykła sytuacja! Zapewne jedno tylko z rodziców nie żyło? Lecz nie, to nie mogło być to, gdyż Fyne chwilę przedtem powiedział, że „nie ma nikogo", z kim by się można porozumieć. Nikogo! Przypomniawszy sobie, jak pani Fyne burknęła „właściwie nikogo", myśli moje skierowałem ku tej pani, jako do bardziej konkretnego przedmiotu rozważań.

Zacząłem się zastanawiać  - i zastanawiając się wątpiłem - czy ona sama istotnie rozumie teorię, którą mi wyłożyła. Można wszystko mówić  - właściwie należy wszystko mówić  - byleby się tylko umiało to zrobić. Pani Fyne zapewne tego nie umiała. Nie była na to dość inteligentna. Nie znała świata. Przyswoiła sobie słowa, jak dziecko, które schwyciło trujące pigułki, aby się bawić  „tymi ślicznymi, maleńkimi kulkami”. Nie! Ta domowa niewolnica i córka Carleona Anthony oraz mały pan Fyne, urzędnik administracji państwowej (tego kwiatu cywilizacji), nie byli inteligentnymi ludźmi. Byli pospolici, poważni, nie wiedzieli, co to uśmiech ani podstęp. Natomiast on miał swą uroczystą powagę, ona swe marzenia, a były to marzenia ponure, gwałtowne i pierwotne. A ja pomyślałem sobie z pewnym smutkiem, że cały ten bunt i oburzenie, wszystkie te protesty i nagłe zmiany uczuć, te paroksyzmy bólu i wściekłości wyrażają tylko niepokój obdarzonych zmysłami istot, pragnących cieszyć się kształtami, barwami, wrażeniami, które stanowią jedyne bogactwo naszego świata zmysłów. Poeta może być istotą prostą, ale powinien być zmienny i zdradliwy, pomysłowy ł drażliwy. Rozmyślałem nad różnorodnymi sposobami, jakie pomysłowość zmarłego barda cywilizacji zdolna była wynaleźć dla udręczenia tych, którzy byli od niego zależni. Poeci zazwyczaj nie są przewidujący w życiu praktycznym, nie powstrzymałaby go więc obawa konsekwencji. Tak, państwo Fyne byli zacnymi ludźmi, lecz nie na próżno pani Fyne była córką domowego tyrana: bunt jej nie miał granic. Ale byli to zacni ludzie. Na pewno okazywali wiele dobroci tej dziewczynie, której pozycja w świecie zdawała się być raczej trudna, dziewczynie z twarzą ofiary, wyraźnie nieskorej do rezygnacji i znajdującej się w dziwacznej sytuacji sieroty „do pewnego stopnia".

Takie były moje myśli, ale prawdę powiedziawszy wkrótce przestali mnie obchodzić wszyscy ci ludzie. Przekonałem się, że moja lampa zgasła pozostawiwszy okropny swąd. Uciekłem na górę i położyłem się spać po ciemku. Spałem - zdaje mi się, że jedyną dobrą stroną tych przeklętych pieszych wędrówek jest to, że wzmagają naszą wrodzoną nieczułość  — spałem snem głębokim, wolnym od marzeń i niosącym odpoczynek.

Nieświadomość faktów, pobudek, wyników i wniosków nie popsuła mi apetytu przy śniadaniu. Myślę, że to źle wpływa na intelekt, gdy się wszystko rozumie. Duży ładunek myślowy osłabia chęć do czynu, a przeładowanie umysłu prowadzi z wolna do zidiocenia. Lecz tu przemknęła mi przez głowę indywidualistyczna, naiwna, pozbawiona skrupułów doktryna pani Fyne dotycząca kobiet. Jaką sałatę z niemoralnych poglądów podawała swym młodym przyjaciółkom! Zacna, naiwna istota, dobra żona, doskonała matka (z gatunku surowych guwernantek), była również nieświadoma konsekwencji owej doktryny, jak każdy filozof determinista.

Co się tyczy honoru, tego — wiesz — nadzwyczaj szlachetnego spadku średniowiecza, kobiety nigdy go sobie nie przyswoiły. Nigdy nie był ich właściwością. A że można przyjąć jako ogólną zasadę, iż kobiety zawsze osiągną to, czego chcą, należy więc przypuszczać, że nie zależało im na honorze. W dodatku pozbawione są poczucia przyzwoitości. Myślę tu o przyzwoitości właściwej mężczyznom. Ostrożność też jest im obca - ta ważka, rozsądna ostrożność, która stanowi naszą chlubę. A gdyby ją posiadały, zrobiłyby z niej namiętność, tak że rodzona matka nie poznałaby jej - mam tu na myśli matkę ostrożności. Nawet rozwaga jest w nich czymś, co budzi dreszcz, jak zresztą wszelkie inne ziemskie wynalazki. „Wrażeń  - za wszelką cenę": oto ich tajna dewiza. Nie wystarczają im wszelkie cnoty, pragną jeszcze posiąść na własność i wszelkie zbrodnie. A po co? Bo taka pełnia to potęga - to ten dreszcz, który lubią ponad wszystko...

- Czy ty myślisz, że ja się z tym wszystkim zgodzę? - przerwałem mu.

- Nie, to niepotrzebne - odparł Marlow, dotknięty tym, że mu wpadłem w słowo, ale robiąc wielki wysiłek, aby być uprzejmym. — Nie potrzebujesz nawet tego rozumieć. Będę więc mówił dalej. Z takim usposobieniem, które właściwie kobietom przeszkadza — tu użyję zdania, jakie mój znajomy, stary bosman, zastosował obrazowo do swojego kapitana — które im przeszkadza „wyjść na pokład i puścić statek w piekielny taniec”? Na ogół przeszkadza im coś, co jest w nich bardzo określone, a zarazem tajemnicze, coś, co działa zarazem jako hamulec i jako podnieta, krótko mówiąc: ich kobiecość; myślą, że się jej pozbędą, jeżeli się do tego wezmą ostro, ale to się im nie udaje i nigdy nie uda. Możemy więc z tego wyciągnąć wniosek, że pomimo ich wysiłków świat jest i będzie dość bezpieczny.

Zadowolony z tej konkluzji, jako prawdziwy miłośnik spokoju, miałem zamiar korzystać z pięknego dnia.

A był to istotnie piękny dzień; rozkoszny dzień, w którym wspaniały namiot błękitu przysłaniał przerażającą Nieskończoność: dzień naiwnie radosny, jak dziecko z wymytą twarzyczką, świeży jak niewinna dzieweczka, odpowiadający z wdziękiem na pozdrowienia jak... jak katolicki prałat. Lubię takie dnie. Nadają się idealnie do tego, by je spędzać w domu. Rozkoszowałem się nim na swój indywidualny, właściwy memu temperamentowi sposób: z nogami opartymi o parapet okna, z książką w ręku, podczas gdy melodie wiatru i słońca dźwięczały mi w sercu, tworząc akompaniament dla rytmów czytanego przeze mnie autora. Wtem podniósłszy wzrok od książki, ujrzałem za oknem parę siwych oczu, kryjących się pod nastroszoną strzechą  żółtawobiałych brwi i przyglądających mi się uroczyście sponad końców moich butów. Nad tym pełnym godności wejrzeniem wznosiło się poważne, zmarszczone czoło oraz brązowa sukienna czapka zsunięta na tył spoconej głowy.

„Niech pan wejdzie!”  — zawołałem serdecznie, o ile mi na to pozwalało moje omdlewające serce.

Fyne wszedł do środka po krótkim, lecz ostrym zatargu ze swoim psem przy drzwiach wejściowych. Potraktowałem go bez ceremonii, uczyniwszy tylko ruch ręką w stronę krzesła. Zanim jeszcze usiadł, powiedział dysząc:

„Mamy wiadomości... poczta południowa.”

Dyszał! Ten poważny, niewzruszony Fyne, urzędnik administracyjny, dyszał! Przyznasz, że to było wystarczającym powodem, bym szybko opuścił nogi na podłogę. Ta figura zmuszała mnie zawsze do czynów, które były w subtelnej niezgodzie z moim kontemplacyjnym usposobieniem. Nic też dziwnego, że moja sympatia do niego była ograniczona licznymi zastrzeżeniami.

„Naturalnie — powiedziałem z ledwo dostrzegalnym odcieniem drwiny. — Mówiłem panu wczoraj w nocy na drodze, że bierzemy udział w farsie.”

Mała bawialnia zatrzęsła się aż do fundamentów nutą oburzenia, które zabrzmiało wręcz grobowo w głębokim głosie pana Fyne.

„Do diabła tam farsa! Uciekła z bratem mojej żony, kapitanem Anthony. - Po tym wybuchu nastąpiło zupełne odprężenie, zaczął się jąkać, aż  żal było słuchać, i dodał z przyzwyczajenia: - Synem poety, pan wie."

Zapadło milczenie. Każdy z kolejnych wyrazów twarzy Fyne'a był przykładem zmiennej, lecz wciąż wiernej sobie postawy. Teraz była to powaga pognębiona. Naturalnie moje zainteresowanie obudziło się na nowo.

„Niech pan zaczeka - rzekłem. - Nie wyjechali przecież razem. Czy to podejrzenie, czy też sama napisała o tym?..."

„Pojechała za nim — stwierdził Fyne groźnym tonem. — Rzecz była z góry ułożona. Wyznaje to sama.”

Dodał, że jest to bardzo gorszące. Zapytałem, czy wolałby, żeby byli wyjechali razem, i z jakiego powodu byłby wybrał tę ewentualność. Było to dla mnie po prostu komiczne ze względu na fakt, że państwo Fyne też uciekli przed ślubem i nawet dostało się to do gazet, gdyż zmarły poeta, oburzony, postąpił bardzo niedelikatnie i w najgłupszy sposób poszukiwał zemsty za doznaną zniewagę przed władzą sędziowską. Przygnębiony gest ręki małego pana Fyne rozbroił mnie i odebrał chęć do drwin. Ale nie mogłem nie wyrazić zdziwienia, że pani Fyne nie wykryła wcześniej, co się  święci. Powiadają przecież, że kobiety mają nieomylny wzrok.

Odpowiedział, że jego żona była bardzo zajęta pewną pracą. Zawsze mnie zaciekawiało, czym się zajmowała. Pisała. Tak samo jak jej mąż wydała małą książeczkę, ale nie miała nic wspólnego z pieszymi wycieczkami. Był to rodzaj podręcznika dla pokrzywdzonych kobiet (a które z nich nimi nie są?), rodzaj teoretycznego i praktycznego kompendium niezależnej moralności kobiet. Można się było uśmiać z jej nader przejrzystej naiwności. Lecz autorstwo to zostało mi wyjawione znacznie później. Nie pytałem się naturalnie Fyne'a, jaką pracą zajęta jest jego żona, ale dziwiłem się w duchu jej zupełnej nieznajomości świata, przedstawicielek własnej płci i grzeszników odmiennej płci. Tak, ale gdzie miała zdobyć doświadczenie? Ojciec trzymał ją w ścisłym odosobnieniu jak w klasztorze. Małżeństwo z Fyne'em przyniosło bez wątpienia odmianę, ale była to tylko zamiana jednego klasztoru na inny. Może mi powiesz, że powinna jej była wystarczyć zwykła spostrzegawczość. Z pewnością! — Lecz wobec tego, że chciała być przewodniczką i nauczycielką, nie zaskoczyła mnie wcale jej ślepota. Wszystko się zgadzało. Była niesłychanie naiwna; tylko nie wypadało tego powiedzieć jej mężowi.

ROZDZIAŁ TRZECI

OSZCZĘDNOŚĆ I DZIECKO

Nie było jednak nic niestosownego w mojej uwadze, skierowanej do Fyne'a, że poprzedniego wieczoru pani Fyne zdawała się mieć pewne podejrzenia co do tego, dokąd się udała ta przedsiębiorcza młoda osoba. Fyne potrząsnął głową. Nie, żona jego wcale nie była taka pewna tego, jak udawała. Miała tylko pewne powody, aby przypuszczać i mieć nadzieję, że może ta dziewczyna wynajęła gdzieś w Londynie pokój, ukryła się w mieście — w oczekiwaniu, a może w obawie przed zbliżającym się dniem...

Przerwał i siedział pochłonięty myślami, w uroczystym przygnębieniu.

„Przed jakim dniem?"  - zapytałem wreszcie, ale najwidoczniej mnie nie usłyszał. Atmosferę nasycił tak złowieszczą posępnością, że wreszcie straciłem cierpliwość.

„Czemu u licha pan się tak martwi? - zawołałem, szczerze zdziwiony i zaciekawiony. - Można by pomyśleć, że dziewczyna była więźniem stanu pod pana strażą."

I nagle zdumiałem się sam sobie, jak często przyjmuję jako rzecz naturalną, to, co po zastanowieniu okazuje się bardzo dziwne.

„Ale dlaczego ta tajemnica? Czemu się wykradli - o ile było to w ogóle wykradzenie? Czy dziewczyna bała się pańskiej żony? A szwagier? Co u licha skłoniło go, aby robić tajemnicę ze swego małżeństwa? Czyżby się także bał pańskiej żony?”

Fyne uczynił wysiłek, aby się wyprostować.

„Naturalnie mój szwagier, kapitan Anthony, syn... — przerwał sobie, jak gdyby chciał przemóc złe przyzwyczajenie. — Musiała go do tego namówić. A myśmy się do niej odnosili tak przyjaźnie!”

„Zrobiła na mnie wrażenie niemądrej i nierozsądnej młodej osóbki. Ale dlaczego państwo tak biorą do serca zwykłe szaleństwo czy też nawet po prostu brak rozwagi?”

„To bardzo nieuczciwe postępowanie”  — oświadczył z naciskiem Fyne i westchnął.

„Zapewne jest niezamożna... — zauważyłem po chwili milczenia — ale ostatecznie...”

„Pan nie wie, kim ona jest”  — Fyne odzyskał swoją zwykłą godność.

Wyznałem, że nie dosłyszałem jej nazwiska, gdy jego żona nas sobie przedstawiła. Zaczynało się zdaje się na S...? Wtedy Fyne zauważył bardzo zimno, że jest to bez znaczenia, gdyż nie było to jej prawdziwe nazwisko.

„Czy pan chce przez to powiedzieć, że przedstawił mi pan tę pannę pod fałszywym nazwiskiem?"  - zapytałem, rozbawiony stwierdzeniem, że czasy cudów i dziwów jeszcze nie minęły. Było rzeczą wręcz zdumiewającą, że tak poważni ludzie, jak małżeństwo Fyne, mogli postąpić w tak niezwykły sposób. Fyne pospieszył mnie zapewnić, że gdybym wiedział, jakie jest jej prawdziwe nazwisko, na pewno bym nie żądał, aby się tłumaczył z tego uchybienia. Do głębokiego tonu jego głosu wkradło się nieco ciepła.

„Wszelkimi sposobami usiłowaliśmy zaprzyjaźnić się z tą dziewczyną. Ona jest jedyną córką de Barrala." 

Najwyraźniej myślał, że wywoła sensacyjne wrażenie; tymczasem ja odpowiedziałem mu równie wytężonym, wyczekującym spojrzeniem, jakim on patrzył na mnie. Przez chwilę wpatrywaliśmy się w siebie. Zdając sobie sprawę z mojej ignorancji, godnej nagany, zacząłem szukać po omacku w mrokach mojej pamięci. De Barral, de Barral — i wtem równocześnie buchnął na mnie dźwięk i światło, jakby nagle w mojej pamięci otworzyło się na oścież okno na ulicę w City. De Barral! Czyżby ten sam? Z pewnością nie!

„Ten finansista?”  — podsunąłem powątpiewająco.

„Tak — odparł Fyne; i w tym wypadku właściwy mu uroczysty ton zdawał się być dziwnie odpowiedni. — Ten skazany.”

Marlow spojrzał na mnie znacząco i dodał objaśniającym tonem:

— Nikomu nie przyszło na myśl, żeby de Barral mógł mieć dzieci czy też dom inny niż biura „Orbu” lub że miał jakieś inne życie, związki czy interesy poza finansowymi. Pewnie pamiętasz ten krach...

- Byłem wtedy na Oceanie Indyjskim - rzekłem. - Ale naturalnie...

- Naturalnie - przerwał Marlow. - Cały świat... Dziwisz się pewnie, że nie od razu przypomniałem sobie to nazwisko. Ale wiesz, że moja pamięć to istne mauzoleum nazwisk. W wypadku de Barrala odłożyłem je do mojego mauzoleum w tak licznym towarzystwie nazw jego własnego pomysłu, że musiało ono odrzucić potworny stos zmurszałych kości, zanim stanęło przede mną na wezwanie czarodzieja: Fyne'a. Był to jegomość nadzwyczaj pomysłowy w wynajdywaniu nazw: Bank Depozytowy „Orb", Towarzystwo Wzajemnej Pomocy „Berło", Stowarzyszenie „Oszczędność i Niezależność". Tak, miał wiele gustu w dobieraniu nazw, a poza tym nie było w nim nic - absolutnie nie więcej —nie miał  żadnych innych zasług. Jednak jeszcze coś. Miał też nazwisko, którego nie wymyślił, ale to był tylko szczęśliwy zbieg okoliczności. Nie zdaje mi się, aby zwykłemu Jonesowi czy Brownowi udało się wyłowić z głębin Nieprawdopodobieństwa takie niesłychane dowody głupoty ludzkiej, jak się to jemu udało. Możliwe, że nie doceniam, jak łapczywie głupota ludzka rzuca się na przynętę. Niewątpliwie nie zdawałem sobie dobrze z tego sprawy. Chciwość tego idiotycznego potwora jest nieobliczalna, niezgłębiona, niepojęta. Kariera de Barrala wskazuje na to, że można go złapać na goły haczyk. De Barral nie przynęcił go czarodziejską bajką. Nie miał na to dość wyobraźni...

— Czy był cudzoziemcem? — zapytałem. — To wyraźnie francuskie nazwisko. Chyba było to jego własne nazwisko?

— Och, nie wymyślił go. Urodził się z tym nazwiskiem w Bethnal Green, jak wyszło na jaw w czasie postępowania sądowego. Miał zwyczaj wspominać o swoich szkockich krewnych, ale to zwyczaj wszystkich wielkich ludzi. Jego matka, jak mi się zdaje, była istotnie Szkotką. Ojciec de Barrala, jakiekolwiek było jego pochodzenie, gdy dostał dymisję z Urzędu Celnego (zdaje mi się, że był urzędnikiem celnym na statkach), zaczął na bardzo małą skalę pożyczać pieniądze w dzielnicy East End   ludziom związanym z portem: dokerom, drobnym właścicielom barek, handlarzom okrętowym, kancelistom, wszelkiego rodzaju „drobnicy". Zarabiał w ten sposób na życie. Zdaje się, że był bardzo przyzwoitym człowiekiem. Miał dosyć stosunków, aby umieścić swojego jedynego syna jako niższego urzędnika w rachunkowym oddziale jednego z Towarzystw Warsztatów Okrętowych. „A więc, mój chłopcze - rzekł do niego — dałem ci dobry początek. Ale dla de Barrala nie był to początek. Utknął w miejscu. Byli z niego zupełnie zadowoleni. Po trzech latach dostał małą podwyżkę i wieczorami rozpoczął zaloty. Starał się o córkę starego kapitana, który był członkiem rady kościelnej w swojej parafii i mieszkał w starym, źle zachowanym osiemnastowiecznym domu z ogrodem — w jednym z tych domów stojących na okrojonych parcelach, na jakie można natrafić w labiryncie plugawych uliczek, zupełnie podobnych do siebie i zabudowanych sześciopokojowymi ruderami.

W niektórych spośród tych ruder mieściły się domy parafialne ubogich dzielnic. Stary marynarz zdobył jedną taką niedrogą plebanię, a de Barral, zdobył jego córkę  — był to dla niego niezły interes. Stary marynarz był bardzo dobry dla młodego małżeństwa i bardzo kochał ich małą córeczkę. Pani de Barral, spokojna i skromna kobieta, wówczas jeszcze była pełna szczerej wesołości i pozbawiona wszelkich ambicji; ale podobnie jak wszystkie kobiety marzyła o zmianie i interesujących wydarzeniach. Ona to zachęciła de Barrala, aby przyjął ofiarowaną mu posadę w westendzkiej filii wielkiego banku. Jak się zdaje, długo wzdragał się przed tak awanturniczym przedsięwzięciem. Ale wreszcie argumenty żony przeważyły. Potem nieraz mówiła: „To jedyny raz, kiedy mnie posłuchał; zastanawiam się, czy nie byłoby lepiej, gdybym była umarła, zanim go namówiłam na przeniesienie się do banku."

Dziwisz się pewnie, skąd znam te wszystkie szczegóły. Otóż dostarczyła mi ich wreszcie pani Fyne. Pani Fyne, wówczas jeszcze panna Anthony, w czasach swej niewoli poznała panią de Barral na jej wygnaniu. Pani de Barral mieszkała wtedy w dużym murowanym domu z gotyckimi oknami, stojącym w rozległym, wilgotnym parku, zwanym „Kapelanią”; przylegał on do wioski, w której subtelny poeta wybudował sobie dom.

Były to czasy powodzenia de Barrala. Kupił tę majętność nie obejrzawszy jej nawet i aby objąć ją w posiadanie, umieścił tam swoją  żonę z dzieckiem. Nie wiedział, co z nimi począć w Londynie. Sam zajmował apartament w hotelu. Wydawał tam obiady, po których wieczorem grywano w karty. Rozwinęła się w nim namiętność do hazardu — czy też zwykła żyłka karciana — w każdym razie grał grubo, dla odpoczynku, otoczony mnóstwem mocno podejrzanych pieczeniarzy.

Przez ten czas pani de Barral żyła w „Kapelanii” oczekując go codziennie; miała tam powóz i parę koni, guwernantkę do dziecka i liczną służbę. Mieszkańcy wsi widywali ją przez ogrodzenie, jak spacerowała ze swoją małą córeczką pod drzewami, czując się nieswojo w tym obcym środowisku.

Nikt z nią nie nawiązał bliższych stosunków. Aż wreszcie umarła - jak giną wierne i delikatne zwierzęta - z zaniedbania, po prostu z zaniedbania, zupełnie niespodziewanie, nie sprawiając nikomu kłopotu. Wieś ją  żałowała, gdyż mimo że wyraźnie ją coś trapiło, była dobra dla ubogich i gotowa zawsze pogawędzić z wszelką biedotą. Naturalnie zdawano sobie sprawę, że nie była to dama - nie to, co się zwykło nazywać prawdziwą damą. Nawet znajomość z panną Anthony była tylko jedną z tych znajomości, jakie zawiera się na progu domu czy na wiejskiej drodze. Carleon Anthony był zawziętym arystokratą (ojciec jego był architektem „restauratorem") i córce jego wolno było zadawać się tylko z córkami okolicznych szlacheckich rodzin. Jednakże mimo drażliwej troski poety o to, by dystynkcja córki nie poniosła szwanku, wzdłuż długiej kasztanowej alei wiodącej do parkowej bramy odbywały się ciche i melancholijne spacery, w czasie których pani de Barral ośmielała się nazywać pannę Anthony „moja droga”, a nawet „moje drogie biedactwo”. Ta samotna dusza nie miała do kogo się odezwać, z wyjątkiem tej niezbyt szczęśliwej dziewczyny. Guwernantka patrzyła na nią z góry, gospodyni trzymała się od niej z daleka. Choć pani de Barral nie była głupią plotkarką, zwierzała się jednak trochę pannie Anthony. Utrzymywała, że jest rzeczą straszną, gdy takie wielkie bogactwa spadną na kogoś. Raz nawet posunęła się tak daleko, że wyznała, iż umiera z niepokoju. Pan de Barral (tak o nim mówiła) był dawniej najlepszym mężem i wzorowym ojcem, ale: „Widzisz, moja droga, ja znam go bardzo dobrze. Pewna jestem, że nie będzie wiedział, co zrobić z tymi wielkimi sumami pieniędzy, które mu ludzie powierzają. Gotów jest zrobić coś nieprzemyślanego. Muszę z nim porozmawiać długo i poważnie, gdy tu przyjedzie, jak to bywało często w dawnych dobrych czasach." Aż wreszcie pewnego dnia wyrwał jej się okrzyk rozpaczy: „Moja droga! on tu już nigdy nie przyjedzie, nigdy, nigdy!"

Omyliła się. Przyjechał na jej pogrzeb, był bardzo przybity i ściskając dziecko za rękę, gorzko płakał stojąc nad grobem. Panna Anthony, narażając się na trwające przez cały tydzień drwiny i obelgi ze strony poety, patrzyła na to własnymi oczami. De Barral czepiał się dziecka jak tonący brzytwy. Niemniej udało mu się złapać jeszcze pośpieszny pociąg odchodzący o wpół do szóstej i pojechał do miasta sam, w zarezerwowanym przedziale z opuszczonymi zasłonami...

- Zostawił dziecko? - zapytałem.

- Tak. Zostawił... W ten sposób wykręcił się od rozwiązania tego zagadnienia. Taki już był zawsze.

Nie miał pojęcia, co zrobić z dzieckiem i w ogóle nie wiedział, jak dać sobie radę ze wszystkim i ze wszystkimi, nie wyłączając samego siebie. Uciekł do swojego apartamentu w hotelu. Był okropnie niezaradny. Córka jego byłaby pozostała w „Kapelanii” do końca świata, gdyby guwernantka, nadająca sobie wielkie tony, nie zagroziła, że opuści pracę. Nie chodziło jej ani trochę o dziecko, ale odludna i ponura „Kapelania” działała jej na nerwy. Nie miała zamiaru wieść dalej takiego życia, że zaś dostała się na tę posadę prosto z książęcego domu, potraktowała de Barrala bardzo ostro. Aby ją uspokoić, wynajął dla nich wspaniale umeblowany dom w najdroższej dzielnicy Brightonu i niekiedy dojeżdżał tani na weekend z walizką pełną znakomitych słodyczy i z kieszeniami wypchanymi pieniędzmi. Guwernantka wydawała je za niego w iście książęcy sposób. Była już blisko czterdziestki i żywiła tajoną skłonność do opiekowania się młodymi ludźmi pewnej kategorii — pewnej specjalnej kategorii. Lecz naturalnie pani Fyne nic o tym wtedy nie wiedziała; mówiła mi jednak, że nawet w owych czasach „Kapelanii” podejrzewała ją, że jest przewrotną, bez serca i pospolitą kobietą o najbardziej poziomych ideałach. Lecz de Barral nie wiedział o tym. On w ogóle o niczym nie wiedział...

- Powiedz mi, Marlow - przerwałem - na czym opierasz tę opinię? Musiała to być jednak pewna indywidualność  - przynajmniej pod pewnym względem. Jeżeli się nie jest kimś, trudno zrobić w świecie handlowym największe materialne spustoszenia, jakie się w nim zdarzyły przynajmniej od dziesięciu lat.

Marlow potrząsnął głową.

- On był tylko znakiem swych czasów. Symbolem. Sam był niczym. Właśnie w owej chwili wysunęło się na czoło słowo „Oszczędność". Znasz potęgę słów. Przeżywamy okresy, nad którymi dominuje takie lub inne słowo — może to być  „rozwój” albo „konkurencja”, „wychowanie” lub „czystość”, „zaradność”, a nawet „świętość”. Jest to słowo na czasie. A więc wtedy właśnie opanowało ulicę słowo „Oszczędność”, a ręka w rękę z nim, zaglądając każdemu spotkanemu w oczy, maszerowała sprawiedliwość, nieodłączna towarzyszka i popleczniczka takich narodowych haseł. Nawet ulicznice, te biedaczki, dały się zasugerować... Mimo wszystko!... No cóż, przeważna część prasy wrzeszczała na wszystkie tony, jak stado papug, które wyuczył jakiś diabeł lubiący płatać figle, że finansista de Barral pracuje nad wielką ewolucją moralną naszego charakteru, dopomagając do rozwoju nowo odkrytej cnoty Oszczędności. Oddziaływa on w tym kierunku przez swe wielkie przedsiębiorstwa, które najbardziej zatwardziałym sercom objawiały moralną wartość Oszczędności przez prostą obietnicę dziesięciu procent od każdego depozytu. I niekoniecznie trzeba było należeć do grupy zamożnych ludzi, by mieć udział w korzyściach, jakie daje ta cnota. Jeśli masz jedne sześć pensów i oddasz je de Barralowi, będzie to już Oszczędnością! Prawdopodobnie on sam w to wierzył, musiał w to wierzyć. Trudno sobie wyobrazić, aby on jeden na całym świecie nie uległ tej sugestii. Nie był na to dość inteligentny. Ale patrząc na niego nikt by nie powiedział...

- Widziałeś go więc? - zapytałem z pewną ciekawością.

- Widziałem. Czy to nie dziwne? Widziałem go tylko raz jeden, w okresie jego sławy czy największej świetności. Nie! Żadne z tych słów nie odmalowuje jego powodzenia. Wokoło tej postaci nie było nigdy atmosfery sławy czy świetności. Powiedzmy więc,  że widziałem go w czasach, gdy zgodnie z tym, co pisała większość dzienników, był finansową potęgą, pracującą nad udoskonaleniem narodowego charakteru. Opowiem ci, jak doszło do tego spotkania.

W owym czasie znałem pewnego krępego, zamożnego i łysego człowieczka, który miał mieszkanie w Albany ; był to także w swoim rodzaju finansista, który przeprowadzał transakcje o poufnym i zgoła nieuczciwym charakterze, przeważnie z młodymi ludźmi z dobrych rodzin i z nadziejami na przyszłość  — choć muszą przyznać, że gotów był również usłużyć starszym plebejuszom. Był to prawdziwy demokrata; nie przestraszyłby go interes (i to ryzykowny interes) nawet z samym diabłem. Kto wpadł w jego sidła, już się z nich nie wydostał. Przyjmował interesantów z jowialnym ożywieniem, co wywoływało zdziwienie. Sprawiało to ulgę, nie budząc jednak zbytniego zaufania — może to było i lepiej. Interesy swe załatwiał w pokoju umeblowanym jak salon, gdzie na ścianach wisiało kilka ciemnych, olejnych obrazów w ciężkich ramach. Nie wiem, czy były dobre, ale były duże i w swych ozdobnych, wytartych, pozłacanych ramach miały jakąś melancholijną godność. On sam siedział przy inkrustowanym biurku, które wyglądało na rzadką, muzealną sztukę, fotel jego miał wysokie, owalne, rzeźbione oparcie, pokryte wypłowiałym obiciem. W otoczeniu tych wszystkich przedmiotów, kosztowne, czarne, hawańskie cygaro, które przesuwał bezustannie od środka ust do lewego ich kąta i z powrotem, robiło wrażenie czegoś niewymownie ordynarnego i przykrego. Z człowiekiem tym musiałem się widzieć parokrotnie w sprawie pewnego biedaka, któremu się nie wiodło do tego stopnia, że nie miał nawet przyjaciela bardziej ode mnie kompetentnego w tych sprawach, który by się za nim ujął w ciężkich chwilach życia.

Nie wiem, kiedy ten pokątny finansista zaczynał swój dzień pracy, ale miał zwyczaj wyznaczać spotkania w zupełnie nieprawdopodobnych godzinach; na przykład rano kwadrans przed ósmą. Gdy się przyszło, pracował już, wypoczęty i świeży, przy tym swoim przepięknym biurku, a wokoło niego unosiła się delikatna woń pachnącego mydła; w ustach już trzymał zapalone cygaro. Możesz sobie wyobrazić, z jakimi niedobrymi przeczuciami zabierałem się do mojej misji, ale w tym otyłym, dokładnie wymytym człowieczku była tak głęboka pogarda dla rodzaju ludzkiego, że aż stawała się rodzajem dobrotliwości, której — w odróżnieniu od prawdziwej dobroci — nigdy nie grozi, że zamieni się w gorycz. Otóż pewnego razu, gdy przerwawszy rozmowę o interesach, czekaliśmy na pewien dokument, po który gospodarz posłał (może do piwnicy?), zauważyłem rozejrzawszy się po pokoju, że nigdy jeszcze nie zdarzyło mi się  — poza muzeami — spotkać tyle pięknych rzeczy nagromadzonych w jednym miejscu. Czy nie była to z mojej strony nieświadoma dyplomacja, nie umiem powiedzieć  - ale uwaga ta była słuszna i nadzwyczaj mu się spodobała. -  „Bo to jest muzeum - rzekł z naciskiem. - Tylko że ja mieszkam wśród moich zbiorów, w przeciwieństwie do większości zbieraczy. Ale widzę, że pan umie patrzeć. Niewielu jest znawców wśród tych, co tu przychodzą w interesach. Dla nich wystarczyłoby urządzić ten pokój jak stajnię."

Nie wiem, czy pochwała ta posunęła naprzód sprawę mojego przyjaciela, ale w każdym razie ułatwiła nasze stosunki. Zaczął mnie traktować z pewnym odcieniem poufałości, jako jednego z wtajemniczonych.

Gdy przyszedłem do niego po raz ostatni, by zakończyć transakcję, przerwał nam rozmowę pewien osobnik, coś pośredniego między bookmacherem a osobistym sekretarzem, który wszedł przez drzwi prowadzące z przedpokoju i pochylił się, aby szepnąć coś do ucha mojego finansisty.

„Hę? Kto taki?”

Bliżej nieokreślona osobistość pochyliła się i szepnęła zmów, dodając nieco głośniej:

„Powiada, że zabierze panu tylko chwilę czasu.”

Mój człowieczek spojrzał na mnie i rzekł niezdecydowany: „Ach, dobrze.” Wstałem z krzesła i zaproponowałem, że wrócę później. Robił wrażenie dziwnie zakłopotanego. „Nie, nie. Dość już jestem pokrzywdzony tracąc moją gotówkę, nie chcę więc jeszcze tracić i czasu na sprawę pańskiego przyjaciela. Musimy zakończyć to dzisiaj. Niech pan po prostu przejdzie tam i przyjrzy się tej garniture de cheminée . Podobna znajduje się w zamku Laeken, ale moja ma piękniejszy rysunek."

Ruszyłem więc na drugi koniec wielkiego pokoju. Garniture de cheminée była bardzo piękna... Udając, że się jej przyglądam, patrzyłem na mojego człowieczka, jak pośpieszył naprzeciw gościa, mężczyzny wysokiego wzrostu, który powiedział: „Myślałem, że pan o tak wczesnej porze nie będzie zajęty. Tylko dwa słowa..."  - i szeptał nie dłużej jak jedną minutę; mój człowieczek odprowadził go do drzwi i uścisnął mu ceremonialnie rękę: „Nic wielkiego, nic wielkiego. Bardzo mi było przyjemnie móc się panu przysłużyć. Może pan zupełnie polegać na mojej informacji."  „Dziękuję panu, bardzo dziękuję. Wpadłem tylko na chwilę." „Ależ naturalnie. Jestem do usług w każdej chwili... Do widzenia." 

Miałem sposobność przyjrzeć się dokładnie gościowi w czasie wymiany tych uprzejmości. Ubrany był w czarne ubranie i pamiętam doskonale, że miał szeroki, gładki, czarny, atłasowy krawat, w który wetknięta była duża szpilka z kameą; kołnierzyk miał niski, wyłożony. Włosy jego, bezbarwne i jedwabiste, kręciły się z lekka za uszami. Policzki miał nie zarośnięte i okrągłe, wyraźnie gładkie. Postawę miał sztywną, chodził drobnymi krokami, mówił głosem łagodnym i ściszonym. Może przez kontrast ze wspaniałą elegancją pokoju i schludnością jego właściciela, wydał mi się ubogi i jeżeli nie dosłownie pokorny, to w każdym razie zgnębiony niepomyślnym losem.

Zdziwiła mnie bardzo uprzejmość mojego tłuściutkiego finansisty wobec tego podejrzanego osobnika, kiedy on — skoro znaleźliśmy się z powrotem na naszych miejscach — zapytał mnie, czy znam tego człowieka, który wyszedł przed chwilą. Gdy potrząsnąłem przecząco głową, uśmiechnął się dziwnie i powiedziawszy: „To de Barral”  — ucieszył się moim zdziwieniem. Po czym spoważniał i rzekł: „To tajemniczy typ. Wszyscy wiemy, od czego zaczął i do czego doszedł, ale nikt nie wie, jakie ma zamiary. - Zamyślił się przez chwilę i dodał jakby do siebie: - Ciekaw jestem, jaką on grę prowadzi."

A tymczasem, wyobraź sobie, nie była to żadna gra, jakiegokolwiek rodzaju, gatunku czy pokroju. Wyszło to na jaw zupełnie jasno podczas sprawy. Jak ci to już przedtem opowiedziałem, był on urzędnikiem bankowym, urzędnikiem jakich jest tyjące. Posada ta była początkiem drugiego etapu w jego życiu i znów utknął na niej, a wszyscy byli z niego najzupełniej zadowoleni. Pewnego dnia, jakby tajemny głos szepnął mu coś do ucha czy też jakby jakaś niewidzialna mucha go ugryzła, włożył kapelusz na głowę, wyszedł na ulicę i zabrał się do reklamy. I to było wszystko. Pochwycił na ulicy jakieś słowo na czasie i wprzągł je do swojego triumfalnego rydwanu głupoty.

Każdy pamięta jego pierwsze skromne ogłoszenie zaczynające się od magicznego słowa: Oszczędność, Oszczędność, Oszczędność  — trzykrotnie powtórzonego, a obiecujące dziesięć procent od każdego depozytu i podające adres Stowarzyszenia Wzajemnej Pomocy „Oszczędność i Niezależność” na Vauxhall Bridge Road. Widocznie więcej nie było potrzeba. Nie wyjaśniał nawet, co zamierza zrobić z pieniędzmi, które na to wezwanie publiczność miała składać u jego stóp. Naturalnie miał zamiar pożyczać je na wysoki procent. I robił to — ale bez żadnego systemu, planu, przewidywania czy znawstwa. A w miarę jak trwonił sumy, które wpływały, żądał przez ogłoszenia więcej — i dostawał więcej. Podczas okresu ogólnej prosperity założył bank „Orb” i trust „Berło”, zdaje się, że jedynie w celach reklamy. Były to bowiem tylko nazwy. Zupełnie nie umiał czegoś zorganizować ani założyć jakiegoś przedsiębiorstwa chociażby dla spekulacji akcjami. W owym czasie mógł mieć na zawołanie, ilu by chciał, książąt, emerytowanych generałów, czynnych członków Parlamentu, byłych ambasadorów i tym podobnych, którzy by zasiadali w zarządach najbardziej dziwnych przedsiębiorstw jego pomysłu. Ale on nawet tego nie próbował, brakło mu prawdziwej wyobraźni. Potrafił tylko drukować coraz więcej ogłoszeń i otwierać coraz nowe filie stowarzyszenia „Oszczędność i Niezależność", banku „Orb" i trustu „Berło" dla przyjmowania depozytów; naprzód w jednym mieście, potem w innym, na północy kraju i na południu - wszędzie, gdzie mógł wynająć odpowiednie pomieszczenie za niezbyt wygórowaną cenę. Było to charakterystyczne dla gospodarki przedsiębiorstw prowadzonych przez de Barrala. Skromność, umiarkowanie, prostota. Ani bank „Orb”, ani trust „Berło”, ani ich macierzyste stowarzyszenie „Oszczędność i Niezależność” nie pobudowały na swoje siedziby pałaców, jak to się zwykle dzieje w podobnych wypadkach. Ten objaw powściągliwości zyskał pochwałę głupich pism, jako dowód, że zarząd tych instytucji kierował się zasadą oszczędności, dla której je powołano. Ale w istocie de Barral po prostu nie pomyślał o tym. Jednak miał na tyle rozumu,  że się wkrótce wyprowadził z Vauxhall Bridge Road. Następnie wynajął stary, ogromny, rojący się od szczurów ceglany dom na małej przecznicy od Strandu. Przed ten najnędzniejszy, jaki sobie można wyobrazić, brudny, żółtawy, gładki mur, z dwoma równoległymi rzędami nieozdobnych otworów okiennych, przyprowadzono cudzoziemców, kazano im stawać i z bijącymi sercami podziwiać skromność głównej kwatery największej potęgi finansowej naszych czasów. Słowo OSZCZĘDNOŚĆ, wypisane olbrzymimi, złoconymi literami, sterczało nad dachem, a po obu stronach drzwi dwie ogromne mosiężne tablice o zaokrąglonych rogach, coś w rodzaju szyldów, stanowiły jedyne jaskrawsze plamy w zewnętrznym wyglądzie instytucji de Barrala. Nikt nie wiedział, jakie operacje finansowe przeprowadzano wewnątrz, wiedziano tylko, że gdy ktoś wszedł do środka i podał pieniądze ponad kontuarem, były one przyjmowane spokojnie przez kogoś, kto w zamian wydawał drukowany kwit. Tyle tylko i nic więcej. Widać nie można się było temu oprzeć. Ludzie wchodzili i ofiarowywali swoje pieniądze, a gdy je wzięto z ich rąk, rozstawali się z nimi tak bezpowrotnie, jak gdyby je wrzucili w morze. Oto, co się tam wewnątrz działo, i na tym koniec...

- Ejże, Marlow - powiedziałem - pewno przesadzasz, przynajmniej sposobem, w jaki to przedstawiłeś. To byłoby zbyt dziwne.

— Przesadzam! — bronił się. — Sposób, w jaki przedstawiłem tę sprawę. Mój drogi, ja tylko usunąłem z mojego sprawozdania czcze gadanie o interesach i żargon finansistów. A ty się dziwisz! Dałem ci nagą prawdę. Co prawda nic tak łatwo nie podlega zarzutom przesady, jak właśnie język nagiej prawdy. Trudno uwierzyć w coś, co jest wstrząsające. Ale co powiesz o końcu jego kariery?

Zaczęło się od Banku Depozytowego „Orb”. Pod pokrywką tej instytucji de Barral z szaleńczym uporem człowieka pozbawionego wyobraźni finansował pewnego indyjskiego księcia, który rościł sobie prawa do ogromnych sum należnych mu od rządu. Były to jakieś zawrotne ilości lakh — nędzne pozostałości po skarbach przodków — czy coś w tym rodzaju. Wszystko było autentyczne.

Był to prawdziwy książę i pretensje były też prawdziwe, tylko niestety nie były słuszne. Tak więc książę przegrał sprawę w ostatniej instancji, a początek końca de Barrala objawił się publiczności pod postacią połowy arkusika papieru przylepionego do zamkniętych drzwi biur banku „Orb" i głoszącego, że wypłaty w tej instytucji zostały wstrzymane.

Jego bratnia instytucja trust „Berło" załamała się w tydzień później. Nie powiem wedle amerykańskiego wyrażenia, że „dno wypadło" ze wszystkich koncernów de Barrala naraz, bo nie miały one nigdy żadnego dna. Były jak beczka Danaid , do której publiczność z zadowoleniem zlewała depozyty. Jasne było, że wszystko przepadło, a postępowanie upadłościowe było jakąś ponurą farsą, pełną wybuchów śmiechu wśród niemej rozpaczy — rozpaczy depozytariuszy, których były setki tysięcy. Śmiech był niepowstrzymany i towarzyszył publicznemu przesłuchiwaniu bankruta.

Nie wiem, czy to z powodu zupełnego braku wyobraźni, czy też z powodu nadmiaru, pewnego specjalnego jej rodzaju, czy może z obu tych powodów naraz — wszystkie te trzy przypadki są możliwe — okazało się, że człowiek ten, który osiągnął szczyt powodzenia dzięki łatwowierności ludzi, sam był jeszcze bardziej łatwowierny od każdego ze swych depozytariuszy. Stał się  łupem wszelkiego rodzaju oszustów, awanturników, wizjonerów i nawet obłąkańców. Otaczając się głęboką i głupią tajemniczością, dawał się nabierać na najbardziej fantastyczne projekty: port i doki na wybrzeżu Patagonii, kamieniołomy na Labradorze - takie to były spekulacje. Jedną z nich miały być połowy ryb dla zaopatrzenia fabryki konserw na brzegach Amazonki. Inną znów - zakupienie księstewka na Madagaskarze. Gdy jedne po drugich wychodziły na jaw groteskowe szczegóły tych nieprawdopodobnych transakcji, fale śmiechu przepływały przez szczelnie zapchaną salę sądową, a każda z nich była głośniejsza od poprzedniej. Skończyło się na tym, że audytorium pękało wprost ze śmiechu pod skumulowanym wrażeniem absurdu. Śmiał się pisarz sądowy, śmieli się adwokaci i reporterzy; ściśnięci w rzędach nieszczęśni depozytariusze, którzy z niepokojem śledzili każde słowo, śmieli się jak jeden mąż. Śmieli się  - biedni nędzarze - histerycznie, bliscy łez.

Jeden tylko człowiek pozostał niewzruszony, a był nim de Barral. Mówiono mi (gdyż ja sam nie byłem świadkiem tych scen), że zachował pogodny, łagodny wyraz twarzy i spoglądał na ludzi ze spokojnym zadowoleniem z siebie; było to dla świata pierwszą oznaką jego dufnej, niezmierzonej zarozumiałości, ukrywanej dotychczas pod powściągliwym sposobem bycia. Można ją było też dojrzeć w jego upartym twierdzeniu, że gdyby mu dano dość czasu i znacznie więcej pieniędzy, to wszystko byłoby się dobrze skończyło. Znalazło się parę osób, i to nawet spośród jego ofiar, które mu więcej niż na wpół wierzyły, nawet po sprawie karnej, która wkrótce potem nastąpiła. Gdy znalazł się na ławie oskarżonych, stracił pewność siebie, jak gdyby jakieś złudzenia podtrzymujące go od wewnątrz rozwiały się nagle. Przestał być sobą i zamieniło się zupełnie jego zachowanie, a nawet usposobienie do tego stopnia, że okazało się, iż jego blade, obojętne oczy, które tak pasowały do bezbarwnych włosów, umieją wyrażać coś w rodzaju ukrytej nienawiści. Z początku był nieufny, później zuchwały, wreszcie załamał się i wybuchnął płaczem, ale mógł to być płacz wściekłości. Potem uspokoił się, znów mówił  łagodnie i zachowywał skromnie i spokojnie, czym się odznaczał nawet w swych najświetniejszych dniach. Odnosiło się wrażenie, że dopiero w momencie odmiany losu zrozumiał wreszcie, jaką był potęgą; odpowiedział bowiem jednemu z sędziów prowadzących dochodzenie, który go pytał wyniosłym i moralizatorskim tonem, że owszem uprawiał hazard, bo lubił karty. I że rok temu jeszcze wiele osób z towarzystwa byłoby niesłychanie zadowolonych, mogąc z nim zagrać. „Tak - ciągnął dalej - nawet niektóre z osób siedzących tam, na ławie." I zwracając się do sędziego zawołał: „I pan także!" Mógłby był mieć u siebie połowę miasta, która by mu nadskakiwała, gdyby dbał o to. „Teraz, gdy się nad tym zastanawiam, dochodzę do przekonania, że najwięcej czasu zabierało mi odsuwanie od siebie takich ludzi jak wy”  — zakończył z pogodną, dyskretną pogardą, jak gdyby myśl ta teraz dopiero mu zaświtała.

Była to może jedyna chwila, gdy na sali sądowej, w ciszy posępnego milczenia, stanęło za nim całe audytorium. A potem ponure postępowanie sądowe potoczyło się dalej. Bo mimo wszelkich pozorów podniecenia była to może najbardziej ponura spośród wszystkich głośnych spraw. Postępowanie upadłościowe wyczerpało całkowicie to, co było w niej śmiesznego. Pozostał jedynie fakt ruiny, która objęła szerokie koła, i pozostała uraza mnóstwa ludzi, oszukanych środkami tak prostymi, że nie uratowały ich miłości własnej od głębokiej rany; spryt wytrawnego oszusta byłby im oszczędził tego upokorzenia. Sprawie tej, w której nie tylko de Barral był skompromitowany, towarzyszyło wstydliwe zdumienie. On sam bronił się tylko jednym słowem: czas! Czas byłby wszystko ułożył. Po pewnym czasie część jego spekulacji byłaby się na pewno udała. Chwilami, jak mi mówiono, zdawał się wpadać w ekstazę  - jego nieruchome, blade oczy zdawały się oglądać dalekie perspektywy przyszłości. Więcej czasu - i naturalnie więcej pieniędzy. „Ach! Gdybyście mnie byli zostawili w spokoju jeszcze przez kilka lat! - zawołał raz z akcentem namiętnego przekonania. - Pieniądze przecież wciąż napływały." Rozumiesz: depozyty i oszczędności. Och, tak, napływały do ostatniego momentu. A jemu było ich żal. Doszedł do tego, że poprzez jakieś mistyczne rozumowanie pieniądze te uważał za swoją własność. A jednak rzeczywiście było prawdą to, co z oburzeniem zawołał raz jeszcze, odpowiadając sędziemu, który zaczął jakieś pytanie od słów: „Pan miał te zawrotne sumy...”  —  „I co ja z nich miałem?”

Była to szczera prawda. Z tych pieniędzy nie miał nic — nic z tych czarownych lub pożądanych dóbr ziemskich, których pragną zachłanne natury. Nie szukał zaspokojenia swych gustów, nie znał, co to zbytek, nie budował wspaniałych pałaców ani nie zebrał znakomitej galerii sztuki za te „zawrotne sumy”. Nie miał nawet własnego domu. Mieszkał w apartamencie hotelowym i pozostał w nim przez lata całe, bez wątpienia ku zupełnemu zadowoleniu zarządu. Dwukrotnie podniesiono mu czynsz, przypuszczam w tym celu, aby pokazać, jak wysoko cenią go sobie jako klienta. Nie kupił za te bogactwa, które przepływały przez jego palce, ani pochlebstw, ani miłości, ani też przepychu czy komfortu. Osiągnął pewną doskonałość w swej stałej mierności. Zdawało się nawet, że jego próżność nie potrzebuje do pełnej satysfakcji żadnych dowodów władzy. W okresie gdy oczy wszystkich były na niego zwrócone, jego niewątpliwie niskie pochodzenie przywarło do niego jak odzież, której nie mógł zrzucić. Obracał milionami, nie korzystając nigdy z tego, co przez ogół ludzi uważane jest za cenne, gdyż nie miał ani dość brutalnego temperamentu, ani dość subtelności umysłu, które obudziłyby w nim pożądanie tych rzeczy z całą siłą woli władczego awanturnika.

- Zdaje się,  żeś przeprowadzał studia nad tym człowiekiem - zauważyłem.

- Studia - powtórzył Marlow w zamyśleniu. - Nie! Nie studia. Nie miałem sposobności. Wiesz, że widziałem go raz tylko, w okolicznościach, o których ci wspomniałem. Ale możliwe, że jedno spojrzenie, nie więcej, jest właściwą drogą, by rozpoznać wyraźną indywidualność; a de Barral był indywidualnością właśnie z powodu swych braków, gdyż one sprawiały, że był zupełnie niepodobny do z góry powziętego o nim wyobrażenia. Nie przeprowadzałem studiów nad de Barralem, ale w ten właśnie sposób rozumiałem go, o ile można go było zrozumieć, wśród łoskotu wielkiego krachu, wśród lamentów i zgrzytania zębów, pośród ogłuszającego wrzasku tytułów w gazetach: „Oszukańcza afera stowarzyszenia «Oszczędność». Oskarżony pod krzyżowym ogniem pytań. Nadzwyczajny dodatek!”, poprzez odwoływanie się do litości nad ofiarami; poprzez poważny i pełen współczucia ton codziennych gazet, jakby one były sercem narodu. Trwało tak przez cały tydzień pracowitych posiedzeń sądowych. Jeden ze znanych dziennikarzy powiedział: „To idiota.” Może było to prawdą. Przedtem słyszałem od kogoś, że de Barral miał twarz kryminalisty, ale wiedziałem, że to nieprawda. Wyrok został ogłoszony przy sztucznym świetle, w dusznej, zatrutej atmosferze. Sędzia w ważkich słowach powiedział coś budującego o karze spadającej na przestępcę, „który dopuścił się najbardziej bezwzględnego oszustwa na nie spotykaną jeszcze skalę". Nie bardzo się znam na tych sprawach, ale okazało się, że oszukiwał w rachunkach, fałszował bilanse, przyjmował depozyty jeszcze przez kilka miesięcy po tym, gdy powinien się już był orientować, że jest beznadziejnie niewypłacalny, i popełnił dostateczną ilość innych czynów wielce nagannych wobec prawa, aby zasłużyć na siedem lat więzienia. Gdy wyrok stał się wiadomy na zewnątrz, został dobrze przyjęty. Na zimnym, przenikliwym deszczu - jednym z najbardziej przykrych, jakie pamiętam - mókł niewielki tłum, składający się głównie z osobników, którzy sami nie wyglądali ani zbyt inteligentnie, ani solidnie, podburzany przez rozproszonych wśród niego prawdziwych złodziei kieszonkowych, zabawiał się wydawaniem okrzyków radości. Przechodziłem tamtędy przypadkiem, wracając z East Endu, gdzie spędziłem cały dzień w pobliżu doków z dawnym moim kolegą, który doglądał ekwipowania nowego statku. Chętnie oglądam nowe statki, gdy jest to tylko możliwe. Interesują mnie one jak urocze młode panny.

Dostałem się w ten tłum, który wrzał bezsensownym gniewem jak bezsensowne bywa wszystko, co się dzieje na ulicy, i gdy przepychałem się z trudem, aby się stamtąd wydostać, wpadł na mnie ów wspomniany poprzednio dziennikarz. Jego zdziwienie na mój widok było dla mnie pochlebne. „Co? Pan tutaj? Ostatnia osoba na świecie... Gdybym był przypuszczał, mógłbym był wprowadzić pana do środka. Było dużo miejsca. W ostatnich trzech dniach zainteresowanie wygasło. Skazany został na siedem lat. Cieszę się.”

„Z czego się pan cieszy? Czy z tego, że go skazano na siedem lat?”  — pytałem stojąc w niewygodnej pozycji, przygnieciony przez jakiegoś masywnego osobnika, który rzekł do swego przyjaciela, rozpychającego się również, że „tego łobuza powinni byli ściąć". Nie wiem, czy powierzył kiedykolwiek swe oszczędności de Barralowi, ale jeżeli tak było, to - sądząc po jego wyglądzie - należy przypuszczać, że były one zdobyte w jakimś udanym napadzie rabunkowym. Dziennikarz odpowiedział na moje zapytanie: „Nie." Cieszył się, że było już po wszystkim. Dokuczyło mu gorąco i zaduch na sali sądowej. Przejmujący i surowy chłód ulicy widocznie natychmiast podziałał na jego wątrobę, stał się bowiem pogardliwy i zirytowany i złośliwie rozpierał się  łokciami, torując drogę dla siebie i dla mnie.

„To była nudna sprawa. Wszystkie takie sprawy są nudne. Nie ma w nich prawdziwie dramatycznych momentów. Prowadzenie ksiąg w banku «Orb» i w innych jego instytucjach było rzeczywiście groteskową rewelacją, ale publiczności nie chodzi o tego rodzaju rewelacje. Nudny gość ten de Barral”  — sarkał dziennikarz. Nie mógł czy też nie chciało mu się scharakteryzować wyglądu tego człowieka, obecnie — na mocy orzeczenia prawa — już przestępcy (przeszliśmy na drugą stronę ulicy i wstąpiliśmy się napić), ale opowiedział mi z cierpkim, szyderczym chichotem, że gdy wyrok został już odczytany, osobnik ten powstał jeszcze w ławie oskarżonych, aby wnieść protest: „Nie daliście mi dość czasu. Gdybym miał czas, zostałbym w końcu parem Anglii, jak tylu innych.” I tu pozwolił sobie na pierwszy i ostatni gest przez te wszystkie dni: wzniósł nad głowę zaciśniętą pięść.

Dziennikarz potępiał tę demonstrację. Nie starał się tego zrozumieć. Ale czy w ogóle kiedy dziennikarzowi chodzi o zrozumienie czegokolwiek? Nie zdaje mi się. Odwiodłoby go to zbyt daleko od spraw aktualnych, które stanowią codzienną strawę publiczności. Uważał zapewne, że rozprawa przedstawiała małą wartość, bo niezbyt była atrakcyjna: słaby głos, bezbarwna postać oskarżonego, który stał jak kołek, nie umiejąc przybrać nawet żadnej pozy, niedorzeczność gestu zaciśniętej pięści, tak całkowicie bezskutecznego w takiej chwili i w takim miejscu. Nie, to wszystko niewiele dawało. Zresztą dla dziennikarza, mistrza w swoim zawodzie, myślenie było wyraźnie „marnym interesem". Do niego należało napisanie sprawozdania, które by się dało z przyjemnością przeczytać. Ale ja, nie potrzebując pisać, pozwoliłem sobie ruszyć głową, gdy tak siedzieliśmy nad wciąż jeszcze nie tkniętymi naszymi kieliszkami. Nagłe odkrycie, które często wynagradza oderwanie się od czysto wzrokowych wrażeń, wywołało we mnie dreszcz - podobny do drgnienia trwogi. Wydało mi się, iż pojąłem, w jaki sposób wstrząs, wywołany przez cierpienia i wątpliwości zbudzone przez proces, wpłynął na wyobraźnię tego człowieka, którego usposobienie, pojęcia i motywy często robiły wrażenie groteskowo tajemniczych — i że wyobraźnia ta nareszcie zaczęła działać. Było to okropne: usiłowałem zrozumieć uczucia człowieka, którego wyobraźnia zbudziła się w chwili, gdy miał zstąpić do grobu...

— Nie przypuszczaj — ciągnął dalej Marlow po chwili przerwy —  żem tego ranka, który spędziłem z Fyne'em, przemyślał dokładnie wszystkie te — powiedzmy — wiadomości; nie — lepiej powiedzieć: ten zasób wiedzy, który posiadałem lub raczej który istniał w mym umyśle w związku z de Barralem. Wiadomość jest to coś, czego się szuka i znalazłszy odkłada na bok jak kawał ołowiu: jest ważna, pożyteczna, martwa i tępa. Tymczasem wiedza, tego rodzaju wiedza zdobyta przypadkiem, nawet gdy leży odłogiem, zachowuje swą szlachetną gotowość... Ale że takie rozróżnienie jest nieomal transcendentne, oszczędzę ci tej przykrości, abyś je miał wysłuchać. Okrucieństwo moje ma jednak granice. Nie! Tego wszystkiego, co ci tu opowiedziałem, nie rozważyłem wtedy dokładnie. Jakże mogłem to uczynić, gdy Fyne był w moim pokoju? Siedział bez najmniejszego ruchu, jak z gruba wyciosany posąg, rzuciwszy swe efektowne stwierdzenie: „Tak, ten skazany!" A ja, nie pozwalając sobie na wycieczkę w przeszłość, trzymałem się do tego stopnia teraźniejszości, że dumałem mgliście i z roztargnieniem nad budzącymi szacunek rozmiarami i - na ogół biorąc - przyjemnym kształtem jego wielkich łydek piechura, jedną bowiem nogę założył niedbale na kolano, by ukryć swe pomieszanie pod pozorami swobody. Niemniej jednak wiedza ta istniała we mnie, ten rozbudzony rezonans, o którym przed chwilą wspomniałem. I właściwie bez żadnego związku powiedziałem ze zdziwieniem: „A więc de Barral miał  żonę i dziecko! I ta dziewczyna to jego córka. A jak...”

Fyne przerwał mi, by stwierdzić z powagą, jakby to było coś trudnego do uwierzenia, że oboje z żoną starali się wszelkimi sposobami zaprzyjaźnić z tą dziewczyną  — naprawdę się starali. Naturalnie ani przez chwilę w to nie wątpiłem, ale w tym wypadku moje zdziwienie miało słuszne podstawy. Musisz bowiem pamiętać, że tego ranka nie wiedziałem jeszcze nic o zetknięciu się pani Fyne (nie była to bowiem bliższa znajomość) z żoną de Barrala i jego dzieckiem w dniach największego jego rozgłosu, podczas ich wygnania w „Kapelanii”.

Fyne, który, rzecz jasna, przyszedł jedynie po to, aby porozmawiać na ten temat, pierwszy wspomniał mi o początkach owej znajomości, ograniczającej się do spotkań poza domem. „Dziewczyna ta była wtedy jeszcze dzieckiem — ciągnął dalej. — Potem była poza sferą wpływu pani Fyne, pod opieką guwernantki, osoby dalekiej od doskonałości"  - jak mnie objaśnił. Żona jego - hm - poznała go wówczas; po swoim ślubie straciła to dziecko całkiem z oczu. Ale po urodzeniu Polly (Polly była to trzecia z rzędu córka państwa Fyne) nie czuła się bardzo dobrze i pojechała na kilka miesięcy do Brighton dla odzyskania sił; tam pewnego dnia dziewczynka (która wówczas chodziła jeszcze z rozpuszczonymi włosami) będąc w sklepie ujrzała ją przechodzącą ulicą i rzuciła się, dosłownie rzuciła się, w ramiona pani Fyne. Było to wzruszające. I pomimo chłodnej impertynencji tej - hm - guwernantki, żona naturalnie odpowiedziała dziecku uściskiem.

Opowiadał w sposób uroczysty i fragmentaryczny. Przerwałem mu uwagą, że musiało się to zdarzyć przed bankructwem. 

Fyne przytaknął z większą jeszcze powagą i potwierdził swym basowym głosem:

„Na krótko przedtem”  — i pozwolił sobie na dłuższą chwilę uroczystego milczenia.

— De Barral — Fyne nagle zaczął dalej opowiadać  — nie przyjeżdżał wówczas regularnie na weekendy do Brighton. Pewnie zdawał sobie już sprawę ze zbliżającej się katastrofy. Pani Fyne unikała okazji, w której musiałaby zawrzeć z nim znajomość, i to odpowiadało zamiarom guwernantki, bardzo zazdrosnej o wszelkie wpływy z zewnątrz. Zresztą i tak nie byłoby to łatwą sprawą. Niezwykle sztywna i chuda postać de Barrala, który ubrany całkiem na czarno spacerował trzymając za rękę dziewczynkę, obserwowana była przez wszystkich; pozornie był nieśmiały, i tu Fyne był bliski wykazania jakby pewnej intuicji — ale zapewne pod brakiem pewności siebie krył niezwykle rozwiniętą tajoną arogancję. Pani Fyne na długo przed katastrofą litowała się nad losem Flory de Barral. Na ulicach ludzie znali ją z widzenia, przyglądali się jej w miejscach publicznych, jakby była jakąś księżniczką  - ale ze stanowczością, która nie wróżyła nic dobrego, pilnowano, aby nie zawierała żadnych znajomości, choć bez wątpienia znalazłoby się wiele osób, które z największą chęcią  - hm - zdobyłyby łaski panny de Barral. Nie leżało to jednak w planach guwernantki, tej intrygantki, która pod surowymi pozorami wyniosłości i towarzyskiej ekskluzywności knuła ponury spisek. Oczy poczciwego małego pana Fyne wyłaziły na wierzch w uroczystym oburzeniu, gdy z podnieceniem wyjawił mi ówczesne podejrzenia - a właściwie więcej niż podejrzenia - jego żony co do perfidnego postępowania tej - jakże się ona nazywała? - pani. Zdaje się, że istotnie, jak twierdziła pani Fyne, knuła ona już wówczas spisek, by wydać wychowankę za swojego niezamożnego krewnego — młodego człowieka o rozbieganym spojrzeniu, z odcieniem bezczelności w sposobie bycia; kobieta ta nazywała go swoim siostrzeńcem i zapraszała ciągle do siebie.

„A może nie był to jej siostrzeniec. W ogóle może żaden krewny”  — Fyne wykrztusił z konwulsyjnym wysiłkiem tę najgorszą część podejrzeń, którymi pani Fyne dzieliła się z nim po trochu, gdy przyjeżdżał na weekend, by spędzić go statecznie z żoną i dziećmi. Poczciwi państwo Fyne, kłopocząc się o nieszczęsne dziecko człowieka pochłoniętego przypadkowym obracaniem wieloma milionami, podczas cotygodniowych spotkań zastanawiali się poważnie, co by można zrobić dla zapobieżenia temu podłemu spiskowi, i usiłowali wymyślić jakąś taktowną linię postępowania w tak niezwykłych okolicznościach. Wyobrażałem ich sobie, jak naiwni i pełni Skrupułów kłopotali się poczciwie o tę bezbronną, sporą już dziewczynkę, spoglądając na swoje własne córeczki bawiące się nad brzegiem morza. Fyne zapewniał mnie, że wypoczynek jego żony zatruty był trudnym problemem, jak by wkroczyć w tę sprawę.

„To dowód wielkiej przenikliwości pani Fyne, że wytropiła tę ukrytą grę!"  - rzekłem zastanawiając się w duchu, gdzie się teraz podziała jej przenikliwość, gdy pozwoliła się zaskoczyć grą o tyle prostszą i rozgrywającą się aż do końca pod samym jej nosem. Tak, ale wtedy, gdy obawa przed losem grożącym bezbronnemu dziecku de Barrala nie dawała jej spać po nocach, nie była jeszcze zajęta pisaniem podręcznika będącego bezlitosnym kompendium o teorii i praktyce życia do użytku (nieszczęśliwych kobiet. Wówczas jeszcze, zanim trud stworzenia filozofii buntu nie przytępił jej przenikliwej intuicji, mogła dojrzeć fakty, które, podejrzewam, były dość proste. Jestem bowiem skłonny wierzyć, że kobieta, której los pozwolił rządzić przeznaczeniem Flory de Barral, nie czyniła zbyt subtelnych wysiłków, by ukryć swą grę. Ustaliwszy raz na zawsze swoją przewagę nad de Barralem zdawała sobie sprawę, że jest całkowicie panią sytuacji. Przedsięwzięła wszystkie środki, by nikt z zewnątrz nie mógł zaobserwować jej postępowania; nie mogłem się powstrzymać, aby nie uśmiechnąć się na myśl, jak okropnie jej zawadzali poważni i naiwni państwo Fyne. Jak musiała być wściekła, gdy ta para spadła do Brighton najzupełniej niespodziewanie, jak piorun z jasnego nieba — choć może nie z taką gwałtownością. Jak ich musiała znienawidzić!

Ale doszedłem do przekonania, że była zdolna przeprowadzić każdy plan obmyślony przez siebie. Wyobrażam sobie, że de Barral od lat przyzwyczaił się liczyć z jej zdaniem, a z arogancji, nieśmiałości czy też po prostu z głupoty i zupełnego braku wyobraźni, trzymał się z dala od osób z towarzystwa, nie znając nikogo poza kilku kompanami, którzy grywali z nim w karty. Widzę go, przerażonego na myśl, że spadnie mu na kark córka na wydaniu, co zmusi go do zupełnej zmiany zwyczajów i narzuci konieczność prowadzenia innej egzystencji, którą nie wiedziałby nawet, jak rozpocząć. Jasne jest dla mnie, że ta pani (jak ją tam zwą) byłaby przeprowadziła swoje podłe zamiary bez wielkiego wysiłku, nawet gdyby zacni państwo Fyne mogli byli coś zrobić. Po prostu byłaby potraktowała z góry de Barrala. Nie ma ludzi bardziej służalczych od arogantów, gdy arogancja ich zostanie w jakimś szczególnym wypadku poniżona.

Nie było już jednak ani czasu, ani potrzeby, by ktokolwiek interweniował w tej sprawie. Sytuację tę zmiotła finansowa ruina, jak trzęsienie ziemi, które poprzedzając to tylko złowieszczym, przytłumionym hukiem zmiata stojący jeszcze przed chwilą budynek. Może byłoby przesadą powiedzieć, że stało się to „w jednej chwili”, ale z zupełną  ścisłością można stwierdzić, że wszystko to trwało nie dłużej niż dwadzieścia cztery godziny. Fyne opowiedział mi wszystko, co można było powiedzieć na ten temat, lecz najlepiej można scharakteryzować ten przewrót jednym zdaniem: błyskawiczna i zupełna ruina. Nie bardzo się znam na takich sprawach, ale z opowiadania Fyne'a wynikało, że wierzyciele czy depozytariusze, czy też odpowiednie władze w mgnieniu oka położyły areszt na wszystkim, co de Barral posiadał, nawet na jego zegarku z łańcuszkiem, na pieniądzach, jakie miał w kieszeni spodni, na zapasowych ubraniach i przypuszczam, że także i na szpilce z kameą w jego czarnym atłasowym krawacie. Na wszystkim! Zdaje mi się, że musiał oddać nawet obrączkę swej nieboszczki żony. Ponura „Kapelania” z wilgotnym parkiem i paroma fermami była zapisana na imię pani de Barral, ale przypuszczam, że gdy ona umarła (bez testamentu), „Kapelania” wróciła do niego i naturalnie też została zasekwestrowana; zresztą była to kruszyna na Saharze głodu, kropla w oceanie pragnienia. Ośmielam się twierdzić, że nikt na świecie nie znalazłby pociechy w odzyskaniu trzech pensów z całego majątku. Potem zagarnięto też, choć było to jeszcze mniej warte od tamtych okruchów czy kropli, apartament wynajęty w Brighton, meble, które się w nim znajdowały, powóz i parę koni, wierzchowca dziewczynki i jej kosztowne drobiazgi, nawet grubo w złoto oprawną obrożę jej rasowego psa, bernarda. Psa też zabrano: wśród tych żebraczych aktywów był on najszlachetniejszą pozycją.

Ale tego, czego najprędzej zabrakło czy raczej co najprędzej znikło, nie można było zaliczyć do aktywów. Była to bowiem ta intrygująca guwernantka udająca „skończoną damę" (w ściśle konwencjonalnym stylu), a mająca duszę pozbawionego skrupułów bandyty. Gdy kobieta zajmie się jakimiś sprawami męskimi, będącymi w niezgodzie z prawem, nikt jej nie pobije na tym gruncie. Zawsze co prawda znajdą się tacy, którzy będą zapewniać, że to właśnie mężczyźni są winni temu, że z tak straszliwą gwałtownością depcze ona wszystko, co ustalone.

Ci sami ludzie będą pytać z dowcipną miną, dlaczego bunty niewolników były bardziej dzikie, desperackie i okrutne od wszystkich wojen. Można na to odpowiedzieć, jak się komu podoba — nawet można, jeżeli chcesz, dać tę odpowiedź tak wybitnie kobiecą, tak typową dla ścisłego umysłu kobiecego: A cóż ma jedno do drugiego? Ile argumentów tych parę słów zwyciężyło! (Nie powiem jednak, aby je obaliło.) Bo podczas gdy my, mężczyźni, w naszym rozumowaniu usiłujemy wykorzystać bezmiar wszelkich doświadczeń i chętnie objęlibyśmy naszą miłością nawet Nieskończoność, to — jak zauważył pewien autor: „Kobiety tak nie postępują.” Och, nie! Nie dbają one o takie rzeczy. Nie mają takich aspiracji. I jak dziwny byłby świat urządzony przez nie, świat, do którego wkroczyłby z fantazją  - brak logiki, zajmując miejsce trzeźwego i powszedniego marzenia...

Podniosłem rękę, by przerwać memu przyjacielowi.

- Czy wierzysz naprawdę w to, coś powiedział? - zapytałem. Nie chciałem go tym obrazić, bo przecież z Marlowem nigdy nic nie można było wiedzieć.

- Tylko w niektóre dni w roku - odparł Marlow ze złośliwym uśmiechem. - Dzisiaj po prostu ośmieliłem się mówić o tym trochę obszerniej i widzę, że jednak zraniłem twoje pełne delikatności uczucia, jakie żywisz wobec kobiet. Siedząc w samotności i ciszy bronisz w myśli biedne kobiety przed atakami, którymi się one - być może - wcale nie przejmują. Zastanawiam się, czym one w ogóle się przejmują. Ale by uspokoić twoje obawy, muszę znów zwrócić ci uwagę, że taki nielogiczny świat mógłby być bardzo zabawny, gdyby kobiety zechciały uczynić go tak czarującym, jak one to potrafią, zachowując tylko na nasz użytek pewne znane, ustalone, powiedziałbym nawet spowszedniałe złudzenia, bez których przeciętny osobnik męskiego rodzaju nie może się obyć. Jest to niesłychanie ważnym warunkiem, gdyż nie ma nic bardziej irytującego, jak nielogiczność, która przestaje być zabawna i czarująca; może bowiem wówczas grozić niebezpieczeństwo ze strony ujarzmionych mężczyzn: doprowadzeni do rozpaczy, mogliby oni, uczyniwszy jakiś gwałtowny i nieopanowany ruch, wpakować  łokieć w subtelną tkaninę, z której utkany byłby ów świat, o którym mówię. Byłoby to fatalne, gdyż nie ma nic bardziej żałosnego, jak bezpowrotnie uszkodzona wykwintna tkanina. Kobiety pierwsze zniechęciłyby się do swego własnego dzieła.

Postępowanie tej niezwykłej guwernantki panny de Barral miało w sobie coś z wysoce praktycznego kobiecego zdrowego rozsądku, a zarazem coś z kobiecej nielogiczności. Z opowiadania Fyne'a wynikało, że w wilię dnia, w którym rozeszły się pierwsze wieści o katastrofie, ten podejrzany młody człowiek zjawił się niespodziewanie w Brighton, u swojej „ciotki". Na zewnątrz wszystko zdawało się odbywać normalnie: po południu młody człowiek wyjechał konno z dziewczynką, jak się to często zdarzało - a co nie przestawało napełniać oburzeniem pani Fyne. Sam Fyne był tam wówczas także, gdyż spędzał cały tydzień z rodziną; został więc wezwany do okna, by zobaczył, jakie rozmiary osiąga ludzka niegodziwość, i by mógł podzielić uczucia swej żony. Nie towarzyszył im nawet chłopiec stajenny. Pani Fyne była tak zmartwiona na widok nieszczęśliwej dziewczyny, która przejeżdżała, uśmiechnięta i nieświadoma grożącego jej niebezpieczeństwa, że Fyne zaczął się poważnie zastanawiać, czy nie było właściwie ich obowiązkiem wziąć na siebie ryzyko wmieszania się w tę sprawę  — i czy nie należało po prostu napisać do de Barrala. Powiedział swojej żonie z uroczystą powagą, którą sobie łatwo mogę wyobrazić: „Powinnaś to zrobić, moja droga. Znałaś przecież jego żonę, a to jednak coś znaczy.” Z drugiej zaś strony obawiał się ogromnie narazić  żonę na jakąś nieprzyjemną odprawę. Pani Fyne ze swej strony miała pewne wątpliwości. Powodzenie w tej sprawie wydawało się niemożliwe. Była tu przecież ta kobieta, która od pięciu lat zajmowała się dziewczynką i która pozornie cieszyła się zupełnym zaufaniem ojca. Jakiż mogłoby to odnieść skutek, gdy się nie miało dowodów... Ten de Barral musi być albo bardzo głupi, albo do gruntu zły — zadecydowała pani Fyne — aby tak zaniedbywać swe dziecko. Zauważ, że być może na skutek poważnych poglądów Fyne'a na nasze doczesne życie i wrodzonego pani Fyne poczucia odpowiedzialności nie przyszło im nigdy na myśl, że najłatwiej mogli uniknąć tych wszystkich kłopotów niczego nie przedsiębiorąc i przestając zajmować się tą sprawą, która przecież ich nie dotyczyła. Istotnie było tak, biorąc rzecz ściśle z punktu widzenia światowego. Ale oni, jak mi powiedział Fyne, całe popołudnie mieli zatrute rozważaniem, jakimi środkami i w jaki sposób mogliby zapobiec niebezpieczeństwu, wiszącemu nad głową dziewczynki, a które mogło wyniknąć z jednej konnej przejażdżki ze wstrętnym łajdakiem (bez wątpienia sprawiała jej ona zresztą wielką przyjemność). 

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej