Emil Zola

LOURDES

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DZIEŃ PIERWSZY

I

II

III

IV

V

DZIEŃ DRUGI

I

II

III

IV

V

DZIEŃ TRZECI

I

II

III   

IV

V

DZIEŃ CZWARTY

I

II

III

IV

V

DZIEŃ PIĄTY

I

II

III

IV

V

LOURDES

Emil Zola

DZIEŃ PIERWSZY

I

Kiedy pociąg był już w ruchu, a pielgrzymi i chorzy, stłoczeni na twardych ławkach wagonu trzeciej klasy, kończyli rozpoczęte w chwili wyjazdu z Dworca Orleańskiego Ave maris stella, Maria, trawiona gorączką niecierpliwości, na wpół uniósłszy się ze swego nędznego posłania, ujrzała fortyfikacje.

— O, już fortyfikacje! — zawołała wesoło mimo nękających ją cierpień. — Więc jesteśmy już poza Paryżem, nareszcie wyjechaliśmy!

Usadowiony naprzeciwko pan de Guersaint uśmiechnął się widząc radość córki, natomiast ksiądz Piotr Fromerut, który patrzył na Marię z braterską czułością, nie zdołał opanować pełnej niepokoju troski i rzekł:

— Potrwa to aż do jutra rana, w Lourdes będziemy dopiero o trzeciej czterdzieści. Ponad dwadzieścia dwie godziny podróży!

Było wpół do szóstej, słońce właśnie wstało, promienne w przejrzystości ślicznego poranka. Był piątek, 19 sierpnia. Ale już drobne, ciężkie chmurki na horyzoncie zapowiadały groźny dzień burzowego upału. Ukośne promienie wnikały do przedziałów wagonu napełniając je wirującym złotym pyłem.

Maria, którą znów ogarnął niepokój, szepnęła:

— Tak, dwadzieścia dwie godziny. Mój Boże, jak to długo! Ojciec pomógł jej ułożyć się znowu w wąskiej skrzyni, czymś w rodzaju rynny, w której żyła od lat siedmiu. Kolej zgodziła się w drodze wyjątku zabrać na bagaż dwie pary kółek, które można było zdejmować i zakładać, gdy chorą przewożono. Ściśnięta wśród desek tej ruchomej trumny, zajmowała trzy miejsca na ławce; przez chwilę leżała z zamkniętymi oczyma, z wychudzoną i ziemistą twarzą, która zachowała dziecinną subtelność, choć Maria miała już dwadzieścia trzy lata, twarzą mimo wszystko uroczą, którą okalały cudowne blond włosy, włosy godne królowej, oszczędzone nawet przez chorobę. Ubrana bardzo skromnie w suknię z lekkiej czarnej wełny, na szyi miała zawieszoną kartę świadczącą o przynależności do szpitala, z wypisanym nazwiskiem i numerem porządkowym. Ona sama zażądała tego upokorzenia, nie chcąc też narażać na wydatki rodziny, która cierpiała coraz większy niedostatek. Dlatego właśnie znalazła się dziś tutaj, w trzeciej klasie, w białym pociągu, pociągu dla ciężko chorych, najbardziej cierpiętniczym z czternastu pociągów, które owego dnia zmierzały do Lourdes, w pociągu, gdzie prócz pięciuset zdrowych pielgrzymów tłoczyło się blisko trzystu nieszczęśników, wyczerpanych, skręcanych bólem, unoszonych całą siłą pary z jednego krańca Francji na drugi.

Niezadowolony, że ją zasmucił, Piotr wciąż patrzył na Marię . z wyrazem braterskiego rozrzewnienia. Skończył właśnie trzydziestkę, był blady, szczupły, o wysokim czole. Najpierw troskliwie obmyślił każdy najdrobniejszy szczegół podróży, a później postanowił, że będzie towarzyszył chorej, i w tym celu postarał się, aby go przyjęto do pomocniczego personelu Schroniska Matki Boskiej Wybawiciełki, i teraz nosił na sutannie czerwony . krzyż obrzeżony pomarańczową wypustką, jak wszyscy pielęgniarze. Pan de Guersaint miał natomiast przypięty do szarej sukiennej masrynarki mały szkarłatny krzyż pielgrzymi. Wydawał się zachwycony podróżą, cały przemieniony we wzrok, i nie mógł utrzymać w. spokoju swojej głowy łagodnego i roztargnionego ptaka; wyglądał młodo, mimo iż przekroczył już pięćdziesiątkę.

Ale w sąsiednim przedziale, mimo gwałtownych wstrząsów, na które uskarżała się Maria, podniosła się z miejsca siostra Hiacynta. Zauważyła, że dziewczyna leży w pełnym słońcu.

— Księże, proszę łaskawie opuścić storę... No, no, musimy się tu jakoś urządzić i zagospodarować.

W czarnym habicie sióstr od Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, od którego wesoło odbijał biały kornet, biały barbet i obszerny biały fartuch, siostra Hiacynta uśmiechała się, pełna energii i ruchliwości. Młodość rozkwitała na jej drobnych świeżych ustach, w głębi pięknych niebieskich oczu o zawsze tkliwym wyrazie. Nie była właściwie ładna, ale urocza, subtelna, smukła, z chłopięcą piersią pod karczkiem fartucha, jak miły chłopak o śnieżnobiałej cerze, tryskający zdrowiem, wesołością i niewinnością.

— Ależ to słońce daje się nam we znaki! Bardzo proszą, niech pani też zapuści swoją storę.

Siedząca w kącie obok zakonnicy pani de Jonquiere trzymała jeszcze małą torbę podróżną na kolanach. Pomału opuściła storę. Ciemnowłosa i tęga, była wciąż jeszcze ładna, mimo że miała dwudziestoczteroletnią córkę, Rajmundę, której z uwagi na konwenanse kazała wsiąść z dwoma paniami pielęgniarkami, panią Desagneaux i panią Volmar, do wagonu pierwszej klasy. Ona. sama, jako kierowniczka jednej z sal. Szpitala Matki Boskiej Bolesnej w Lourdes, nie rozstawała się ze swoimi chorymi, a na drzwiach przedziału od strony zewnętrznej chybotała urzędowa wywieszka z wypisanymi pod jej nazwiskiem imionami towarzyszących jej dwóch sióstr od Wniebowzięcia. Odkąd zrujnowany majątkowo mąż zostawił ją wdową, żyła skromnie wraz z córką w oficynie przy ulicy Vaneau z renty wynoszącej cztery czy pięć tysięcy franków i uprawiała nieograniczone miłosierdzie, oddając cały wolny czas pracy w Schronisku -Matki Boskiej Wybawicielki, którego czerwony krzyż również nosiła na jasnobrązowej popelinowej sukni i którego była jedną z najczynniejszych członkiń. Z usposobienia trochę dumna, lubiąca pochlebstwa i atmosferę sympatii, wydawała się szczęśliwa z tej dorocznej podróży, w którą wkładała namiętność i serce.

— Ma siostra słuszność, zaraz tu wszystko urządzimy. Doprawdy nie wiem, dlaczego męczę się z tą torbą.

I wsunęła ją obok siebie, pod ławkę.

— Proszę uważać — mówiła dalej siostra Hiacynta — ma pani tuż przy nogach dzbanek z wodą. Zawadza pani.

— Ależ nie, zapewniam siostrę. Niech tak zostanie. Gdzieś go trzeba było postawić.

Tak więc, zgodnie z zapowiedzią, obie gospodarowały, aby przeżyć w wagonie wraz ze swoimi chorymi możliwie najwygodniej cały jeden dzień i jedną noc. Żałowały, że nie mogły zabrać do swego przedziału Marii, która chciała mieć przy sobie Piotra i ojca; ale ponad niską przegrodą można się było do woli porozumiewać i utrzymywać stały kontakt. A zresztą cały wagon, zawierający pięć dziesięcioosobowych przedziałów, tworzył jedno duże pomieszczenie, jak gdyby ruchomą wspólną salę, którą ogarniało się jednym spojrzeniem. Była to, wśród nagich żółtych boazerii przegródek, pod lakierowaną na biało wykładziną sufitów, prawdziwa sala szpitalna, z nieporządkiem i bezładem naprędce zorganizowanego ambulansu. Na wpół wsunięte pod ławki stały wszędzie nocne naczynia, miski, miotły, gąbki. Ponieważ w tym pociągu nie przyjmowano nic 'na bagaż, wszędzie po trosze piętrzyły się paczki, walizy, skrzynki z jasnego drzewa, pudła na kapelusze, torby, żałosny stos rzeczy nędznych, zniszczonych, powiązanych sznurkami; podobny tłok panował powyżej: odzież, paczki, koszyki wiszące na mosiężnych wieszakach kołysały się bez ustanku. Wśród tej rupieciarni dużo miejsca zajmowali na swoich wąskich materacach ciężko chorzy, kołysani, podrzucani dudniącymi wstrząsami kół pociągu, ci zaś, którzy mogli utrzymać się w pozycji siedzącej, jechali z twarzami wyblad-łymi, wsparci plecami o ścianę, z poduszkami pod głową. Wedle regulaminu, w każdym przedziale powinna była jechać jedna z pań pielęgniarek. Na przeciwnym końcu siedziała druga zakonnica od Wniebo wzięcia Najświętszej Marii Panny, siostra Klara od Aniołów. Zdrowi pielgrzymi wstawali, pożywiali się już i pili. W głębi wagonu jeden przedział zajmowały wyłącznie kobiety, dziesięć ciasno stłoczonych pątniczek, jedne młode, drugie stare, ale wszystkie jednakowo brzydkie brzydotą żałosną i smutną. A ponieważ w obawie o znajdujących się tam również suchotników nikt nie śmiał otworzyć okien, robiło się upalnie i rozchodziła się nieznośna woń, która wyłaniała się jakby ze zgrzytu kół pociągu pędzącego z całą szybkością.

W Juvisy odmówiono wspólnie różaniec. Biła właśnie godzina szósta, pociąg szybko jak burza przemknął przez dworzec w Brètigny, gdy siostra Hiacynta podniosła się z miejsca. Ona kierowała wszystkimi pobożnymi ćwiczeniami, których program, podany w małej niebiesko oprawnej książeczce, większość pielgrzymów gorliwie wypełniała.

—  Anioł Pański,  moje dziatki! — rzekła uśmiechając się z macierzyńskim wyrazem twarzy, któremu jej dziewczęcość nadawała tyle uroku i słodyczy.

Znów popłynęły Ave. A gdy ukończono modlitwę, Piotr i Maria zwrócili uwagę na dwie kobiety usadowione w dwu przeciwległych kątach ich przedziału. Jedna, ta, która siedziała przy stopach Marii, drobna, przedwcześnie zwiędła blondynka, wyglądała na mieszczankę i miała ze  trzydzieści parę lat. W ciemnej sukni, z wypełzłymi włosami, twarzą długą i bolesną, wyrażającą bezgraniczną rezygnację i niezmierny smutek, starała się nie rzucać ludziom w oczy i zabierać jak najmniej miejsca. Druga, siedząca naprzeciwko niej, na tej ławce co Piotr, robotnica w tym samym wieku, w czarnym kapeluszu, z twarzą zniszczoną przez nędzę i troski, trzymała na kolanach dziewczynkę siedmioletnią, tak wątłą i wychudzoną, że wyglądała zaledwie na cztery lata. Miała wąski nos, sine, zamknięte powieki w woskowej twarzy i nic nie mówiła; wydawała tylko cichą skargę, łagodny jęk, który za każdym razem na nowo rozdzierał serce pochylonej nad dzieckiem matki.

— Może zjadłaby trochę winogron? — zaproponowała nieśmiało milcząca dotąd pani. — Mam w koszyku...

— Dziękuję pani — odrzekła robotnica. — Pije tylko mleko, ale i to... Pamiętałam, żeby zabrać z sobą butelkę.

 I dając folgę chęci zwierzeń, jaką odczuwają ludzie nieszczęśliwi, opowiedziała swoje dzieje. Nazwisko jej brzmiało Vincent, mąż jej, który był pozłotnikiem, umarł na suchoty. Została sama z ukochaną małą Różą, siedziała dniem i nocą przy maszynie do szycia, aby ją wychować. Ale przyszła choroba. Od czternastu miesięcy tak nosiła ją na rękach, a dziecko coraz bardziej cierpiało, chudło i marniało. Pewnego dnia ona, która nigdy nie bywała na mszy, gnana rozpaczą weszła do kościoła i błagała o uzdrowienie córki; i tam usłyszała głos mówiący jej, aby zawiozła dziewczynkę do Lourdes, gdzie Najświętsza Panna zlituje się nad nią. Nie mając żadnych znajomości, nie wiedząc nawet, jak organizuje się podobne pielgrzymki, żyła jedną tylko myślą: pracować; zaoszczędziła trochę pieniędzy na podróż, kupiła bilet i z pozostałymi trzydziestoma su wyjechała, zabierając jedynie butelkę mleka dla małej, nie myśląc już nawet o tym, aby kupić dla niej kawałek chleba.

— Co jest temu drogiemu maleństwu? — spytała znowu pani.

— Ach, proszą pani, to na pewno wzdęcia... Ale doktorzy mają te swoje nazwy... Z początku lekko chorowała na brzuszek. Potem przyszły te wzdęcia i bolało ją tak, że com na nią spojrzała, to na płacz mi się zbierało. Teraz brzuch sklęsł, tylko że jej już jakby nie było, nóżki jak patyczki, zmarniała zupełnie i bez ustanku się poci...

Ponieważ Róża jęknęła i otworzyła oczy, matka pochyliła się nad nią, niespokojna i blada. — Mój skarbie, mój klejnocie, co ci jest?... Chcesz się napić?

Ale dziewczynka tylko na chwilę ukazała nieprzytomne oczy mętnej niebieskiej barwy i zaraz znów je zamknęła; nie powiedziawszy ani słowa, zapadła w swoją nicość, bardzo blada w białej sukience, która była najwyższą kokieterią ze strony matki; pani Vincent zdobyła się na ten nieużyteczny wydatek w nadziei, że Najświętsza Panna okaże więcej względów małej chorej, gdy będzie ładnie ubrana i cała w bieli.

Po chwili milczenia pani Vincent mówiła dalej:

— A pani dla siebie samej jedzie do Lourdes?.., Zaraz widać, że pani chora.

Ale tamta, spłoszona, jakby ktoś uraził ją w bolesne miejsce, cofnęła się do swojego kąta szepcząc:

— Nie, nie jestem chora... Oby Bóg dał, żebym była chora! Mniej bym cierpiała.

Nazywała się pani Maze, miała w sercu ból nieuleczalny. Wyszła za mąż z miłości za dorodnego młodego hulakę o kwitnących wargach, który porzucił ją po roku „miodowego miesiąca" Stale w podróży jako agent handlowy w branży jubilerskiej, sporo zarabiający , znikał przeważnie na pół roku i zdradzał żonę na terenie całej Francji, a nawet zabierał z sobą w drogę jakieś kreatury. Ona zaś, ubóstwiając go, cierpiała tak okrutnie, że zaczęła szukać pociechy w religii. Wreszcie postanowiła pojechać do Lourdes i błagać Najświętszą Pannę, aby nawróciła jej męża i oddała go jej z powrotem.

Pani Yincent, nie bardzo rozumiejąc jej słowa, wyczuła w nich jednak wielkie cierpienie moralne i obie dalej przyglądały się sobie: porzucona kobieta, ginąca przez swą namiętność, i matka, która umierała patrząc, jak umiera jej dziecko. Piotr i Maria przysłuchiwali się. Piotr wmieszał się do rozmowy, wyraził zdziwienie, że robotnica nie oddała chorej córeczki do szpitala. Stowarzyszenie Matki Boskiej Wybawicielki, założone po wojnie przez ojców augustynów od WnieboWzięcia, postawiło sobie za cel pracę nad zbawieniem Francji i obronę Kościoła poprzez wspólne modlitwy i pełnienie dzieł miłosierdzia; ten zakon właśnie dał początek wielkim pielgrzymkom, a przede wszystkim stworzył i od dwudziestu lat nieustannie, na coraz większą skalę organizował pielgrzymkę narodową, która corocznie pod koniec sierpnia udawała się do Lourdes. I tak z wolna udoskonalała się racjonalna organizacja, całego świata napływały datki, w każdej parafii werbowano chorych, zawierano umowy z towarzystwami kolei żelaznych, nie mówiąc już o czynnej pomocy siostrzyczek od Wniebowzięcia i o utworzeniu Schroniska Matki Boskiej Wybawicielki, które, zrzeszało w sobie wszelką ofiarność i gdzie mężczyźni i kobiety, przeważnie z najlepszego towarzystwa, pod rozkazami przewodników pielgrzymek, pielęgnowali chorych, przewozili Ich, zapewniali im należytą opiekę. Chorzy winni byli wnieść pisemne podanie, aby uzyskać przyjęcie do Schroniska, co zwalniało ich od wszelkich kosztów związanych z podróżą i pobytem w Lourdes; zabierano ich z domów i tam ich później odstawiano, ich rzeczą było jedynie wziąć z sobą trochę żywności na drogę. Co prawda, najczęściej chorych polecali księża lub osoby miłosierne, które przeprowadzały wywiady, wciągały dane do ksiąg, starały się o potrzebne dowody osobiste i zaświadczenia lekarskie. Później chorzy nie troszczyli się już o nic, byli tylko smutnymi ciałami wydanymi na cierpienie i cuda, we władzy braterskich i siostrzanych rąk pielęgniarzy i pielęgniarek.

— Ale — wyjaśniał Piotr — mogła pani po prostu zwrócić się do proboszcza swojej parafii. Ta biedna dziewczynka zasługuje na wszelkie względy. Przyjęto by ją natychmiast.

— Nie wiedziałam o tym, proszę księdza.

— Więc jak pani postąpiła?

— Poszłam, proszę księdza, po bilet do biura, które wskazała mi jedna sąsiadka, co czytuje gazety.

Miała na myśli bilety po cenach znacznie zniżonych, rozdawane pielgrzymom, którzy nie mogli zapłacić. Maria, słuchając tego, uczuła wielką litość, a także pewien wstyd: ona, nie tak zupełnie uboga, postarała się, aby ją przyjęto do szpitala dzięki pośrednictwu Piotra, gdy tymczasem ta matka i to smutne dziecko wydały swoje biedne oszczędności i zostały już bez grosza.

W tej chwili gwałtowniejszy wstrząs pociągu wyrwał jej okrzyk bólu.

— Ojcze, proszę cię, podnieś mnie trochę. Nie mogę już dłużej leżeć na plecach.

Gdy pan de Guersaint posadził ją, głęboko westchnęła. Zaledwie minęli Étampes, odległe o półtorej godziny od Paryża, a już w coraz mocniejszym słońcu, wśród kurzu i pyłu zaczęli odczuwać znużenie. Pani de Jonquière wstała, aby poprzez przegrodę' dodać biednej dziewczynie trochę otuchy, zaś siostra Hiacynta znowu podniosła się, wesoło zaklaskała w ręce, aby wszyscy z jednego końca wagonu na drugi usłyszeli ją i wykonali polecenie.

— No, bardzo proszę, nie myślmy już o tym, co nas boli. Pomódlmy się i zaśpiewajmy, a Najświętsza Panna będzie z nami.

I pierwsza zaczęła odmawiać różaniec, jak to nakazała Matka Boska z Lourdes, a wszyscy chorzy i pielgrzymi poszli za jej przykładem. Była to pierwsza cząstka różańca, pięć tajemnic radosnych: Zwiastowanie, Nawiedzenie, Narodzenie, Ofiarowanie i Odnalezienie Jezusa w świątyni. Następnie wszyscy zaintonowali hymn: Wychwalajmy aniołów, wiernych stróżów ludzi. Głosy ginęły w turkocie kół, słychać było tylko głuchy pomruk tej gromady duszącej się we wnętrzu zamkniętego, bez przerwy toczącego się wagonu.

Pan de Guersaint, chociaż praktykujący, jak zwykle nie mógł dobrnąć do końca pieśni nabożnej; to wstawał, to siadał. Wreszcie oparł się łokciami o przegrodę i zaczął półgłosem rozmawiać z chorym siedzącym pod tą samą ścianką w sąsiednim przedziale. Pan Sabatier był to człowiek lat około pięćdziesięciu, krępy; o dużej głowie i poczciwej twarzy, zupełnie łysy. Od piętnastu lat dotknięty był ataksją i chociaż cierpiał tylko czasami, nogi miał sparaliżowane, zupełnie bezwładne; kiedy, podobne do dwóch sztab ołowiu, zbyt mu już ciążyły, żona, która mu towarzyszyła, przesuwała mu je niby martwe przedmioty. — Tak, proszę pana, jak mnie pan tu widzi, jestem byłym nauczycielem liceum Karola Wielkiego. Z początku myślałem, że mam zwykłą rwę kulszową. Potem zaczęły się ostre bóle, wie pan, jakby mnie kto ciął po wszystkich mięśniach ognistym mieczem. Przez dziesięć lat, stopniowo ogarnęło to mnie całego, radziłem się mnóstwa lekarzy, jeździłem do wszystkich możliwych uzdrowisk; teraz cierpię mniej; ale nie mogę się ruszyć z fotela... I wówczas mnie, który byłem niewierzący, zaprowadziła do Boga myśl, że jestem istotą zbyt nieszczęsną, aby Matka Boża z Lourdes nie ulitowała się nade mną. Piotr, zainteresowany, również oparł się na łokciach i słuchał.

— Prawda, księże, że cierpienie najskuteczniej pobudza duszę ludzką? Oto już po raz siódmy jadę do Lourdes, ale nie zwątpiłem, że zostanę uzdrowiony. Jestem pewien, że w tym roku Najświętsza Panna okaże mi swoje miłosierdzie. Tak, spodziewam się, że jeszcze będę chodził, i teraz żyję już tylko tą nadzieją.

Pan Sabatier przerwał, chciał, aby żona przesunęła mu nogi trochę więcej w lewo, a Piotr przyglądał mu się i dziwił się znajdując taką upartą wiarę u intelektualisty, jednego z' tych ludzi z wyższym wykształceniem, zazwyczaj nastrojonych tak wolteriańsko. W jaki sposób myśl o cudzie mogła była zakiełkować i wyróść w tym mózgu? Jak sam mówił, tylko wielkie cierpienie mogło tłumaczyć tę potrzebę, to kwitnienie iluzji, wieczystej pocieszycielki.

— I widzi pan, moja żona i ja ubrani jesteśmy jak biedacy, bo w tym roku chciałem być tylko biedakiem, przez pokorę dałem się zapisać do Schroniska, aby w oczach Najświętszej Panny być tylko jednym z nieszczęśliwych, jednym z jej dzieci... Tyle że nie chcąc zabierać miejsca jakiemuś prawdziwemu biedakowi, wpłaciłem Schronisku pięćdziesiąt franków, dzięki czemu, jak panom zapewne wiadomo, mam w tej pielgrzymce swojego chorego... Ja nawet znam mego chorego. Przedstawiono mi go właśnie na dworcu. Jest to gruźlik, jak sądzę, i wydał mi się bardzo słaby, bardzo kiepski... — Znowu zamilkł na chwilą. — Oby Najświętsza Panna, ona, która może wszystko, jego również ocaliła, a byłbym szczęśliwy, bardzo szczęśliwy!

Trzej mężczyźni rozmawiali dalej tworząc osobną grupę; mówili najpierw o medycynie, a potem przeszli na architekturę romańską, zauważywszy na wzgórzu dzwonnicę, na której widok wszyscy pielgrzymi uczynili znak krzyża świętego. W tym biednym cierpiącym świecie, wśród tych prostych ludzi, otępiałych z nędzy, młody ksiądz i jego dwaj towarzysze zapomnieli o wszystkim, znów posłuszni nawykom swoich starannie wykształconych umysłów. Upłynęła godzina, odśpiewano jeszcze dwa hymny, pociąg minął stację Toury i Aubrais, a oni dopiero w Beaugency przerwali rozmowę, na głos siostry Hiacynty, która zaklaskała w ręce i sama zaczęła młodym i dźwięcznym głosem: Parce, Domine, parce populo tuo...

Śpiew znowu się rozległ, wszystkie głosy zjednoczyły się i wraz z falą nieustannie odradzających się modlitw, kojącą cierpienie i ożywiającą nadzieję, wszystkie udręczone istnienia z wolna wzlatywały ku niebiosom, ogarnięte nieodpartym pragnieniem łask i uzdrowień, po które trzeba było jechać tak daleko.

Gdy Piotr wrócił na miejsce, zobaczył, że Maria jest bardzo blada i oczy ma zamknięte; po bolesnym skurczu jej twarzy poznał, że nie śpi.

— Czy cię teraz bardziej boli?

— Och, tak, strasznie. Me wytrzymam. Te ciągłe wstrząsy... Jęknęła, otworzyła oczy. Siedziała na posłaniu wpółomdlała i patrzyła na innych chorych. Właśnie w sąsiednim przedziale, naprzeciwko pana Sabatier, podniosła się leżąca dotąd nieruchomo jak trup Grivotte. Była to wysoka dziewczyna lat przeszło trzydziestu, niezgrabna, dziwaczna, z okrągłą zniszczoną twarzą, która dzięki krętym włosom i płomiennym oczom wydawała się niemal ładna. Miała suchoty w ostatnim stadium.

— No i jak się pani czuje?— zwróciła się do Marii swoim chrapliwym, niewyraźnym głosem.— Dobrze by było przespać się choć trochę. Ale niepodobna, te wszystkie koła obracają się nam w głowach.

Mimo że mówienie ją męczyło, uparcie mówiła o sobie wdając się w szczegóły. Była tapicerką, długi czas z jedną ze swoich ciotek robiła materace, od podwórka do podwórka, w Bercy; i właśnie ta gręplowana przez nią w młodości, zapowietrzona wełna stała się źródłem jej choroby. Od pięciu lat zwędrowała wszystkie szpitale paryskie, toteż poufale mówiła o słynnych lekarzach. Siostry z Lariboisière widząc, że namiętnie lubi ceremonie religijne, nawróciły ją w końcu i przekonały, że Najświętsza Panna oczekuje jej w Lourdes, aby ją uleczyć.

— Ma się rozumieć, jest mi to potrzebne, bo oni mówią, że jedno moje płuco jest stracone, a drugie niewiele więcej warte. Kawerny, rozumie pani. Z początku bolało mnie tylko między łopatkami i plułam taką pianą... Potem schudłam, że litość brała. Teraz wciąż jestem spocona, kaszlę, że mało mi serce nie wyskoczy, nie mogę odpluwać, takie to gęste... I widzi pani, trudno mi ustać na nogach, trudno jeść... — Chwyciła ją duszność; posiniała. — Ale mimo wszystko wolę być we własnej skórze niż w skórze tego zakonnika, który jedzie w przedziale za panią. Ma to samo co ja, ale jest w znacznie gorszym stanie.

Myliła się. Wprawdzie po drugiej stronie przegrody, przy której umieszczono Marię, leżał na materacu młody misjonarz, brat Izydor, którego nie było widać, gdyż nie mógł nawet poruszyć palcem, nie był to jednak suchotnik; umierał na zapalenie wątroby, którego nabawił się w Senegalu. Bardzo wysoki, bardzo chudy, twarz miał żółtą, wyschłą i martwą, jak pergamin. Wrzód, który powstał w wątrobie, przebił się w końcu na zewnątrz i ropienie wyniszczało chorego powodując nieustanne gorączkowe dreszcze, wymioty i majaczenia. Żyły już tylko jego oczy, oczy pełne niewygasłej miłości, a płomień ich rozświecał tę twarz umierającego na krzyżu Chrystusa, pospolitą chłopską twarz, którą wiara i namiętna pasja czyniły chwilami wzniosłą. Był Bretończykiem, najmłodszym, wątłym dzieckiem zbyt licznej rodziny, i gdzieś tam kiedyś zostawił odrobinę ziemi starszemu rodzeństwu. Jedna z sióstr, Marta, młodsza od niego o dwa lata, dotąd przebywająca na służbie w Paryżu, jechała teraz z nim, tak ofiarna w swej nicości „dziewczyny do wszystkiego, że porzuciła miejsce, aby mu towarzyszyć, i zjadała swoje skromne oszczędności.

— Stałam jeszcze przed wagonem, na dworcu, gdy załadowano go do wagonu — mówiła dalej Grivotte. — Czterech ludzi go niosło.

Ale nie zdołała powiedzieć nic więcej, wstrząsnął nią atak kaszlu i rzucił na ławeczkę. Dusiła się, różowe jej policzki posiniały... Natychmiast siostra Hiacynta uniosła jej głowę i wytarła usta kawałkiem płótna, na którym ukazały się czerwone plamy. Jednocześnie pani de Jonquière pośpieszyła z pomocą chorej, siedzącej naprzeciwko. Nazywała się pani Vetu, była żoną skromnego zegarmistrza z dzielnicy Mouffetard, który nie mógł zamknąć pracowni i towarzyszyć jej do Lourdes. Zgłosiła się więc do szpitala, aby zapewnić sobie opiekę. Strach przed śmiercią sprowadził ją do kościoła, gdzie noga jej nie postała od dnia pierwszej komunii. Wiedziała, że jest skazana, że pożera ją rak żołądka; miała już tę groźną i żółtą maskę ludzi chorych na raka, a wymioty jej były czarne, jak gdyby zwracała sadzę. Od początku podróży nie przemówiła jeszcze ani słowa, siedziała z zaciśniętymi ustami, cierpiąc okropnie. Potem chwyciły ją wymioty i straciła przytomność. Gdy otworzyła usta, biła z nich wstrętna woń, istne morowe powietrze, od którego dostawało się mdłości.

— To nie do wytrzymania — szepnęła pani de Jonquèire czując się bliska omdlenia — trzeba tu wpuścić trochę powietrza.

Siostra Hiacynta kończyła układać Grivotte na poduszkach.

— Oczywiście, otwórzmy na parę minut, ale nie z tej strony, bałabym się nowego ataku kaszlu... Proszę otworzyć ze swojej strony!

Upał wciąż się wzmagał, wszyscy dusili się w tej ciężkiej i mdlącej atmosferze, toteż wielką ulgę przyniosła im odrobina świeżego powietrza. Teraz trzeba było wykonać różne prace, całe sprzątanie; zakonnica uwijała się z nocnikami i basenami, których zawartość wyrzucała przez okno, a tymczasem pani pielęgniarka gąbką wycierała drgającą od mocnych wstrząsów podłogę. Trzeba było wszystko doprowadzić do porządku. Potem wyłonił się nowy kłopot: czwarta chora, która dotąd siedziała bez ruchu, chuda dziewczyna z twarzą owiniętą w czarną chustkę, powiedziała, że jest głodna.

Pani de Jonquière natychmiast zaofiarowała się ze swoim spokojnym poświęceniem.

—  Proszę się nie trudzić, siostro. Pokraję jej ten chleb na drobne kawałeczki.

Maria, pragnąc czymś zająć myśl, zainteresowała się tą nieruchomą twarzą, ukrytą pod czarną chustką. Podejrzewała ranę na twarzy. Powiedziano jej tylko, że to jakaś służąca. Nieszczęśliwa ta dziewczyna, Eliza Rouquet, rodem z Pikardii, musiała rzucić zajęcie i żyła w Paryżu, u siostry, która niechętnie ją trzymała, a żaden szpital nie chciał jej przyjąć, gdyś właściwie nie była chora. Bardzo nabożna, od wielu miesięcy gorąco pragnęła pojechać do Lourdes. Maria z głuchym lękiem czekała na chwilę, gdy chustka opadnie.

— Czy teraz są dość drobno pokrajane? — pytała macierzyńskim tonem pani de

— Czy będzie je pani mogła wziąć do ust?

Spod czarnej chustki doszedł chrapliwy głos:

— Tak, tak, proszę pani.

Wreszcie chustka opadła, Marię przeszył dreszcz zgrozy. Była to gruźlica skóry, która zaatakowała nos i usta i pomału się tam rozrastała, stałe ropienie poszerzało się coraz bardziej pod strupami, przeżerając błony śluzowe. Twarz wydłużona w psią mordę, otoczona sztywnymi włosami, z wielkimi okrągłymi oczami, stała się straszna. W tej chwili chrząstki nosa były już niemal stoczone, usta ściągnęły się, wykrzywione na lewą stronę z powodu obrzęku górnej wargi, i przypominały ukośną szczelinę, brudną i niekształtną. Krwawy pot zmieszany z ropą sączył się z ogromnej sinej rany.

— Ach, popatrz, Piotrze! — z dreszczem szepnęła Maria. Ksiądz z kolei zadrżał spojrzawszy na Elizę Rouquet, która ostrożnie wsuwała małe kawałki chleba w krwawiący otwór, służący jej za usta. Wszyscy w wagonie zbledli na widok tego ohydnego zjawiska. I wszystkie te dusze wezbrane nadzieją uleciały jedną myślą ku niebu: „Ach, Panno święta, Panno można, cóż by to był za cud, gdybyś taką chorobę uleczyła!"

— Moje dzieci, nie myślmy o sobie, jeżeli chcemy czuć się dobrze — powtórzyła siostra Hiacynta.

I kazała odmówić drugą cząstkę różańca, pięć tajemnic bolesnych: Jezus w Ogrodzie Oliwnym, Jezus ubiczowany, Jezus cierniem ukoronowany, Jezus dźwigający krzyż, Jezus umierający na krzyżu. Potem odśpiewano pieśń: W Tobie, Najświętsza Panno, ufność moją Madę...

Minęli właśnie Blois, jechali już dobre trzy godziny. I Maria, odwracając oczy od Elizy Rouquet, zatrzymała je teraz na człowieku, który zajmował kąt w przedziale po jej prawej stronie, tym, gdzie leżał brat Izydor. Parą razy zwrócił już jej uwagę ten bardzo ubogo ubrany w stary czarny surdut, młody jeszcze człowiek, z rzadką, już siwiejącą bródką; mały i wyschły, z chudą, spoconą twarzą, zdawał się bardzo cierpieć. A jednak siedział bez ruchu, wciśnięty w swój kąt, nie odzywał się do nikogo, tylko patrzył uparcie przed siebie szeroko otwartymi oczyma. I nagle Maria spostrzegła, że powieki mu opadły i że ten człowiek mdleje. Zwróciła na to uwagę siostrze Hiacyncie.

— Siostro, zdaje mi się, że ten pan źle się czuje.

— Gdzie, moje drogie dziecko?

— Tam... siedzi z odrzuconą głową.

Nastąpiło ogólne poruszenie, wszyscy zdrowi pielgrzymi wstali, aby zobaczyć, co się stało. Pani de Jonquière zawołała do Marty, siedzącej przy bracie Izydorze, aby dotknęła rąk tego człowieka.

— Proszę go zapytać, dowiedzieć się, co go boli.

Marta dotknęła go, zadała mu parę pytań. Ale człowiek nie odpowiadał, tylko charczał, oczy zaś wciąż miał zamknięte. Odezwał się jakiś przerażony głos:

— Zdaje mi się, że on umiera!

Lęk wzrastał z każdą minutą, słowa krzyżowały się i rady padały z jednego końca wagonu na drugi. Nikt nie znał tego człowieka. Na pewno nie został wciągnięty na listę szpitala, gdyż nie miał na szyi białej kartki oznaczającej barwę pociągu. Ktoś powiedział, że widział go, jak przyszedł na trzy minuty zaledwie przed odjazdem, ledwie się wlokąc, ogromnie zmęczony, i rzucił się w kąt, w którym teraz umierał. Później nie odezwał się ani słowem. Zauważono zresztą jego bilet, zatknięty za wstążkę starego cylindra, który wisiał obok.

Siostra Hiacynta wykrzyknęła:

— Ach, on przecież oddycha! Zapytajcie go, jak się nazywa. Ale człowiek, ponownie zapytany przez Martę, wydał tylko jęk, ledwie zrozumiały okrzyk:

— Och, jak boli!

I odtąd to tylko powtarzał. Na wszystko, o co go zapytywano: kim jest, skąd pochodzi, na co choruje, jak można by mu pomóc, nie odpowiadał, tylko jęczał bez przerwy:

— Och, boli!... Och, boli!

Siostra Hiacynta drżała z niecierpliwości. Gdyby chociaż była w tym samym przedziale! I obiecywała sobie, że zmieni miejsce. Ale przed Poitiers nie przewidziano postoju. Położenie stawało się tym groźniejsze, że głowa nieznajomego znowu zwisła bezwładnie.

— Umiera, umiera! — powtórzył ten sam głos.

O Boże, co począć! Siostra Hiacynta wiedziała, że ojciec Massias z zakonu Wniebowzięcia jedzie tym pociągiem wioząc święte oleje, w każdej chwili gotów udzielić umierającemu ostatniego namaszczenia. Każdego bowiem roku w drodze ludzie umierali. Ale nie miała odwagi pociągnąć za hamulec alarmowy. Był również wagon-kantyna, obsługiwany przez siostrę od Świętego Franciszka, gdzie znajdował się lekarz i mała apteczka. Gdyby chory dojechał aż do Poitiers, gdzie mieli zatrzymać się na pół godziny, zajęto by się tam nim troskliwie. Okrutne byłoby, gdyby umarł przed Poitiers. Uspokojono się jednak. Człowiek oddychał regularniej, zdawał się spać.

— Umrzeć, zanim się tam będzie — szepnęła ze drżeniem Maria — umrzeć przed wejściem do Ziemi Obiecanej! — A gdy ojciec ją uspokajał, dodała: — I mnie boli, mnie także bardzo boli!

— Ufaj — rzekł Piotr. — Najświętsza Panna czuwa nad tobą. Maria nie mogła już dłużej wytrwać w pozycji siedzącej i trzeba ją było znów ułożyć w wąskiej trumnie. Ojciec i ksiądz musieli zachowywać przy tym niezmierne ostrożności, gdyż jęczała przy najmniejszym potrąceniu. I teraz leżała bez tchu, jak martwa, z konającą twarzą wśród królewskiego przepychu blond włosów. Od czterech już blisko godzin pociąg jechał bez przerwy. Wagon drżał nieznośnym, zygzakowatym ruchem, gdyż był ostatni, zwory trzeszczały, koła huczały wściekle. Przez okna, które trzeba było zostawić uchylone, przenikał kurz ostry i palący; ale najstraszniejszy był upał pożerający wszystko, upał przed burzą, pod płowym niebem z wolna zasnuwającym się ogromnymi, nieruchomymi chmurami. Rozgrzane przedziały zamieniały się w istne piece, toczące się na kołach domostwa, gdzie ludzie jedli, pili, gdzie chorzy załatwiali wszelkie potrzeby, w zepsutym powietrzu, wśród mieszających się z sobą jęków, modlitw i śpiewów.

Maria nie była jedyną chorą, której stan się pogorszył, inni również źle znosili podróż. Na kolanach zrozpaczonej matki, która patrzyła na dziecko wielkimi, zaćmionymi od łez oczyma, mała Róża leżała nieruchoma i tak blada, że pani Maze dwukrotnie pochyliła się, aby dotknąć jej rąk, w strachu, że okażą się zimne. Pani Sabatier co chwila musiała przesuwać z miejsca na miejsce mężowskie nogi, gdyż — jak mówił chory — ciężar ich obrywał mu biodra. Brat Izydor, wciąż pogrążony w odrętwieniu, teraz zaczął krzyczeć, a siostra mogła mu nieść ulgę tylko podnosząc go i trzymając w ramionach., Grivotte zdawała się spać, ale wstrząsała nią uparta czkawka i cienka smużka krwi spływała jej z ust. Pani Vetu zwymiotowała znowu czarną i cuchnącą cieczą. Eliza Rouquet nie starała się już ukrywać okropnej ziejącej rany na twarzy. A człowiek w kącie wciąż rzęził, dyszał tak ciężko, jak gdyby miał zaraz umrzeć. Na próżno, pani de Jonquière i siostra Hiacynta czyniły wszelkie możliwe wysiłki, nie mogły zaradzić aż tylu nieszczęściom równocześnie. Istnym piekłem stawał się ten wagon cierpienia i nędzy, pędzący z ogromną szybkością, wstrząsany na boki, aż kołysały się bagaże, zawieszone na kołkach, stare łachmany, zniszczone koszyki obwiązane sznurkiem; a tymczasem w dalszym przedziale dziesięć pątniczek, wśród których były stare i młode, ale wszystkie brzydkie, aż litość brała, bez przerwy śpiewały piskliwymi głosami, żałośnie i fałszywie.

Wtedy Piotr pomyślał o innych wagonach pociągu, tego białego pociągu, który wiózł przede wszystkim ciężko chorych; wszystkie mknęły pełne takiego samego cierpienia, z trzystu chorymi i pięciuset pielgrzymami. Pomyślał też o innych pociągach, które wyjeżdżały z Paryża tego ranka, o pociągu szarym i pociągu niebieskim, które wyprzedziły pociąg biały, o pociągu zielonym, żółtym, różowym, pomarańczowym, które pędziły za nimi. Wzdłuż całej linii kolejowej mknęły pociągi, które wypuszczano co godzinę. I pomyślał o innych jeszcze pociągach, o tych, które w tym samym dniu wyjeżdżały z Orleanu, z Mans, z Poitiers, z Bordeaux, Marsylii, Carcassonne. Ziemię francuską przecinały w tej godzinie we wszelkich kierunkach podobne pociągi, a wszystkie zmierzały do świętej Groty wioząc trzydzieści tysięcy chorych i pielgrzymów do stóp Najświętszej Panny.

I pomyślał, że podobna fala ludzka płynie tam również w inne dni roku, że nie ma tygodnia, aby Lourdes nie widziało przybywającej pielgrzymki, że nie tylko Francja, ale cała Europa, cały świat puszcza się w drogę, że w niektórych latach wielkiej pobożności bywało tam trzysta tysięcy, a nawet do pół miliona pielgrzymów i chorych.

Piotrowi zdawało się, że słyszy, jak jadą te rozkołysane, zewsząd przybywające pociągi, a wszystkie zmierzają do tej samej skalistej Groty, jarzącej się od płonących świec. Wszystko dokoła szumiało, ludzie krzyczeli z bólu, nabożne hymny wznosiły się do nieba. Były to ruchome szpitale pełne zrozpaczonych, chorych ludzi, wielki pęd ludzkich cierpień ku nadziei wyzdrowienia, szaleńcze pragnienie ulgi, pośród wzmagających się krzyków, pod grozą szybkiej, okropnej śmierci, w strasznym tłoku. Jechały, wciąż jechały, bez końca zwożąc nędzę tego świata, w drodze do boskiego złudzenia, które było zdrowiem dla chorych, a pocieszeniem dla utrapionych.

Ogromne współczucie wypełniło po brzegi serce Piotra, ludzka religia tylu nieszczęść, tylu łez nękających słabego i nagiego człowieka. Był śmiertelnie smutny i żarliwe miłosierdzie płonęło w nim jak nie wygasający ogień braterskiej miłości ku wszystkim rzeczom i wszystkim ludziom.

O wpół do jedenastej, gdy ruszyli z dworca Saint-Pierre-desCorps, siostra Hiacynta dała znak i odmówiono trzecią część różańca, pięć tajemnic chwalebnych: Zmartwychwstanie Pana Naszego, Wniebowstąpienie Pana Naszego, Zesłanie Ducha Świętego na Apostołów, Wniebowzięcie Najświętszej Panny Marii, Ukoronowanie Najświętszej Panny. Potem rozległ się hymn Bernadety, nie kończąca się skarga o sześćdziesięciu zwrotkach, gdzie Pozdrowienie Anielskie powraca w stałym refrenie, długa kołysanka, powolna obsesja, która wreszcie zawładnęła wszystkimi i uśpiła ich ekstatycznym snem, w słodkim oczekiwaniu na cud.

II

Za oknami przesuwały się teraz zielone łąki Poitou i ksiądz Piotr Froment, z oczami utkwionymi w okno, patrzył na uciekające drzewa, które pomału zlewały mu się w jedno. Zjawiła się jakaś dzwonnica i znikła; wszyscy pielgrzymi przeżegnali się. W Poitiers mieli być dopiero o dwunastej trzydzieści pięć, pociąg wciąż jechał we wzrastającym znużeniu ciężkiego burzliwego dnia. Młody ksiądz utonął w tak głębokim zamyśleniu, że pieśń nabożną słyszał już jak zwolnione kołysanie wzburzonego morza.

Było to zagarniające całą jego istotę zapomnienie o teraźniejszości, powrót do minionego czasu. Cofnął się w przeszłość tak daleko, jak tylko mogła sięgnąć jego pamięć. Znów widział dom w. Neuilly, gdzie się urodził i dotąd jeszcze mieszkał, dom ciszy i pracy, z ogrodem, w którym rosło parę pięknych drzew, dom, od sąsiedniego, całkiem podobnego, odgrodzony tylko żywopłotem wzmocnionym przez parkan. Miał trzy, może cztery lata i widział znowu, w pewien letni dzień, siedzących wokół stołu, przy śniadaniu, w cieniu dużego kasztanowca, ojca, matkę i starszego brata. Ojciec jego, Michał Froment, nie miał wyraźnej twarzy. Piotr widział go niedokładnie, jak za mgłą, w nimbie sławy znakomitego chemika i godności członka Instytutu, przesiadującego w laboratorium, które kazał sobie urządzić w głębi tej odludnej dzielnicy. Wyraźnie natomiast widział brata Wilhelma, liczącego wtedy lat czternaście, który przyszedł z liceum na wolne popołudnie, a zwłaszcza matkę, łagodną, poruszającą się cicho, z oczyma pełnymi zapobiegliwej dobroci. Po latach poznał udręki tej religijnej duszy, istoty wierzącej, która zgodziła się, z szacunku i wdzięczności, poślubić niedowiarka, starszego o lat piętnaście, bo oddał jej rodzinie wielkie przysługi. Piotr, późny owoc tego związku, przyszedł na świat, gdy ojciec dobiegał już pięćdziesiątki, i znał matkę już tylko pełną szacunku i uległą wobec męża, którego wreszcie gorąco pokochała, w straszliwej udręce świadomości, że żyje on w stanie potępienia. Nagle stanęło przed nim inne wspomnienie, straszne wspomnienie dnia, kiedy ojciec zginął w laboratorium na skutek nieszczęśliwego wypadku, wybuchu retorty. Piotr miał wtedy pięć lat, pamiętał najdrobniejsze szczegóły, krzyk matki, gdy znalazła pokaleczone ciało wśród różnych szczątków, potem jej przerażenie, płacz, -modlitwy na myśl, że oto Bóg ukarał bezbożnika, że potępił go na wieki. Me śmiejąc spalić książek i papierów, poprzestała na zamknięciu gabinetu, gdzie nikt już nie miał wstępu. Od tej chwili, dręczona wizją piekła, myślała tylko o jednym: aby zawładnąć duszą młodszego syna, który był jeszcze dzieckiem, wychować go w surowej religijności, ofiarować jako okup, wybłagać ułaskawienie dla ojca. Starszy syn, Wilhelm, już się jej wymknął, rósł w liceum, należał do świata, ten zaś, mały, nie opuści domu, będzie miał księdza za nauczyciela; pieściła skryte marzenie, gorącą nadzieję, że zobaczy go kiedyś jako kapłana, odprawiającego pierwszą mszę, niosącego ulgę duszom w ich wiecznym cierpieniu.

Jeszcze inny obraz stanął przed nim jak żywy, na tle zielonych drzew usianych słonecznymi plamami. Piotr ujrzał nagle Marię de Guersaint taką, jak zobaczył ją pewnego ranka poprzez szparę w żywopłocie oddzielającym dwie sąsiadujące posesje. Pan de Guersaint, pochodzący z drobnej szlachty normandzkiej, był to architekt skrzyżowany z wynalazcą i zajmował się w tym czasie budowaniem osiedli robotniczych, z kościołem i szkołą: wielkie przedsięwzięcie, ale źle pomyślane, w którym ze zwykłą sobie pochopnością i beztroską poronionego artysty zaryzykował trzysta tysięcy franków posiadanego majątku. Jednakowa religijność zbliżyła panią de Guersaint i panią Froment; ale pierwsza, ostra i surowa, była władczą kobietą o żelaznej ręce, która sarna musiała bronić rodziny przed katastrofą; wychowywała dwie córki, Blankę i Marię, w rygorystycznej pobożności, zwłaszcza starszą, już poważną jak matka; młodsza, bardzo religijna, ale nadzwyczaj lubiąca się bawić, tryskała wielką żywotnością, która wybuchała w dźwięcznym śmiechu. Od najwcześniejszych lat Piotr i Maria bawili się razem, płot nie stanowił żadnej przeszkody, obie rodziny stale z sobą przebywały. W ów jasny słoneczny poranek, gdy ją na nowo taką zobaczył, rozchylającą gałęzie, miała już dziesięć lat. On ukończył lat szesnaście i miał w najbliższy wtorek wstąpić do seminarium. Nigdy nie wydawała mu się tak piękna. Jej włosy z czystego złota były tak długie, że gdy się rozplotły, okrywały ją całą. Z zadziwiającą dokładnością widział jej twarz z tego okresu, okrągłe policzki, niebieskie oczy, czerwone usta, a przede wszystkim blask śnieżnej cery. Wesoła i promienna jak słońce, była olśnieniem; powieki jej nabrzmiewały łzami, bo wiedziała o jego bliskim odjeździe. Oboje usiedli w cieniu żywopłotu, na końcu ogrodu. Ręce ich się splotły, obojgu ciężar leżał na sercu. Wśród zabaw nigdy nie wymienili żadnych przysiąg, tak zupełną była ich niewinność. Ale w przeddzień rozstania czułe słowa cisnęły się im na usta, wypowiadali je podświadomie, przysięgali, że będą zawsze o sobie myśleć, że się pewnego dnia odnajdą, jak dusze odnajdują się w niebie, aby zażywać błogiego szczęścia. Potem, sami nie wiedząc kiedy, objęli się ramionami, w gwałtownym uścisku całowali swoje twarze, płacząc gorącymi łzami. Było to urocze wspomnienie, które Piotr niósł z sobą wszędzie, które czuł jeszcze żywe w sobie, po tylu latach i po tylu bolesnych wyrzeczeniach.

Gwałtowny wstrząs obudził go z zamyślenia. Spojrzał po wagonie, jak przez mgłę zobaczył cierpiące istoty, nieruchomą, unicestwioną bólem panią Maze, małą Różę wydającą słabe jęki na kolanach matki, Grivotte duszącą się od chrapliwego kaszlu. Przez chwilę wszystko przesłoniła wesoła twarz siostry Hiacynty w bieli barbetu i kwefu. Ciągnęła się trudna podróż z promieniem boskiej nadziei w dali. Potem, z wolna, wszystko utonęło pod nową, daleką falą, która nadpłynęła z przeszłości, i pozostał już tylko kołyszący śpiew i niewyraźne głosy snu, dobywające się z tego, co niepokonalne.

Piotr wstąpił do seminarium. Wyraźnie ożywały mu w pamięci lekcje, dziedziniec porośnięty drzewami. Nagle ujrzał rysującą się, niby w lustrze, twarz młodzieńca, jakim był wówczas; przyglądał się jej, analizował ją w szczegółach, jak oblicze obcego człowieka. Wysoki i szczupły, twarz miał bardzo pociągłą, z silnie rozwiniętym czołem, wysokim i stromym jak wieża, szczęki natomiast zwężały się i kończyły bardzo delikatnym podbródkiem. Zdawał się żyć samą myślą, jedynie usta, dość wydatne, pozostały pełne czułości. Gdy surowa twarz odprężała się, usta i oczy nabierały wyrazu niezmiernej miłości, był w nich nienasycony głód kochania, poświęceń i życia. Wnet zresztą powracała namiętność intelektualna, wiecznie pożerający go intelektualizm, pragnienie, aby rozumieć i wiedzieć. Lata spędzane w seminarium wspominał zawsze ze zdziwieniem. Jakże mógł tak długo przyjmować surową dyscyplinę ślepej wiary, posłusznie wierzyć we wszystko, nic nie. badając! Zażądano od niego całkowitego wyrzeczenia się własnej myśli i on wymógł to na sobie, gwałtem zdołał zdusić dążenie do prawdy. Oczywiście, nie umiał oprzeć się łzom matki, nade wszystko pragnął dać jej wielkie, wymarzone szczęście. W tej godzinie jednak przypomniał sobie pewne odruchy buntu, odnajdywał w głębi pamięci noce, które przepłakał nie wiadomo nad czym, noce wypełnione mglistymi obrazami, gdzie pulsowało życie wolne i pełne mocy, gdzie twarz Marii nieustannie powracała, Marii takiej, jaką zobaczył owego ranka, olśniewającą i zalaną łzami, gdy całowała go z całej duszy. I to tylko trwało w nim teraz, bo lata studiów duchownych, monotonne lekcje, ćwiczenia i zawsze jednakowe ceremonie odeszły w tę samą mgłę, w niepewny półmrok, wypełniony śmiertelnym milczeniem...

Potem, gdy wśród huku gnającego pełną parą pociągu mijali jakąś stację, przed jego oczyma zaczęły się przesuwać obrazy o zatartych konturach. Widział wielkie, puste, ogrodzone pole, zdawało mu się, że ma znowu lat dwadzieścia. Marzenia jego zmąciły się. Dość ciężkie niedomaganie, opóźniające jego studia, sprawiło wówczas, że wysłano go na wieś. Długo nie widział Marii; dwa razy, gdy przyjeżdżał na wakacje do Neuilly, nie zobaczył dziewczynki, bo wciąż była w podróży. Wiedział, że ciężko choruje po upadku z konia, co zdarzyło się jej w trzynastym roku życia, w okresie gdy właśnie miała stać się kobietą, i matka, w rozpaczy, wydana na łup sprzecznych konsultacji lekarskich, co roku woziła ją do innego uzdrowiska. Potem nagle jak piorun spadła na niego wiadomość o nagłej śmierci jej matki, surowej, ale jakże użytecznej swoim najbliższym, i to w tragicznych okolicznościach; zapalenie płuc zmiotło ją w pięć dni, a nabawiła się go na wieczornej przechadzce w Bourboule, zdjęła bowiem płaszcz, aby narzucić go na ramiona Marii, którą zawiozła tam na kurację. Ojciec musiał pojechać po niemal oszalałą córkę i ciało zmarłej żony. Najgorsze było, że od nagłego zniknięcia matki interesy rodziny podupadały coraz bardziej i wikłały się w rękach architekta, który nie licząc rzucał majątek w otchłań swoich interesów. Maria nie wstawała już z szezlonga i domem zajmować się mogła już tylko Blanka, sama pochłonięta ostatnimi egzaminami, dyplomami, które zdobywała z uporem w przewidywaniu, że któregoś dnia przyjdzie jej samej zarabiać na chleb codzienny.

Piotr nagle doznał wrażenia, że z tej masy zatartych, na wpół zapomnianych faktów wyłania się jeden wyraźny obraz. Było to podczas urlopu, jaki znów zmuszony był wziąć z powodu złego stanu zdrowia. Właśnie ukończył dwadzieścia cztery lata, był ogromnie spóźniony, gdyż dotąd otrzymał tylko cztery niższe święcenia, ale po powrocie do seminarium miał zostać subdiakonem, co na zawsze wiązało go nienaruszalną przysięgą. I scena odżywała z całą dokładnością, w małym ogrodzie w Neuilly, w ogrodzie państwa de Guefsaint, gdzie niegdyś tak często się bawił. Wytoczono pod wielkie drzewa w głębi, w pobliżu przegradzającego ogrody płotu, szezlong Marii; i byli sami wśród smutnego spokoju jesiennego popołudnia, i widział Marię w grubej żałobie po matce, na wpół leżącą, z bezwładnymi nogami; on zaś, również czarno ubrany, już w sutannie, siedział koło niej na żelaznym krześle. Chorowała już od pięciu lat. Miała osiemnaście lat, wybladła i wychudła, nadal jednak urocza ze swymi złotymi królewskimi włosami, które choroba oszczędziła. Zresztą, jak sądził, ona wiedziała, że jest kaleką na zawsze, że skazana jest na to, aby nigdy nie być kobietą, że sama jej płeć została w niej wyniszczona. Lekarze, których zdania były sprzeczne, opuścili chorą. Zapewne w to smutne popołudnie, gdy opadały na nich pożółkłe liście, mówiła mu o tym. Ale on nie pamiętał słów, widział tylko, jak żywy, jej blady uśmiech, jej młodą twarz, tak zawsze uroczą, teraz pełną rozpaczy za życiem. Potem uprzytomnił sobie, że ona wspomina dzień ich rozstania, na tym miejscu, za żywopłotem usianym słonecznymi plamami; i wszystko to było jak umarłe, ich łzy, ich uścisk, ich obietnica, że się kiedyś odnajdą w pewności szczęścia. Odnaleźli się, ale na co im się to teraz zdało, skoro ona była niby umarła, on zaś miał wkrótce umrzeć dla życia, dla świata! Od kiedy lekarze orzekli, że nie będzie kobietą, żoną ani matką, on również mógł wyrzec się życia mężczyzny, unicestwić się w Bogu, któremu ofiarowała go matka. I odczuł słodką gorycz tego ostatniego spotkania, gdy Maria boleśnie uśmiechała się do ich dawnych dziecinnych rojeń, mówiła mu o szczęściu, jakiego on na pewno zakosztuje w służbie Boga, tak tą myślą przejęta, że wymogła na nim obietnicę, iż zaprosi ją na wysłuchanie jego pierwszej mszy.

Na stacji w Sainte-Maure wybuchł gwar, który zwrócił uwagę Piotra na to, co się dzieje w wagonie. Myślał, że nowu ktoś ma atak lub zemdlał. Ale bolesne twarze, jakie wzrok jego napotkał, były nie zmienione, miały ten sam wyraz napięcia, trwożnego oczekiwania boskiej pomocy, tak wolno nadchodzącej. Pan Sabatier próbował jakoś wygodniej ułożyć nogi, brat Izydor skarżył się nieustannie, cicho jak umierające dziecko, a pani Vetu w męce strasznego ataku, z przeżartym żołądkiem, nie oddychała nawet, zaciskając wargi, z twarzą zmienioną, czarną i dziką. W pewnej chwili pani de Jonquière, mając nocnik, upuściła cynowy dzban. I mimo tylu udręczeń rozweseliło to chorych, tak dziecinnymi uczyniło cierpienie te proste dusze. Natychmiast siostra Hiacynta, która słusznie nazywała ich dziećmi, bo słuchali każdego jej słowa, kazała im znowu ująć różańce i czekać na Angelus, który miano odmówić w Chatellerault, wedle ustalonego programu. Zdrowaśki płynęły jedne po drugich, był to już tylko szept, pomruk zagubiony w huku żelastwa i skrzypieniu kół.

Piotr miał dwadzieścia sześć lat i był księdzem. Na parę dni przed wyświęceniem opadły go spóźnione skrupuły, głucha świadomość, że przyjmował obowiązki nie wniknąwszy w siebie dość głęboko. Ale unikał tej myśli, żył oszołomiony swoją decyzją, sądząc, że jednym ciosem siekiery wytrzebił w sobie wszystko, co ludzkie. Ciało jego było martwe jak ów niewinny romans jego dzieciństwa, jak ta biała dziewczyna o złotych włosach, którą, widywał już teraz tylko na łóżku kaleki, z ciałem równie martwym, jak jego ciało. I uczynił następnie ofiarę ze swego rozumu, co wówczas uważał za łatwiejsze, mając nadzieję, że wystarczy chcieć, aby nie myśleć. Potem było już za późno, już nie mógł się cofnąć; i chociaż w chwili wypowiadania ostatniej uroczystej przysięgi nurtowała go jakaś tajemna groza, nieokreślony, ogromny żal, potem zapomniał o wszystkim, został bowiem bosko wynagrodzony za swój wysiłek w dniu, kiedy obdarzył matkę wielką, długo wyczekiwaną radością: mogła wysłuchać jego pierwszej mszy. Widział jeszcze swoją biedną matkę w małym kościele w Neuilly, który sama wybrała, w kościele, gdzie odbyło się żałobne nabożeństwo za ojca; zobaczył ją w ten zimny listopadowy ranek, niemal samą w mrocznej kaplicy; na klęczkach, z twarzą ukrytą w dłoniach; długo płakała, gdy on wznosił hostię. Zakosztowała wtedy ostatniego szczęścia, gdyż żyła osamotniona i smutna, nie widując starszego syna, który, wyznając inne idee, odszedł od niej, gdy brat jego postanowił zostać kapłanem. Mówiono, że Wilhelm, bardzo zdolny chemik jak jego ojciec, ale zdeklasowany, zapaliwszy się do rewolucyjnych urojeń, mieszka na przedmieściu w małym domku, gdzie przeprowadza niebezpieczne studia nad materiałami wybuchowymi; dodawano również, i to ostatecznie doprowadziło do zerwania wszelkich stosunków między nim a matką, tak pobożną i szanującą konwenanse, że żył jak mąż z kobietą z niewiadomego środowiska. Piotr, który jako dziecko uwielbiał Wilhelma, tego starszego, ojcowskiego brata, dobrego i lubiącego się śmiać, nie widział go już trzy lata.

Teraz serce jego ścisnęło się okrutnie, ujrzał matkę umarłą. . I tym razem był to grom z jasnego nieba, trzydniowa zaledwie choroba, zniknięcie równie nagłe jak śmierć pani de Guersaint. Pewnego wieczora, po szalonym biegu w poszukiwaniu lekarza, znalazł ją martwą, sztywną i białą; umarła podczas jego nieobecności; na wargach na zawsze zachował lodowaty smak ostatniego pocałunku. Reszty już nie pamiętał, ani czuwania, ani przygotowań, ani pogrzebu. Wszystko to utonęło w ciemności, otępieniu, w bólu tak okrutnym, że o mało sam nie umarł, nękany po powrocie z cmentarza dreszczami i gorączką, chory na tyfus brzuszny, który na trzy tygodnie pozbawił go przytomności i trzymał między życiem' a śmiercią. Zjawił się wtedy jego brat, pielęgnował go, potem zajął się sprawami majątkowymi, dokonał podziału skromnego majątku, jemu zostawił dom i małą rentę, a sam wziął swoją część w gotówce; gdy zobaczył, że Piotrowi nic już nie zagraża, odszedł znowu, powrócił do swego nieznanego życia. Jakże długo trwała rekonwalescencja w głębi opuszczonego domu! Piotr nic nie uczynił, aby zatrzymać brata, wiedział bowiem, że dzieli ich przepaść. Z początku samotność sprawiała mu ból. Potem nabrała dla niego wielkiej słodyczy w głębokim milczeniu pokoi, którego nie zakłócały skąpe hałasy z ulicy, pod dyskretnym cieniem małego ogrodu, gdzie mógł spędzać całe dni nie widując żywej duszy. Schronieniem jego było przede wszystkim dawne laboratorium, gabinet ojcowski, który matka przez dwadzieścia lat starannie zamykała, jak gdyby chciała zamurować tam przeszłość noszącą piętno' niedowiarstwa i potępienia. Może, mimo swej łagodności, mimo dawnego, pełnego szacunku posłuszeństwa byłaby wreszcie kiedyś zniszczyła papiery i książki, gdyby śmierć nie zaskoczyła jej tak nagle. Piotr kazał otworzyć okna, otrzeć z kurzu biurko i bibliotekę, zasiadł w wielkim skórzanym fotelu i odtąd spędzał tam urocze godziny, jak gdyby choroba odrodziła go i powróciła mu młodość, i czytając książki, które znalazł pod ręką, doznawał niezwykłej radości intelektualnej.

Nie pamiętał, aby przez te dwa miesiące powolnego powrotu do sił odwiedzał go ktoś poza doktorem Chassaigne. Był to dawny przyjaciel ojca, lekarz o wielkiej wiedzy, który ograniczył się skromnie do roli praktyka, za jedyną ambicję mając przywracanie zdrowia. Bez skutku leczył panią Froment, ale chlubił się, że z ciężkiego przypadku wyciągnął młodego księdza; i przychodził odwiedzać go od czasu do czasu, rozmawiał z nim, starał się go. zająć, opowiadał mu o jego ojcu, wielkim chemiku, nieskończoną ilość uroczych anegdot i szczegółów, tchnących jeszcze gorącą przyjaźnią. Przed oczyma syna, słabego, znużonego rekonwalescenta, wyłaniała się powoli twarz pełna uroczej prostoty, czułości i naiwności. Był to ojciec taki, jakim był naprawdę, a nie twardy człowiek nauki, jakiego wyobrażał sobie dotąd na podstawie słów matki. Oczywiście, ona zawsze wpajała mu tylko szacunek dla tej drogiej pamięci; ale czyż nie był niedowiarkiem, człowiekiem negacji, nad którym płakały anioły, wyrobnikiem bezbożności, który zwalczał dzieło Boga? Był więc posępną wizją, upiorem, potępieńcem snującym się po domu; teraz stawał się jasną, radosną światłością, pracownikiem namiętnie pożądającym prawdy, który zawsze pragnął tylko miłości i powszechnego szczęścia. Sam doktor Chassaigne, pochodzący z Pirenejów, urodzony w zapadłej wiosce, gdzie wierzono jeszcze w czarownice, skłaniałby się raczej ku religii, jakkolwiek od czterdziestu lat, odkąd mieszkał w Paryżu, noga jego nie postała w kościele. Ale w jedno wierzył niezachwianie: jeżeli istniało gdzieś jakieś niebo, przebywał tam Michał Froment, i to usadowiony na tronie, po prawicy Boga.

Piotr raz jeszcze przeżył w parę chwil straszliwy kryzys, który nękał go przez dwa miesiące. Powodem jego było nie to, że znalazł był w bibliotece książki zwalczające religię, ani też, że jego ojciec, którego papiery uporządkował, nigdy nie wyszedł poza techniczne badania naukowe. Z wolna, z czego nie zdawał sobie sprawy, jasność naukowa zapanowała w systemie dowiedzionych zjawisk i te burzyły jego dogmaty, wniwecz obracały fakty, w które powinien był wierzyć. Wydawało się, że choroba go odrodziła, że na nowo zaczynał żyć i uczyć się, odczuwając cielesną słodycz rekonwalescencji, błogiego osłabienia, które dawało jego mózgowi przenikliwą jasność. W seminarium, stosując się do rady profesorów, stale hamował swego ducha poszukiwań, swoją potrzebę poznawania. To, czego go uczono, napełniało go wielkim zdziwieniem, ale udawało mu się składać ofiarę ze swego umysłu, zgodnie z tym, czego wymagano od jego pobożności. I oto teraz całe to pracowicie wznoszone rusztowanie dogmatu zostało zmiecione w buncie władczego rozumu, który dopominał się o swoje prawa, nie mogąc narzucić im milczenia. Prawda kipiała, przelewała się przez brzegi falą tak nieokiełznaną, że Piotr pojął, iż nigdy już nie potrafi na nowo odtworzyć pomyłki swego mózgu. Była to zupełna i bezpowrotna ruina wiary. Bo chociaż zdołał zabić w sobie ciało wyrzekając się idylli młodości, choć opanował do tego stopnia zmysły, że nie czuł się już mężczyzną, wiedział jednak, że niemożliwą do spełnienia byłaby teraz ofiara z inteligencji. I nie mylił się, to jego ojciec odradzał się w głębi jego istoty i wreszcie odniósł zwycięstwo w dziedzicznej walce dwóch pierwiastków, w której tak długo przewaga należała do matki Piotra. Zdawało się, że górna część jego twarzy — strome czoło podobne do wieży — jeszcze urosła, gdy tymczasem dół twarzy, drobny podbródek, tkliwe usta jak gdyby zanikały. Jednakże cierpiał; dręczył go smutek, że już nie wierzy, i czasem o zmierzchu, gdy budziła się jego dobroć i miłość, czuł pragnienie, aby jeszcze wierzyć; dopiero gdy wnoszono lampę, zaczynał znów jasno patrzeć dookoła siebie i w siebie, odzyskiwał energię i spokój umysłu, siłę męczennika, wolę, aby poświęcić wszystko dla spokoju sumienia.

Nastąpił kryzys. Był księdzem, a już nie wierzył. Wybuchło mu to nagle pod stopami niby bezdenna otchłań. Był to koniec życia, ruina wszystkiego. Jak ma postąpić? Czyż zwyczajna uczciwość nie nakazywała zrzucić sutanny, wracać między ludzi? Ale widywał już księży renegatów i pogardzał nimi. Żonaty ksiądz, a znał i takiego, budził w nim odrazę. Zapewne były to tylko pozostałości jego wieloletniego wychowania religijnego; zachował przekonanie o niezmazalności kapłaństwa, przekonanie, że skoro człowiek oddał się Bogu, nie może mu się odebrać. A może również czuł się zbyt naznaczony, zbyt już różny od innych ludzi i bał się, że będzie pośród nich niezgrabnym intruzem. Od chwili gdy go wytrzebiono, chciał pozostać na uboczu w swej bolesnej dumie. Po dniach trwogi, po wciąż odradzających się walkach, gdzie zmagały się pragnienie szczęścia i moce odzyskanego zdrowia, powziął heroiczne postanowienie, że pozostanie księdzem, i to księdzem uczciwym. Zdobył się na to wyrzeczenie. O ile bowiem nie potrafił okiełznać umysłu, opanował natomiast ciało i przysiągł sobie, że pozostanie czystym; i to był punkt niezachwiany, miał absolutną pewność, że będzie prowadził życie czyste i prawe. Cóż obchodziło go wszystko inne, jeżeli cierpiał samotnie, jeżeli nikt na świecie nie domyślał się popiołów w jego sercu, unicestwienia jego wiary, strasznego kłamstwa, od którego ginął! Niezawodnym oparciem będzie mu uczciwość, pełnić będzie swój zawód księdza jak człowiek prawy, nie łamiąc żadnego ze złożonych ślubów, będzie dalej wypełniał zgodnie z obrządkiem powinność sługi bożego, będzie wygłaszał kazania, odprawiał mszę przy ołtarzu, podawał chleb żywota. Któż więc ośmieli się oskarżyć go o to, że stracił wiarę, gdyby nawet kiedyś to straszne nieszczęście stało się wiadome? I czego więcej świat miałby od niego żądać, skoro całe istnienie poddał świętej przysiędze, czci dla swego kapłaństwa, pełnieniu wszelkiego miłosierdzia, bez nadziei przyszłej nagrody? W ten sposób uspokoił się, stał jeszcze prosto i z podniesioną głową, wielki tą rozpaczą kapłana, który sam już nie wierzy, ale nadal czuwa nad wiarą innych ludzi. I na pewno nie był jedynym, czuł, że posiada wielu braci, księży zdruzgotanych, wydanych na łup zwątpienia, ale stojących przy ołtarzu jak żołnierze, co utracili ojczyznę, ale mają jeszcze na tyle odwagi, aby wybłyskać świętym płomieniem ułudy ponad głowami klęczących tłumów.

Od czasu całkowitego odzyskania sił Piotr podjął funkcje duszpasterskie w małym kościółku w Neuilly. Co rano odprawiał mszę. Ale zdecydowany był odrzucić każde lepsze stanowisko, wszelki awans. Upływały miesiące i lata, a on upierał się, aby pozostać wikarym, najbardziej nieznanym, najpokorniejszym z księży, jakich toleruje się w parafii, jednym z tych, którzy zjawiają się i znikają wypełniwszy swoje obowiązki. Każda przyjęta godność wydawałaby mu się pogłębieniem jego kłamstwa, kradzieżą popełnioną na szkodę bardziej zasługujących. Musiał bronić się przeciw licznym propozycjom, gdyż zalety jego nie mogły ujść niepostrzeżenie; w biskupstwie dziwiono się tej upartej skromności, chciano skorzystać z siły, jaką w sobie rozwinął. Czasami tylko gorzko żałował, że nie jest użyteczny, że nie służy jakiemuś wielkiemu dziełu, szerzeniu pokoju na świecie, zbawieniu i szczęściu ludów, do czego ciągnęło go płomienne pragnienie. Na szczęście, dni miał wolne i mógł szukać pociechy w szaleństwie pracy; przeczytał najpierw wszystkie książki z biblioteki ojca, a potem przestudiował i przetrawił jego prace, zainteresował się gorąco historią narodów, zapragnął przeniknąć aż do głębi zło społeczne i religijne, aby przekonać się, czy istotnie jest ono nieuleczalne.

Pewnego ranka, szperając w dolnych szufladach biblioteki, Piotr znalazł wielki plik dokumentów dotyczących objawień w Lourdes. Były to dokumenty bardzo wyczerpujące, protokoły z przesłuchań Bernadety, sprawozdania władz administracyjnych, raporty policji, wyniki badań lekarskich, nie licząc prywatnych i poufnych listów, niezmiernie interesujących. Był zdumiony tym znaleziskiem; zwrócił się po wyjaśnienia do do'ktora Chassaigne, który przypomniał sobie, że przyjaciel jego, Michał Froment, istotnie w pewnym okresie namiętnie studiował przypadek Bernadety, zaś on sam, urodzony w wiosce niezbyt odległej od Lourdes, musiał w tym wziąć udział i dostarczył chemikowi pewnej części dokumentów. Piotr z kolei przez miesiąc gorąco zajmował się tą sprawą, oczarowany szlachetną i czystą postacią jasnowidzącej, ale zbuntowany przeciw wszystkiemu, co narosło później, przeciw barbarzyńskiemu fetyszyzmowi, bolesnym przesądom, tryumfującej symonii. W kryzysie, jaki przeżywał, historia ta zdawała się jak gdyby umyślnie stworzona po to, aby przyśpieszyć ruinę jego wiary. Ale równocześnie podrażniła jego ciekawość; zapragnął przeprowadzić badania, ustalić naukową, nie podlegającą dyskusji prawdę, oddać czystemu chrystianizmowi przysługę uwalniając go od tego wypaczenia, od tej bajeczki, tak wzruszającej i dziecinnej. Potem porzucił te dociekania, cofnął się przed koniecznością podróży do Groty przeczuwając ogromne trudności w uzyskaniu informacji, których mu brakowało, i pozostała w nim już tylko tkliwość dla pełnej uroku Bernadety, o której myślał z zachwytem i bezgraniczną litością.

Dni płynęły i Piotr żył w coraz większej samotności. Doktor Chassaigne wyjechał właśnie w Pireneje, pod obuchem straszliwego niepokoju; porzucił klientelę, aby wywieźć do Cauterets chorą żonę, która, jak to z trwogą widział on sam i jego córka, dorosła urocza córka, gasła z każdym dniem. Odtąd domek w Neuilly pogrążył się w milczeniu, zapanowała w nim pustka śmierci. Jedynym urozmaiceniem dla Piotra było już tylko odwiedzanie od czasu do czasu państwa de Guersaint, którzy wyprowadzili się z sąsiedniego domu i których odnalazł w głębi nędznej uliczki tej dzielnicy, w ciasnym mieszkaniu. Pamięć pierwszej wizyty była jeszcze tak żywa, że w sercu. odczuł ostry ból, gdy wspominał, jak bardzo wzruszył się na widok smutnej Marii.

Ocknął się, spojrzał i zobaczył Marię leżącą na ławeczce, taką, jaką odnalazł ją wtedy, już w jej szynach, przygwożdżoną do trumny, do której zakładano kółka, aby można było zawieźć ją na przechadzkę. Ona, niegdyś tak kipiąca życiem, ruchliwa i roześmiana, umierała z bezczynności i bezruchu. Nie zmienione zostały tylko włosy, które okrywały ją złotym płaszczem; była strasznie wychudzona, zdawało się, -że się skurczyła, że powróciła do rozmiarów dziecka. Wstrząsające w tej bladej twarzy było spojrzenie puste i uparte, stałe pogrążenie się w jednej myśli, wyraz nieobecności, unicestwienia w otchłani nieszczęścia. Gdy poczuła, że on na nią patrzy, chciała się do niego uśmiechnąć, ale nie mogła powstrzymać skarg, i jaki żałosny był uśmiech biednej, ciężko dotkniętej istoty, pewnej, że umrze, zanim dokona się cud! Wzburzony, słyszał już tylko ją, ją tylko widział, mimo że tyle cierpień napełniało ten wagon, jak gdyby | ona wszystkie je skupiła w sobie, w długiej agonii swojej urody, wesela i młodości.

I pomału, nie przestając patrzeć na Marię, Piotr wrócił do minionych dni, zakosztował godzin o gorzkim i smutnym uroku, jakie przeżył przy niej, gdy dotrzymywał jej towarzystwa w smutnym małym mieszkaniu. Pan de Guersaint akurat doszczętnie się zrujnował, zamarzył bowiem o odrodzeniu produkcji świętych obrazków, których niski poziom go irytował. Jego ostatni grosz utonął w bankructwie drukarni, która sporządzała kolorowe reprodukcje; roztargniony, nieprzewidujący, pełen wiary w opatrzność, nie tracąc nic ze złudzeń swojej chłopięcej duszy, nie widział stale wzrastającego okrutnego niedostatku i myślał z kolei o balonach sterowanych, nie dostrzegając wcale, że jego starsza córka, Blanka, musi dokonywać cudów energii, aby zdobyć chleb dla ich małej rodziny, dla dwojga swoich dzieci, jak nazywała ojca i siostrę. Właśnie Blanka, która udzielała lekcji francuskiego i gry na fortepianie i biegała po Paryżu od rana do wieczora, w kurzu i błocie, znajdowała jeszcze niezbędne pieniądze na zabiegi, jakich wymagała Maria. Toteż Maria często wśród łez rozpaczała, że ona jest właściwą przyczyną ruiny, bo od tylu lat opłacano jej lekarzy i wożono ją do wszystkich możliwych uzdrowisk, do Bourboule, Aix, Lamalou, Amelie-les-Bains. Wreszcie lekarze, po dziesięciu latach sprzecznych diagnoz i kuracji, opuścili ją: jedni uważali, że chodzi tu o zerwanie wiązadeł szerokich, inni mówili o guzie, jeszcze . inni o porażeniu na skutek urazu rdzenia kręgowego; a ponieważ Maria, w swoim buncie niewinnej dziewczyny, nie zgadzała się na żadne badania, tak że nie śmieli jej nawet wyraźnie wypytywać, każdy z nich upierał się przy swojej diagnozie, utrzymując, że chora nigdy zdrowia nie odzyska. Ona sama liczyła tylko na pomoc boską, od kiedy bowiem cierpiała, stała się niezmiernie pobożną. Wielką dla niej udręką było, że nie mogła już chodzić do kościoła, i codziennie odczytywała liturgiczne teksty z mszału. Jej bezwładne nogi wydawały się martwe, opanowywała ją taka słabość, że w pewne dni siostra musiała ją karmić.

Piotr przypomniał sobie w tej chwili jeszcze jeden wieczór. Zapalono już lampę. Siedział przy niej w cieniu i nagle Maria powiedziała, że chciałaby pojechać do Lourdes, bo ma pewność, że wróciłaby uleczona. Piotr zmieszał się, stracił panowanie nad sobą, wołał, że to szaleństwo myśleć o podobnych dzieciństwach. Nigdy nie mówił z nią o religii, wzbraniał się nie tylko spowiadać ją, ale nawet nie chciał udzielać wskazówek w jej błahych skrupułach dewotki. Była to w nim wstydliwość i litość, gdyż nie potrafiłby się zdobyć na kłamstwo przed nią, a jednocześnie uważałby się za zbrodniarza, gdyby najlżejszym choćby tchnieniem zamącił tę wielką czystą wiarę, 'która dawała jej siłę w cierpieniu. Toteż, mając sobie za złe okrzyk, którego nie zdołał powstrzymać, zmieszał się straszliwie, gdy poczuł, że mała, zimna ręka chorej ujmuje jego dłoń; cicho, ośmielona przez mrok, załamującym się głosem, Maria odważyła się dać mu do zrozumienia, że zna jego tajemnicę, że wie o jego nieszczęściu, o straszliwej nędzy kapłana, który Utracił wiarę. W ich rozmowach on, nie zdając sobie z tego sprawy, zdradził swoją tajemnicę, Maria przeniknęła na wskrośjego sumienie dzięki subtelnej intuicji osoby kochającej a chorej. Straszliwie martwiła się o niego, bardziej niż nad sobą ubolewała nad nim, nad jego śmiertelną chorobą moralną. Następnie gdy on, zaskoczony, nie mógł znaleźć odpowiedzi, wyznając prawdę już samym milczeniem, ona znów zaczęła mówić o Lourdes; bardzo cicho dodała, że jego również chciałaby, oddać pod opiekę Matki Boskiej, błagać ją, aby powróciła mu Wiarę. I od tego wieczora nie przestała o tym mówić, powtarzając, że gdyby mogła pojechać do Lourdes, byłaby uzdrowiona. Ale powstrzymywała ją sprawa kosztów, o których nie śmiała nawet wspominać siostrze. Dwa miesiące upłynęły, ona słabła coraz bardziej, zatracając się w marzeniach, z oczyma utkwionymi w dali, w blaskach cudotwórczej Groty.

Piotr przeżył wówczas ciężkie dni. Naprzód stanowczo nie zgodził się towarzyszyć Marii w podróży. Potem zachwiał się w postanowieniu: gdyby zdecydował się na podróż, mógłby z niej skorzystać i podjąć na nowo badania nad sprawą Bernadety, której urocza twarz wyryła mu się w sercu. A w końcu uczuł, jak słodycz i nie wyznana nadzieja przenikają go na myśl, że może Maria ma dobre przeczucia, że Najświętsza Panna mogłaby się także nad nim ulitować, powracając mu ślepą wiarę, wiarę małego dziecka, które kocha i nie dyskutuje. Ach, wierzyć z całej duszy, zatracić się w wierze! Na pewno nie może istnieć większe szczęście. Pragnął wiary z całą radością swojej młodości, z całym uczuciem, jakie żywił dla matki, z całą żarliwością, z jaką chciał uniknąć udręki rozumienia i wiedzenia, i usnąć na zawsze na łonie boskiej nieświadomości. Urocza i tchórzliwa była ta nadzieja, że przestanie istnieć, że będzie tylko jako rzecz w Bożych rękach. W ten sposób zrodziło się w nim pragnienie, aby podjąć ostateczną próbę.

W tydzień później pielgrzymka do Lourdes została postanowiona. Ale Piotr zażądał, aby Maria raz jeszcze zasięgnęła opinii lekarzy, chciał bowiem wiedzieć, czy naprawdę może ona . znieść podróż; i oto stanęła mu przed oczyma jeszcze jedna scena; pewne jej szczegóły widział bardzo dokładnie, inne natomiast już zdążyły się zatrzeć. Dwaj lekarze, którzy już dawniej chorą leczyli i z których jeden twierdził, że to zerwanie wiązadeł szerokich, a drugi, że porażenie wywołane uszkodzeniem rdzenia kręgowego, zgodzili się wreszcie, że to paraliż z powikłaniami, prawdopodobnie ze strony wiązadeł; potwierdzały to wszystkie objawy, przypadek wydawał im się tak oczywisty, że nie zawahali się podpisać zaświadczeń, niemal jednobrzmiących, w których kategorycznie wyrażali swe zda- . nie. Poza tym uważali, że podróż jest możliwa, ale będzie 'bardzo ciężka. To wpłynęło ostatecznie na decyzję Piotra, ponieważ widział, że ci panowie są bardzo ostrożni i bardzo dbają o prawdę. Zachował mgliste jedynie wspomnienie o trzecim lekarzu, nazwiskiem Beauclair, młodym swoim kuzynie, młodzieńcu o żywej inteligencji, mało jeszcze znanym i uchodzącym za dziwaka. Ten długo najpierw przyglądał się Marii i wypytywał o jej rodzinę, z zainteresowaniem słuchał, co mówiono mu o panu de Guersaint, architekcie skrzyżowanym z wynalazcą, o jego słabej i niespokojnej umysłowości; potem chciał zmierzyć pole widzenia chorej, a badając ją z wielką delikatnością, ustalił, że ból zlokalizował się ostatecznie w lewym jajniku i że przy nacisku ból ten jak gdyby podchodził do gardła, niby gęsta masa, która dusiła chorą. Zdawał się nie przywiązywać żadnej wagi do bezwładu nóg. Ą następnie, na postawione wprost pytanie, oświadczył, że   trzeba ją zawieźć do Lourdes, że na pewno zostanie tam uzdrowiona, jeżeli sama w to wierzy. O Lourdes mówił z powagą; wystarczało wierzyć; dwie jego pacjentki, bardzo nabożne, które wysłał tam w zeszłym roku, wróciły tryskające zdrowiem. Opisał nawet, jak odbędzie się cud: będzie to jak grom z jasnego nieba, jak nagłe przebudzenie, poryw całej istoty, a wtedy choroba, ten okrutny szatański ciężar, który dławił dziewczynę, podejdzie po raz ostatni do gardła i zniknie, jak gdyby wyszedł przez usta. Natomiast stanowczo odmówił wystawienia świadectwa lekarskiego. Nie doszedł do porozumienia . ze swoimi dwoma kolegami, którzy odnosili się do niego chłodno, widząc w nim umysł młody i awanturniczy; Piotr niejasno zapamiętał fragmenty dyskusji, rozpoczętej w jego obecności, urywki konsultacji sformułowane przez Beauclaira: skrzywienie macicy oraz lekkie uszkodzenie wiązadeł w następstwie upadku z konia, później powolna regeneracja, powrót do poprzedniego stanu, po czym nastąpił szereg urazów nerwowych,: tak że byłaby to już tylko obsesja poprzedniego lęku, z uwagą skupioną na uszkodzonym miejscu, u chorej unieruchomionej przez wzmagający się ból, niezdolnej już tło odbierania nowych wrażeń, chyba że towarzyszyłoby im wzruszenie gwałtowne jak smagnięcie bata. Dopuszczał ponadto niedostatecznie dotychczas zbadane zaburzenia w związku z odżywianiem, o których przebiegu i doniosłości sam jeszcze nie śmiał się wypowiadać. Myśl, że choroba Marii jest tylko urojeniem, że nękające ją straszliwe cierpienia pochodzą z obrażeń dawno już uleczonych, wydała się Piotrowi tak paradoksalna, gdy patrzył na jej agonię, na jej martwe nogi, że nie poświęcił temu baczniejszej uwagi, uszczęśliwiony samym faktem, iż wszyscy trzej lekarze zgodnie zezwalają na podróż do Lourdes. Wystarczyło mu, że ona może wyzdrowieć; gotów był jej towarzyszyć choćby na koniec świata.

Ach, te ostatnie dni w Paryżu! W jakim żyli rozgardiaszu! Ponieważ właśnie miała wyruszyć narodowa pielgrzymka, przyszło mu na myśl, aby Marię wpisać do Schroniska i w ten sposób uniknąć wielkich kosztów. Następnie musiał się wiele nabiegać, aby jego samego przyjęto do Schroniska Matki Boskiej Wybawicielki. Pan de Guersaint był zachwycony, gdyż kochał wieś i przyrodę i miał ogromną ochotę zwiedzić Pireneje, nie trapił się o nic, zgodził się bez najmniejszego sprzeciwu, aby młody ksiądz opłacił mu podróż i zajął się nim w hotelu 'w Lourdes, niby dzieckiem; a że starsza córka, Blanka, wsunęła mu w ostatniej chwili złotego ludwika, czuł się bogaty jak Krezus. Biedna, bohaterska Blanka miała odłożone w tajemnicy pięćdziesiąt franków, które trzeba było od niej przyjąć, bo czułaby się bardzo urażona; ona również pragnęła przyczynić się do wyleczenia siostry, wyjechać zaś nie mogła, gdyż lekcje trzymały ją w Paryżu; gdy więc bliscy jej mieli uklęknąć w dalekiej, pełnej czarów Grocie, ona musiała dreptać po twardym miejskim bruku. Tak oto opuścili Paryż i teraz jechali... jechali...

Na stacji w Châtellerault Piotr otrząsnął się usłyszawszy nagły gwar, który wyrwał go z odrętwienia, w jakim pogrążyły go jego refleksje. Co się stało? Może to już Poitiers? Ale dochodziła dopiero dwunasta; to siostra Hiacynta kazała odmówić Anioł Pański, trzy razy po trzy Zdrowaś Maria. Głosy rwały się, po czym znowu wzbiła się pieśń i trwała, podobna do skargi. Jeszcze dwadzieścia pięć długich minut, zanim przybędą do Poitiers, gdzie, jak sądzili, półgodzinny postój przyniesie im ulgę w cierpieniach. Wszyscy czuli się tak źle, tak trzęsło w tym dusznym, rozżarzonym wagonie! Była to nędza zbyt wielka, grube łzy spływały po policzkach pani Vincent, pan Sabatier, tak zazwyczaj zrezygnowany, zaklął z cicha, a brat Izydor, Grivotte i pani Vètu wydawali się unicestwieni, podobni do szczątków rozbitego okrętu, unoszonych falą. Maria, z zamkniętymi oczyma, nie odpowiadała już, nie chciała otworzyć oczu, prześladowana straszliwą wizją twarzy Elizy Rouquet, tej dziurawej i ziejącej głowy, która dla niej była obrazem śmierci. I gdy pociąg rozwijał coraz większą szybkość, wioząc coraz dalej tę ludzką rozpacz, pod ciężkim niebem, wśród rozpalonych równin, nowa groza padła na wszystkich: nieznajomy człowiek przestał' oddychać, jakiś głos krzyknął, że to już pewnie koniec.

III

W Poitiers, gdy tylko pociąg stanął, siostra Hiacynta szybko wysiadła, przeciskając się wśród dyżurnych, którzy otwierali okna, i tłoczących się pielgrzymów.

— Czekajcie, czekajcie — powtarzała. — Pozwólcie mi przejść, chcę zobaczyć, czy już naprawdę jest po wszystkim.

Gdy znalazła się już w sąsiednim przedziale, uniosła głowę nieznajomego, w pierwszej chwili pewna, że umarł, bo był blaidy, a oczy miał jakby puste. Ale dosłyszała słaby oddech.

— Nie! Nie! Oddycha! Prędko, trzeba się pośpieszyć! — I zwracając się do drugiej zakonnicy, która opiekowała się chorymi na tym krańcu wagonu, dodała: — Siostro Klaro od Aniołów, proszę pobiec i poszukać ojca Massias, który powinien być w trzecim lub czwartym wozie. Proszę mu powiedzieć, że mamy tu chorego, któremu grozi wielkie niebezpieczeństwo, i żeby przyszedł jak najprędzej ze świętymi olejami.

Zakonnica bez słowa zniknęła wśród tłumu. Była drobna, szczupła i łagodna, ze skupionym wyrazem twarzy, z oczami pełnymi tajemnic, a jednak bardzo energiczna.

Piotr, który przyglądał się tej scenie, stojąc w innym przedziale, pozwolił sobie na uwagę:

— A gdyby poszukać również lekarza?

— Oczywiście, myślałam już o tym — odpowiedziała siostra Hiacynta. — Och, księże, gdyby ksiądz był łaskaw sam po niego pobiec!

Piotr właśnie wybierał się do wagonu-kantyny po bulion dla Marii. Chora czując się trochę lepiej, od - kiedy ustały wstrząsy pociągu, otworzyła oczy i prosiła ojca, aby pomógł jej usiąść. Miała wielką ochotę, aby ją choć na chwilę zniesiono na peron, gdyż ogromnie pragnęła odetchnąć świeżym powietrzem. Ale zdawała sobie sprawę, że wymagałaby za wiele, gdyż trudno byłoby ją wnieść z powrotem. Pan de Guersaint, który jak większość pielgrzymów i chorych zjadł śniadanie w wagonie, stanął na peronie koło otwartych drzwi i palił papierosa, a tymczasem Piotr pobiegł do wagonu-kantyny, gdzie też znajdował się lekarz dyżurny dysponujący małą apteczką.

W wagonie pozostali także i inni chorzy, bo trudno było myśleć o ruszaniu ich z miejsca. Grivotte dusiła się i majaczyła; zatrzymała nawet przy sobie panią de Jonquière, chociaż ta miała się spotkać w bufecie z córką Rajmundą oraz z paniami Volmar i Dèsagneaux, gdzie chciały w czwórkę zjeść obiad. Jakże mogła zostawić samą, na twardej ławce, tę nieszczęsną dziewczynę, jak się zdawało, w agonii? Manta również nie ruszyła się z miejsca, została przy bracie, misjonarzu, który nieustannie jęczał po cichu. Przykuty do miejsca pan Sabatier oczekiwał żony, która poszła przynieść mu winogron. Inni, którzy mogli chodzić, właśnie przed chwilą tłoczyli się przy wyjściu, pragnąc choćby na chwilę uciec z tego wagonu-koszmaru, gdzie drętwieli od siedmiu długich godzin, które upłynęły od wyjazdu. Pani Maże natychmiast odłączyła się od gromady, poszła w odludny kraniec peronu i tam błąkała się w swoim smutku. Ogłupiała od cierpień pani Vetu z trudem uczyniła parę kroków, po czym upadła na ławkę, w pełnym słońcu, którego spiekoty nie czuła; Eliza Rouquet znów owiązała sobie twarz czarną chustką i szukała studni, pożerana pragnieniem, aby napić się zimnej wody. Pani Vincent nosiła na ręku małą Różę, starała się do niej uśmiechać i rozweselić ją pokazując jaskrawe obrazki, na które dziecko poważnie patrzyło niewidzącymi oczyma.

Tymczasem Piotr z największym trudem torował sobie drogę pośród tłumu zalewającego peron. Niewiarygodna była ta żywa fala, kaleki i ludzie zdrowi, których pociąg tu wyrzucił, ponad osiemset osób, które biegały, kręciły się, tłoczyły. Każdy wagon ukazywał swoją nędzę, jak sala ewakuowanego szpitala; można było teraz ocenić, jaką przerażającą sumę nieszczęść wiózł ten okropny biały pociąg, wokół którego rodziła się po drodze straszliwa legenda. Jedni chorzy wlekli się sami, innych niesiono, wielu stłoczono na peronie. Tworzyły się nagłe zatory, słychać było głośne okrzyki, ludzie pędzili w stronę bufetu i pijalni. Każdy się śpieszył, zajęty swoimi sprawami. Krótki był ten półgodzinny postój, jedyny, jaki przewidziano przed Lourdes. Odrębny wesoły akcent pośród czarnych sutann i biedaków w znoszonej, bezbarwnej odzieży stanowiła radosna biel siostrzyczek od Wniebowzięcia Matki Boskiej, żwawo uwijających się w śnieżnych kornetach i fartuchach.

Gdy wreszcie Piotr dobrnął do wagonu-kantyny, znajdującego się w połowie pociągu, i tam już panował tłok. Była tam kuchnia naftowa i trochę najpotrzebniejszych sprzętów kuchennych. Bulion, przyrządzony z ekstraktu wywaru mięsnego, podgrze wano w kociołkach z żelaznej blachy, zaś skondensowane mleko w puszkach objętości jednego litra również rozcieńczano i wydawano w miarę potrzeby. Inne zapasy, jak biszkopty, owoce i czekolada, złożone były w czymś podobnym do szafy. Widząc przed sobą chciwie wyciągające się ręce, siostra z zakonu Świętego Franciszka, pełniąca tam dyżur, kobieta lat czterdziestu pięciu, niska i tęga, z poczciwą świeżą twarzą, traciła po trochu głowę. Nie przestając rozdawać żywności, słuchała słów Piotra rozmawiającego z lekarzem, który jechał w innym przedziale tego wagonu i miał z sobą podróżną apteczkę. Po chwili, gdy młody ksiądz wyjaśnił, o co chodzi, i wspomniał o umierającym nieszczęśniku, znalazła kogoś, kto. ją zastąpił, i oświadczyła, że ona także pójdzie zobaczyć chorego.

— Ale, siostro, ja właśnie chciałem prosić o bulion dla chorej.

— Doskonale, proszę księdza, więc ja go zaniosę, proszę iść przodem.

Pośpieszyli się; obaj mężczyźni wymieniali po drodze szybkie pytania i odpowiedzi, a za nimi szła siostra franciszkanka, ostrożnie niosąc kubek rosołu pośród potrącającego się tłumu. Lekarz był to młody człowiek, brunet lat około dwudziestu ośmiu, krzepki, bardzo przystojny, z głową młodego imperatora rzymskiego; tacy rodzą się jeszcze na spalonych słońcem polach Prowansji. Gdy siostra Hiacynta zobaczyła go, zdziwiła się i zawołała:

— Co widzę! To pan, panie Ferrand?

Oboje byli zdumieni spotkaniem. Siostry od Wniebowzięcia mają piękny obowiązek pielęgnowania chorych, ale tylko chorych ubogich, którzy nie mogą nic płacić i samotni konają na poddaszach, w mansardach; zakonnice te spędzają życie wśród nędzarzy, zasiadają przy barłogach, w ciasnych izbach, oddają najniższe posługi, gotują, sprzątają, żyją jak służące lub jak krewne, aż do wyzdrowienia lub śmierci. W ten właśnie sposób siostra Hiacynta, tak jeszcze młoda, z mleczną twarzą, w której nieustannie śmiały się niebieskie oczy, zasiadła pewnego dnia u wezgłowia tego chłopca, wówczas studenta, chorego na tyfus i tak biednego, że mieszkał przy ulicy du Four na strychu u szczytu stromych schodów, pod samym dachem. Nie opuściła go, uratowała z właściwą sobie pasją życia tylko dla bliźnich, bo — jako dziecko niegdyś znalezione u kościelnej bramy — za całą rodzinę miała cierpiących, dla których poświęcała się, przeniknięta żarliwą potrzebą kochania. I jakiż to był uroczy miesiąc, jakie potem cudowne koleżeństwo zawarte w czystym braterstwie cierpienia! Gdy wołał do niej: „Siostro!", zwracał się naprawdę do siostry. Była też matką, podnosiła go i kładła jak dziecko, przy czym nie wyrosło między nimi nic poza najwyższą litością, boskim rozczuleniem miłosierdzia. Była zawsze wesoła, wydawała się istotą bez płci, ożywiona tylko jednym instynktem: niesienia ulgi i pociechy. Ferrand wielbił ją, czcił i zachował o niej najczystsze i najgorętsze wspomnienie..

— Och, siostro Hiacynto! Siostro Hiacynto! — szeptał zachwycony.

Zetknął ich czysty przypadek, Ferrand bowiem był niewierzący, a w pociągu znalazł się tylko dlatego, że w ostatniej chwili zgodził się zastąpić przyjaciela, któremu coś nagle stanęło na przeszkodzie. Od roku prawie odbywał praktykę w szpitalu La Pitiè. Podróż do Lourdes w tak szczególnych warunkach zainteresowała go.

Radość ze spotkania sprawiła, że zapomnieli o chorym. Zakonnica wnet wróciła do rzeczywistości.

— Panie doktorze, to właśnie z powodu tego biedaka... Przez chwilę myśleliśmy, że nie żyje... Od Amboise tak się niepokoimy i już nawet posłałam po księdza, aby udzielił ostatniego namaszczenia... Czy pan uważa, że już tak z nim źle? Czy nie można by mu dać coś na wzmocnienie?

Młody lekarz już badał nieznajomego, a tymczasem inni chorzy, pozostali w wagonie, przyglądali się z ogromną uwagą. Maria, której siostra od Świętego Franciszka podała kubek bulionu, trzymała go ręką tak niepewną, że Piotr musiał sam go wziąć i usiłował ją napoić; ale Maria z trudem przełykała płyn i nie dokończyła bulionu; czekała z oczyma utkwionymi w obcym człowieku, jak gdyby chodziło o jej własne życie.

— Doktorze — spytała znowu siostra Hiacynta — jak go pan znajduje? Co to za choroba?

— Ach, jaka choroba — szepnął Ferrand. — Ależ wszystkie naraz!

Potem wyjął z kieszeni małą fiolką i próbował wlać z niej parę kropel między zaciśnięte zęby chorego. Ten. westchnął, uniósł powieki, opuścił je; i to było wszystko; nie dał innego znaku życia.

Siostra Hiacynta, tak zazwyczaj opanowana i nigdy nie poddająca się rozpaczy, zniecierpliwiła się.

— Ależ to straszne. A siostra Klara od Aniołów nie wraca! Przecież dokładnie jej wytłumaczyłam, gdzie znajdzie ojca Massias... O Boże! Co to będzie?

Widząc, że na nic się tu nie przyda, zakonnica od Świętego Franciszka miała już wrócić do swego wagonu. Przedtem jednak zapytała, czy może ten człowiek nie umiera po prostu z głodu, bo takie rzeczy zdarzały się, a ona przyszła właśnie zaofiarować żywność, jaką miała do dyspozycji. Odchodząc obiecała, że jeśli spotka siostrę Klarę od Aniołów, przynagli ją do pośpiechu; nie zrobiwszy jeszcze nawet dwudziestu kroków, odwróciła się i ukazała szerokim gestem zakonnicę, która wracała sama, dyskretnym, drobnym krokiem.

Wychylona z okna siostra Hiacynta powtarzała:

— Siostro, prędzej, prędzej!... Gdzie jest ojciec Massias?

— Nie ma go tam!

— Jak to? Nie ma go?

— Nie, na próżno przeciskałam się, trudno przebić się wśród takiej ciżby. Gdy dobiegłam do wagonu, nie zastałam już ojca Massias, który zapewne wyszedł poza dworzec.

Wyjaśniła, że ksiądz ten, tak jej mówiono, podobno miał się spotkać z proboszczem z Sainte-Radegonde. W poprzednich latach pielgrzymka narodowa zatrzymywała się tutaj na dwadzieścia cztery godziny; chorych umieszczano w szpitalu miejskim, pielgrzymi udawali się z procesją do Sainte-Radegonde. Ale w tym roku zaszła jakaś przeszkoda, pociąg miał jechać prosto do Lourdes; ojciec Massias na pewno już spotkał się z proboszczem, bo mieli coś razem omówić.

— Obiecano mi, że jak go tylko odszukają, zaraz mu powiedzą, aby przyszedł tu ze świętymi olejami.

Siostrze Hiacyncie wydawało się to prawdziwą klęską, Skoro wiedza okazała się bezsilna, może święte oleje przyniosłyby choremu ulgę? Nieraz już takie rzeczy widziała.

—. Och, siostro, siostro, jakaż jestem zmartwiona! A gdyby siostra była tak dobra, wróciła tam, zaczekała na ojca Massias i przyprowadziła go tutaj, gdy tylko się zjawi?

— Tak, siostro — powiedziała krótko siostra Klara od Aniołów i oddaliła się z poważną i tajemniczą twarzą, wślizgując się w tłum ze zwinnością istoty bezcielesnej.

Ferrand wciąż przyglądał się obcemu, zrozpaczony, że nie może sprawić siostrze Hiacyncie przyjemności i przywrócić sił biedakowi. A gdy uczynił gest bezradności, ona jeszcze go błagała:

— Panie doktorze, proszę jeszcze nie odchodzić, proszę poczekać, aż przyjdzie ksiądz... Będę trochę spokojniejsza.

Został, pomógł jej podnieść nieznajomego, który osuwał się z ławki. Zakonnica wzięła ręcznik i otarła choremu twarz, która nieustannie pokrywała się kroplistym potem. I oczekiwanie trwało nadal w atmosferze niepokoju, jaki ogarnął pozostałych w wagonie chorych, podczas gdy z zewnątrz zaczęli się gromadzić ciekawscy. Jakaś młoda dziewczyna żywo odsunęła tłum, stanęła na stopniu wagonu i zawołała do pani de Jonquière:

— Co się z tobą dzieje, mamusiu? Obie panie czekają w bufecie!

Była to Rajmunda de Jonquière, trochę zbyt dojrzała na swoje skończone lat dwadzieścia pięć, uderzająco podobna do matki, silna brunetka z wydatnym nosem, dużymi ustami, twarzą pełną i miłą.

— Ale, widzisz, moje dziecko, nie mogę opuścić tej biednej kobiety.

I wskazała Grivotte, wstrząsaną właśnie okrutnymi atakami kaszlu.

— Och, manio, co za przykrość! Pani Dśsagneaux i pani Volmar tak się cieszyły na to nasze śniadanie w czwórkę!

— Trudno, moje biedne dziecko... Zaczynajcie beze mnie. Powiedz paniom, że jak tylko będę mogła, zaraz przybiegnę.

Potem przyszło jej coś na myśl:

— Czekaj, jest tutaj lekarz, spróbuję oddać mu w opiekę moją chorą... Idź, a ja zaraz przyjdę. Bo trzeba ci wiedzieć, że umieram z głodu!

Rajmunda pośpiesznie zawróciła do bufetu, a pani de Jonquière gorąco poprosiła Ferranda, aby zaszedł do jej przedziału i zobaczył, czy nie mógłby przynieść ulgi cierpieniom Grivotte. Już na prośbę Marty zbadał był brata Izydora, który ani na chwilę nie przestawał jęczeć, ale i tym razem Ferrand gestem pełnym rozpaczy wyznał, że jest bezsilny. Mimo to szybko spełnił prośbę pani de Jonquière, podniósł i usadowił suchotnicę, w nadziei, że w ten sposób uśmierzy kaszel, który istotnie pomału ustawał. Następnie pomógł pani de Jonquière, która wlała chorej do ust lek uspokajający. W wagonie obecność lekarza podziałała ożywczo na chorych. Pan Sabatier, który powoli jadł przyniesione mu przez żonę winogrona i który nie pytał go o nic, gdyż z góry znał odpowiedź i był już znużony zasięganiem rady, jak powiadał, u wszystkich książąt wiedzy, niemniej poczuł się lepiej, gdy zobaczył, jak skutecznie lekarz śpieszy z pomocą biednej dziewczynie, której sąsiedztwo sprawiało mu wielką przykrość. Nawet Maria patrzyła na krzątaninę Ferranda z rosnącym zainteresowaniem, nie mając wszakże odwagi wezwać go do siebie, pewna, że i w tym wypadku byłby bezsilny.

Na peronie tłok wzrastał. Pozostawało już tylko piętnaście minut czasu. Pani Vetu, jak gdyby straciła wszelką wrażliwość, z oczyma otwartymi, ale niewidzącymi, usypiała swój ból pod spiekotą południowego słońca, a przed nią, wciąż tym samym kołyszącym krokiem, pani Vincenł chodziła ze swoją Różą, nie cięższą od chorego ptaszka, tak że niemal nie czuła jej w ramionach. Ludzie biegali gromadnie do studni, aby napełnić dzbany, manierki i butelki. Pani Maze, bardzo wrażliwa i delikatna, zapragnęła również pójść tam i umyć ręce; ale gdy podeszła, natknęła się na Elizę Rouquet, która właśnie piła wodę, i cofnęła się przed potworem, przed tą psią głową z okaleczonym pyskiem, która nadstawiała ukośną szczelinę swej rany, wysuwała język i chłeptała; wszystkich przeszył ten sam dreszcz, to samo wahanie, czy napełniać butelki, dzbany i manierki u tej samej studni, gdzie ona się napiła. Wielu pielgrzymów pożywiało się siedząc wzdłuż peronu. Słychać było stukot kul jakiejś kobiety, bezustannie chodzącej tam i z powrotem pomiędzy grupami. Po ziemi wlókł się z trudem kaleka bez nóg, szukając nie wiadomo czego. Inni, siedząc w gromadzie, nie ruszali się z miejsca. Cały ten na chwilę rozpakowany kram, ten wędrowny szpital ewakuowany na pół godziny, ubogi i przerażająco smutny, zażywał powietrza w pełnym świetle południa, wśród trwożnego podniecenia ludzi zdrowych.

Piotr nie opuszczał Marii, gdyż pan de Guersaint znikł, zwabiony zieleniejącą smugą krajobrazu, którą widać było tuż za dworcem. Młody ksiądz, zmartwiony, że Maria nie wypiła bulionu, usiłował z uśmiechem pobudzić apetyt chorej, ofiarowując się, że pójdzie jej kupić, brzoskwinię, ale ona broniła się, zbyt teraz cierpiała, na nic nie miała ochoty. Patrzyła na niego wielkimi zrozpaczonymi oczyma; niecierpliwość wywołana postojem, który oddalał chwilę spodziewanego uzdrowienia, walczyła w niej ze strachem, że znowu zazna wstrząsów podczas tej ciężkiej nie kończącej się jazdy.

Jakiś tęgi pan zbliżył się, dotknął ramienia Piotra. Był siwawy, miał długą brodę i szeroką twarz o dobrodusznym wyrazie.

— Przepraszam księdza, czy to w tym wagonie jest nieszczęśliwy chory, który kona?

A gdy ksiądz dał odpowiedź twierdzącą, jegomość stał się jeszcze bardziej wylewny i poufały.

— Nazywam się Vigneron, jestem zastępcą naczelnika w Ministerium Finansów i poprosiłem o urlop chcąc wraz z żoną towarzyszyć naszemu synowi Gustawowi do Lourdes... Biedne dziecko całą nadzieję pokłada w Najświętszej Panience, do której modlimy się za niego rano i wieczór... Jedziemy tam, w wagonie poprzedzającym wagon księdza, gdzie zajmujemy przedział drugiej klasy. — Odwrócił się i wezwał rodzinę ruchem ręki. — Chodźcie, chodźcie, to tutaj. Ten biedak jest naprawdę w opłakanym stanie.

Pani Vigneron była niska, a jej długa i blada twarz poprawnej mieszczki odznaczała się bezkrwistością, która w straszny sposób powtarzała się u jej syna Gustawa. Miał on lat piętnaście, a wyglądał na dziesięć zaledwie, wykręcony, chudy jak szkielet, z prawą nogą uschniętą i zmarniałą, tak że musiał chodzić o kuli. Miał szczupłą drobną twarz, trochę wykrzywioną, w której widziało się tylko oczy, ale oczy tryskające inteligencją, wyostrzone cierpieniem, na pewno sięgające w głąb duszy ludzkiej.

Za nimi postępowała stara dama o twarzy rozlanej, z trudem powłócząca nogami; pan Vigneron, który uprzytomnił sobie, że dotąd o niej nie wspomniał, zwrócił się do Piotra, aby dokończyć prezentacji:

— A to jest pani Chaise, starsza siostra mojej żony; ona również zapragnęła towarzyszyć Gustawowi, którego bardzo kocha. — I pochyliwszy się dodał cicho, z poufałą miną: — Pani Chaise jest wdową po kupcu jedwabi... nadzwyczaj bogata. Jest chora na serce i ogromnie się tym niepokoi.

Cała rodzina, zbita w gromadkę, z ciekawością patrzyła na to, -co działo się w wagonie. Ludzi zbierało się coraz więcej, więc ojciec chcąc, aby syn też mógł coś zobaczyć, podniósł go na chwilę, a tymczasem ciotka trzymała kulę, matka zaś sama wspięła się na palce.

Wagon przedstawiał wciąż jednaki widok, nieznany człowiek siedział w swoim kącie, sztywny, z głową wspartą o twardą dębową ściankę. Był siny, oczy miał zamknięte, usta wykrzywione agonią, zlany był lodowatym potem, który mu siostra Hiacynta od czasu do czasu ścierała ręcznikami; zakonnica nic już nie mówiła, przestała się niecierpliwić, odzyskała zwykłą pogodę licząc na Niebo, od czasu do czasu tylko rzucała okiem po peronie, aby zobaczyć, czy nie nadchodzi ojciec Massias.

— Patrz uważnie, Gustawie — rzekł pan Vigneron do syna — to chyba musi być suchotnik.

Chłopiec, nękany skrofułami, z biodrem stoczonym przez zimny ropień, z początkami martwicy kręgosłupa, zdawał się namiętnie interesować tą agonią. Nie czuł lęku, uśmiechał się bezgranicznie smutnym uśmiechem.

— Ach, jakie to okropne — szepnęła pani Chaise blednąc na myśl o śmierci, żyła bowiem w stałej obawie przed atakiem sercowym, który mógłby ją zabić.

— Do licha! — rzekł filozoficznie pan Vigneron. — Na każdego przyjdzie kolej, wszyscy jesteśmy śmiertelni.

Na te słowa w uśmiechu Gustawa pojawiła się bolesna drwina, jak gdyby usłyszał jakieś inne słowa, jakieś podświadome życzenie, nadzieję, że stara ciotka umrze przed nim, że on odziedziczy przyrzeczone pięćset tysięcy franków i że on sam niedługo będzie się naprzykrzał rodzicom.

— Postaw go na ziemi — rzekła pani Vigneron do męża. — Męczy się, gdy go tak trzymasz za nogi.

I szybko podeszła wraz z panią Chaise, aby oszczędzić chłopcu wszelkiego wstrząsu. To drogie biedactwo wymaga tylu starań! Żyli w nieustannym lęku, że go utracą. Ojciec był zdania, że najlepiej byłoby zanieść go od razu do przedziału. Gdy obie kobiety zabrały chłopca, pan Vigneron, bardzo wzruszony, dodał jeszcze, zwracając się znowu do Piotra:

 — Ach, księże, gdyby Pan Bóg zabrał go nam, dla nas życie byłoby skończone... Nie mówię już o tym, że majątek jego ciotki przeszedłby na innych siostrzeńców. To byłoby, nieprawdaż, sprzeczne z naturą, aby on miał umrzeć przed nią, zwłaszcza wobec takiego stanu jej zdrowia... Trudno, wszyscy jesteśmy w ręku opatrzności i pokładamy ufność w Najświętszej Pannie, która na pewno pokieruje wszystkim jak najlepiej.

Pani de Jonquèire, uspokojona przez doktora Ferrand, mogła wreszcie odejść od biednej Grivotte. Ale wpierw jeszcze zwróciła się do Piotra:

— Umieram z głodu, biegnę na chwilę do bufetu... Ale gdyby moja chora zaczęła znowu kaszleć, proszę przyjść po mnie.

W bufecie, gdy z wielkim trudem udało się jej przebrnąć przez peron, wpadła w nową ciżbę. Zamożni pielgrzymi szturmem zdobyli stoły, zwłaszcza tłoczyło się tutaj, wśród szczęku widelców, noży i talerzy, wielu duchownych. Trzech lub czterech kelnerów nie mogło zapewnić należytej obsługi, tym bardziej że tłum stał im na drodze, cisnął się przy ladzie, kupował owoce, bułki, zimne mięsiwo. W głębi sali, przy małym stoliku, siedziała i jadła śniadanie Rajmunda w towarzystwie pani Desagneaux i pani Volmar.

— Ach, mama, nareszcie! — zawołała. — Już miałam znowu iść po ciebie. Przecież muszą ci pozwolić coś zjeść.

Śmiała się, bardzo podniecona i szczęśliwa z przygód w podróży, z tego naprędce zaimprowizowanego posiłku.

— Patrz, zostawiłam ci porcję pstrąga w zielonym sosie, a tu czeka kotlet... My już jesteśmy przy karczochach.

Wszystko to było cudowne. Tworzyły wesołą grupkę, na którą przyjemnie było spojrzeć!

Zwłaszcza młoda pani Desagneaux była urocza; delikatna blondynka, z jasnoblond włosami, nieposłusznymi i puszystymi, z drobną mlecznobiałą twarzą, okrągłą, pełną dołeczków, wielka śmieszka o prawdziwie złotym sercu. Wydana bogato za mąż, pozostawiała od trzech lat męża w Trouville, w połowie sierpnia, aby wziąć udział w pielgrzymce narodowej jako pielęgniarka; była to jej wielka namiętność, pełna drżenia litość, potrzeba dania z siebie chorym wszystkiego przez tych pięć dni, istna rozpusta absolutnego poświęcenia, po czym wracała zmordowana i szczęśliwa. Jedynym jej zmartwieniem było, że nie miała jeszcze dziecka, a czasem znów żałowała w zabawnym uniesieniu, że nie uświadomiła sobie dość wcześnie powołania na siostrę miłosierdzia.

— Ach, moja droga — powie"działa żywo do Rajmundy — nie użalaj się nad matką, że tak ją absorbują jej chorzy. Przynajmniej się nie nudzi. — A zwracając się do pani de Joriquière dorzuciła: — Gdyby pani wiedziała, jak bardzo dłużą się nam godziny w naszym pięknym przedziale pierwszej klasy! Nie można nawet zająć się robótkami, to zabronione. Prosiłam, aby umieszczono mnie z chorymi, ale wszystkie miejsca były zajęte i skazana zostałam na drzemanie w moim kąciku. — Zaśmiała się i powiedziała jeszcze do pani Volmar: — Prawda, proszę pani, że będziemy spały, gdyż rozmowa zdaje się panią męczyć

Pani Volmar, która wyglądała na osobę po trzydziestce, ciemna brunetka z pociągłą twarzą, wydłużonymi subtelnymi rysami, miała ogromne, wspaniałe oczy, dwa płomienie, przez które chwilami przesuwał się jakiś woal, jakaś mora, zdająca się je przyćmiewać. Na pierwszy rzut oka nie była piękna, ale w miarę jak się na nią patrzyło, stawała się niepokojąca, zaborcza, pożądana, budziła namiętność i rozterkę. Zresztą starała się nie zwracać na siebie uwagi, zachowywała się bardzo skromnie, usuwała się na dalszy plan, zawsze czarno ubrana, bez klejnotów, chociaż mąż jej handlował diamentami i perłami.

— Ach, co do mnie — szepnęła — byle mnie zbyt nie potrącano, jestem całkiem zadowolona.

Chociaż dwa razy już jeździła do Lourdes jako siła pomocnicza, jednakże nikt jej jeszcze nie spotkał w Szpitalu Matki Boskiej Bolesnej, ponieważ od chwili przyjazdu tak była zmęczona, iż — jak tłumaczyła — zmuszona była pozostać w swoim pokoju.

Pani de Jonquière, kierowniczka sali, okazywała jej wiele serdeczności i wyrozumiałości.

— O Boże, moje drogie biedactwa, jeszcze zdążycie się dobrze namęczyć. Spijcie więc, jeżeli tylko możecie, bo potem, kiedy ja nie będę się już mogła utrzymać na nogach, przyjdzie wasza kolej. — Powiedziała jeszcze zwracając się do córki: — Ty, moja miła, nie powinnaś się tak wszystkim przejmować, jeżeli nie chcesz stracić głowy.

Rajmunda spojrzała na nią i uśmiechnęła się z wyrzutem.

— Mamo, mamo, dlaczego to mówisz?... Czyż nie jestem osobą rozsądną?

I zapewne nie była to przechwałka, gdyż w jej szarych oczach, spod pozorów beztroskiej, radej z życia młodości wyzierała silna wola, postanowienie, aby samej zadecydować o swoim życiu.

— To prawda — przyznała matka, trochę zmieszana — ta dziewczynka ma czasem więcej rozumu niż ja... A teraz przysuń mi kotlet, a zapewniam cię, że zostanie dobrze przyjęty. O Boże, jaka ja byłam głodna!

Śniadanie trwało dalej, rozweselane ciągłym śmiechem pani Desagneaux i Rajmundy, która ożywiła się; twarz jej, którą oczekiwanie na męża powlokło lekką żółtawą barwą, odzyskiwała różowy blask lat dwudziestu. Zajadały szybko, bo pozostało do odjazdu już tylko dziesięć minut. W całej sali rozlegał się wciąż wzrastający gwar biesiadników, którzy bali się, że nie zdążą wypić kawy.

W tej chwili ukazał się Piotr: Grivotte znowu dostała duszności; pani de Jonquière uporała się ze swoim karczochem i wróciła do wagonu ucałowawszy wprzód córkę, która pożegnała ją wesoło. Tymczasem ksiądz ledwie zdołał powstrzymać odruch zdziwienia na widok pani Volmar z czerwonym krzyżem pań pielęgniarek na bluzce. Znał ją, niekiedy składał wizyty starszej pani Volmar, matce jubilera, która była dawną znajomą jego matki: najgroźniejsza z kobiet, przesadnie religijna, twarda i tak surowa, że zamykała okiennice, aby synowa nie wyglądała na ulicą. Znał historię młodej kobiety, uwięzionej nazajutrz po ślubie pomiędzy teściową, która ją terroryzowała, a mężem, człowiekiem podłym i potwornie brzydkim, który, szalejąc z zazdrości, bił ją nawet, chociaż sam utrzymywał dziewczęta. Nie wypuszczali jej z domu ani na chwilę, chyba na mszę. Piotr pewnego dnia u Świętej Trójcy przychwycił jej tajemnicę: zobaczył, jak za kościołem wymieniła szybko parę słów z jakimś eleganckim, przyzwoicie wyglądającym panem; upadek nieunikniony, ale jakże zasługujący na przebaczenie, grzech w ramionach dyskretnego przyjaciela, którego los nadarzył, namiętność skryta i pożerająca, która tak pali, że niepodobna jej ugasić, przygotowane z niezmiernym trudem, wyczekiwane całymi tygodniami spotkanie, z którego korzysta się żarłocznie, w nagłym rozpłomienieniu pożądania!

Zmieszała się, podała mu małą, szczupłą i ciepłą rękę.

— Cóż za spotkanie, księże... Nie widzieliśmy się tak dawno! I wyjaśniła mu, że już po raz trzeci jedzie do Lourdes, że świekra zmusiła ją do wstąpienia do Stowarzyszenia Matki Boskiej Wybawicielki.

— Dziwne, że ksiądz nie zauważył jej na dworcu, zawsze odprowadza mnie do pociągu i za powrotem oczekuje mnie.

Wyrzekła te słowa bardzo naturalnie, ale błysnęło w nich ostrze tak głębokiej ironii, że Piotr doszedł do wniosku, iż ją przejrzał. Wiedział, że jest niewierząca, że od czasu do czasu bywa w kościele tylko dlatego, aby zdobyć godzinę swobody, i nagle domyślił się, że w Lourdes ktoś na nią czeka. Widocznie biegła tak na spotkanie swojej namiętności z tą zgaszoną a żarliwą twarzą, z gorejącymi oczyma, których płomień tłumiła pod woalem martwej obojętności.

— Ja — powiedział z kolei — towarzyszę przyjaciółce z lat dziecinnych, biednej chorej... Polecam ją pani, będzie ona pod pani opieką.

Gdy zarumieniła się lekko, nie miał 'już żadnej wątpliwości. Tymczasem Rajmunda regulowała rachunek, z pewnością siebie osóbki, która zna się na cyfrach; pani Desagneaux odeszła z panią Volrnar. Kelnerzy uwijali się jeszcze szybciej, ludzie wstawali od stolików i tłoczyli się słysząc dźwięk dzwonka.

Piotr także śpieszył się, aby na czas wrócić do swego wagonu, ale znów go zatrzymano.

— Ach, to ksiądz proboszcz! — zawołał. — Widziałem księdza, gdyśmy wyjeżdżali, ale nie udało mi się podejść i przywitać się.

I wyciągnął rękę do starego, poczciwie wyglądającego księdza, który patrzył na niego z uśmiechem. Ksiądz Judaine był proboszczem w Saligny, małej gminie w departamencie Oise. Wysoki, tęgi, miał dużą różową twarz otoczoną siwymi puklami; czuło się w nim świętego człowieka, którego nie dręczyło nigdy ciało ani umysł. Uosobienie spokojnej niewinności, wierzył mocno, ślepo, bez żadnych walk, łatwą wiarą dziecka, nie znającego, co to namiętność. Odkąd Najświętsza Panna uzdrowiła go w Lourdes z choroby oczu — był to głośny cud, o którym wciąż jeszcze mówiono — wiara jego stała się jeszcze bardziej ślepa i tkliwa, jak gdyby przesycona boską wdzięcznością,

Cieszę się, że widzę cię tu wśród nas, mój drogi — rzekł łagodnie — gdyż młodzi księża mogą odnieść wielkie korzyści z tych pielgrzymek... Mówiono mi, że nieraz opanowuje ich duch buntu... Zobaczysz, jak wszyscy ci biedni ludzie modlą się... Jest to widok wyciskający łzy z oczu... Jakże nie oddać się w ręce Boga w obliczu tylu cierpień uzdrowionych lub pocieszonych!

On także towarzyszył pewnej chorej. Wskazał jeden z przedziałów pierwszej klasy, gdzie umieszczono kartkę z napisem: „Ksiądz Judaine, zarezerwowane." Zniżając głos dodał:

— Jest to pani Dieulafay, wie ksiądz, żona tego wielkiego bankiera. Zamek ich, posiadłość iście królewska, należy do mojej parafii; gdy się dowiedzieli, że Najświętsza Panna raczyła mi okazać szczególniejszą łaskę, błagali mnie, abym wstawił się za biedną chorą. Odprawiłem już msze, czyniłem żarliwe śluby... Widzi ją ksiądz, tam, na peronie. Koniecznie chciała, żeby ją wyniesiono na chwilę, mimo że będą wielkie trudności z załadowaniem jej z powrotem.

Na peronie, w cieniu, istotnie leżała w długiej jak gdyby skrzyni kobieta, której piękna twarz o czystym owalu nie wskazywała na więcej jak dwadzieścia sześć lat. Dręczyła ją okrutna choroba, zanik soli wapniowych powodujący rozmiękanie kośćca, powolne zniszczenie całego układu kostnego. Przed dwoma laty, urodziwszy martwe dziecko, poczuła lekkie bóle w kręgosłupie. Następnie kości jej pomału miękły i ulegały zniekształceniu, kręgi wiotczały, kości miednicy spłaszczyły się, a kości rąk i nóg stawały się coraz krótsze i cieńsze, cała postać jak gdyby stopniała, chora była już tylko ludzkim strzępem, rzeczą płynną, bez nazwy, która nie może utrzymać się na nogach, którą przenosiło się z miejsca na miejsce z tysiącem ostrożności, w strachu, że przecieknie między palcami. Głowa zachowała dawną urodę — głowa nieruchoma, z wyrazem otępienia i bezmyślności. Wobec tych żałosnych resztek kobiety bardziej przejmujący był widok otaczającego ją zbytku, skrzyni wybitej niebieskim jedwabiem, okrywających ją cennych koronek, czepka z walansjenek, bogactwa, jakie roztaczała nawet w godzinie konania. — Ach, cóż za niedola! — mówił dalej półgłosem ksiądz Judaine. — Taka młoda, taka ładna, milionerka! I gdyby ksiądz wiedział, jak była kochana, jakie uwielbienie dziś jeszcze ją otacza... To jej mąż, ten wysoki pan stojący obok; a to jej siostra, pani Jousseur, ta wytworna dama.

Piotr przypomniał sobie, że często spotykał w prasie nazwisko pani Jousseur, żony dyplomaty, bardzo znanej w wytwornych paryskich kołach katolickich. Krążyła nawet jakaś historia o wielkiej, zwalczanej i pokonanej namiętności. Pani Jousseur była bardzo ładna, ubrana z cudownym kunsztem prostoty; z całym poświęceniem krzątała się wokół swej smutnej siostry. Mąż chorej, który właśnie, w trzydziestym piątym roku życia, odziedziczył po ojcu ogromny dom bankowy, był to urodziwy mężczyzna o jasnej cerze, starannie wypielęgnowany, w obcisłym czarnym surducie; oczy miał pełne łez, gdyż uwielbiał żonę; aby zawieźć ją do Lourdes, porzucił interesy, ostatnią nadzieję pokładał bowiem w odwołaniu się do boskiego miłosierdzia. Od rana Piotr dość już. napatrzył się straszliwym ludzkim nieszczęściom w tym bolesnym białym pociągu. Żadne z nich jednak nie wzburzyło w nim duszy tak jak ów niewieści szkielet, który topniał wśród, koronek i milionów.

— Nieszczęsna! — szepnął przejęty dreszczem.

Ksiądz Judaine odpowiedział głosem pogodnej nadziei:

— Najświętsza Panna ją uzdrowi; tak ją o to błagałem! Rozległ się jeszcze jeden dzwonek, i tym już razem oznaczał odjazd. Pozostało jeszcze dwie minuty. Poderwała się ostatnia fala tłumu. Ludzie wracali z żywnością opakowaną w papier, z butelkami i manierkami napełnionymi u studni. Wielu błądziło, nie mogło odszukać swego wagonu i biegło w popłochu wzdłuż pociągu; chorzy wlekli się z gorączkowym stukotem kul, a inni, którzy poruszali się z trudem, usiłowali przyśpieszyć kroku, wsparci na ramionach pań pielęgniarek. Czterej ludzie z niesłychanym wysiłkiem wnieśli panią Dieulafay do przedziału pierwszej klasy. Państwo Vigneron, którzy poprzestali na drugiej klasie, usadowili się już na miejscach, wśród takiego mnóstwa koszyków, skrzynek, waliz, że niewiele już miejsca zostało dla małego Gustawa, aby mógł wyciągnąć swe nieszczęsne członki poronionego owada. Kolejno zjawiły się wszystkie podróżne: pani Maze, która wśliznęła się w milczeniu, pani Vincent unosząca wysoko w ramionach ukochaną córeczkę, w strachu, że znów usłyszy jej krzyk; pani Vetu, którą trzeba było przynaglać, a przedtem jeszcze obudzić z otępienia, w jakim pogrążyły ją straszliwe bóle; Eliza Rouquet, cała zmoczona, gdyż uparcie piła wodę i jeszcze teraz ocierała swoją twarz potwora. Gdy wszyscy zajmowali miejsca i wagon znów się zapełniał, Maria przysłuchiwała się słowom ojca, zachwyconego, że mógł pójść na kraniec dworca, aż do budki zwrotniczego, skąd widać było prześliczny krajobraz.

— Czy chcesz, żebyśmy zaraz pomogli ci położyć się? — zapytał Piotr, którego martwiła obawa malująca się na twarzy chorej.

— Och, nie, nie, za chwilę — odrzekła. — Dość się jeszcze nasłucham tych kół zgrzytających mi w głowie, jak gdyby miażdżyły mi czaszkę.

Siostra Hiacynta ubłagała właśnie doktora Ferrand, aby raz jeszcze zbadał nieznajomego człowieka, zanim odejdzie do wagonu-kantyny. Wciąż oczekiwała ojca Massias, zdziwiona tym niezrozumiałym opóźnieniem, nie wątpiła jednak, że zakonnik zaraz nadejdzie, gdyż siostra Klara od Aniołów jeszcze nie wróciła.

— Panie doktorze, proszę mi powiedzieć, czy temu biedakowi grozi naprawdę bezpośrednie niebezpieczeństwo?

Młody lekarz raz jeszcze obejrzał go i osłuchał. Potem zrobił ruch oznaczający zupełny brak nadziei i rzekł po cichu:

— Moim zdaniem, nie dowiezie go siostra żywego do Lourdes.

Wszystkie głowy trwożnie zwróciły się w tę stronę. Gdyby chociaż wiadomo było, jak się ten człowiek nazywa, skąd pochodzi, kim jest! Ale ten nieznany biedak, z którego nie udało się wydobyć ani słowa, miał umrzeć tutaj, w tym wagonie, gdzie nikt nie mógł ustalić jego nazwiska.

Siostrze Hiacyncie przyszło na myśl, że można by go obszu kać. W tych okolicznościach można sobie było na to pozwolić.

— Panie doktorze, proszę zajrzeć, co on ma w kieszeniach.

Lekarz ostrożnie obszukał nieznajomego. W kieszeniach znalazł tylko różaniec, scyzoryk i trzy su. Nigdy nie dowiedziano się niczego więcej.

W tej samej chwili jakiś głos oznajmił, że nadchodzi siostra Klara od Aniołów i ojciec Massias, który po prostu zagadał się z proboszczem z Sainte-Radegonde w poczekalni. Nastała chwila wielkiego napięcia, przez moment wszystko wydawało się uratowane. Ale pociąg już ruszał, kolejarze zamykali drzwi, trzeba było dokonać ostatniego namaszczenia w ogromnym pośpiechu, jeśli nie miało to spowodować zbyt wielkiego opóźnienia.

— Tędy, wielebny ojcze — wołała siostra Hiacynta. — Tak, tak, proszą wsiadać, nasz nieszczęśliwy chory jest tutaj!

Ojciec Massias, o pięć lat starszy od Piotra, który jednak był równocześnie z nim w seminarium, był wysoki i chudy; w ascetycznej, okolonej jasną brodą twarzy płonęły roziskrzone oczy. Nie był to ani ksiądz, którego toczyłoby zwątpienie, ani kapłan o wierze dziecka, lecz apostoł ponoszony namiętnością, zawsze gotów do walki i do zwycięstwa, ku większej chwale Matki Bożej. Spod czarnej peleryny z wielkim Kanturem, spod włochatego kapelusza z szerokimi krysami promieniował jego stały zapał do boju.

Szybko wydobył z kieszeni srebrną puszkę ze świętymi olejami. Zaczęła się ceremonia przy wtórze zatrzaskiwania ostatnich drzwi, wśród tupotania spóźnionych pielgrzymów, a tymczasem naczelnik stacji niespokojnie patrzył na zegar, widząc, że będzie musiał opóźnić odjazd o parę minut.

—  Credo in unum Deum... — szeptał w pośpiechu zakonnik.

—  Amen — odpowiedziała siostra Hiacynta, a za nią wszyscy w wagonie.

Ci, którzy mogli, poklękali na ławkach. Inni składali ręce, kreślili wielokrotne znaki krzyża, a gdy po szeptanych modlitwach nastąpiły przewidziane rytuałem litanie, głosy wzbiły się w górę, wraz z Kyrie elejson uleciały gorące błagania, aby człowiekowi temu grzechy jego zostały odpuszczone, aby odzyskał zdrowie duszy i ciała. Oby całe jego niewiadome życie zostało mu przebaczone, aby wszedł nieznany, ale tryumfujący do Królestwa Niebieskiego.

—  Christe, exaudi nosi

— Ora pro nobis, sancta Dei Genitrix.

Ojciec Massias wydobył srebrną igłę, u której drżała kropla świętego oleju. Niepodobna było w ścisku, wśród oczekiwania wszystkich podróżnych, gdy zdziwieni ludzie wtykali głowy przez okna, dokonać zwykłego namaszczenia różnych narządów zmysłów, owych drzwi, które pozwalały wchodzić złu. Jak przewidywały przepisy,' w nagłych wypadkach wolno było poprzestać na jednym namaszczeniu; i ojciec Massias dokonał go na ustach, na tych sinych, wpółotwartych ustach, z których ledwie się wydobywał lekki oddech, podczas gdy twarz b zamkniętych powiekach wydawała się już jak zatarta, obrócona w proch ziemi.

—  Per istam sanctam unctionem, et suam piissimam misericordiara indulgeat tibi Dominus quidquid per visum, auditum, odoratum, gustum, tactum, deliquisti.

Reszta ceremonii zagubiła się, zatraciła w zgiełku odjazdu. Zakonnik miał ledwie czas wytrzeć kroplę małym kawałkiem waty, który trzymała w pogotowiu siostra Hiacynta, po czym musiał opuścić wagon i jak najszybciej dopaść swojego, po drodze zamykając puszką ze świętymi olejami, obecni zaś sami ukończyli ostatnią modlitwę.

— Nie możemy czekać dłużej, to wykluczone! — powtarzał zdenerwowany naczelnik stacji. — Prędzej, proszę się pośpieszyć!

Wreszcie pociąg mógł ruszyć. Wszyscy zasiadali znów na miejscach, wracali do swoich kątów. Pani de Jonquière, której nie przestawał niepokoić stan Grivotte, przesiadła się bliżej, naprzeciw pana Sabatier, który czekał zrezygnowany i milczący. Siostra Hiacynta nie wróciła do swego przedziału, postanowiła bowiem zostać przy nieznanym człowieku i czuwać nad nim, zwłaszcza że tutaj również łatwiej jej było mieć staranie o brata Izydora, któremu Marta nie umiała nic pomóc, a który męczył się w ataku. Maria pobladła i czuła już w głębi swego smutnego ciała wstrząsy, zanim jeszcze pociąg na nowo rozpórczął bieg wioząc swoich chorych w duchocie i zatrutym powietrzu przegrzanych, rozpalonych słońcem wagonów.

Rozległ się głośny gwizd, maszyna sapnęła, a siostra Hiacynta wstała ze słowami:

— A teraz Magnificat, moje dzieci!

IV

Gdy pociąg ruszył, drzwi raz jeszcze się otworzyły i jakiś kolejarz wepchnął do przedziału, gdzie jechali Maria i Piotr, dziewczynkę lat czternastu.

— O, tutaj jest miejsce, proszę się pośpieszyć!

Już twarze się przeciągały, chciano protestować, ale siostra Hiacynta zawołała:

— Co widzę? To ty, Zofio? Jedziesz więc znowu odwiedzić Najświętszą Pannę, która uzdrowiła cię w zeszłym roku?

— Ach, moja mała przyjaciółka Zofia, to bardzo dobrze, że umiesz być wdzięczna! — powiedziała jednocześnie pani de Jonquière.

— Ależ tak, siostro! Tak, proszę pani — odpowiedziała grzecznie dziewczynka.

Zresztą drzwi się już zamknęły i trzeba się było pogodzić z obecnością nowej pątniczki, spadłej jak gdyby z nieba, w chwili gdy ruszał pociąg, na który omal się nie spóźniła. Była drobna, nie zajmowała wiele miejsca. A przy tym te panie znały ją, a wszyscy chorzy wlepili w nią wzrok, słysząc, że Najświętsza Panna ją uzdrowiła. Tymczasem pociąg wyjechał z dworca, maszyna sapała i rozlegał się coraz głośniejszy stukot kół, a siostra Hiacynta, klaszcząc w dłonie, powtórzyła:

— No, drogie dzieci, Magnificatl

Gdy radosny hymn rozległ się przy wstrząsach wagonu, Piotr przyglądał się Zofii. Była to niewątpliwie mała wieśniaczka, córka ubogich rolników z okolic Poitiers, którą rodzice rozpieszczali i traktowali jak panienkę, od kiedy spłynęła na nią łaska, od kiedy była wybraną, do której zjeżdżali się księża z całego okręgu, aby ją osobiście zobaczyć. Miała słomkowy kapelusz ze wstążkami, szarą wełnianą suknię z falbaną. Okrągła jej twarz nie była ładna, ale miła, bardzo świeża, rozjaśniona parą niebieskich sprytnych oczu, które nadawały jej twarzy wyraz uśmiechnięty i skromny.

Gdy prześpiewano Magnificat, Piotr nie mógł oprzeć się chęci zadania Zofii kilku pytań. Żywo zainteresowała go ta młodziutka dziewczynka o powierzchowności tak niewinnej, że nie wątpiło się o jej prawdomówności.

— Więc o mało nie spóźniłaś się na pociąg, moje dziecko?

— Och, proszę księdza, byłabym bardzo zmartwiona... Przyszłam na dworzec już o dwunastej w południe. Ale zobaczyłam księdza proboszcza z Sainte-Radegonde, który mnie zna, i on zawołał mnie, aby mnie uściskać i powiedzieć, że jestem dobrą dziewczynką, skoro znowu wybrałam się do Lourdes. No i tak się stało, że pociąg już ruszał i miałam tylko tyle czasu, aby dobiec... Ależ biegłam!...

Jeszcze trochę zadyszana, śmiała się, a jednocześnie wyrażała skruchę, że wskutek roztrzepania o mało nie przegapiła pociągu.

— Jak się nazywasz, moje dziecko?

— Zofia Couteau, proszę księdza.

— Nie pochodzisz z samego Poitiers?

— Nie, nie... Mieszkamy w Vivonne, siedem kilometrów od miasta. Moi rodzice mają trochę ziemi i szłoby nam nawet nieźle, gdyby nie to, że jest nas ośmioro dzieci... Ja jestem piąta z kolei. Na szczęście, czworo starszych zaczyna już pracować.

— A ty, moje dziecko, czym się zajmujesz?

— Ja, ach, proszę księdza, nie jestem im wielką pomocą... Od zeszłego roku, od kiedy wróciłam uzdrowiona, nie miałam dnia spokojnego, bo, rozumie ksiądz, ludzie schodzili się, aby mnie zobaczyć, wozili mnie do biskupa, a potem do klasztorów i wszędzie... A przedtem długo chorowałam, nie mogłam chodzić bez laski, płakałam za każdym krokiem, tak bolała mnie noga.

— A więc Najświętsza Panna uzdrowiła twoją chorą nogę? Zofia nie zdążyła odpowiedzieć. Przysłuchująca się siostra Hiacynta wmieszała się do rozmowy.

— Była to próchnica lewej kości piętowej, trwająca od trzech lat. Noga była spuchnięta, zniekształcona i były tam przetoki powodujące stałe ropienie.

Nagle wszystkich chorych w wagonie ogarnęło wielkie podniecenie. Nie spuszczali oczu z uzdrowionej, wypatrując w niej oznak cudu. Ci, którzy mogli wstać, podchodzili, aby lepiej się jej przyjrzeć, inni, wyciągnięci na materacach, usiłowali podnieść się i odwrócić głowę. W cierpieniach, które owładnęły nimi znowu od chwili wyruszenia z Poitiers, w przerażeniu na myśl

o czekających ich jeszcze piętnastu godzinach podróży, nagłe wtargnięcie dziewczynki, wybranej przez Niebo, stanowiło dla tych ludzi jakąś boską ulgę, promień nadziei, z którego czerpali siły, aby wytrwać aż do końca. Już ucichły po trochu skargi i wszystkie twarze zwracały się w jedną stronę, z żarliwym pragnieniem, aby wierzyć.

Zwłaszcza Maria, pełna ożywienia, na wpół się podniosła, złożyła drżące ręce i cicho błagała Piotra:

— Proszę cię, zapytaj ją, proś, aby nam wszystko opowiedziała. Uzdrowiona, o mój Boże, uzdrowiona z tak strasznej choroby!

Wzruszona pani de Jonquière przechyliła się przez ściankę i ucałowała Zofię.

— Oczywiście, że nasza mała przyjaciółka opowie nam... Prawda, kochanie, że opowiesz nam, co Najświętsza Panna uczyniła dla ciebie?

— Ależ tak, proszę pani... Jeżeli państwo sobie życzą. Twarz jej miała wyraz radosny i skromny, oczy błyszczały inteligencją. Chciała zacząć zaraz, już podniosła prawą rękę w górę ładnym ruchem nakazującym uwagę. Widać było, że przywykła już mówić do grona słuchaczy.

Ale nie widziano jej ze wszystkich miejsc w wagonie, więc siostra Hiacynta postanowiła temu zaradzić.

— Wejdź na ławkę, Zofio, i mów trochę głośniej, bo pociąg tak huczy!

Rozśmieszyło to dziewczynkę, musiała więc odzyskać powagę, nim zaczęła opowiadać.

— A więc moja noga była stracona, nie mogłam nawet zajść do kościoła i musiałam ją zawsze owijać płótnem, ponieważ płynęło z niej coś brzydkiego... Pan Rivoire, lekarz, który zrobił mi cięcie na nodze, aby zobaczyć, co jest w środku, mówił, że musi usunąć kawałek kości, po czym pewno okulałabym na całe życie. I wtedy pomodliłam się najpierw serdecznie do Najświętszej Panny, poszłam umoczyć nogę w wodzie, z takim pragnieniem, abym została uleczona, że nawet nie zdążyłam odwinąć płótna... A wtedy wszystko zostało w wodzie i gdy wyszłam, na nodze nic już nie było.

Podniósł się szmer i krążył dookoła, szmer zdziwienia, zdumienia i tęsknoty wywołany tym cudownym opowiadaniem, tak miłym dla zrozpaczonych. Ale dziewczynka jeszcze nie skończyła. Przeczekała chwilę, a potem dodała z nowym gestem, rozłożywszy lekko ramiona:

— W Vivonne, gdy pan Rivoire zobaczył znowu moją nogę, rzekł: „Wszystko mi jedno, kto uzdrowił to dziecko, Pan Bóg czy diabeł; ale prawdą jest, że jest ono wyleczone."

Tym razem rozległy się śmiechy. Zofia wyrzekła te słowa patetycznym tonem, bo tyle już razy powtarzała swoją przygodę, że umiała wszystko na pamięć. Powiedzenie lekarza było zawsze efektem niezawodnym, sama już z góry śmiała się, pewna, że wszyscy się roześmieją. I przy tym wciąż była naiwna i wzruszająca.

Widocznie jednak o czymś zapomniała, bo siostra Hiacynta, która poprzednio błyskiem oczu zapowiedziała niejako słuchaczom słowa doktora, teraz szepnęła cicho:

— Zofio, a co powiedziałaś pani hrabinie, kierowniczce waszej sali?

— Ach, prawda... Nie zabrałam z sobą dość płótna do opatrywania nogi i powiedziałam jej: „Matka Boska okazała wielką dobroć, że uzdrowiła mnie pierwszego dnia, bo już nazajutrz mój zapas byłby się wyczerpał!"

Znowu zapanowała radość. Uważano, że to bardzo miło, iż w ten sposób została uzdrowiona! Musiała jeszcze, na pytanie pani de Jonquière, opowiedzieć historią o trzewikach, pięknych nowiutkich trzewiczkach, które podarowała jej pani hrabina i w których ona, uradowana, biegała, skakała i tańczyła. Pomyślcie tylko, trzewiczki dla niej, która od trzech lat nie mogła — włożyć nawet pantofla!

Spoważniały, pobladły od uczucia głuchej przykrości, jakie go opanowało, Piotr nie przestawał przyglądać się Zofii. Po chwili zwrócił się do niej z nowymi pytaniami. Na pewno nie kłamała, podejrzewał ją tylko o lekką deformację prawdy, bardzo zrozumiałe upiększanie jej z radości, że doznała pociechy i stała się ważną osóbką. Któż mógł teraz wiedzieć, czy zupełne, rzekomo nagłe — w parę sekund — zasklepienie się rany nie dokonywało się na przestrzeni wielu dni? Gdzie byli świadkowie?

— Ja tam byłam — mówiła właśnie pani de Jonquière. — Nie należała do mojej sali, ale spotkałam ją tego właśnie ranka, kulała...  

Piotr żywo przerwał:

— Ach, pani widziała jej nogę przed i po zanurzeniu?

— Nie, nie, nikt chyba nie mógł jej widzieć, gdyż była zabandażowana. Sama przecież mówiła, że opatrunek wpadł do sadzawki... — I zwracając się do dziewczynki dodała: — Ale ona pokaże księdzu tę nogę... Nieprawdaż, Zofio? Zdejm trzewik!

Zofia już zdejmowała trzewik i pończochę z szybkością i wprawą, która świadczyła, jak bardzo przywykła to czynić. Wysunęła nogę, bardzo czystą i białą, a nawet wypielęgnowaną, ze zgrabnie obciętymi różowymi paznokciami, i obracała nią z pobłażliwą miną, aby ksiądz mógł ją wygodnie obejrzeć. Poniżej kostki widniała blizna, a białawy i bardzo wyraźny szew świadczył, że schorzenie było poważne.

— O, może ksiądz dotknie pięty i ściśnie z całej mocy; ja nic już nie czują! '

Piotr zrobił ruch, z którego można było wnioskować, że zachwyciła go potęga Najświętszej Panny. Ale pozostał niespokojny i pełen wątpliwości. Czy oddziałała tutaj jakaś siła? A raczej jaka to fałszywa diagnoza lekarza, jaki splot pomyłek i przejaskrawień wydał tę piękną opowieść?

Ale wszyscy chorzy też chcieli zobaczyć cudownie uleczoną nogę, ten widzialny dowód boskiej siły uzdrawiającej, do której wszyscy pielgrzymowali. Pierwszą, która jej dotknęła, była Maria; siedziała teraz na posłaniu mniej już cierpiąca. Potem pani Maze, obudzona ze swej melancholii, podała ją pani Vin-cent, która byłaby ją ucałowała z wdzięczności za nadzieję, jaką ten widok na nowo w niej obudził. Pan Sabatier słuchał z błogą miną; pani Vtu, Grivotte, nawet brat Izydor szeroko otwierali oczy, pełni przejęcia; a twarz Elizy Rouquet stała się niezwykła, . przeobrażona wiarą, niemal ładna; rana, która tak znikła, nie byłaż to jej rana, zamknięta, wygładzona; czy to nie jej twarz zachowała już tylko lekką szramę, stając się zwykłym ludzkim obliczem? Zofia, wciąż stojąc, musiała się chwycić jednego z żelaznych prętów i postawić stopę na krawędzi przegrody, na prawo, na lewo, niezmordowana, bardzo szczęśliwa i dumna z rozlegających się dokoła okrzyków, z trwożnego podziwu i religijnego uszanowania, jakie okazywano tej cząstce jej osoby, drobnej stopie, która była teraz jak gdyby uświęcona.

— Na pewno trzeba mieć wielką wiarę — pomyślała na głos Maria — i duszę jak śnieg białą. — A zwracając się do pana de Guersaint dodała jeszcze: — Ojcze, wierzę, że zostałabym uzdrowiona, gdybym miała dziesięć lat i białą duszę małej dziewczynki.

— Ależ ty masz dziesięć lat, moja droga! Prawda, Piotrze, że nawet dziesięcioletnie dziewczynki nie mają bielszej duszy niż ona?

Pan de Guersaint, przy swoim chimerycznym usposobieniu, uwielbiał opowiadania o cudach. Młody ksiądz zaś, głęboko wzruszony płomienną czystością dziewczyny, nie próbował wdawać się w dyskusję, pozwolił jej poddać się tchnieniu pocieszającej ułudy.

Od wyjazdu z Poitiers powietrze stało się jeszcze cięższe, miedziane niebo zapowiadało burzę i zdawało się, że pociąg jedzie przez rozgrzany piec. Mijali ponure i wyludnione wioski pod palącym słońcem. W Coune-Vèrac pielgrzymi znów odmówili różaniec, a następnie odśpiewali hymn. Ale ćwiczenia pobożne trochę się opóźniały. Siostra Hiacynta, która nie znalazła jeszcze czasu na śniadanie, postanowiła szybko zjeść bułkę i trochę owoców, nie przestając wszakże czuwać nad nieznajomym człowiekiem, którego ciężki oddech wydawał się teraz bardziej regularny. Dopiero w Ruffec, o godzinie trzeciej, zaczęto godzinki do Matki Boskiej.

—  Ora pro nobis, sancta Genitrix.

—  Ut digni efficiamur promissionibus Christi.

Gdy już kończyli, pan Sabatier, który przyglądał się był, jak mała Zofia wkładała z powrotem pończochę i trzewik, zwrócił się do pana de Guersaint.

— Nie ma wątpliwości, że przypadek tej dziewczynki jest ciekawy. Ale to jeszcze nic, proszę pana, są rzeczy znacznie bardziej od tego zadziwiające... Zna pan historię Piotra de Rudder, belgijskiego robotnika?

Wszyscy zaczęli się przysłuchiwać.

— Człowiekowi temu upadające drzewo zgruchotało nogę. Przez osiem lat odłamy nie zrosły się, widać było dwa końce w głębi rany, która nieustannie ropiała, noga zaś, zwiotczała, obwisła, uginała się we wszystkich kierunkach... I oto wystarczyło, że wypił szklankę cudownej wody, a noga zagoiła się natychmiast; zaczął chodzić bez kul, lekarz zaś powiedział mu: „Pańska noga jest jak nóżka nowo narodzonego dziecka.” Wspaniałe, co? Zupełnie nowa noga.

Wszyscy milczeli, wymieniali tylko ekstatyczne spojrzenia.

— Albo znowu — ciągnął pan Sabatier — historia Ludwika Bouriette, kamieniarza, jeden z pierwszych cudów w Lourdes. Zna ją pan? Został raniony przy wybuchu miny. Prawe oko było całkiem stracone, groziło mu nawet, że oślepnie na lewe. Otóż pewnego dnia posłał córkę, aby przyniosła mu butelkę błotnistej wody ze źródła, które zaledwie się sączyło. Następnie przemył oko tym błotem i żarliwie się pomodlił. Nagle wykrzyknął! Widział, proszę pana, widział równie dobrze jak pan i ja! Lekarz, który miał go w opiece, napisał o tym szczegółowe sprawozdanie, tak że niepodobna żywić żadnych wątpliwości.

— To zdumiewające! — szepnął z zachwytem pan de Guersaint.

— Chce pan jeszcze innego przykładu? Stał się on sławny; chodziło o Franciszka Macary, stolarza z Lavaur... Od osiemnastu lat miał on po stronie wewnętrznej lewego podudzia głębokie owrzodzenia pożylakowe, którym towarzyszyło silne obrzmienie tkanek. Me mógł się ruszać, lekarze zawyrokowali, iż zostanie kaleką na zawsze... I oto pewnego wieczora zamyka się w domu z butelką wody z Lourdes. Zdejmuje bandaże, obmywa obie nogi, resztę zawartości butelki wypija. Następnie kładzie się, zasypia; po obudzeniu dotyka nóg, przygląda się: z żylaków i owrzodzeń ani śladu!... Skóra na kolanie, proszę pana, stała się znowu tak gładka i świeża jak u dwudziestoletniego młodzieńca.

Tym razem nastąpił istny wybuch zdumienia i podziwu. Chorzy i pielgrzymi wstępowali w zaczarowaną krainę cudu, gdzie rzeczy niemożliwe dokonują się na zakręcie każdej ścieżki, gdzie człowiek bez przeszkód kroczy od cudu do cudu. I każdy chciał opowiedzieć znaną sobie historię, dać świadectwo, wesprzeć swoją wiarę i nadzieję jeszcze jednym przykładem.

Milcząca pani Maze do tego stopnia uległa nastrojowi, że pierwsza zabrała głos.

— Mam przyjaciółkę, która osobiście znała wdowę Rizan, tę panią, której uzdrowienie także było w swoim czasie bardzo głośne... Od dwudziestu czterech lat miała sparaliżowany cały lewy bok. Zwracała wszystko, co zjadła, była już tylko nieruchomą bryłą, którą obracano na łóżku; i z czasem pościel zaczęła odparzać jej skórę... Pewnego wieczoru lekarz oznajmił, że nie dożyje do rana. Dwie godziny później ocknęła się nagle z martwoty i słabym głosem poprosiła córkę, aby poszła do sąsiadki i przyniosła stamtąd szklankę wody z Lourdes. Ale dostała tę szklankę wody dopiero nazajutrz rano, a wtedy zawołała: „Och, córko, piję samo życie, przemyj mi twarz, rękę, nogę, całe ciało!" W miarę jak córka spełniała jej wolę, widziała, że ogromna spuchlizna ustępuje, sparaliżowane członki odzyskują giętkość i naturalny wygląd... Ale to jeszcze nie wszystko. Pani Rizan zawołała, że jest uleczona, że chce jeść, że prosi o chleb i mięso, ona, która nie miała tego w ustach ód dwudziestu czterech lat! Wstała i ubrała się, a tymczasem jej córka odpgwiadała sąsiadkom, które widząc ją tak wzburzoną sądziły, że już została sierotą: „Nie, nie, mama nie umarła, lecz powróciła do życia."

Łzy napłynęły do oczu pani Vincent. Mój Boże, gdyby też dane jej było ujrzeć, że jej Róża także wstaje, zajada z apetytem i biega! Przypomniała jej się inna historia, o młodej dziewczynie, którą opowiadano jej w Paryżu i która w znacznej mierze przyczyniła się do decyzji zawiezienia małej chorej do Lourdes.

— Ja także znam dzieje jednej paralityczki, Łucji Druon, z sierocińca, bardzo młodziutkiej, która nie mogła nawet przyklęknąć. Członki jej poskręcały się; prawa noga, krótsza, okręciła się w końcu wokół lewej; gdy któraś z towarzyszek niosła ją, widać było jej nogi martwe, kołyszące się w powietrzu... Proszę zwrócić uwagę, że nie udała się ona do Lourdes. Odprawiła tylko nowennę; ale pościła przez dziewięć dni i jej pragnienie odzyskania zdrowia było tak wielkie, że całe noce spędzała na modlitwach... Wreszcie dziewiątego dnia, gdy piła wodę z Lourdes, poczuła w nodze mocne szarpnięcie. Wstała, upadła, znowu wstała i zaczęła iść. Wszystkie jej towarzyszki, zdumione, niemal przerażone, wołały: „Łucja chodzi! Łucja chodzi!" I była to prawda, nogi jej w ciągu paru sekund wyprostowały się, zdrowe i silne. Przeszła dziedziniec, miała siłę wejść do kaplicy, gdzie całe zgromadzenie, przepełnione wdzięcznością, odśpiewało Magnificat... Ach, biedna dziewczyna, jakaż ona musiała być szczęśliwa, jak bardzo szczęśliwa!

Dwie łzy spłynęły po jej policzkach na bladą twarzyczkę córki, którą namiętnie pocałowała.

Ale zainteresowanie wciąż rosło, rosła pełna zachwytu radość wywołana tymi pięknymi opowieściami, gdzie Niebo co chwilę odnosiło zwycięstwo nad ludzką rzeczywistością, i przepełniała te dziecinne dusze taką egzaltacją, że najciężej chorzy podnosili się kolejno i nabierali ochoty do mówienia. Spoza ich opowiadań przebijała myśl o własnej chorobie, nadzieja, że wyzdrowieją, gdyż taka sama choroba zniknęła jak zły sen pod boskim tchnieniem.

— Ach! — wyjąkała pani Vetu, z ustami jakby zaklejonymi cierpieniem — była też niejaka Antonina Thardivail, której żołądek był tak przeżarty chorobą jak mój. Wydawało jej się, że go rozszarpują głodne psy, a czasem stawał się większy niż głowa dziecka. Wyrastały tam guzy wielkości kurzego jaja, tak że przez osiem miesięcy wymiotowała krwią. Ona również była już umierająca, skóra przyrastała do kości; umierała z głodu; pewnego razu napiła się wody z Lourdes i kazała nią sobie przemyć brzuch. W trzy minuty później lekarz, który poprzedniego dnia opuścił ją był konającą, bez tchu, zastał ją na nogach: siedziała przy kominku i z apetytem zajadała kruche skrzydełko kurczęcia. Nie miała już guzów, śmiała się jak w dwudziestym roku życia, twarz jej odzyskała dziewczęcą świeżość... Ach, jeść to, na co się ma ochotę, stać się znów młodą, nie cierpieć!

— No, a uzdrowienie siostry Julianny — odezwała się Grivotte, która wsparła się na łokciu, z oczyma błyszczącymi od gorączki. — Chwyciło ją to przy ciężkim katarze, jak i mnie; potem zaczęła pluć krwią. Co pół roku miała nawroty, musiała kłaść się do łóżka. Ostatnim razem wszyscy byli pewni, że się już nie podniesie. Na próżno stosowano wszelkie środki: jod, wezykatorie, przyżeganie. Była zdecydowaną suchotnicą, co stwierdziło sześciu lekarzy... No, dobrze! I jedzie ona do Lourdes, a jak cierpi przy tym, wie tylko jeden Bóg; na dworcu w Tuluzie przez chwilę wydawało się nawet, że już umiera. Zakonnice wzięły ją na ręce, przy sadzawce panie pielęgniarki nie chciały jej wykąpać. Była jak trup... Ale ją rozebrali, zanurzyli nieprzytomną i całą w potach, potem wyciągnęli ją i położyli śmiertelnie bladą, myśląc, że tym razem już koniec z nią. Nagle policzki jej zaróżowiły się, oczy się otwarły i odetchnęła głęboko. Była uzdrowiona, sama się ubrała, podjadła sobie dobrze, udawszy się przedtem do Groty, aby podziękować Najświętszej Pannie... No i nie ma co mówić, była suchotnicą i została uzdrowiona gruntownie, jak gdyby kto ręką odjął.

Wówczas brat Izydor także zapragnął coś opowiedzieć, ale nie miał siły, więc tylko z trudem rzekł do siostry:

— Marto, opowiedz no historię siostry Doroty, którą słyszeliśmy od proboszcza z Saint-Sauveur.

— Ta siostra Dorota — zaczęła niezręcznie młoda chłopka — wstała jednego dnia ze sztywną nogą i od tego czasu nie mogła ruszać tą nogą, która zrobiła się zimna i ciężka jak kamień. Do tego bolało ją bardzo w krzyżu. Lekarze nic nie rozumieli. Radziła się aż sześciu, a oni wbijali jej igły i parzyli skórę różnymi lekarstwami. Ale na nic się to nie zdało... Wtedy siostra Dorota pomyślała, że tylko Najświętsza Panna znajdzie dla niej lekarstwo; wybrała się więc do Lourdes i tam kazała się zanieść do sadzawki. Naprzód zdawało się jej, że zaraz ducha wyzionie, tak jej było zimno. Potem woda zrobiła się tak łagodna, że wydała się jej letnia, dobra jak mleko. Jeszcze nigdy w życiu nic nie wydało się jej tak dobre; żyły jej otwierały się i wpływała do nich ta woda. Rozumiecie, że to życie wracało do jej ciała, od chwili, kiedy Najświętsza Panna wdała się w tę sprawę... Nie czuła już najlżejszego bólu, przechadzała się, wieczór zjadła całego gołąbka, spała całą noc jak suseł. Chwała Najświętszej Panience, wieczysta podzięka potężnej Matce i jej boskiemu Synowi.

 Eliza Rouquet również miała ochotę opowiedzieć o znanym jej cudzie. Ale wymawiała słowa tak niewyraźnie swoimi zniekształconymi ustami, że nie zdołała dotąd zabrać głosu. Ale gdy zapanowało milczenie, skorzystała z niego, opuściwszy nieco chustkę, która okrywała ohydę jej rany.

— Och, to, co mnie opowiadali, to nie o jakiejś wielkiej chorobie, ale coś takie śmieszne... Było to o jednej kobiecie, Celestynie Dubois, która wbiła sobie igłę w rękę przy praniu bielizny. Przez siedem lat igła siedziała w ręce, żaden lekarz nie mógł jej wyciągnąć. A ręka tak się skurczyła, że Celestyna nie mogła jej już otworzyć... Jedzie i zanurza ją w sadzawce. Ale zaraz musiała ją wyciągnąć, i to z wielkim krzykiem. Siłą zanurzają jej znowu tę rękę, przytrzymują, a ona płacze, twarz nia całą spoconą. Tak trzy razy zanurzali jej rękę i za każdym 'razem widzą, jak igła posuwa się, a wreszcie wychodzi przez koniuszek wielkiego palca... Ma się rozumieć, krzyczała, bo igła szła przez ciało, jak gdyby ją ktoś popychał i chciał wyciągnąć... Celestyna nigdy już potem nie czuła bólu, na ręce została jej tylko mała blizna po to jedynie, aby został ślad, jak Najświętsza Panna to zrobiła.

Historyjka ta wywarła jeszcze większe wrażenie niż cuda wielkich uzdrowień. Ta igła maszerująca, jakby ją ktoś popychał! To, co niewidzialne, ożywało, każdy chory widział swego anioła stróża, który za boskim rozkazem gotów był pośpieszyć mu z pomocą. I jakie to było ładne i proste: igła, która siedem lat nie chciała wyjść z ciała, zaczęła się posuwać, gdy tylko chora zanurzyła rękę w cudotwórczej wodzie. Wszyscy wydawali okrzyki podziwu, rozbawieni, roześmiani, rozpromienieni na myśl, że dla Nieba nic nie jest niemożliwe, że jeżeli ono zechce, wszyscy będą znowu zdrowi, młodzi i wspaniali. Wystarczało wierzyć i gorąco się modlić, aby natura została pokonana i aby to, co niewiarygodne, stało się rzeczywiste. Poza tym była to także sprawa szczęścia, Niebiosa bowiem zdawały się dokonywać wyboru.

— Ach, ojcze, jakież to piękne! — szepnęła Maria, która dotąd słuchała namiętnie, niema z podziwu. — Pamiętasz, coś mi sam opowiadał o tej Joachinie Dehaut, przybyłej z Belgii; przemierzyła całą Francję z wykręconą nogą, na której miała wrzód tak cuchnący, że ludzie uciekali... Naprzód zagoił się wrzód; można było ściskać kolano, ona nic nie czuła, zostało tylko niewielkie zaczerwienienie... Następnie przyszła kolej na zniekształcenie... W wodzie krzyczała, wydawało się jej, że coś gruchocze jej kości, że rozdziera nogę, a jednocześnie ona i kobieta, która ją zanurzyła, ujrzała, jak wykręcona noga wyprostowuje się z regularnością wskazówki zegara sunącej po cyferblacie. Noga wyprostowała się, mięśnie się naciągały, kolano wracało na miejsce, ale wśród tak wielkiego bólu, że Joachina zemdlała w końcu. Gdy odzyskała przytomność, pobiegła, prosta i lekka, do Groty, aby zanieść tam swoje kule.

Pan de Guersaint śmiał się zachwycony i gestami wtórował opowiadaniu, które sam słyszał od pewnego zakonnika od Wniebowzięcia. Jak twierdził, mógłby opowiedzieć jeszcze dwadzieścia podobnych wypadków, a jeden od drugiego był bardziej wzruszający i niezwykły. Powoływał się na świadectwo Piotra, a ten, ponieważ nie wierzył, ograniczył się do potakiwania głową. Nie chcąc czynić przykrości Marii, usiłował zająć myśl czym innym, wyglądał przez okno na uciekające pola, drzewa i domy. Minęli właśnie Angouleme, łąki rozlewały się coraz szerzej, rzędy topoli przemykały układając się w kształt wachlarza. Najwidoczniej byli opóźnieni, pociąg bowiem pędził i huczał pod burzliwym niebem, przeszywając rozpalone powietrze i chłonąc kilometry. I Piotr mimo woli słuchał urywków opowiadań, pozwalał się wciągnąć tym niezwykłym historiom, łagodzącym przeraźliwy stukot kół, jak gdyby lokomotywa, szalona i zostawiona samej sobie, unosiła ich do boskiej krainy marzeń. Jechali, wciąż jechali, aż wreszcie Piotr przestał wyglądać przez okno i pogrążył się w ciężkiej i usypiającej atmosferze wagonu, gdzie narastała ekstaza, oderwany od rzeczywistego świata, który przebiegali w takim pędzie. Ożywiona twarz Marii przejmowała go radością. Pozostawił jej swoją rękę, którą ujęła, aby mu wypowiedzieć w tym uścisku całą odradzającą się w niej nadzieję. Jakże mógł odbierać jej odwagę swoim zwątpieniem, skoro pragnął jej uzdrowienia? Toteż z bezgraniczną czułością zatrzymał wilgotną małą dłoń chorej, z uczuciem bolesnego braterstwa pragnąc wierzyć w powszechną litość, w wyższą dobroć, która oszczędza bólu zrozpaczonym.

— Ach, Piotrze — powtórzyła — jakie to piękne, jakie piękne! I cóż za chwała, jeśli Najświętsza Panna zechce się dla mnie trudzić... Czy naprawdę, myślisz, że ja jestem tego godna?

— Na pewno — zawołał — jesteś najlepszą i najczystszą istotą, duszą białą ponad śnieg, jak powiedział twój ojciec, i nawet w raju nie ma aniołów godnych stanąć w twoim orszaku.

Ale i teraz opowiadaniom nie było jeszcze końca. Siostra Hiacynta i pani de Jonquière przypominały sobie wszystkie znane im cuda, długą listę cudów, które od lat przeszło trzydziestu stale kwitły w Lourdes, niczym róże na mistycznym krzewie. Liczono je na tysiące, zakwitały co roku na nowo, nabrzmiałe cudownymi sokami życia, z każdym rokiem piękniejsze. I chorzy, słuchający tego z wciąż wzrastającym podnieceniem, podobni byli małym dzieciom, które wysłuchawszy jednej bajki chcą jeszcze drugiej, trzeciej... Och, jeszcze, jeszcze słuchać tych opowiadań, gdzie zła rzeczywistość zostaje wyszydzona, gdzie niesprawiedliwa natura otrzymuje policzek, a Bóg działa jako najwyższy uzdrowiciel urągający nauce i wedle własnej woli darzący ludzkość szczęściem.

Wymieniano przede wszystkim głuchych i niemych, którzy odzyskali słuch i wzrok: Aurelia Bruneau, nieuleczalna, która miała pęknięty bębenek i nagle z zachwytem usłyszała niebiańskie dźwięki fisharmonii; Ludwika Pourchet, niemowa od łat czterdziestu pięciu, która modląc się przed Grotą nagle zawołała: „Pozdrawiam cię, Mario!" I inni, setki innych, radykalnie wyleczonych dzięki temu tylko, że wlali sobie do ucha lub na język parę kropli wody. Następnie szeregiem przewinęli się ślepcy: ojciec Herman uczuł, jak łagodna dłoń Najświętszej Panny usunęła woal przysłaniający jego wzrok; panna de Pontbriant, zagrożona utratą obydwu oczu, odzyskała wzrok lepszy niż kiedykolwiek przedtem, dzięki jednej modlitwie; dwunastoletni chłopiec, którego rogówki podobne były do marmurowych kul, w trzy sekundy odzyskał oczy, przejrzyste i głębokie, w których aniołowie zdawali się uśmiechać. Ale najwięcej było paralityków, nieszczęśliwców o bezwładnych nogach, kalek złożonych na łożu boleści, do których Pan rzekł: „Powstań, a idź!" Delaunoy, dotknięty ataksją, przyżegany, przypiekany, zawieszany, piętnaście razy przyjęty do paryskich szpitali, gdzie dwunastu lekarzy postawiło zgodną diagnozę, czuje na widok Najświętszego Sakramentu, z którym kapłan przechodzi obok niego, że ożywia go jakaś siła, i zaczyna iść za procesją, na zdrowych nogach. Maria Ludwika Delpon, lat czternaście, której paraliż usztywnił nogi, poskręcał ręce, wykrzywił w bok usta, widzi, jak członki jej się prostują, skrzywienie ust znika, jak gdyby niewidzialna ręka przecinała zniekształcające ją okrutne więzy. Maria Vachier, przykuta od siedemnastu lat do fotela niedowładem kończyn dolnych, nie tylko chodzi i biega po wyjściu z sadzawki, ale nie odnajduje nawet śladu po ranach, jakie wytworzyły się na jej ciele przez długi okres, kiedy nie mogła się ruszyć. A Jerzy Hanquet, cierpiący na rozmiękanie rdzenia kręgowego, całkowity zanik czucia, przechodzi bezpośrednio z agonii do kwitnącego zdrowia. Leonia Charton — jeszcze jeden wypadek rozmiękania rdzenia — przy równoczesnym znacznym zniekształceniu kręgów, czuje, że garb jej — niby pod działaniem czarów — znika, a równocześnie nogi jej, odrodzone i silne, prostują się.,

Potem mówiono o rozmaitych chorobach. Najpierw o skrofułach, o nogach bezwładnych i uleczonych; Małgorzata Gehier, cierpiąca na straszliwie bolesne zapalenie stawu biodrowego od dwudziestu siedmiu lat, z zesztywniałym prawym stawem kolanowym, nagle klęka, aby podziękować Najświętszej Pannie za uzdrowienie; Filomena Simonneau, młoda dziewczyna z Wandei, mająca na lewej nodze trzy okropne rany, w głębi których widać spróchniałą, odpadającą kawałkami kość, odzyskuje zdrową skórę, mięśnie i kości. Byli i chorzy na wodną puchlinę: pani Ancełin, której nogi, ręce, całe ciało otęchło, tak że nie umiano sobie wytłumaczyć, gdzie podziało się tyle wody; panna Montagnon, której wypompowano łącznie dwadzieścia dwa litry wody i która, znowu spuchnięta, pozbyła się obrzęku stosując zwyczajny kompres umoczony w cudotwórczym źródle, przy czym nie znaleziono śladu wody ani w łóżku, ani na podłodze. Również nie ostoi się świętej wodzie żadna choroba żołądka, wszystkie znikają po wypiciu pierwszej szklanki. Maria Souchet, która wymiotowała czarną krwią i była chuda jak szkielet, zaczyna jeść z wilczym apetytem i odzyskuje w dwa dni normalną tuszę. Maria Jorland oparzyła sobie żołądek, wypiła bowiem przez pomyłkę całą szklankę roztworu kwasu szczawiowego, ale powstały w następstwie tego wrzód rozszedł się bez śladu. Zresztą największe guzy znikają w ten sam sposób, przy zanurzeniu w sadzawce. Ale najbardziej uderzające jest to, że najstraszliwsze rany i wrzody od razu zabliźniają się pod boskim tchnieniem. Pewien Żyd, aktor, z ręką przeżartą wrzodem, zanurzył ją i został uleczony. Młody, niesłychanie bogaty cudzoziemiec, który miał w okolicy nadgarstka prawego guz wielkości kurzego jaja, widzi, jak guz ten się rozchodzi. Róż:: Duval, która po guzie gruźliczym miała w lewym łokciu dziurę, gdzie można było zmieścić orzech włoski, zobaczyła, jak zdrowe ciało szybko wypełniło owo zagłębienie. Wdowa Fromont, z wargą na wpół zżartą przez raka, natarła się tylko wodą i z rany nie została najmniejsza nawet blizna. Maria Moreau, cierpiąca straszliwie na raka piersi, zasnęła położywszy na ranie okład z wody z Lourdes; gdy po dwóch godzinach obudziła się, ból ustał, ciało było zdrowe, świeże jak róża.

W końcu siostra Hiacynta zaczęła wyliczać przypadki natychmiastowego i całkowitego uzdrowienia suchot, co było prawdziwym tryumfem nad chorobą dziesiątkującą ludzkość; niewierzący twierdzili, że Najświętsza Panna nie da sobie z tym rady, a tymczasem, jak się okazało, uzdrawiała suchotników jednym skinieniem małego palca. Sto przypadków, jeden niezwyklejszy od drugiego, piętrzyło się, przelewało przez brzegi. Małgorzata Coupel, suchotnica od trzech lat, ze szczytami płuc stoczonymi przez prątki, wstaje i idzie, tryskająca zdrowiem. Pani de la Rivière, która pluła krwią, stale oblana zimnym potem, o sinych paznokciach, goniąca ostatkami sił, wypiła tylko łyk wody, którą wlano jej do ust; natychmiast ustaje rzężenie, chora podnosi się, odpowiada na słowa litanii, dopomina się o bulion. Julii Jadot trzeba było aż czterech porcji wody, ale nie mogła już podnieść głowy, była tak wątłej konstytucji, że choroba — jak się zdawało — stopiła jej ciało; w parę dni nabrała dobrej tuszy. Annę Catry, w bardzo już złym stanie, z lewym płucem na wpół zniszczonym przez kawernę, pięć razy zanurzano w zimnej wodzie, chociaż wydawało się, że to jest sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem, i oto jest wyleczona, płuco ma zdrowe. Inna młoda dziewczyna chora na płuca, skazana przez piętnastu lekarzy, o nic się nie modliła, tylko po prostu uklękła sobie w Grocie i sama była potem zdumiona, gdy spostrzegła, że wstała uzdrowiona tak mimochodem, szczęśliwym trafem, zapewne w godzinie, gdy Najświętsza Panna, zdjęta litością, upuszcza cud ze swoich niewidzialnych dłoni.

Cuda, coraz nowe cuda! Padały jak deszcz wyśnionych kwiatów z jasnego i łagodnego nieba. Jedne z nich były wzruszające, inne miały w sobie coś naiwnego. Pewna staruszka, z ręką sztywną od lat trzydziestu, obmywa się wodą i żegna się znakiem krzyża świętego. Siostra Zofia, która szczekała jak pies, zanurza się w wodzie i odzyskuje czysty głos, śpiewa pieśń nabożną. Pewien Turek, imieniem Mustafa, modli .się do białej Pani i odzyskuje prawe oko, na które położył był okład.

Oficer jednego z pułków algierskich został ocalony pod Sedanem; pewien kirasjer byłby zginął pod Reichshoffen od kuli w serce, gdyby kula ta, przebiwszy portfel, nie natrafiła na wizerunek Matki Boskiej z Lourdes. A dzieci, biedne cierpiące maleństwa, one także doznawały łask; na przykład ten chłopiec pięcioletni, paralityk, którego rozebrano i trzymano przez pięć minut pod mroźnym strumieniem źródła, inny chłopak, lat piętnastu, który na swym łóżku wydawał jedynie zwierzęce 'pomruki, wyskoczył z sadzawki wołając, że jest uzdrowiony; inny, dwuletni malec, który jeszcze nie chodził, przesiedział kwadrans w zimnej wodzie, a potem, uradowany, uśmiechnięty, zaczął stawiać pierwsze kroki jak mały mężczyzna. Wszyscy, zarówno dzieci, jak dorośli, odczuwali dotkliwe bóle w momencie, gdy dokonywał się cud; bowiem praca odbudowy nie może się odbywać bez ogromnego wstrząsu całej ludzkiej machiny; kości się odradzają, ciało odrasta, wypędzona choroba ucieka w ostatnich drgawkach. Ale cóż za błogość następuje potem! Lekarze nie wierzyli swoim oczom, zdumiewali się za każdym uzdrowieniem, widząc, że chorzy biegają, skaczą, jedzą z ogromnym apetytem. Ci wybrani, te świeżo uzdrowione kobiety — 'wszyscy — przebywają trzy kilometry, zasiadają do stołu, aby 'zjeść całe kurczę, przesypiają kamiennym snem po dwanaście godzin. Nie przechodzą żadnej rekonwalescencji, jest to nagły skok od agonii do kwitnącego zdrowia, odrodzone członki, zasklepione rany, narządy odbudowane w całości, uzyskana nagle, dobra tusza, a wszystko to dzieje się w mgnieniu oka. Wiedza zostaje wyszydzona, w Lourdes nie zachowuje się bowiem 'najmniejszych ostrożności, kąpie się oblanych potem suchotników i kobiety, bez względu na dzień miesiąca, w lodowatej wodzie, pozwala ranom gnić nie dbając o antyseptykę. A po każdym cudzie, jakiż radosny ' śpiew, jakież okrzyki wdzięczności i miłości! Ten, kto dostąpił cudu, rzuca się na kolana, wszyscy plączą, ludzie się nawracają, protestanci i żydzi przechodzą na katolicyzm, następują dalsze cuda, cuda wiary, w których tryumfuje Niebo. Mieszkańcy wiosek tłumnie wychodzą na spotkanie cudem uzdrowionej, głośno biją dzwony, a ludzie widząc, jak uzdrowiona lekko wyskakuje z pojazdu, wybuchają radosnym krzykiem, łkaniem, rozlega się Magnificat.

Chwała Najświętszej Pannie! Wieczna wdzięczność i miłość Matce Bożej!

Z tych spełnionych nadziei, z tych żarliwych aktów dziękczynienia biła przede wszystkim wdzięczność dla Matki najczystszej, Matki przedziwnej. Była ona wielką, namiętną miłością tych wszystkich dusz, była Panną możną, Panną łaskawą, Zwierciadłem sprawiedliwości, Stolicą mądrości. Wszystkie ręce wyciągały się do niej, do Róży duchownej w cieniu kaplicy, do Wieży z kości słoniowej na widnokręgach marzenia, do Bramy niebieskiej otwierającej się na obszary nieskończoności. Każdego dnia od jutrzenki świeciła ta promienna Gwiazda zaranna, wesoła od młodej nadziei. Czyż nie była także Uzdrowieniem chorych, Ucieczką grzesznych, Pocieszycielką strapionych? Francja była zawsze ukochanym jej krajem, darzono ją tam uwielbieniem gorącym, uwielbieniem dla kobiety i matki, w porywie żarliwej tkliwości; właśnie we Francji lubiła się ukazywać małym pasterkom. Była tak dobra dla maluczkich; zawsze się nimi opiekowała; zwracano się do niej tak chętnie właśnie dlatego, że widziano w niej pośredniczkę miłości między niebem a ziemią. Co wieczór płakała złotymi łzami u stóp swego boskiego Syna, aby wyjednać u niego łaski i cuda, które pozwalał jej czynić; było to jak piękne pole kwitnące cudami, które pachniały niby rajskie róże, zadziwiały blaskiem i wonią.

Pociąg jechał, wciąż jechał. Minęli właśnie Coutras, była godzina szósta. Siostra Hiacynta wstała, klasnęła w ręce i raz jeszcze powtórzyła:

— Anioł Pański, moje dzieci!

Nigdy jeszcze Pozdrowienie Anielskie nie rozbrzmiewało z taką siłą, z tak gorącym pragnieniem, aby usłyszano je w niebie. I wtedy nagle Piotrowi wszystko stało się jasne, zrozumiał te pielgrzymki, te wszystkie pociągi toczące się przez cały świat, te zjeżdżające się zewsząd tłumy, to Lourdes płonące w dali jak wybawienie dusz i ciał. Ach, ci biedni, nieszczęśliwi, na których od rana patrzył, jak rzęzili z bólu wydając swoje smutne, wychudzone ciała na mękę takiej podróży! Wszyscy byli skazańcami, wiedza ich opuściła, znużyli się zasięganiem rady u lekarzy, torturą zażywania bezskutecznych leków. Rozumiał, że płonąc jeszcze żądzą życia nie umieli poddać się z rezygnacją niesprawiedliwej i obojętnej naturze i dlatego wyśnili sen o nadludzkiej potędze, o wszechmocnym bóstwie, które może zechce dla nich wstrzymać działanie ustalonych praw, zmienić bieg gwiazd i odwołać wyrok wydany na stworzenie. Czyż nie pozostawał im już tylko Bóg, skoro zabrakło dla nich ziemi? Rzeczywistość była zbyt ohydna, toteż narastała w nich ogromna potrzeba łudzenia się i okłamywania... Ach, pomyśleć, że istnieje gdzieś najwyższy szafarz sprawiedliwości, który naprawia oczywiste błędy wszelkich istot i rzeczy: wierzyć, że istnieje odkupiciel, pocieszyciel, władca, który może cofać strumienie do ich źródeł, przywracać starcom młodość, wskrzeszać umarłych! Mówić sobie, gdy ciało nasze pokrywają rany, gdy ręce i nogi mamy wykręcone, brzuch wzdęty od guzów, przeżarte płuca, wtedy powiedzieć sobie, że to nie ma znaczenia, że wszystko może zmienić się i odrodzić na skinienie Najświętszej Panny, bo wystarczy pomodlić się, wzruszyć ją, wyjednać tę łaskę, aby nas wyróżniła. I jakież to boskie źródło nadziei, gdy zaczyna płynąć cudowna fala pięknych opowieści o uzdrowionych, fala zdumiewających bajek, które kołyszą, upajają rozgorączkowaną wyobraźnię chorych i kalek! Od chwili gdy mała Zofia Couteau, ze swoją białą, cudownie uzdrowioną nóżką, wsiadła do wagonu i otworzyła bezkresne niebo rzeczy boskich i nadnaturalnych, jakże zrozumiałe stało się to krążące wokół tchnienie zmartwychwstania, które powoli dźwigało najbardziej zrozpaczonych z łoża boleści, rozniecało blask w oczach, bo życie nie było jeszcze dla nich skończone i mogli zacząć je na nowo! Tak właśnie rzecz się miała. I dlatego ten nieszczęsny pociąg jechał, wciąż jechał, dlatego ten wagon i wszystkie inne były zatłoczone, dlatego Francję i cały świat od najdalszych krańców przemierzały podobne pociągi, dlatego trzystutysięczny tłum wiernych, wlokąc z sobą tysiące chorych, z roku na rok ruszał w drogę, że tam daleko Grota jaśniała w chwale niby latarnia morska nadziei i ułudy, bunt i tryumf niemożliwości nad nieubłaganą materią. Nigdy nie napisano bardziej pasjonującej powieści ku wzniesieniu dusz ponad twarde warunki bytu. Śnić ten sen — oto było wielkie, niewypowiedziane szczęście. Pielgrzymki ojców od Wniebowzięcia dlatego z roku na rok potężnie się rozwijały, że zbiegającym się do źródła pociechy ludom sprzedawali oni kłamstwo, ten przewyborny chleb nadziei, którego nigdy nie zaspokojony głód cierpiąca ludzkość stale odczuwa. I nie tylko rany fizyczne krzyczały z pragnienia, aby je uleczono, cała istota moralna i intelektualna wołała o swojej nędzy, w nienasyconym pragnieniu szczęścia. Być szczęśliwym, z wiary uczynić sobie gwarancję życia, wesprzeć się aż . do śmierci na tej mocnej lasce pątniczej — oto pragnienie, które wyrywało się ze wszystkich piersi, rzucało na kolana wszelkie cierpienia duchowe, kazało błagać o przedłużenie łaski, o nawrócenie bliskich, o zbawienie duchowe własne i osób ukochanych. Rozlegał się ogromny krzyk, który rósł i wypełniał przestrzeń: być szczęśliwym zawsze, w życiu i śmierci!

I Piotr dobrze widział, że ci wszyscy cierpiący, którzy go otaczają, nie czują już stukotu kół, że odzyskują siły z każdą przebytą milą zbliżającą ich do cudu. Nawet pani Maze stawała się rozmowna, pewna, że Najświętsza Panna zwróci jej męża. Pani Vincent, uśmiechnięta, lekko kołysała małą Różę; córeczka wydawała się jej mniej chora od tych półmartwych dzieci, które kąpano w lodowatej wodzie i które zaraz zaczynały się bawić. Pan Sabatier żartował z panem de Guersaint, opowiadał mu, że w listopadzie, gdy będzie miał zdrowe nogi, odbędzie podróż do Rzymu, w którą wybierał się już od lat piętnastu. Pani Vetu, uspokojona, z lekkimi tylko kurczami żołądka, myśląc, że to głód, prosiła panią de Jonquère, aby pozwoliła jej umoczyć kawałeczki biszkopta w szklance mleka; Eliza Rouquet zapomniała o swej ranie i jadła winogrona z odkrytą twarzą. Siedzącą na posłaniu Grivotte i brata Izydora, który przestał się skarżyć, ogarnęła po wysłuchaniu pięknych opowieści tak błoga niecierpliwość, że pytali o godzinę, nie mogąc się już doczekać chwili uzdrowienia. Ale najdziwniejsze było, że nieznany człowiek ożył na chwilę. Gdy siostra Hiacynta znów ocierała mu zimny pot z twarzy, otworzył oczy i uśmiech rozjaśnił na moment jego rysy. Raz jeszcze nabrał nadziei.

Maria trzymała w swej małej ciepłej dłoni rękę Piotra. Była godzina siódma, do Bordeaux mieli przybyć dopiero o wpół do ósmej; pociąg, już opóźniony, coraz to przyśpieszał biegu, pędził jak szalony. Burza wreszcie się rozeszła, bezgranicznie czysta słodycz padała z ogromnego, jasnego nieba.

— Ach, Piotrze, jakież to piękne, jakie piękne — powtórzyła raz jeszcze Maria ściskając mu rękę z. wielką czułością. — I nachylając się ku niemu rzekła półgłosem: — Piotrze, widziałam przed chwilą Najświętszą Pannę, prosiłam ją o uzdrowienie ciebie i ona mi to przyrzekła.

Ksiądz zrozumiał ją i wzburzyły go jej oczy pełne boskiego światła, które utkwiła w jego źrenicach. Zapomniała o sobie, prosiła o jego nawrócenie; i pobożne pragnienia, które z taką niewinnością wybiegały z ust istoty tak cierpiącej a tak ukochanej, poruszyły go do głębi. Dlaczego i on nie miałby kiedyś uwierzyć? I na niego podziałało to mnóstwo niezwykłych opowiadań. Przytłaczający upał odurzył go, na widok takiej nędzy nagromadzonej w tym wagonie krwawiło jego litościwe serce. Bakcyl działał. Piotr nie wiedział już, gdzie kończyły się rzeczy realne i możliwe, niezdolny był pośród tego mnóstwa zdumiewających faktów dokonać podziału, wyjaśnić jedne, odrzucić drugie. Przez chwilę, gdy pieśń nabożna znowu się rozległa, unosząc go w uparty nurt jego obsesji, nie panował już nad sobą; w halucynacyjnym obłędzie tego pędzącego w przestrzeń szpitala wydało mu się, że wreszcie uwierzył.

V

Pociąg opuścił Bordeaux po kilkuminutowym postoju, tak że zaledwie ci, którzy nie jedli jeszcze obiadu, zdążyli zakupić żywność. Chorzy nie przestawali popijać mleka, dopominając się o biszkopty, niczym dzieci. Gdy tylko pociąg ruszył, siostra Hiacynta klasnęła w dłonie.

— A teraz szybko odmówimy modlitwę wieczorną.

Wówczas przez kwadrans blisko słychać było niewyraźne mamrotanie, Ojcze nasz, Zdrowaś, rachunek sumienia, akt skruchy, polecenie się Bogu, Matce Bożej i świętym Pańskim, dziękczynienie za szczęśliwie przeżyty dzień, a wreszcie modlitwę za żyjących i za wiernych, którzy pomarli.

— W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego... Amenl

Było dziesięć minut po godzinie ósmej, zmrok zatapiał już okolicę, bezkresną wydłużoną jeszcze przez wieczorne mgły równinę, na której w dali zapalały się w zagubionych domach żywe iskry. Lampy w wagonach chwiały się, rzucając żółte światło na spiętrzone bagaże i pielgrzymów wstrząsanych nieustannie kołyszącym ruchem pociągu.

— Jak wam wiadomo, moje dziatki — powiedziała znowu siostra Hiacynta, stojąc w przedziale — w Lamothe, mniej więcej za godzinę, zarządzę ciszę. Macie więc godzinę, żeby się jeszcze zabawić; ale bądźcie rozsądni, nie podniecajcie się nad miarę. A gdy przyjedziemy do Lamothe, zapamiętajcie to sobie dobrze, ani słowa, ani mru-mru, bo chcę, abyście się wszyscy przespali.

Rozśmieszyło to podróżnych.

— Bo taki jest przepis, a na pewno jesteście bardzo rozsądni i zastosujecie się do niego.

Istotnie od rana wypełniali akuratnie program ćwiczeń religijnych, ułożony godzina za godziną. Teraz, gdy odmówili już wszystkie modlitwy i różańce, odśpiewali pieśni, dzień był skończony, następowała jeszcze tylko krótka rekreacja przed snem. Ale czym ją wypełnić?

— Siostro — zaproponowała Maria — może by siostra pozwoliła księdzu, aby nam trochę poczytał? Czyta doskonale, a ja mam tu taką małą książeczkę, dzieje Bernadety, to takie ładne...

Nie dano jej dokończyć, wszyscy wołali ze świeżo obudzoną namiętnością dzieci, którym obiecano piękną bajkę: . — Och tak, siostro! Dobrze, siostro?

— Oczywiście, że pozwalam — rzekła zakonnica — skoro idzie o dobrą lekturę...

Piotr musiał się zgodzić. Ale chciał usiąść pod lampą, więc zamienił się na miejsca z panem de Guersaint, którego zapowiedź lektury zachwyciła tak samo jak innych. Gdy młody ksiądz usadowił się wreszcie oświadczając, że ma dobre światło, i otworzył książkę, dreszcz ciekawości przebiegł z jednego końca wagonu na drugi, wszyscy w skupieniu zwrócili ku niemu głowy i nadstawili uszu. Na szczęście Piotr miał głos donośny i mógł zagłuszyć zgrzytanie kół, które teraz, na tej ogromnej i płaskiej równinie, przypominało huk dalekiego grzmotu.

Piotr, zanim rozpoczął czytać, przyjrzał się książce. Była to jedna z tych obficie kolportowanych broszur wydawanych przez prasę katolicką, rozpowszechnianych w całym świecie chrześcijańskim. Źle wydrukowana, na lichym papierze, miała na niebieskiej okładce naiwny, pozbawiony wdzięku wizerunek Matki Boskiej z Lourdes. Nie śpiesząc się, można to było przeczytać w pół godziny.

Piotr zaczął więc czytać swoim pięknym, wyrazistym głosem o brzmieniu łagodnym i przenikającym:

— „Działo się to w Lourdes, małej mieścinie leżącej w Pirenejach, w czwartek, 11 lutego 1858. Dzień był zimny i nieco mglisty. Zabrakło drzewa na ugotowanie obiadu w domu biednego, lecz uczciwego młynarza Franciszka Soubirous. Jego żona Ludwika zwróciła się do młodszej córki, Marii: «Idź po drzewo na brzeg Gave albo do lasu gminnego. Gave jest to nazwa rzeki przepływającej przez Lourdes.

Maria miała starszą siostrę imieniem Bernadeta, która świeżo powróciła ze wsi, gdzie pewni zacni wieśniacy zatrudniali ją jako pasterkę. Była to dziewczynka wątła i delikatna, wielkiej niewinności, ale cała jej wiedza polegała na tym, że umiała odmawiać różaniec. Ludwika Soubirous wahała się, czy posłać ją z siostrą do lasu na takie zimno; ale w końcu uległa prośbom Marii i pewnej małej sąsiadki, nazwiskiem Joanna Abadie.

Trzy dzieweczki poszły z biegiem wody, aby zbierać kawałki suchego drewna, i znalazły się przed grotą wydrążoną w wielkiej skale, którą miejscowi ludzie nazywają Massabielle..."

Doszedłszy do tego miejsca lektury i odwracając kartkę, Piotr zatrzymał się i opuścił książeczkę na kolana. Naiwność opowieści, banalne i puste zdania niecierpliwiły go, gdyż miał swego czasu w rękach kompletny zbiór dokumentów dotyczących tej niezwykłej sprawy, namiętnie zagłębiał się w jej najdrobniejsze szczegóły i zachował w sercu słodką czułość i bezgraniczną litość dla Bernadety. Pomyślał sobie, że owe badania na miejscu w Lourdes, o jakich niegdyś marzył, mógłby teraz zacząć na nowo, choćby jutro. Był to jeden z motywów, które skłoniły go do podróży. I cała jego ciekawość w stosunku do drogiej mu jasnowidzącej obudziła się na nowo; uważał ją za istotę czystą, prawdomówną i nieszczęśliwą i gorąco pragnął zanalizować i wyjaśnić jej dzieje. Na pewno nie kłamała, istotnie miewała wizje, słyszała głosy jak Joanna d'Arc i — w przekonaniu katolików — jak Joanna d'Arc ocaliła Francję. Z JAŚ. kichż więc mocy zrodziła się ona i jej dzieło? Jak w tej biednej dziewczynce mogła wykiełkować wizja i tak wzburzyć wszystkie dusze wierzące, iż odnowiły się cuda epoki pierwotnej i powstała niemal nowa religia w świętym mieście, wzniesionym kosztem milionów i nawiedzanym przez tłumy, jakich w podobnym stanie egzaltacji i w itakiej liczbie nie widziano od czasów wypraw krzyżowych!

Przestał więc czytać i opowiedział, co mu było wiadome, co odgadł i ustalił w całej sprawie tak jeszcze niejasnej, mimo iż wypisano z jej przyczyny całe morze atramentu. Pioitr znał kraj, jego zwyczaje i obyczaje dzięki długim rozmowom, jakie wiódł był ze swoim przyjacielem, doktorem Chassaigne. A przy tym posiadał czarującą łatwość wysławiania się, subtelną wrażliwość, wybitny talent kaznodziejski, który poznał w sobie jeszcze w seminarium, ale którym nigdy się nie posługiwał. W wagonie, gdy spostrzeżono, że Piotr zna tę historię znacznie lepiej, znacznie obszerniej, niż ją podawała broszurka, i że mówi o niej z twarzą pełną słodyczy i namiętności, powszechne napięcie jeszcze się wzmogło i nowy poryw ogarnął zbolałe, spragnione szczęścia dusze, które niepodzielnie zwróciły się ku młodemu kapłanowi.

Zaczął od dzieciństwa Bernadety w Bartres. Przebywała tam u niejakiej Lagûes, która straciwszy własne niemowlę oddała bardzo ubogim Soubirous tę usługę, że wykarmiła i wychowała ich córkę. Wieś licząca czterysta dusz, o milę mniej więcej od Lourdes, leżała jak gdyby na pustyni, daleko od wszelkich uczęszczanych dróg, ukryta wśród zieleni. Droga spada w dół, parę rozrzuconych domów pośrodku łąk przeciętych żywopłotami, porosłych drzewami orzechowymi i kasztanami; ze zboczy spływają nie milknące nigdy, przejrzyste strumienie, biegną równolegle do ścieżek i tylko stary romański kościółek panuje nad wzgórzem pokrytym grobami cmentarza. Ze wszech stron zadrzewione pagórki falują i pną się do góry: jest to zagubiona miejscowość porośnięta trawą o czarującej świeżości i soczystej zieleni, która od dołu kąpie się w wodzie, w szeroko rozlanych obszarach zaskórnych wód, spływających z otaczających gór. I Bernadeta, która od chwili gdy podrosła, płaciła za swe wyżywienie pasaniem owiec, wyganiała je przez cały rok, zagubiona wśród zarośli, gdzie nie spotykała żywej duszy. Czasem tylko ze szczytu wzgórza widziała w dali góry, Pic du Midi, Pic de Viscos, zwały skał lśniące lub zamglone, zależnie od pogody, a za nimi inne szczyty, bezbarwne, na wpół zatarte, nierealne zjawy, jakie widuje się we śnie. Poza tym był dom rodziny Lagûes, gdzie stała jeszcze jej kołyska, dom samotny, ostatni w wiosce. Otaczała go łąka wysadzana gruszami i jabłonkami, od rozległych pól oddzielona tylko źródełkiem, które można było przebyć jednym skokiem. W niskim domu były tylko na lewo i na prawo drewniane schody prowadzące na strych i dwie duże izby wykładane kamiennymi płytami, a w każdej z nich stało po cztery lub pięć łóżek. Dziewczynki spały razem, zasypiały z wieczora przyglądając się pięknym obrazkom przyklejonym na ścianach, a wielki zegar w sosnowej szafce poważnie wybijał godzinę wśród ogromnej ciszy.

Ach, w jakim słodkim zachwyceniu przeżyła Bernadeta owe lata w Bartrès! Rosła wątła, stale chora, cierpiała na astmę, która dusiła ją przy najmniejszej zmianie wiatru, i w dwunastym roku życia nie umiała ani czytać, ani pisać, mówiła tylko narzeczem, była dziecinna, opóźniona w rozwoju zarówno umysłowym, jak i fizycznym. Była to dziewczynka dobra, "bardzo łagodna, nadzwyczaj grzeczna, poza tym dziecko jak inne dzieci, ale małomówne, lubiące raczej słuchać niż mówić. Chociaż wcale nie była inteligentna, często wykazywała wiele wrodzonego rozsądku, a czasem nawet umiała dać szybką a ciętą odpowiedź, zdobyć się na prosty dowcip, który pobudzał ludzi do śmiechu. Z ogromnym trudem nauczono ją odmawiać różaniec. Gdy się go już nauczyła, zdawało się, że postanowiła do tego ograniczyć swoje umiejętności, recytowała go od rana do wieczora, tak że odtąd nie widziano jej pasącej owce inaczej jak z różańcem w ręce, przesuwającą ziarenka Pater i Ave. Wiele godzin przeżyła tak na gęsto porosłych trawą stokach wzgórz, zatopiona i jak gdyby udręczona tajemnicą zieleni, widując chwilami z całego świata tylko dalekie szczyty gór, skąpane w blasku, lekkie jak sen! Dnie mijały, a ona wciąż snuła swoje ubogie marzenie, powtarzała jedną modlitwę, która za jedyną towarzyszkę i przyjaciółkę niewinnej i naiwnej samotności dziecka dawała Najświętszą Panną. A jak piękne wieczory spędzała w zimie w izbie po lewej stronie domu, gdzie palił się ogień! Jej opiekunka miała brata, który był księdzem i czasami czytywał na głos wspaniałe książki; Żywoty świętych, zdumiewające przygody, które przejmowały dreszczem strachu i radości, rajskie objawienia na ziemi, kiedy niebo rozchylało się ukazując anielskie wspaniałości. Książki, które przynosił, często były z obrazkami: Pan Bóg w swojej chwale, Jezus taki' delikatny i śliczny, z jaśniejącym obliczem, a przede wszystkim i najczęściej Najświętsza Panienka, promienna, przybrana w biel, lazur i złoto, tak słodka, jak ją Bernadeta czasem widywała w snach. Ale jeszcze częściej czytywano Biblię, starą Biblię, pożółkłą od używania, przeszło sto lat przechowywaną w rodzinie; i w każdy zimowy, wspólnie spędzony wieczór mąż opiekunki, który jeden tylko umiał czytać, brał szpilkę, wsuwał ją na ślepo w książkę i zaczynał czytać od góry po prawej stronie, wśród głębokiego skupienia kobiet i dzieci, które wreszcie nauczyły się całej księgi na pamięć i mogły recytować dalej nie myląc się ani w jednym słowie.

Bernadeta najlepiej lubiła książki nabożne, gdzie występowała życzliwie uśmiechnięta Matka Boża. Ale zainteresowała ją jeszcze jedna lektura, a mianowicie przedziwna historia o Czterech synach Aymona. Na żółtej okładce małej książeczki, która zabłąkała się tu w tłumoku wędrownego kolportera, widać było na niezdarnej rycinie czterech bohaterów, Renalda i jego braci, siedzących w czwórkę na Bayardzie, słynnym bojowym rumaku, którego w królewskim podarunku otrzymali od wróżki Orlandy. Były tam krwawe bitwy, budowa i obleganie warowni, straszliwe pojedynki między Renaldem a Rolandem, który miał wreszcie wyzwolić Ziemię Świętą, a także czarownik Maugis, rzucający przedziwne czary, i księżniczka Klarysa, siostra króla Akwitanii, piękniejsza od jutrzenki. Podniecona wyobraźnia często nie dawała Bernadecie zasnąć, zwłaszcza w te wieczory, gdy porzuciwszy książkę zebrani zaczynali opowiadać historie o czarownikach. Bernadeta była bardzo zabobonna, za żadne skarby nie przeszłaby po zachodzie słońca obok pobliskiej wieży nawiedzanej przez diabła. W całej okolicy zresztą, gdzie lud był pobożny a nieoświecony, roiło się od tajemnic, od śpiewających drzew, krwawiących kamieni i rozdroży, tak że trzeba było odmówić trzy Ojcze nasz i trzy Zdrowaś, aby nie spotkać zwierza o siedmiu rogach,. który porywał dziewczęta na wieczystą ich zgubę. A jakie bogactwo przerażających bajek! Były ich setki, i wieczorem, gdy ludzie zaczęli opowiadać, trudno było zahamować ten potok. Na pierwszy ogień szły bajki o wilkołafcach, o nieszczęsnych ludziach, których demon zmuszał do wchodzenia w skórę psów, wielkich, białych, górskich psów; gdy się do takiego psa wystrzeli z fuzji i od jednego razu trafi, człowiek zostaje wyzwolony; ale gdy kula padnie tylko na cień, człowiek umiera natychmiast. Następnie przeciągali nie kończącym się orszakiem czarownicy i czarownice. Jedno z tych opowiadań szczególnie pobudzało wyobraźnię Bernadety, to ó pisarzu z Lourdes, który chciał zobaczyć diabła i którego czarownica zaprowadziła w Wielki Piątek o północy na puste pole. Diabeł zjawił się wspaniale ubrany w czerwień. Bez zwłoki zaproponował pisarzowi, że kupi jego duszę, a pisarz udał, że się godzi. Diabeł trzymał właśnie pod pachą rejestr z podpisami ludzi z tego miasta, którzy już się zaprzedali. Chytry pisarczyk wydobył z kieszeni niby to butelkę atramentu, a tymczasem była to woda święcona; i pokropił diabła, który strasznie krzyczał, tamten zaś zabrał mu rejestr i uciekł. Wtedy zaczęła się szalona gonitwa przez góry i doliny, przez lasy i strumienie, która mogła trwać cały wieczór. „Oddaj mi rejestr!" — „Nie, nie oddam!", i tak w kółko: „Oddaj mi rejestr!" — „Nie, nie oddam!" Wreszcie pisarczyk, bez tchu, bliski śmierci, ale mając w tym swoją myśl, pognał ku cmentarzowi, na poświęcaną ziemię, skąd zaczął urągać diabłu, wymachując rejestrem, i w ten sposób wybawił dusze wszystkich nieszczęśników. W te wieczory, przed zaśnięciem, Bernadeta odmawiała w myśli różaniec, szczęśliwa, że piekło zostało wyszydzone, ale drżąca na myśl, że złe duchy na pewno będą krążyć koło niej, gdy tylko zgaśnie lampa.

Przez całą zimę wieczornice odbywały się w kościele. Proboszcz Ader zgodził się na to i schodziło się wiele rodzin, chcąc oszczędzić na świetle, nie mówiąc o tym, że i cieplej było siedzieć tak w gromadzie. Czytywali Biblię, odmawiali wspólnie modlitwy. Dzieci powoli usypiały. Tylko Bernadeta opierała się senności do końca, uradowana, że przebywa w gościnie u Boga, w wąskiej nawie, której smukłe żebrowanie pomalowane było na czerwono i niebiesko. W głębi ołtarz, również malowany i wyzłocony, ze swymi krętymi kolumnami i obrazami, gdzie przedstawiona była Maria Panna nawiedzająca świętą Annę, oraz ścięcie świętego Jana, ukazywał swój trochę dziki i barbarzyński przepych. Dziewczynce w ogarniającej ją senności zwidywały się zapewne mistyczne sceny wyłaniające się z tych jaskrawo malowanych obrazów, krew cieknąca z rany, płonące aureole, a Matka Boża wciąż spoglądała na nią oczyma barwy niebios, oczyma żywymi, i zdawało się, że lada chwila otworzy koralowe wargi, aby przemówić do Bernadety. Całymi miesiącami spędzała wieczory w tym półśnie, w obliczu mroczniejącego a pełnego przepychów ołtarza, w tym rodzeniu się boskiego marzenia, które uniosła ze sobą, a potem, leżąc w łóżku, snuła dalej w błogim śnie, pod okiem anioła stróża.

W tym samym kościele, tak ubogim i tak pełnym żarliwej wiary, zaczęła też Bernadeta naukę katechizmu. Dobiegała właśnie lat czternastu, był najwyższy czas, aby przystąpiła do pierwszej komunii. Jej opiekunka,' która uchodziła za skąpą, nie posyłała jej do szkoły, lecz wysługiwała się dziewczynką od świtu do nocy. Pan Barbet, nauczyciel, nigdy nie widywał jej na lekcjach. Ale pewnego dnia, gdy w zastępstwie chorego księdza Adera prowadził lekcję katechizmu, zwróciła na siebie jego uwagę swoją pobożnością i skromnością. Ksiądz bardzo lubił Bernadetę; często wspominał o niej nauczycielowi, mówił mu, że nie może spojrzeć na nią, aby nie pomyśleć zaraz o dzieciach z Salette, które musiały być proste, dobre i pobożne jak ona, skoro objawiła im się Najświętsza Panna. Jednego ranka obaj wyszli ze wsi i ksiądz ujrzawszy z daleka Bernadetę, pędzącą stadko owiec, zagubioną wśród wysokich drzew, odwrócił się parę razy, powtarzając: „Nie wiem, co się ze mną dzieje, ale ilekroć spotkam to dziecko, wydaje mi się, że widzę Melanię, pastereczkę, towarzyszkę małego Maksymina." Na pewno prześladowała go ta dziwna myśl, która zdawała się być proroczą. Pewnego dnia, po lekcji katechizmu, czy też wieczorem, po zebraniu w kościele, opowiedział może zdumiewającą historię sprzed lat dwunastu o Pani, która we wspaniałej sukni szła po trawie nie depcząc jej, o Najświętszej Pannie, która ukazała się Melanii i Maksyminowi na górze, nad brzegiem strumienia, aby zwierzyć im wielką tajemnicę i przepowiedzieć gniew swego Syna. Od owego dnia źródło, zrodzone z łez Najświętszej Panny uzdrawiało wszelkie choroby, a tajemnica, powierzona pergaminowi zamkniętemu na trzy pieczęcie woskowe, drzemała w Rzymie. Na pewno Bernadeta słuchała tej dziwnej opowieści chciwie, z niemrawą miną przebudzonej śpioszki, a potem unosiła ją z sobą w pustkę zieloną od liści, gdzie spędzała dnie, i przeżywała ją na nowo, popędzając owieczki i przesuwając w. wątłych palcach ziarenka różańca.

I tak minęło w Bartrès jej dzieciństwo. Czarujące w wątłej i biednej Bernadecie były jej ekstatyczne oczy, piękne oczy wizjonerki, w których, jak ptaki po czystym niebie, przelatywały marzenia. Usta, duże i zbyt wydatne, znamionowały dobroć; mocno sklepiona czaszka, strome czoło i gęste czarne włosy mogłyby się wydawać pospolite, gdyby nie właściwy jej urok łagodnego uporu. Ale kto nie zajrzał w jej oczy, nie dostrzegł w niej nic szczególnego; była zwyczajnym dzieckiem, biedactwem, dziewczynką wyrosłą w smutku, pełną trwożliwej pokory. Toteż pewnie ksiądz Ader w jej spojrzeniu ze smutkiem wyczytał to, co miało się w niej rozwinąć: dławiącą chorobę nękającą jej smutne dziewczęce ciało, samotność w zielonej pustce, w której wyrosła, łagodność jej pobekujących owiec, Pozdrowienie Anielskie obnoszone pod gołym niebem, powtarzane aż do halucynacji, i przedziwne opowieści słyszane w domu opiekunki, i wieczornice spędzane przed pełnymi życia obrazami w kościele, i całą atmosferę prymitywnej wiary, jaką oddychała w tym dalekim kraju odgrodzonym górami.

Dnia 7 stycznia Bernadeta ukończyła czternaście lat i jej rodzice, ci właśnie Soubirous, widząc, że w Bartrès niczego się nie nauczy, postanowili nieodwołalnie wziąć ją do siebie, do Lourdes, gdzie miała pilnie uczęszczać na lekcje katechizmu i przygotowywać się poważnie do pierwszej komunii. Przebywała więc już w Lourdes dwa czy trzy tygodnie, gdy 11 lutego, w czwartek, w dzień zimny i dość pochmurny...

Tutaj Piotr musiał przerwać, bo siostra Hiacynta wstała, donośnie klaszcząc w ręce.

— Moje dzieci, minęła już dziewiąta... Cisza! Cisza! Istotnie minęli już Lamothe, pociąg toczył się ze stłumionym

łoskotem przez morze ciemności, wśród bezkresnych równin wrzosowisk, zatopionych w mroku nocy. Od dziesięciu minut miała już w wagonie panować niczym nie zmącona cisza, ludzie winni byli spać albo cierpieć w milczeniu. Mimo to wybuchł bunt.

— Ach, siostro — zawołała Maria z błyszczącymi oczyma — jeszcze choćby mały kwadransik! Jesteśmy w najciekawszym miejscu!

Podniosło się dziesięć, dwadzieścia głosów:

— O tak, błagamy, jeszcze tylko kwadrans!

Wszyscy chcieli usłyszeć ciąg dalszy, płonęli z ciekawości, jak gdyby nie znali jeszcze tej historii, tak bardzo pochłonęły ich szczegóły z ludzką tkliwością i uśmiechem podawane przez narratora. Spojrzenia nie odwracały się od niego, głowy dziwacznie skłaniały się w jego stronę w świetle dymiących lamp. I pasjonowali się nie tylko chorzy, ale także dziesięć kobiet z głębi przedziału; one również zwracały żałosne brzydkie twarze, wypiękniałe od naiwnej wiary, szczęśliwe, że nie tracą ani jednego słowa.

— Nie, nie mogę — odpowiedziała siostra Hiacynta. — Program jest jasny, trzeba zarządzić milczenie.

Jednakże chwiała się w swojej decyzji, sama tak bardzo zaciekawiona, że serce jej biło pod barbetem. Maria powtórzyła znowu usilne błagania, a jej ojciec, pan de Guersaint, który przysłuchiwał się słowom Piotra z rozpromienioną miną, oświadczył, że wszyscy się pochorują, jeżeli nie usłyszą dalszego ciągu; ponieważ pani de Jonquière także uśmiechała się pobłażliwie, zakonnica wreszcie ustąpiła.

— No, dobrze, dobrze, jeszcze mały kwadransik, ale tylko kwadransik, prawda? Bo wina spadłaby na mnie.

Piotr czekał spokojnie, nie mieszał się do dyskusji, a potem mówił dalej tym samym przejmującym głosem, w którym zwątpienie zabarwiało się współczuciem dla tych, co mimo cierpień nie porzucali nadziei.

Teraz opowieść przeniosła się do Lourdes, na ulicę PetitsFossśs, ulicę ponurą, wąską i krętą, biegnącą w dół pomiędzy ubogimi domami i prostacko otynkowanymi murami. Na parterze jednego z tych smutnych domostw, u końca ciemnej sieni, rodzina Soubirous zajmowała jedną tylko izbę, gdzie tłoczyło się siedem osób, ojciec, matka i pięcioro dzieci. Było tam ciemnawo, z wewnętrznego podwórza, małego i wilgotnego, padało zielonkawe światło. Sypiali tam w tłoku; tam również jedli, gdy było co. Od pewnego czasu ojciec, młynarz z zawodu, z trudem otrzymywał pracę u innych młynarzy. I z tej ciemnej nory, z tej skrajnej nędzy, w zimny lutowy czwartek Bernadeta, starsza córka, poszła po drzewo na opał z Marią, młodszą siostrą, i z Joanną, przyjaciółką z sąsiedztwa.

I teraz szeroką falą popłynęła piękna bajka. Trzy dziewczynki zeszły na brzeg Gave, po drugiej stronie Zamku, znalazły się na wyspie Chalet, naprzeciwko skały Massabielle, od której dzielił je tylko wąski kanał młyna Sâvy. Na to dzikie miejsce gminny pasterz często wypędzał wieprze, które podczas niespodzianej ulewy chroniły się pod skałę Massabielle, mającą u stóp wyżłobioną płytką grotę, zarosłą głogiem i jeżynami. Suchego drzewa było tu niewiele, więc Maria i Joanna przeszły młynówkę dojrzawszy na drugim brzegu cały stos gałęzi przyniesionych i porzuconych tutaj przez wody strumienia, Bernadeta zaś, wątlejsza i już trochę panienka, pozostała na brzegu, bardzo zmartwiona, nie śmiejąc zamoczyć stóp. Miała ognipiór na twarzy, matka stanowczo przykazała jej okrywać się kapturem, wielkim białym kapturem, wyraźnie odcinającym się na jej starej wełnianej sukience. Gdy ujrzała, że towarzyszki odmawiają jej pomocy, zdecydowała się zdjąć saboty i pończochy. Było około południa, w parafialnym kościele dziewięć razy miał wydzwonić dzwon na Anioł Pański, pod rozległym, spokojnym zimowym niebem, przysłoniętym lekkim puchem chmur. I wtedy zrodził się w niej ogromny niepokój, w uszach jej powstał tak wielki burzliwy szum, że myślała, iż to spada huragan z gór; spojrzała na drzewa i zdumiała się; nie drgnął na nich ani jeden listek. Pomyślała więc, że się omyliła, i miała właśnie sięgnąć po saboty, gdy znowu przeniknął ją ten potężny wicher; ale tym razem ogarnął i oczy, nie widziała już drzew, oślepiała ją białość, coś jak żywa jasność w górnej części groty, w wąskiej pionowej szczelinie podobnej do katedralnego łuku. Przerażona, padła na kolana. Cóż to było, o Boże? Często, w złych okresach, gdy bardziej nękała ją astma, całymi nocami dręczyły ją przykre sny, których ciężar czuła jeszcze po obudzeniu, nawet gdy nic sobie z nich nie mogła przypoimnieć. Otaczały ją płomienie, słońce padało jej na twarz. Czy to się jej śniło poprzedniej nocy? Czy to dalszy ciąg jakiegoś zapomnianego snu? Powoli zarysował się jakiś kształt, zdawało się jej, że widzi jakąś twarz, którą mocne światło czyni zupełnie białą. W strachu, aby to nie był zły duch, mózg bowiem miała przesycony bajkami o czarownicach, zaczęła odmawiać różaniec. I gdy niebo z wolna przygasło, Bernadeta przebrnąwszy młynówkę przyłączyła się do Marii i Joanny, zdumiona, że żadna z nich nic nie widziała, gdy zbierały drzewo pod grotą. Wracając do Lourdes, trzy dziewczynki rozmawiały: a więc Bernadeta coś widziała? Ale ona nic nie chciała opowiadać, niespokojna i trochę zawstydzona; wreszcie rzekła, że widziała coś ubranego na biało.

Odtąd wieść poszła i zataczała coraz szersze kręgi. Małżonkowie Soubirous, dowiedziawszy się o tym, gniewali się na podobne dzieciństwa i zabronili córce chodzić do skały Massabielle. Ale wszystkie dzieci z sąsiedztwa powtarzały już sobie nowinę, tak że w niedzielę rodzice musieli ustąpić i puścić Bernadetę do groty, z butelką święconej Wody, aby mieć nieizbity dowód, że nie jest to sprawka diabelska. Zobaczyła znowu światło; twarz, która jakby nabierała ostatecznego kształtu, uśmiechała się i wcale się nie lękała święconej wody. W następny czwartek dziewczynka znowu tam poszła z gromadką innych osób i dopiero tego dnia jaśniejąca Pani wcieliła się w postać całkiem wyraźną i nawet do niej przemówiła: „Bądź tak dobra i przychodź tutaj przez dwa tygodnie." Tak więc pomału postać Pani nabrała takiej wyrazistości, że owo coś w białej szacie stało się Panią piękniejszą od królowej, jaką zobaczyć można tylko na obrazku. Z początku na pytania, jakimi sąsiedzi dręczyli ją od rana do wieczora, Bernadeta odpowiadała z wahaniem, pełna skrupułów. Potem wydawało się, że pod samą już sugestią tych pytań twarz Pani nabierała wyrazistości, pełni życia, rysów i barw, od których dziewczynka w swych opisach nigdy już nie miała odstąpić. Oczy były niebieskie i bardzo łagodne, usta różowe i uśmiechnięte, owal twarzy miał jednocześnie wdzięk młodości i macierzyństwa. Spod welonu osłaniającego twarz i sięgającego aż do stóp zaledwie widać było rąbek pukli wspaniałych, bujnych blond włosów. Śnieżnobiała, olśniewająca szata miała być z materiału nie znanego na ziemi, utkanego przez słońce. Szarfa, koloru nieba, lekko związana, z dwoma długimi, luźno opadającymi końcami, miała w sobie lekkość rannego powietrza. Różaniec, przełożony przez prawą rękę, ziarnka miał śnieżnobiałe, a łańcuszki i krzyż ze złota. Na obnażonych stopach, na cudnych stopach, białych jak dziewiczy śnieg, kwitły dwie złote róże, mistyczne róże niepokalanego ciała boskiej rodzicielki. Gdzie Bernadeta widziała taką Najświętszą Panienkę, tak tradycyjną w prymitywnej kompozycji, bez klejnotów, o naiwnym dziecięcym wdzięku prostych ludzi? W którejś z książek brata swej opiekunki, poczciwego księdza, który czytywał im przepiękne historie? Na jakimś posążku, obrazie, na jakimś witrażu w malowanym i złoconym kościele, w którym dziewczynka wzrosła? A przede wszystkim skąd wzięły się złote róże na nagich stopach, ta urocza, pełna miłości fantazja, zbożne ukwiecenie kobiecego ciała: z rycerskiego romansu czy też z historii opowiedzianej na lekcjach katechizmu przez księdza Ader, z podświadomego marzenia obnoszonego przez dziewczynkę po cienistym Bartres, przy upartym, nie kończącym się wtórze dziesiątka Pozdrowień Anielskich"!

Głos Piotra zabrzmiał jeszcze większą tkliwością; bo choć nie mówił wszystkiego swoim prosto dusznym słuchaczom, ludzki sens, jaki tkwiące w głębi jego duszy zwątpienie próbowało nadać tym cudom, sprawiał, że jego opowiadanie pulsowało braterskim współczuciem. Kochał Bernadetę przede wszystkim za wdzięk jej. halucynacji, za tę Panią o tak ujmującym zachowaniu, niezwykle miłą, uprzejmie pojawiającą się znikającą. Naprzód ukazywało się wielkie światło, potem kształtowała się postać, szła i wracała, pochylała się, krążyła ruchem płynnym i lekkim; a gdy rozwiewała się, jasność utrzymywała się jeszcze przez chwilę, a potem gasła jak zamierająca gwiazda. Żadna Pani z tego świata nie mogłaby mieć oblicza tak białego i różowego, tak pięknego naiwną pięknością obrazków-pamiątek od pierwszej komunii. Nawet krzew dzikiej róży w grocie nie ranił jej uwielbianych nagich stóp, ukwieconych złotem.

Piotr opowiadał o dalszych jeszcze objawieniach. Czwarte i piąte miało miejsce w piątek i sobotę; ale jaśniejąca blaskiem Pani, która nie wyrzekła jeszcze swojego imienia, poprzestała na uśmiechu i skinieniu głową, nie przemówiła jeszcze ani słowa. W niedzielę zapłakała i rzekła do Bernadety: „Módl się za grzeszników." W poniedziałek zasmuciła wielce Bernadetę, nie pokazała się wcale, zapewne aby ją doświadczyć. Ale we wtorek powierzyła jej tajemnicę osobistą, która nigdy nie miała zostać rozgłoszona; a następnie wskazała jej posłannictwo, jakim ją obarczała: „Idź, powiedz księżom, że trzeba tutaj zbudować kaplicę." W środę szepnęła kilkakrotnie: „Pokutujcie! Pokutujcie! Pokutujcie!", co dziewczynka powtórzyła całując ziemię. W czwartek powiedziała: „Idź do zdroju napić się wody, umyj się nią i zjedz trochę rosnącej obok trawy!" — słowa, które Bernadeta w końcu zrozumiała, gdy w głębi groty źródło trysnęło pod jej rękami; był to cud czarodziejskiego zdroju. Zaczął się następny tydzień: nie ukazała się w piątek, przybywała skrupulatnie przez następne pięć dni i powtarzała rozkazy, patrząc z uśmiechem na swoją pokorną wybrankę, która za każdym zjawieniem odmawiała różaniec, całowała ziemię, czołgała się na klęczkach aż do źródła, aby napić się i obmyć. Wreszcie w czwartek, 4 marca, w ostatni dzień mistycznych spotkań, zażądała bardzo usilnie, aby zbudowano kaplicę, gdzie lud zdążałby w procesjach ze wszystkich krańców ziemi. Jednakże aż do tej chwili odmawiała wszelkiej odpowiedzi na pytania, kim jest; dopiero w czwartek, 25 marca, w trzy tygodnie później, Pani złożyła ręce, wzniosła oczy do nieba i rzekła: „Jam jest Niepokalane Poczęcie." Dwa razy jeszcze, w przeszło trzymiesięcznym odstępie czasu, 7 kwietnia i 16 lipca, ukazała się Pani: pierwszy raz, aby dokonać cudu świecy, tej świecy, ponad którą dziewczynka długo trzymała rękę, przez nieuwagę, nie parząc jej sobie; drugi raz na pożegnanie przesyłając ostatni uśmiech i ostatnie pozdrowienie, pełne uroczej uprzejmości. Stanowiło to razem osiemnaście objawień, po czym Pani nigdy się już nie ukazała.

Piotr jak gdyby się rozdwoił. Opowiadając dalej piękną błękitną bajkę, tak miłą nieszczęsnym ludziom, dla siebie wywoływał obraz Bernadety żałosnej i bliskiej, której cierpienia zakwitły tak prześlicznym kwiatem. Wedle brutalnych słów pewnego lekarza, ta czternastoletnia dziewczynka, dręczona spóźnionym dojrzewaniem, już wyniszczona przez astmę, była po prostu ofiarą histerii, istotą niewątpliwie zdegenerowaną, niedorozwiniętą. To, że nie cierpiała na gwałtowne ataki, że nie doznawała podczas ataków zesztywnienia mięśni, że zachowywała dokładne wspomnienia swoich marzeń, stanowiło po prostu bardzo interesującą właściwość tego specjalnego wypadku; cud polega tu na tym, co niewytłumaczone, nauka bowiem wie jeszcze tak mało, błądzi wśród nieograniczonej rozmaitości zjawisk, zmieniających się zależnie od jednostki. Ile to już pasterek przed Bernadetą widywało Matkę Boską w tych samych naiwnych okolicznościach! Czyż nie była to zawsze jednakowa historia: Pani w świetlistej szacie, powierzona tajemnica, tryskające źródło, wyznaczenie misji, cuda, pod których urokiem nawracają się tłumy? I zawsze występowało marzenie ubogiego dziecka, ten sam kolorowy obrazek z książeczki do modlitwy, ideał ukształtowany na tradycyjnej piękności, słodyczy i uprzejmości, naiwność środków oraz identyczność celu: odkupienie ludów, budowa kościołów, procesje wiernych! Podobnie też brzmiały wszystkie padające z nieba słowa, wezwania do pokuty, obietnice boskiej pomocy. Nowością było tutaj tylko niezwykłe oświadczenie: „Jam jest Niepokalane Poczęcie", które wybuchało tam jak wielce pożądane uznanie przez samą Marię Pannę dogmatu, który Rzym ogłosił był uroczyście trzy lata wcześniej. Ukazywała się nie Dziewica Niepokalana, lecz Niepokalane Poczęcie, sama abstrakcja, rzecz, dogmat, tak że nasuwały się wątpliwości, czy Najświętsza Panna mogła się tak właśnie wyrazić. Co do innych słów, Bernadeta zapewne gdzieś je usłyszała, przechowała w jakimś nieświadomym zakątku swojej pamięci. Ale skąd wzięło się to zdanie, mające dostarczyć spornemu jeszcze dogmatowi zdumiewającego poparcia i świadectwa samej Matki, co została poczęta bez grzechu?

W Lourdes podniecenie było ogromne, zbiegały się tłumy, zaczynały dziać się cuda, a jednocześnie występowały nieuniknione prześladowania, które zapewniają powodzenie nowym religiom. Ksiądz Peyramale, proboszcz z Lourdes, uczciwy olbrzym, o rzetelnym i trzeźwym, umyśle, mógł z czystym sumieniem powiedzieć, że nie zna tej dziewczynki, której nie widziano jeszcze na nauce katechizmu. Skąd więc brał się ten nacisk, ta wyuczona lekcja? Wciąż pozostawało tylko to dzieciństwo spędzone w Bartrès, pierwsze nauki księdza Adera, może rozmowy, ceremonie religijne ku czci nowego dogmatu albo może po prostu otrzymany w podarunku jeden z tych medali, którymi szczodrze szafowano. Nigdy już nie miał się ukazać na widowni ksiądz Ader, który przepowiedział był misję Bernadety. Pozostanie obcy tej historii, będąc poprzednio pierwszym, co wyczuł, jak w jego pobożnych rękach rozwija się ta duszyczka. I oto wszystkie nieznane siły nagromadzone w zapadłej wiosce, w tonącym wśród zieleni zakątku, ciasnym i przesądnym, płynęły w świat, mącąc umysły, szerząc epidemię tajemnicy. Przypominano sobie, że pewien pasterz z Argeles, mówiąc o skale Massabielle, przepowiedział, że wielkie rzeczy będą się tam działy. Inne dzieci wpadały w ekstazę z szeroko otwartymi oczyma, z członkami wstrząsanymi przez konwulsje; ale one widziały diabła. Zdawało się, że wicher szaleństwa przeciąga przez kraj. Jakaś stara dama oświadczyła na placu du Porche w Lourdes, że Bernadeta jest czarownicą i że w oku jej widać łapę ropuchy. Natomiast inni, tysiące przybywających tam pielgrzymów, widzą w niej świętą, całują jej suknie. Wybuchają szlochy, uniesienie ogarnia dusze, gdy ona pada na kolana przed Grotą, z zapaloną świecą w prawej ręce, lewą zaś przebierając ziarnka różańca. Stawała się wtedy bardzo blada, bardzo piękna, przemieniona. Rysy jej nabierały łagodnego ożywienia, wydłużały się w wyrazie błogiej szczęśliwości, a równocześnie oczy wypełniała jasność, rozchylone usta drgały, jakby wymawiała jakieś niedosłyszalne słowa. I stawało się pewne, że dziewczynka nie ma już własnej woli, że dała się porwać własnemu marzeniu, tak przez nie opanowana w kręgu swojego ciasnego i odrębnego otoczenia, iż je snuje nawet na jawie, że je przyjmuje jako jedyną bezsporną rzeczywistość, gotowa głosić ją choćby za cenę życia, upierając się przy niej' i powtarzając ją z nie zmienionymi szczegółami.

Nie kłamała, gdyż nie umiała, nie mogła, nie chciała chcieć czegoś innego.

Piotr zapalił się teraz, kreśląc uroczy obraz dawnego Lourdes, pobożnego małego miasteczka, uśpionego u stóp Pirenejów. Niegdyś Zamek, zbudowany w miejscu, gdzie zbiega się siedem dolin Lavedanu, był kluczem do tutejszych gór. Ale dzisiaj, zburzony, był już tylko ruderą, chylącą się do upadku, u wejścia do ślepej ulicy. Nowoczesne życie trafiło tu na zaporę ogromnego szańca śnieżnych szczytów; i tylko kolej transpirenejska, gdyby ją zbudowano, mogłaby była obudzić szybsze krążenie krwi w społecznym życiu tego zapadłego kąta, sennym jak stojąca woda. Tak więc zapomniane Lourdes drzemało, szczęśliwe i opieszałe w swym doczesnym spokoju, wśród wąskich uliczek wybrukowanych pospolitymi kamieniami, wśród czarnych domów z marmurowymi wykładzinami. Stare dachy piętrzyły się jeszcze wszystkie na wschód od Zamku; ulica Groty, która wtedy nazywała się ulicą Leśną, była po prostu odludną, bardzo złą drogą; nad brzegiem rzeki Gave, która toczyła spienione fale w absolutnej pustce, wśród wierzb i wysokich traw, nie było żadnych domostw. Na placu Marcadal w tygodniu ukazywali się nieliczni przechodnie, śpieszące się gospodynie i bezczynnie snujący się drobni rentierzy; i dopiero w niedzielę lub dzień targowy widywało się na gminnym placu wystrojonych odświętnie mieszkańców, liczne rodziny hodowców, którzy z dalekich wyżyn przypędzali tutaj bydło. W sezonie kąpielowym pewne ożywienie wnosili również kuracjusze udający się do Cauterets i do Bagnères, dyliżansy bowiem przejeżdżały przez miasto dwa razy dziennie; ale przybywały one z Pau fatalną drogą i trzeba było przejechać w bród rzekę Lapaca, która często wzbierała, następnie musiano wspinać się stromą jezdnią ulicy Niskiej, przeciąć terasę przy kościele, ocienioną wysokimi wiązami. Wielki spokój panował wokół i wewnątrz tego kościoła, kościoła na wpół hiszpańskiego, pełnego starożytnych rzeźb, kolumn, obrazów, posągów, zaludnionego wizjami ze złota i malowanymi postaciami, spatynowanymi przez czas, jakby oświetlonymi blaskiem mistycznych lamp. Cała ludność schodziła się, tam na nabożeństwa, syciła oczy tym snem o tajemnicy. Nie było tam niedowiarków, lud zachował pierwotną wiarę, każda korporacja kroczyła pod chorągwią swego świętego, wszelkiego rodzaju bractwa w świąteczne poranki skupiały całe miasto w jedną chrześcijańską rodzinę. Toteż panowała tam wielka czystość obyczajów, wyhodowana niby cenny kwiat w wybranym naczyniu. Nie było tam nawet miejsca rozpusty, gdzie młodzi mężczyźni mogliby narazić duszę na zatracenie, a wszystkie dziewczęta wyrastały w woni i krasie niewinności, pod okiem Panny Świętej, Wieży z kości słoniowej i Stolicy mądrości.

Cóż dziwnego, że Bernadeta, urodzona na tej ziemi świętości, zakwitła tutaj jak istna róża polna na przydrożnym krzewie! Była samym kwitnieniem starej krainy wiary i uczciwości, mogła zrodzić się i rozwinąć tylko tam, wśród ludu zapóźnionego w ewolucji, w sennym spokoju ludu dziecięcego, żyjącega w moralnej dyscyplinie religii. A ile miłości wybuchło natychmiast dookoła niej, jaka ślepa wiara w jej posłannictwo, jaka ogromna pociecha i nadzieja zaraz od pierwszych cudów! Przeciągły okrzyk ulgi powitał uzdrowienie starego Bouriette, który odzyskał wzrok, malutkiego Justyna Bouhohorts, który ożył w lodowatej wodzie świętego zdroju! Nareszcie Najświętsza Panna wstawiała się za zrozpaczonymi, zmuszała naturę-macochę, aby była sprawiedliwa i miłosierna. Zaczynało się nowe panowanie boskiej wszechmocy, które obalało prawa świata na rzecz cierpiących i ubogich. Cuda się mnożyły, wybuchały z dnia na dzień niezwyklejsze, jako niezbite dowody prawdomówności Bernadety. Była ona zaprawdę różą z bożej grzędy, działającą niby balsam i sprawiającą, że dokoła niej wschodziły wszelkie inne kwiaty łaski i zbawienia.

Piotr doszedłszy do tego miejsca znów zaczął opowiadać o cudach i chciał mówić o cudownym tryumfie Groty, ale siostra Hiacynta ocknęła się nagle z czaru, w jakim trzymało ją opowiadanie, i szybko się podniosła.

— Doprawdy, to bardzo nierozsądnie... Dochodzi jedenasta...

Istotnie tak było. Minęli już Morcenx, dojeżdżali do Montde-Marsan; zakonnica klasnęła w ręce.

— Cisza, moje dziatki, cisza!

Tym razem nikt nie śmiał już się   buntować, siostra Hiacynta miała słuszność, to wcale nie było rozsądne. Ale jaka szkoda!

Nie słyszeć dalszego ciągu, pozostać tak w samym środku tej pięknej opowieści! Dziesięć kobiet z przedziału w głębi pozwoliło sobie nawet na pomruki niezadowolenia; a chorzy, z głowami wciąż odwróconymi, z oczyma szeroko otwartymi na światłość dalekiej nadziei, zdawali się jeszcze słuchać. Bez końca wyliczane cuda napełniły ich wreszcie radością ogromną i nadnaturalną.

— I abym już — dodała wesoło zakonnica — nie słyszała ani słóweczka, bo inaczej zadam pokutę!

Pani de Jonquière roześmiała się dobrodusznie.

— Bądźcie posłuszne, moje dziatki, śpijcie, śpijcie grzecznie, abyście jutro mieli siłę modlić się w Grocie z całego serca.

Zaległo milczenie, nikt już słowa nie wyrzekł i słychać było tylko łoskot kół, wstrząsy pociągu pędzącego w czarną noc.

Piotr nie mógł zasnąć. Obok niego pan de Guersaint lekko już chrapał, z błogą miną, mimo że ławka była twarda. Ksiądz długo jeszcze widział szeroko otwarte oczy Marii, wciąż pełne blasku cudów, o jakich przed chwilą opowiadał. Wpatrywała się w niego żarliwie, a potem zamknęła oczy i Piotr nie wiedział, czy drzemie, czy pod zamkniętymi powiekami wskrzesza nieustanny cud. Teraz chorzy śnili na głos, nieświadome ich skargi przerywał niekiedy śmiech. Może widzieli archanioły, jak rozszczepiają ich ciało, aby wyrwać z niego chorobę. Inni, dręczeni bezsennością, przewracali się na posłaniu, tłumili łkania, patrzyli uporczywie w ciemność. Piotr, rozdygotany tą tajemnicą, którą przywołał do życia swymi słowami, zamroczony, zagubiony w tym majaczącym otoczeniu cierpiących braci, związany wspólnotą z tymi pokornymi duszami, poczuł wreszcie nienawiść do swego umysłu, gotów wierzyć jak one. Na cóż mu te studia fizjologiczne nad Bernadetą, tak skomplikowane, a tak pełne luk? Dlaczego nie uznać jej za wysłanniczkę Nieba, wybrankę nieznanej boskiej istoty? Lekarze to po prostu ignoranci, brutalne ręce, a tymczasem tak słodko byłoby usnąć w dziecięcej wierze, w zaczarowanych ogrodach niemożliwości! Przyszła na niego wreszcie urocza chwila poddania, kiedy nie chciał już niczego sobie tłumaczyć, przyjmował jasnowidzącą z jej wspaniałym orszakiem cudów, zdając się bez reszty na Boga, aby myślał i pragnął zamiast niego. Wyglądał na świat przez szybę, którą obawiano się opuścić, aby nie narażać suchotników; i widział niezmierną noc, zalewającą okolice, przez które pędził pociąg. Burza musiała wyładować się tutaj, niebo miało cudowną nocną czystość, jak gdyby obmyte obfitymi wodami. Na ciemnym aksamicie błyszczały wielkie gwiazdy i one tylko oświecały tajemniczym lśnieniem odświeżone i nieme pola, rozwijające ku nieskończoności mroczną samotność swego snu. Przez wrzosowiska, doliny i wzgórza wagon cierpienia i nędzy pędził wciąż naprzód, przegrzany, zapowietrzony, rozpaczliwy i jęczący wśród pogodnej sierpniowej nocy, tak pięknej i łagodnej.

O pierwszej minęli Riscle. Bolesna, pełna majaków cisza trwała dalej wśród huku pociągu. O godzinie drugiej, w Vic-de-Bigorre rozległy się głuche skargi: wagon pędząc po źle utrzymanym torze okrutnie wstrząsał chorymi. Dopiero za Tarbes,

 wpół do trzeciej, przerwano wreszcie milczenie i odmówiono modlitwy poranne, jeszcze w nocnych ciemnościach: Pater, Ave i  Credo,  i błaganie, aby Bóg dał dzień szczęśliwy i pełny chwały. „O Panie mój, daj mi dość siły, abym uniknął wszelkiego zła, abym czynił wszelkie dobro, abym znieść mógł wszelkie utrapienia!"

Teraz mieli się zatrzymać dopiero w Lourdes. Upłynęły niespełna trzy kwadranse i Lourdes zaczęło płonąć ogromną nadzieją wśród bezlitosnej i długiej nocy. Ciężkie obudzenie miało w sobie coś gorączkowego, w porannej niemocy, przy rozpoczynającym się od nowa ohydnym cierpieniu narastało ostatnie podniecenie.

Ale siostra Hiacynta przede wszystkim niepokoiła się o nieznanego człowieka, któremu nie przestawała ocierać zalanej potem twarzy. Żył jeszcze, ona czuwała nad nim, nie zmrużyła oka ani na chwilę, nasłuchując słabego oddechu, z upartym pragnieniem, aby dowieźć go choćby do Groty.

Nagle, przerażona, zwróciła się do pani de Jonquière:

— Proszę mi szybko podać butelkę z octem... Nie słyszę już jego oddechu.

Rzeczywiście od pewnego czasu słaby oddech tego człowieka ustał. Oczy miał wciąż zamknięte, usta rozchylone; ale bladość jego nie mogła już być większa, był zimny, szary jak popiół. Wagon toczył się z hukiem potrząsanego żelaziwa, z szybkością, która zdawała się wzrastać.

— Chcę natrzeć mu skronie —  rzekła znowu siostra Hiacynta. — Proszę mi pomóc.

Nagle, przy jakimś mocniejszym wstrząsie, człowiek runął twarzą do przodu.

— O Boże, proszę mi pomóc! Podnieście go!

Podniesiono go. Był martwy. Ale trzeba go było znów posadzić w tym samym kącie, oparłszy plecami o ścianę. Siedział prosto, ze sztywnym torsem, głowa tylko chwiała mu się lekko przy każdym wstrząsie. Pociąg unosił go dalej, w tym samym huku, lokomotywa, snadź szczęśliwa, iż przybywa do celu, wydawała przeraźliwe gwizdy, istną fanfarę radości rozdzierającą nocną ciszę.  

I tak tą śmiercią, w ciągu wlokącej się beznadziejnie pół godziny, zakończyła się podróż. Dwie duże łzy spłynęły po twarzy siostry Hiacynty; po chwili złożyła ręce i zaczęła się modlić. Cały wagon drżał, z przerażenia patrząc na strasznego towarzysza podróży, którego zbyt późno przywieziono do Najświętszej Panny. Ale nadzieja była silniejsza od bólu, wszystkie nagromadzone na tym miejscu choroby na próżno się budziły, rosły, jątrzyły pod przytłaczającym zmęczeniem, śpiew radości i tak sławił tryumfalne wejście do ziemi cudów. Chorzy, wśród łez wyciskanych przez cierpienie, zrozpaczeni, wśród coraz głośniejszych okrzyków, gdzie skargi kończyły się okrzykiem nadziei, zaintonowali Ave, maris stella.

Maria znowu ujęła rękę Piotra małymi rozpalonymi dłońmi.

— Och, Boże, ten człowiek umarł... a ja tak się bałam, że nie dożyję do końca podróży!... Ale jesteśmy na miejscu, nareszcie tu jesteśmy!

Ksiądz drżał z ogromnego wzruszenia.

- To dlatego, Mario, że ty masz wyzdrowieć i że ja także wyzdrowieję, jeżeli będziesz się za mnie modliła.

Lokomotywa zagwizdała jeszcze przeraźliwiej wśród błękitnych ciemności. Dojeżdżali, światła Lourdes błyskały na horyzoncie. A cały pociąg śpiewał pieśń nabożną, dzieje Bernadety, nie kończącą się skargę o sześciu tuzinach zwrotek, gdzie Pozdrowienie Anielskie powracało stale jako refren, natrętne, oszołamiające, otwierające niebo ekstazy:

DZIEŃ DRUGI

I

Zegar dworcowy, którego tarczę oświetlał reflektor, wskazywał godzinę trzecią dwadzieścia. Pod daszkiem osłaniającym peron, długości około stu metrów, snuły się tam i z powrotem cienie w pełnym rezygnacji oczekiwaniu. W dali, na czarnych polach, widać było tylko czerwony płomień sygnału.

Dwaj z przechadzających się przystanęli. Wyższy, zakonnik ze zgromadzenia Wniebowzięcia, czcigodny ojciec Fourcade, kierownik pielgrzymki narodowej, przybyły dnia poprzedniego, był to człowiek sześćdziesięcioletni, majestatyczny, w czarnej pelerynie z długim kapturem. Jego piękna głowa, z. jasnymi i władczymi oczyma, okolona szpakowatą brodą, była głową wodza płonącego inteligentną wolą zdobywania. Powłóczył trochę nogą, gdyż właśnie nękał go atak podagry, i opierał się na ramieniu towarzysza, doktora Bonamy, lekarza przydzielonego do biura stwierdzania cudów, niskiego, krępego mężczyzny o wygolonej twarzy, oczach bladych i jak gdyby zmętniałych, rysach grubych i spokojnych.

Ojciec Fourcade zwrócił się do naczelnika, stacji, który wybiegł ze swego biura.

— Panie naczelniku, czy biały pociąg ma wielkie opóźnienie?

— Nie, wielebny ojcze, najwyżej dziesięć minut... Będzie tutaj o wpół... Niepokoi mnie natomiast pociąg z Bajonny, który powinien już był stąd wyjechać.

Pobiegł dalej, aby wydać rozporządzenia. Potem, wrócił, chudy i nerwowy, podniecony, w gorączce, która trzymała go na nogach dniami i nocami w okresie wielkich pielgrzymek. Tego ranka oczekiwał, poza zwykłym rozkładem jazdy, osiemnastu pociągów, ponad piętnastu tysięcy podróżnych. Pociąg szary i pociąg niebieski, które wcześniej wyruszyły z Paryża, przybyły już we właściwym czasie. Ale opóźnienie białego pociągu zakłócało porządek, tym bardziej że ekspres z Bajonny również nie został jeszcze zasygnalizowany; wobec tego zrozumiała była nieustanna czujność, stałe pogotowie, w jakim żył personel kolejowy.

— A zatem za dziesięć minut? — powtórzył ojciec Fourcade.

— Tak, za dziesięć minut, o ile- nie zajdzie konieczność zamknięcia mu wjazdu — rzucił naczelnik stacji biegnąc do telegrafu.

Zakonnik i lekarz znów zaczęli się wolno przechadzać. Dziwili się, że nigdy jeszcze nie wydarzył się żaden poważny wypadek przy takim zamieszaniu. Dawniej zwłaszcza panował niewiarygodny chaos. Zakonnik chętnie wspominał pierwszą pielgrzymkę, którą zorganizował i poprowadził w 1875 roku: straszną, nie kończącą się podróż, bez poduszek, bez materaców, z na wpół martwymi chorymi, których nie wiadomo było, jak ratować; potem przyjazd do Lourdes, bezładne wysiadanie; brak wszelkiego materiału pomocniczego, jak pasy, nosze, powozy. Dzisiaj istniała potężna organizacja, szpitale oczekiwały na chorych, nikt nie musiał już nocować w szopach, na słomie. Jaki to był wstrząs dla tych nieszczęśników! Jaka siła woli w człowieku wiary, który wiódł ich do cudu! I zakonnik uśmiechał się łagodnie do dzieła, którego dokonał.

Zwrócił się do doktora, wciąż opierając się na jego ramieniu.

— Ile miał pan pielgrzymów w zeszłym roku?

— Około dwustu tysięcy. Ta przeciętna utrzymuje się... W roku koronacji Najświętszej Panny liczba ta wzrosła do pięciuset tysięcy. Ale okazja była niezwykła i propaganda dokonała ogromnego wysiłku. Oczywiście, takich tłumów już potem nie widzieliśmy.

Nastała chwila milczenia, po czym zakonnik rzekł cicho:

— Bez wątpienia... Dzieło jest błogosławione, rozwija się z każdym dniem, zebraliśmy blisko dwieście pięćdziesiąt tysięcy franków jałmużny na tę podróż i Bóg będzie z nami: jutro będzie pan miał liczne wypadki uzdrowień do stwierdzenia, jestem tego pewien. — Po czym przerwał sam sobie: — Czy ojciec Dargelès nie przybył?

Doktor Bonamy wykonał niezdecydowany ruch ręką na znak, że nie wie. Ów ojciec Dargeles był redaktorem „Dziennika Groty". Należał do zakonu ojców Niepokalanego Poczęcia, osadzonych przez biskupa w Lourdes i będących tu absolutnymi panami. Ale gdy ojcowie z zakonu Wniebowzięcia przywozili z Paryża pielgrzymkę narodową, do której przyłączali się wierni z takich miast, jak Cambrai, Arras, Ghartres, Troyes, Reims, Sens, Orèlan, Blois, Poitiers, usilnie starali się znikać z widowni; nie widywano ich ani w Grocie, ani. w Bazylice ; wydawało się, że zdają wszystkie klucze, zrzucają z siebie wszelką odpowiedzialność. Ich superior, ojciec Capdebarthe, wysoki wieśniak o węźlistym ciele, jak gdyby wykrojony ciosany, topora, o zniszczonej twarzy, która zachowała rudy, mroczony odcień ziemi, w ogóle się nie pokazywał. Pozostawał tylko Ojciec Dargelès, mały i przymilny, którego spotykało się wszędzie, poszukującego materiału do dziennika. Jednakże, mimo iż ojcowie od Niepokalanego Poczęcia znikali, czuło się ich za całą tą ogromną dekoracją, jako siłę ukrytą a najwyższą, która zbijała majątek, pracowała bez przerwy na tryumfalną pomyślność zakonu. Wykorzystywali nawet swoją pokorę.

— Prawda — mówił dalej wesoło ojciec Fourcade — że trzeba było wstać wcześnie, o drugiej godzinie. Ale chciałem tu być. Bo cóż powiedziałyby moje biedne dzieci?

Tak nazywał chorych, te ciała potrzebne do spełniania się cudów; i nigdy nie zaniedbał stawić się na dworcu, bez względu na porę, aby oczekiwać białego pociągu, żałosnego pociągu z najciężej chorymi.

— Godzina trzecia dwadzieścia pięć, jeszcze pięć minut — rzekł, doktor Bonamy, który patrząc na zegar stłumił ziewanie; mimo uniżonej miny był w głębi duszy bardzo markotny, że musiał wstać tak wcześnie.

Na peronie podobnym do krytego deptaku dalej odbywała się powolna przechadzka wśród ciemnej nocy, którą palniki gazowe rozjaśniały żółtymi plamami. Niewyraźne . postaci w drobnych grupach, księża, panowie w surdutach, oficer dragonów . chodzili nieustannie tam i z powrotem, z dyskretnym szmerem głosów. Inni, siedząc wzdłuż budynku dworcowego, również rozmawiali lub czekali spokojnie, ze wzrokiem utkwionym przed siebie, w ciemną przestrzeń Biura i poczekalnie, dobrze oświetlone, odcinały się jasnymi drzwiami; lampy płonęły też w bufecie, gdzie widać było marmurowe stoliki i ladę, na której stały koszyki z chlebem i owocami, butelki i szklanki.

Ale najwięcej ludzi roiło się po prawej stronie, w miejscu, gdzie kończył się daszek. Tam bowiem, koło wejścia do budynku poczty towarowej, wyładowywano chorych. Szeroki chodnik barykadowało mnóstwo noszy i małych wózków, stosy poduszek i materaców. Czekało tam już trzy ekipy pielęgniarzy; ludzi ze wszystkich warstw społecznych, a zwłaszcza młodzieńcy z najlepszego towarzystwa; mieli na ubraniu czerwony krzyż obramowany pomarańczową wypustką i szelki z żółtej skóry. Wielu nosiło berety, wygodne okrycie głowy, charakterystyczne dla tej okolicy. Niektórzy, wyekwipowani jak na długą wyprawę, mieli na nogach piękne getry sięgające aż do kolan. Jedni palili, a drudzy, siedząc w swoich małych wózkach, spali lub czytali gazety przy świetle najbliższej lampy gazowej. Jedna, stojąca na uboczu grupa omawiała jakąś sprawę służbową.

Nagle pielęgniarze skłonili się. Zbliżał się jakiś poczciwie wyglądający człowiek, siwy, o twarzy pełnej, z dużymi niebieskimi oczyma łatwowiernego dziecka. Był to baron Suire, jedna z największych fortun w Tuluzie, prezes Schroniska Matki Boskiej Wybawicielki.

- Gdzie jest Berthaud — pytał wszystkich z zafrasowaną miną -—. gdzie jest Berthaud? Muszę z nim pomówić.

Każdy odpowiadał, padały sprzeczne objaśnienia. Berthaud był zwierzchnikiem pielęgniarzy. Jedni widzieli przed chwilą pana dyrektora w towarzystwie wielebnego ojca Fourcade, inni twierdzili, że powinien być na placu przed dworcem, gdzie ma odbyć przegląd ambulansów.

— Jeżeli pan prezes życzy sobie, pójdziemy poszukać pana dyrektora.

— Nie, nie, dziękuję, sam go pewnie znajdę.

A: tymczasem Berthaud siedział na ławce w drugim końcu peronu i rozmawiał ze swoim młodym przyjacielem, Gerardem de Peyrelongue, oczekując przyjścia pociągu. Był to mężczyzna około czterdziestki, o pięknej, dużej i regularnej twarzy, który zachował wypielęgnowane faworyty urzędnika. Należąc do wojującej, legitymistycznej rodziny i sam wyznając poglądy mocno reakcyjne, był prokuratorem Republiki w jednym z miast na południu kraju, od 24 maja, ale nazajutrz po ukazaniu się dekretu przeciwko kongregacjom podał się do dymisji z wielkim hukiem, w obraźliwym liście skierowanym do ministra Sprawiedliwości. Nie złożył jednak broni, na znak protestu wstąpił do Schroniska Matki Boskiej Wybawicielki i rok w rok manifestacyjnie przyjeżdżał do Lourdes w przekonaniu, że pielgrzymki są przykre i szkodliwe dla Republiki i że tylko Najświętsza Panna mogłaby przywrócić monarchię — za pomocą jednego z cudów, którymi tak hojnie szafowała w Grocie. Poza tym był to człowiek nadzwyczaj rozsądny, skłonny do śmiechu, a biednym chorym, którym miał zapewnić transport podczas 'trzech dni pielgrzymki narodowej, okazywał jowialne współczucie.

 — A więc, mój drogi Gerardzie — mówił do siedzącego obok młodzieńca — w tym roku postanowiłeś się ożenić?

— Tak, jeżeli znajdę żonę, jakiej mi trzeba — odpowiedział Gerard. — A ty, kuzynie, udziel mi dobrej rady! Gerard de Peyrelongue, niski, szczupły, rudy, z wydatnym nosem i kościstymi policzkami, pochodził z Tarbes, gdzie niedawno właśnie pomarli jego rodzice, zostawiając mu najwyżej Siedem do ośmiu tysięcy franków renty. Bardzo ambitny, nie mógł znaleźć w swojej okolicy żony, jakiej pragnął: dobrze spokrewnionej, zdolnej pchnąć go daleko i wysoko. Wstąpił więc do Schroniska i co roku udawał się do Lourdes, z niejasną nadzieją, że wśród tłumu wiernych, wśród mnóstwa dobrze teyślących pań i panien trafi na rodzinę, która pomoże mu zrobić karierę na tym padole. Ale był w kłopocie, bo chociaż miał już na oku parę młodych dziewcząt, żadna nie zadowalała go w zupełności.

 — Przecież ty, kuzynie, jesteś człowiekiem bardzo doświadczonym, więc mi poradź... Znam niejaką pannę Lemercier, która przyjeżdża tutaj z ciotką. Jest bardzo bogata, ma ponad milion, jak mówią. Ale nie należy do naszej sfery i wydaje mi się bardzo niemądra.

Berthaud pokiwał głową.

— Mówiłem ci już: ja wziąłbym sobie małą Rajmunda, pannę de Jonquière.

— Ależ ona nie ma ani grosza!

— To prawda, wystarcza im zaledwie na życie. Ale panna dostatecznie urodziwa, dobrze wychowana, a przede wszystkim 'nie przyzwyczajona do wielkich wydatków, a to rzecz decydująca; bo cóż ci z bogatej panny, jeżeli wyda wszystko, co wniesie w posagu? Poza tym, widzisz, ja dobrze znam te panie, w zimie spotykam je w najbardziej wpływowych salonach 'Paryża. A wreszcie nie zapominaj o wuju dyplomacie, który miał tę smutną odwagę, że wytrwał w służbie Republiki, i który uczyni siostrzeńca, czym tylko zechce.

Gerard zapalił się na chwilę, po czym znów opadły go wątpliwości.

— Ani grosza, ani grosza... nie!... To niemożliwe... Muszę się jeszcze dobrze namyślić, ale doprawdy boję się!

   Tym xazem Berthaud zaczął się szczerze śmiać. — Trudno, masz ambicje, więc powinieneś zdobyć się na odwagę. A ja ci powiadam, że to oznacza stanowisko sekretarza 'ambasady... Te panie jadą białym pociągiem, na który właśnie czekamy. Zdecyduj się, zacznij konkury.

— Nie, nie!... Później, chcę się zastanowić!

W tej chwili przerwano im rozmowę. Baron Suire, który raz już przeszedł mimo, ale ich nie zauważył, tak gęsty cień panował w tym odległym kącie, poznał właśnie dobroduszny śmiech byłego prokuratora Republiki. I natychmiast, ze swadą człowieka szybko ogarniającego sytuację, wydał mu mnóstwo poleceń dotyczących pojazdów i transportu; ubolewał, że nie można chorych zawieźć do Groty bezpośrednio po przybyciu, ale godzina jest naprawdę zbyt wczesna. Umieści się ich w Szpitalu Matki Boskiej Bolesnej, co pozwoli im trochę wypocząć po tak uciążliwej podróży.

 Podczas gdy baron i Berthaud omawiali środki działania, Gerard ściskał dłoń księdza, który usiadł obok niego na ławce. Ksiądz Des Hermoises, zaledwie trzydziestoośmioletni, miał ładną twarz księdza światowca, był starannie uczesany, pachnący, kobiety go uwielbiały. Obdarzony dużym wdziękiem, przyjeżdżał do Lourdes niczym nie związany, jak wielu innych księży, dla własnej przyjemności; w głębi pięknych oczu zachował - żywą iskrę, uśmiech sceptyka wyższego ponad wszelkie bałwochwalstwo. Oczywiście, wierzył, podziwiał; ale Kościół jeszcze się nie wypowiedział na temat cudów; jak się zdawało, gotów był poddawać je dyskusji. Mieszkał w Tarbes, znali się z Gerardem.

 — Bardzo nastrojowe — rzekł — jest to oczekiwanie na pociąg w nocy, prawda?... Przyszedłem tutaj ze względu na pewną damę, jedną z moich dawnych paryskich penitentek; nie wiem dokładnie, którym pociągiem przyjedzie; ale, widzi pań, czekam, bo tak mnie to pasjonuje.

Gdy z kolei inny duchowny, stary wiejski proboszcz, przysiadł się do nich, ksiądz Des Hermoises zaczął z nim pobłażliwie rozmawiać o piękności okolic Lourdes, o wspaniałym widowisku, jakie ujrzą za chwilę, kiedy pojawią się góry we wschodzącym słońcu.

Nagle znowu wszczął się alarm. Naczelnik stacji biegał, wykrzykiwał rozkazy. Ojciec Fourcade, mimo swej podagry, puścił ramię doktora i szybko podszedł do toru.

— Ach, to jest sygnał ekspresu z Bajonny, któremu groziło wielkie niebezpieczeństwo — odparł naczelnik stacji na pytanie. — Nie jestem jeszcze spokojny, muszę zdobyć jakieś informacje. Ale rozległy się dzwonki; jeden z kolejarzy pogrążył się w ciemnościach, kołysząc latarnią, a tymczasem w dali poruszał się sygnał. Naczelnik stacji zawołał:

— No, teraz nadjeżdża biały pociąg. Miejmy nadzieję, że zdążymy wyładować chorych przed przybyciem ekspresu. Pobiegł znowu, znikł. Berthaud zawołał Gerarda, który był kierownikiem grupy, i obaj również spiesznie przyłączyli się do swoich ludzi, którymi już dyrygował baron Suire. Pielęgniarze schodzili się ze wszystkich stron, kręcili się w zupełnej ciemności, ciągnęli małe wózki poprzez szyny, aż na odkryty peron towarowy. Wyrosła tam wkrótce istna góra" przygotowanych poduszek, materaców, noszy; ojciec Fourcade, doktor Bonamy, księża, kilku panów i oficer dragonów przeszli tam również, aby asystować przy wyładowywaniu chorych. Na razie , widać było tylko, bardzo daleko, w głębi ciemnych pól, latarnię na lokomotywie, podobną do czerwonej gwiazdy, która rosła z każdą chwilą. Ostre gwizdy rozdzierały noc . Potem umilkły i słychać było tylko dyszenie pary, głuchy stukot kół pomału zwalniających tempa. Wtedy usłyszano wyraźnie pieśń pobożną, skargę Bernadety, śpiewaną w całym pociągu, z upartym Ave refrenu. I wreszcie pociąg cierpienia i wiary, pełen jęku i śpiewu, wjechał na dworzec w Lourdes i zatrzymał się.

Natychmiast otwarto drzwi, tłum zdrowych pielgrzymów i tych chorych, którzy mogli się poruszać, wysiadł, zapełnił peron. Nieliczne latarnie gazowe słabo oświetlały ubogi szary tłum, obładowany wszelkiego rodzaju pakunkami, koszykami, walizkami, drewnianymi kuferkami; w tłoku,wśród wystraszonego stada, nie wiedzącego, gdzie się zwrócić, aby trafić do wyjścia, podnosiły się okrzyki, nawoływania rodzin, które się pogubiły, i powitania, bo na niektórych przybyszów oczekiwali krewni lub przyjaciele. Jakaś kobieta, oznajmiła z miną głupiego zadowolenia: „Spałam dobrze” Jakiś proboszcz, idący z walizką, mówił do ułomnej pani: „Życzę szczęścia!”Większość miała strwożone, zmęczone i uradowane twarze ludzi, których wycieczkowy pociąg wyrzuca na nieznanym, dworcu. Tłok stał się tak wielki, zamieszanie w ciemnościach tak wzrosło, że podróżni nie słyszeli już urzędników, chrypnących od wykrzykiwania: „Tędy! Tędy!", należało bowiem jak najszybciej opróżnić peron.

Siostra Hiacynta szybko wysiadła z wagonu, zostawiając zmarłego pod strażą siostry Klary od Aniołów, i straciwszy gło'wę pobiegła do wagonu-kantyny, z nadzieją, że Ferrand coś jej pomoże Na szczęście, przed furgonem natknęła się na ojca Fourcade, któremu po cichu opowiedziała o wypadku. Pohamował gest niezadowolenia, przywołał barona- Suire, który właśnie tamtędy przechodził, i nachylił: się do jego ucha; Przez chwilę szeptali. Następnie baron Suire pobiegł, przepchał się przez tłum z dwoma pielęgniarzami, którzy wzięli kryte nosze Zabrali nieznanego człowieka, jak gdyby był tylko chorym,; który zemdlał zwłaszcza że tłum pielgrzymów w gorączce przyjazdu już o nim zapomniał; dwaj pielęgniarze, poprzedzani przez barona, złożyli zwłoki na razie w magazynie towarowym, za beczkami. Jeden z nich, niski blondyn, syn generała, pozostał przy ciele.

Tymczasem siostra Hiacynta wróciła do wagonu, poprosiwszy wpierw siostrą od Świętego Franciszka, aby zaczekała na nią na placu przed dworcem, koło zamówionego powozu, który miał je zawieźć do Szpitala Matki Boskiej Bolesnej. Gdy powiedziała, że przed odejściem pomoże swoim chorym wysiąść, Maria nie (pozwoliła się nawet tknąć.

— Nie, nie, proszę się mną nie zajmować, siostro. Ja zostanę na koniec... Mój ojciec i ksiądz Froment poszli do wagonu towarowego po koła; poczekam na nich, oni wiedzą, jak się to wszystko montuje, i zabiorą mnie, proszę się nie kłopotać!

Również pan Sabatier i brat Izydor chcieli, aby ich nie ruszać, dopóki tłumy choć trochę się nie przerzedzą. Pani de Jonquière, która podjęła się opieki nad Grivotte, obiecała dopilnować, aby i panią Vêtu przeniesiono do ambulansu.

Wobec tego siostra Hiacynta postanowiła jechać natychmiast, aby przygotować wszystko w szpitalu. Zabrała z sobą małą Zofię Couteau, a także Elizę Rouquet, której starannie obwiązała twarz. Pani Maze szła przed nimi, zaś pani Vincent walczyła z tłumem, niosąc w ramionach omdlałą córeczkę, opanowana jedyną tylko myślą, aby złożyć ją w Grocie, u stóp Najświętszej Panny. Teraz tłum zbił się u drzwi wyjściowych. Trzeba było otworzyć salę bagażową, aby ułatwić przepłynięcie tej ogromnej ludzkiej fali; urzędnicy nie wiedząc już, jak odbierać bilety, nadstawiali czapki, które wypełniały się ulewą małych kartoników.

 Na placu, wielkim kwadratowym placu obramowanym z trzech stron niskimi kolejowymi budynkami, panował również ogromny zgiełk, natłok wszelkiego rodzaju pojazdów. Omnibusy hotelowe, stojące tuż przy chodniku, nosiły na wielkich tablicach czcigodne imiona: Jezusa i Marii, Świętego Michała, Różańca Świętego, Serca Jezusowego. Dalej tłoczyły się ambulanse, landa, kabriolety, omnibusy wycieczkowe, małe wózki zaprzężone w osły, a woźnice krzyczeli i przeklinali wśród tumultu wzmaganego przez ciemności, rozdzierane żywymi błyskami latarń. Burza trwała przez część nocy, kałuże błota pryskały spod końskich kopyt, a piesi grzęźli w nich aż po kostki. Pan Vigneron, za którym szły oszołomione panie: Vigneron i Chaise, dźwigał Gustawa i wraz z kulą umieścił go w omnibusie hotelu „Objawień", gdzie następnie usadowił się wraz z obiema kobietami. Pani Maze, z lekkim otrząsaniem się wypielęgnowanej kotki, która nie chce ubrudzić sobie łapek, skinęła na woźnicę starej karety, wsiadła i dyskretnie znikła podając adres: klasztor Sióstr Błękitnych. Siostra Hiacynta zdołała się wreszcie umieścić z Elizą Rouquet i Zofią Couteau w dużym szarabanie, gdzie siedzieli już Ferrand, siostry od Świętego Franciszka i siostra Klara od Aniołów. Stangreci zacinali batem żwawe, małe koniki, pojazdy pryskając błotem ruszały w piekielnym tempie wśród ogólnego krzyku.

Wobec napierającej fali pani Vincent wahała się przejść ze swym drogim ciężarem. Chwilami wokół niej rozbrzmiewały śmiechy. Ach, cóż za bałagan. Kobiety unosiły spódnice i biegły dalej. Gdy na placu trochę się przerzedziło, pani Vincent wzięła na. odwagę i poszła dalej, choć bardzo się bała, że w tych ciemnościach pośliźnie się   w kałuży i upadnie. Gdy doszła do biegnącej w dół ulicy, spostrzegła grupy miejscowych kobiet, które proponowały pokoje do. wynajęcia, nocleg i wikt, zależnie od zamożności przybyłych.

— Czy mogłaby pani — zapytała starej kobiety — wskazać mi drogę do Groty?

Tamta nie odpowiedziała, zaproponowała natomiast niedrogi pokój.

— Wszędzie pełno, w hotelu nie znajdzie pani miejsca... . Można by tam jeszcze coś zjeść, ale na pewno nie będzie najmniejszej choćby dziury, aby się przespać.

„Jeść, spać", o Boże, czy pani Vincent w ogóle o tym myślała, ona, która wyjechała mając półtora franka w kieszeni, wszystko, co jej zostało po koniecznych wydatkach!

— Proszę pani, jak się idzie do Groty?

Wśród kobiet werbujących sobie klientów stała wysoka i tęga dziewczyna, ubrana jak służąca z zamożnego domu, czysta, ze starannie utrzymanymi rękoma. Wzruszyła lekko ramionami. A że przechodził właśnie jakiś ksiądz, szeroki w barach i z czerwoną twarzą, podbiegła ku niemu, ofiarując mu pokój umeblowany, i szła za nim coś mu szepcąc.

— Niech pani słucha — zlitowała się wreszcie nad panią Vincent inna dziewczyna — pójdzie pani w dół tą drogą, skręci pani na prawo i dojdzie pani do Groty.

Na dworcu, na peronie wyładunkowym., tumult trwał dalej Wprawdzie zdrowi pielgrzymi i chorzy mogący się utrzymać na nogach usunęli się już częściowo, ale ciężko chorzy, których trudno było wyładować i zabrać, zalegali jeszcze chodnik. Pielęgniaże uwijali się przy nich, jak w ukropie, z noszami i wózkami, przerażeni tym ogromem pracy, nie wiedząc, jak się do niej zabrać.

Gdy Berthaud żywo gestykulując przechodził tamtędy z Gerardem, dojrzał w świetle gazowego płomienia dwie panie i młodą pannę, które zdawały się na coś czekać. Poznał Rajmundę i żywym gestem zatrzymał towarzysza.

— Jakże się cieszę, że panią widzę! Czy szanowna matka pani czuje się dobrze? Zapewne miały panie wygodną podróż— I zaraz, nie czekając na odpowiedź, dodał: ― Mój kuzyn, pan Gerard de Peyrelongue.

Rajmunda przeciągle popatrzyła na młodego człowieka jasnymi, śmiejącymi się oczyma.

— O, mam przyjemność trochę pana znać! Spotkaliśmy się już raz w Lourdes.

Gerard uważając, że jego kuzyn Berthaud zbyt ostro zabiera się do rzeczy, a za nic nie chcąc dać się zaangażować w ten sposób, poprzestał na bardzo uprzejmym ukłonie.

— Czekamy na moją matkę — mówiła dalej dziewczyna. — Jest ogromnie zajęta, opiekuje się ciężko chorymi.

Mała pani Dèsagneaux, o blond główce, z rozwichrzonymi Włosami, zawołała, że dobrze tak pani de Jonquière, skoro odrzuciła jej usługi; i trudno jej było ustać na miejscu, tak bardzo pragnęła przystąpić do pracy, aby stać się użyteczną; natomiast pani Volmar, trzymająca się na uboczu, milcząca, nie interesowała się niczym, wpatrywała się tylko w ciemność, jak gdyby szukała kogoś swoimi wspaniałymi, zwykłe zamglonymi oczyma, w których teraz zaczynał płonąć żar. W tej chwili zrobił się ogromny tłok. Wynoszono panią Dieulafay z jej przedziału pierwszej klasy; i pani Desagneaux nie mogła powstrzymać okrzyku litości:

— Ach, cóż to za biedna kobieta!

Istotnie, bolesny był widok tej młodej kobiety otoczonej ogromnym zbytkiem złożonej wśród koronek jak w trumnie, tak zmarniałej, iż. wydawała się łachmanem; leżała teraz na chodniku, :w oczekiwaniu, by ją zabrano. Mąż i siostra stali koło niej, oboje bardzo eleganccy i bardzo smutni, a tymczasem służący nosił walizki, a następnie poszedł upewnić się, czy wielka kareta, zamówiona telegraficznie, stoi już przed dworcem. Ksiądz Judaine również towarzyszył, chorej, a gdy dwaj ludzie ją dźwignęli, nachylił się, pożegnał ją i wyrzekł parę pocieszających słów których ona zdawała się nie słyszeć. Patrząc, jak się oddalała, dodał zwracając się, do Berthauda, z którym się znali:

— Biedni ludzie! Gdyby mogli kupić uzdrowienie! Powiedziałem im, że najcenniejszą monetą w oczach Matki Bożej jest modlitwa;i mam nadzieję, że sam dość, się modliłem, ażeby Niebo dało się wzruszyć. Wiozą oni zresztą wspaniały dar, złotą lampę do Bazyliki, istne cudo, wysadzane kamieniami... Oby Niepokalana raczyła się do, nich uśmiechnąć!

Wiele darów już tak zwieziono; właśnie tragarze nieśli ogromne bukiet, a wśród nich rodzaj potrójnej korony z róż, umieszczonej na drewnianej podstawie. Stary ksiądz dodał, że chciałby przed opuszczeniem dworca odebrać chorągiew, dar pięknej pani Jousseur, siostry pani Dieulafay.

Ale tymczasem nadeszła pani de Jonquière i zobaczyła Berthauda i Gerarda.

— Błagam was, panowie, chodźcie do tego wagonu, to, bliziutko. Potrzeba. tam mężczyzn, jest paru chorych, których musi się wynieść... Jestem w rozpaczy, bo nie mogę dać sobie rady.

Gerard skłonił się Rajmundzie, i pobiegł, zaś Berthaud po-radził pani de Jonquière, aby nie zatrzymywała się dłużej na peronie; zapewnił ją, że teraz nie jest tutaj potrzebna, bo on zajmie się wszystkim, ona zaś będzie mieć swoich chorych' w szpitalu najdalej za trzy kwadranse. Ustąpiła wreszcie i wsiadła do powozu z Rajmunda i panią Dèsagneaux. Pani Volmar w ostatniej chwili znikła, jak gdyby nagle się zniecierpliwiła. Widziano, jak podeszła do jakiegoś nieznajomego pana, zapewne, aby go o coś zapytać. Zresztą panie miały się z nią zobaczyć w szpitalu.

Przed wagonem Berthaud zobaczył Gerarda w chwili, gdy ten, przy pomocy dwóch kolegów, z trudem wynosił pana Sabatier. Niełatwe to było zadanie, gdyż chory był bardzo gruby i ciężki i wydawało się, że w żaden sposób nie wyniosą go przez drzwi przedziału. Ale skoro tam go wniesiono! Jeszcze dwaj pielęgniarze musieli stanąć po drugiej stronie drzwi i w końcu udało się go złożyć na peronie wyładunkowym. Wstawał dzień, blady dzionek, i peron żałośnie wyglądał w nieładzie naprędce zorganizowanego szpitala. Leżała tam już na materacu nieprzytomna Grivotte, czekając, aż przyjdą ją zabrać; panią Vetu trzeba było posadzić pod gazową latarnią, dostała bowiem tak silnego ataku, że krzyczała przy najmniejszym wstrząsie. Pielęgniarze, w rękawiczkach, z wysiłkiem wieźli w małych wózkach ubogie, niechlujne kobiety, które trzymały przy nogach stare koszyki; inni nie mogli wydostać z tłoku noszy, gdzie leżały sztywne ciała, smutne, nieme ciała o przerażonych oczach; a tymczasem kaleki i ułomni starali się posuwać o własnych siłach; był tam kulawy ksiądz i mały chłopiec o kulach, garbaty i bez jednej nogi, wlokący się wśród tłumu niby gnom. Zator powstał przy człowieku skurczonym we dwoje i wykręconym przez paraliż, którego musiano przenieść w tej pozycji na przechylonym do tyłu krześle, z nogami i głową w dole.

Zamieszanie doszło do zenitu, gdy przebiegł naczelnik stacji wołając:

— Sygnalizują ekspres z Bajonny... Spieszmy się, śpieszmy! Macie trzy minuty czasu!

Ojciec Fourcade, który górując nad ciżbą, wsparty na ramieniu doktora Bonamy, z pogodną twarzą dodawał odwagi najciężej chorym, wezwał do siebie gestem Berthauda i rzekł:

— Wynieście najpierw wszystkich z wagonów, a potem zabierzecie ich do miasta.

Rada była mądra, skończono więc wyładowywanie i w wagonie pozostała tylko czekająca cierpliwie Maria. Wreszcie ukazali się pan de Guersaint i Piotr, niosąc dwie pary kół; Piotr w pośpiechu, we dwójkę tylko z Gerardem, wyniósł dziewczynę.

Była lekka jak żałosny, przemarznięty ptak, i tylko ze skrzynią mieli kłopot. Potem dwaj mężczyźni postawili skrzynię na dwu parach kół i przymocowali je sworzniami. Teraz Piotr byłby już mógł zabrać Marię, gdyby droga była wolna.

— Spieszmy się, śpieszmy się! — powtarzał naczelnik stacji.

Sam też pomagał; tu podtrzymał chorego za nogi, byle prędzej wydobyto go z przedziału, tam popchnął mały wózek, odsuwał nosze i bagaże z brzegu chodnika. Ale w wagonie drugiej klasy jakaś kobieta, która miała wysiąść ostatnia, dostała ciężkiego ataku nerwowego. Krzyczała, szamotała się. Nie było nawet mowy, aby ją tknąć w takiej chwili. A tymczasem ekspres nadchodził, sygnalizowany nieprzerwanym dźwiękiem elektrycznych dzwonków. Trzeba się było zdecydować, zamknąć drzwi, odprowadzić pociąg na boczny tor, gdzie miał stać w pełnym składzie przez trzy dni, czekając, aż znowu obciążą go jego ładunkiem pielgrzymów i chorych. Gdy ruszał z miejsca, jeszcze słychać było krzyki nieszczęsnej kobiety, która musiała pozostać tam sama z jedną zakonnicą, krzyki coraz cichsze, krzyki słabego dziecka, które udało się wreszcie uspokoić.

— Dobry Boże! — szepnął naczelnik stacji. — Czas już był najwyższy!

Istotnie ekspres z Bajonny nadjechał z całą szybkością i jak piorun przeleciał wzdłuż żałosnego peronu, gdzie rozłożyła się cierpiąca nędza zrujnowanego szpitala. Małe wózki i nosze 'doznały wstrząsu; ale nie było żadnego wypadku, ludzie z załogi czuwali, usuwali z szyn przerażone stado, które dalej przepychało się do wyjścia. Zresztą natychmiast rozpoczął się przerwany na chwilę ruch, pielęgniarze mogli ostrożnie i powoli dokończyć transportu chorych.

Dzień narastał, przejrzysta zorza bielała na niebie, refleks jej rozjaśniał czarną jeszcze ziemię. Można już było odróżnić ludzi i przedmioty.

— Zaraz, zaraz! — powtarzała Maria Piotrowi, który usiłował torować sobie drogę. — Poczekajmy, aż przepłynie ta fala.

Uwagę jej zwrócił człowiek lat około sześćdziesięciu, o wyglądzie wojskowego, przechadzający się wśród chorych; miał sympatyczną twarz i ze swymi siwymi, krótko przystrzyżonymi włosami wyglądałby jeszcze krzepko, gdyby nie powłóczył lewą nogą, którą wyrzucał do wewnątrz przy każdym kroku. Lewą ręką wspierał się na grubej lasce;

Pan Sabatier, który bywał w Lourdes od siedmiu lat, zobaczył go i ucieszył się.

— Ach, to pan, Komandorze!

Nie wiadomo, czy tak brzmiało jego nazwisko, czy też przezwano go tak, bo miał odznaczenie i nosił szeroką czerwoną wstążkę, choć co prawda był tylko zwykłym kawalerem tego orderu, a nie komandorem. Nikt właściwie nie znał jego dziejów; miał podobno jeszcze jakąś rodzinę, na pewno dzieci; ale sprawy te pozostały niejasne. Od trzech już lat zjawiał się na dworcu i miał obowiązek czuwać nad przewozem bagażu: było to nieskomplikowane i skromne zajęcie, ofiarowane mu z wielkiej łaski, marnie wynagradzane, ale pozwalało mu żyć w zupełnym szczęściu. Tknięty pierwszym atakiem apoplektycznym w pięćdziesiątym piątym roku życia, w dwa lata później miał drugi atak, po którym pozostał mu lekki bezwład lewej połowy ciała. 'Oczekiwał trzeciego z doskonałym spokojem. Jak sam mówił, był teraz na łasce śmierci, która mogła przyjść dziś, jutro, w każdej chwili. Całe Lourdes dobrze znało jego manię, jego dziwny nawyk: w okresie pielgrzymek, powłócząc nogą, wsparty na lasce, wychodził do każdego pociągu, aby gwałtownie dziwić się i wyrzucać chorym ich zaślepienie, z jakim pragnęli uzdrowienia.

Ponieważ od trzech lat widywał pana Sabatier, cały swój gniew wyładował na nim.

— Jak to? Pan znowu tutaj? Tak bardzo zależy panu na tym obrzydliwym życiu? Ależ, do diaska, umieraj pan spokojnie na własnym łóżku! Czyż to nie najlepsze, co może być na świecie?

 Pan Sabatier śmiał się, bez gniewu, zmęczony tylko trudnościami, z jakimi wyniesiono go z wagonu.

— Me, nie, wolę wyzdrowieć!

— Wyzdrowieć, wyzdrowieć! Wszystkim się tego zachciewa! Przebywacie setki mil, zjawiacie się tu zmordowani, krzycząc z bólu, aby wyzdrowieć i aby od nowa znosić wszystkie bóle, wszystkie utrapienia! Przecież pan, w tym wieku, tak zrujnowany fizycznie, byłby naprawdę zaskoczony, gdyby Matka Boska uzdrowiła pańskie nogi! Cóż by pan, u Boga Ojca, z nimi począł? Jaką radość dałoby panu przedłużenie o parę lat tej ohydy starości? Ach, dopóki pan tu jest, staraj się pan jak najszybciej umrzeć! To jest szczęście!

Mówił to nie jak człowiek wierzący, który wzdycha do nagrody w przyszłym życiu, lecz jak człowiek zmęczony, który liczy na to, że zapadnie w nicość, w ogromny wieczysty spokój niebytu.

Pan Sabatier wzruszał ramionami, jak gdyby miał do czynienia z dzieckiem, ale ksiądz Judaine, który odszukał wreszcie swoją chorągiew, zatrzymał się w przejściu i pogodnie zganił Komandora, którego znał również.

— Proszę nie bluźnić, drogi panie; kto nie chce żyć i nie kocha zdrowia, obraża Niebo. Pan sam, gdybyś chciał mnie słuchać, byłbyś już prosił Najświętszą Pannę o uzdrowienie twojej nogi.

Na to Komandor uniósł się.

— Na moją nogę nie ma już żadnej rady, jestem o to spokojny! I niech już wreszcie przyjdzie śmierć, niech się to wszystko raz na zawsze skończy... Gdy zbliża się śmierć, człowiek odwraca się do ściany i umiera, to całkiem proste!

Ale stary ksiądz przerwał mu. Wskazał Marię, która przysłuchiwała się im, leżąc w swojej skrzyni.

— Każe pan wszystkim chorym umierać w domu, nawet tej młodej osobie, która jest w kwiecie młodości i chce żyć?

Maria żarliwie otwierała swoje duże oczy z pragnieniem, aby istnieć, mieć swoją cząstkę na tym wielkim świecie, a Komandor, podszedłszy bliżej, patrzył na nią z głębokim wzruszeniem, od którego zadrżał mu głos.

— Jeżeli pani wyzdrowieje, życzę jej jeszcze drugiego cudu: aby była szczęśliwa!

I odszedł, kontynuując wśród chorych swą przechadzkę gniewnego filozofa, powłócząc nogą i stukając w płyty żelaznym okuciem grubej laski.

Powoli chodnik pustoszał, zabrano panią Vêtu i Grivotte; Gerard powiózł pana Sabatier w małym wózku, a tymczasem baron Suire i Berthaud wydawali już zarządzenia dotyczące następnego pociągu, zielonego, którego teraz oczekiwano. Została już tylko Maria, którą zazdrośnie obarczył się Piotr. Zaprzągł się do wózka i pociągnął ją na plac dworcowy. Oboje zauważyli, że od pewnej chwili znikł gdzieś pan de Guersaint. Natychmiast zresztą dostrzegli go prowadzącego ożywioną rozmowę z księdzem Des Hermoises, z którym właśnie zawarł znajomość. Zbliżył ich jednaki podziw dla przyrody. Dzień się już zrobił na dobre, otaczające góry ukazywały się w całym majestacie. Pan de Guersaint wydawał okrzyki zachwytu.

— Cóż za kraj, księże! Oto trzydzieści lat marzę o tym, aby zwiedzić wąwóz Gavarnie. Ale to jeszcze daleko i koszta duże, tak że zapewne nie będę mógł urządzić tej wycieczki.

— Myli się pan, to nic trudnego. Jeżeli wybrać się w licznym towarzystwie, koszty, są umiarkowane. I właśnie mam zamiar znów tam pojechać w tym roku, tak że jeżeli pan zechce się do nas przyłączyć...

— Ależ oczywiście!... Jeszcze o tym porozmawiamy. Stokrotne dzięki!

Wołała go córka, wrócił do niej po serdecznej wymianie ukłonów. Piotr postanowił zaciągnąć Marię aż do szpitala, aby jej oszczędzić przeładunku na inny pojazd. Omnibusy, landa, wozy wycieczkowe, wracały już i znowu tarasowały plac, oczekując zielonego pociągu. Z pewną trudnością wydostał się na drogę ze swoim małym wózkiem, którego niskie koła aż po piasty tonęły w błocie. Policjanci czuwający nad porządkiem klęli obrzydliwe błocko, które ochlapywało im buty. Tylko prostytutki, stare i młode, pragnąc koniecznie wynająć swoje pokoje, drwiły sobie z kałuż i brnęły przez nie w sabotach, w pogoni za pielgrzymami.

Ponieważ wózek swobodnie teraz potoczył się spadzistą drogą, Maria uniosła głowę i zapytała pana de Guersaint, który szedł obok niej:

— Ojcze, jaki to dzisiaj dzień? — Sobota, kochanie.

— To prawda, sobota, dzień Matki Boskiej... Może ona dzisiaj mnie uzdrowi?

A za nią ukradkiem, na osłoniętych noszach, dwaj pielęgniarze nieśli zwłoki nieznanego mężczyzny, które zabrali z głębi magazynu towarowego, gdzie leżały w cieniu beczek, aby złożyć je w ustronnym miejscu, wskazanym przez ojca Foureade.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ TRZECI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III   

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ CZWARTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ PIĄTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej