Ludwik Zygmunt Dębicki

Lucyan Siemieński

Konwersja: Nexto Digital Services

Lucyan Siemieński. Wspomnienie pośmiertne.

Dębicki Ludwik Zygmunt

Lucyan Siemieński nie żyje. Wilią jeszcze w wesołej pogadance, lubo już uskarżał się na dotkliwe cierpienia newralgiczne, żalił się głównie na to, że przeszkadzają mu ująć pióro i układał sobie w myśli feileton z ocenieniem znakomitego dzieła artystycznego. Podobnie przed rokiem Maurycy Mann wilią śmierci rzucał ostatnie myśli polityczne na papier. Obadwaj, co odmienną obejmując sferę byli zaszczytem, chlubą i ozdobą naszego dziennika, oderwani nagle od pracy, bez jednego dnia odpoczynku, odeszli kolegów pozostałych nieprzygotowanych, niemogących złożyć nawet ostatniego pożegnania. W twardej służbie usque ad finem trzeba iść dalej za ich torem, choć żal serca rozrywa, jednego dnia cichej nie poświęcić boleści, bo czasu niema, a pierwszą bryłkę ziemi rzucić w tę świeżą mogiłę należy się tym, co stoją najbliżej ; pierwsze wspomnienie należy się tutaj w tym feiletonie, którego Lucyan Siemieński był twórcą, kierownikiem i wyłącznym gospodarzem.

W jego więc własnym domu, w którym lat tyle sypał kwiaty dowcipu, poezyi, znawstwa i nauki, mamy doraźnie kreślić nekrolog męża, który jedno z najzaszczytniejszych zajmuje miejsce w panteonie literatury ojczystej, którego wszechstronność wzbudzała podziw współczesnych, a w przyszłości będzie obfitym materyałem dla dziejów literatury i sztuki w Polsce. Nie mamy dotąd zupełnej biografii Mickiewicza, Krasińskiego, a nawet Wincentego Pola, lub Aleksandra Fredry, a mielibyśmy mieć odrazu biografię Lucyana Siemieńskiego. Ta myśl zuchwała daleką jest od nas. Wymowniejsze niebawem nad grobem odezwa się głosy, długo zapewne czekać nam przyjdzie na szczegółowe, gruntowne i wyczerpujące ocenienie Lucyana Siemieńskiego, jako poety, powieściopisarza, tłómacza, krytyka i pisarza historycznego, jako twórcy nowych w literaturze rodzajów. Lecz Lucyan Siemieński należał także i do publicystyki, więc godzi nam się dziennikarski tylko spełnić obowiązek złożenia należnego hołdu i zapisania straty, która jeźli jest ogólną, narodową, jest dla nas najbliższą.

Niemniejszą tu trudność przedstawia psychologiczne studyum człowieka, co ocenienie należyte znakomitego pisarza. Pod obu bowiem względami natura to dziwnie misterna i skomplikowana. Obok zewnętrznej prostoty, nieodłącznej zwykle od prawdziwej wyższości, tyle tam tajemnic twórczości, tyle rzeby można kryjówek ducha, których w pożyciu codziennem nawet bliższym nie zwykł odsłaniać, ale z których w samotnej pracowni wydobywały się takie nieprzebrane skarby, takie czary, że ich samemu natchnieniu poety przypisać nie można. Nie, Siemieński nie jest tylko poetą, choć jest przedewszystkiem poetą, nie jest tylko wybrańcem muz i obywatelem parnasu, ale ma on znamię wyższe, bo okrom skrzydeł poezyi ma w ręku klucze prawdy tak zdobytej nauką, jak tej, co wszystko rozjaśnia i nad wszystkiem się wznosi: prawdy wiary. Jak ją zdobył, wywalczył, jak w niej znalazł równowagę i nią opromienił sobie drogę życia — nie wierny, to jego tajemnicą, z którą lubo przekonania religijne ja wnie wyznawał, krył się przed okiem profanów. Człowiek i pisarz tak tu różny, zdawałoby się sprzeczny, że był ustawiczną zagadką. Zagadkę tę jednak tłómaczy ta jedna tajemnica i tę sprzeczność pozorną godzi. Zkąd ta pogoda ducha w życiu, które nie szło po różach; zkąd ten wieczny uśmiech, młodzieńczy zapał, niemal dziecka swoboda, u starca, co przecierpiał wiele, a więcej jeszcze przepracował, co odczuł w sobie i przetrawił wszystkie bóle narodu i wszystkie ideały ludzkości? Zkąd ta świeżość i woń wiośniana w pieśni i poetycznej prozie sędziwego pisarza? Jakie on ma słowo zaklęcia, że się przed nim otwierają coraz to nowe światy i wszędzie, gdzie tylko poezyi pomniki, on jak w domu własnym, jak we własnej ojczyznie rozmawia z klasycznej starożytności poetami, z pogańskiej Słowiańszczyzny pieśniarzami gminnymi, z Dantem i Petrarką, Homerem i Horacym, Św. Franciszkiem i Św. Teresą. Definicyi twórczości, jak i geniuszu, żaden podobno psycholog dotąd nie wytłómaczył, ale fenomena podobno natury ludzkiej, jakie w życiu i dziełach Siemieńskiego spostrzegamy, może jedynie wytłómaczyć grunt wiary, na którym się wspierał cały ten lśniący i różnowzory gmach wyobraźni tak lekkiej i wzniosłej. Wieczna pogoda duszy wśród burz i zamętów, spokój wśród walki nawet o byt i głębszej jeszcze walki ducha, którym miotały prądy czasu, niezrównana harmonia tonów, na jakąbądź nutę nastroił lirę, równowaga wewnętrzna w ciągłem wspinaniu się na najwyższe szczyty poezyi, nigdy skargi lub tego pasowania się, którem współcześni mu bracia po lutni okupywali swoje natchnienia, wreszcie ta jednostajność humoru w życiu codziennem — to wszystko znamiona człowieka wiary, to wszystko świadectwem sumienia, które nie od razu może doszło do poznania całej prawdy i błąkało się za innymi niekiedy w sferach mistycznych obłędów, ale które naturą swoją było stale w zgodzie z Bogiem. Różne szczeble duchowego rozwoju przyjdzie nam poniżej wskazać, lecz na czele winniśmy byli naznaczyć ten główny rys charakteru i podstawę życia, bo na nią może najmniej zwracano uwagi, a ona najwięcej tłomaczy i dozwala zrozumieć człowieka i pisarza.

Jeden z owej plejady poetów mickiewiczowskiej epoki, z której nam już tylko Bohdan Zaleski i Odyniec podobno pozostaje, Lucyan Siemieński ma odrębne w tej hierarchii duchów stanowisko. Nie lubimy w poezyi podziałów na kategorye, ale sądzimy, że pierwszorzędności nikt mu nie odmówi. Ma on do niej niezaprzeczone prawo, nie tyle oryginalną twórczością, ile wysokiemi przymiotami pisarskiemi i tym wyłącznym darem duchowej reprodukcyi, wskrzeszania i odtwarzania wszystkiego, czego się dotknął. Powiedziano o nim, że jak Guvier mając ząb mamuta cały organizm przedpotopowego odbudował zwierzęcia, tak Siemieński z jednego ułamku poezyi zdolnym był wskrzesić świat cały i całą wywołać ze zmierzchu wieków cywilizacyę. Niezaprzeczając wdzięku, świetności i powabów oryginalnych utworów, przedewszystkiem w Siemieńskim ocenić należy reprezentata literatury świata, poezyi i sztuki w jej najszerszem, bo uniwersalnem znaczeniu wśród piśmiennictwa polskiego. On niemal pierwszy w mistrzowskich tłómaczeniach i studyach literackich otwarł tę przestrzeń bezgraniczną poezyi wszystkich wieków i wszystkich krajów, i w znacznej wyborowej części dokonał sam tej świetnej anneksyi na rzecz państwa poezyi polskiej. Tłómaczenie, którem nie gardził Mickiewicz w Giaurze, Siemieński utrzymał na tej wyżynie i zamienił w cały że tak powiemy systemat, bo nie chodziło tu tylko o anneksyę arcydzieł obcych, ale o to, aby tę zdobycz wcielić i zaasymilować. W polityce system taki jest hańbą i krzywdą, w sferach ducha szlachetnem zwycięstwem. Doprowadził on go zaś do takiej doskonałości, że przeszczepione na grunt polski obce arcydzieła, utraconą już oddawna odzyskiwały świeżość, nowym pokrywały się kwiatem, że się odradzały pod jego tchnieniem, a niekiedy mimo wierności tłómaczenie przechodziło w piękności oryginał. Lecz znaczenie i wpływ tego zadania i tej zasługi jest głębszy. Poezya nasza z najświetniejszej epoki, biorąc niekiedy formy i zakrój z obcych wzorów, wybujała jednak tak potężnie własnem życiem, tyle tu znachodziła pobudek i motywów, które jej dostarczało wyjątkowe położenie narodu, w tak różnych znalazła się warunkach szczytnych dążeń i wielkich cierpień, że nietylko stanęła samodzielnie, ale oddzieliła się od poezyi świata jako odrębna szkoła. W tej samodzielności, w tej wyłączności ideału narodowego, była potęga naszej poezyi, ale było także i niebezpieczeństwo, że gdy mistrze ustąpią, skargi przebrzmią, położenie narodu się zmieni, poezya nasza zostanie osamotnioną, odciętą od świata, zbyt jednostronnie zwróconą ku jednej idei i to przejściowej, jak jest przejściowem, w Bogu nadzieja, rozdarcie narodu i niewola, co te szczytne natchnęła skargi. Zrozumiał to snać Lucyan Siemieński i obrał sobie inną drogę, osobny wytknął kierunek. Nie zeszedł z toru narodowego, ani nie odwrócił się od tego ideału ojczystego, ale szukał pokrewieństw duchowych dla naszej poezyi, ale rozszerzał zakres literatury, aby nie popadła w wyłączność, ale chciał jej dostarczyć obfitego materyału z poezyi świata i ogólnych człowieka i ludzkości ideałów, aby gdy się wyczerpią własne motywa, nie brakło nam zasobu.

Nie długo trzeba było na to czekać, choć położenie narodu nie uległo zmianie, poezya nasza wypowiedziała wszystko, co wypowiedzieć mogła z własnych motywów, przyszły katusze i próby, na które jej już brakło słów. Jedni przed nowemi nieszczęściami narodu pochowali się do grobów, inni zamilkli w boleści bezmiernej, lub odzywali się już tylko cichnącem echem. Siemieński dotrwał na pobojowisku i potrącił innych w te nowe koleje, coraz to inne dla poezyi i literatury odkrywając dziedziny.

Indywidualność jego ma jeszcze inną cechę, i stanowić będzie ważne przejście i zwrot w dziejach naszej literatury poetycznej. Poezya mickiewiczowska rozpoczęła od potężnego buntu przeciw zużytym formom pseudoklasycyzmu warszawsko-francuskiego. Bunt to zasłużony i rewolucya co przyniosła najświetniejsze rezultata, lecz znów i w tym kierunku zagrażała jednostronność. Pseudoromantyzm naśladowców późniejszych mógł zaprowadzić na zgubniejsze jeszcze tory i większe bezdroża niż dawny pseudoklasycyzm, mający przynajmniej stale reguły, od których nie wolno było odstępować. Kosztem tylko geniuszu poezya utrzymać się może bez reguł, bo je stwarza i nakłada, słabsze talenta dowolności romantycznej zaczęły już nadużywać. Siemieński był synem epoki romantycznej, jednym z najwdzięczniejszych jej reprezentantów i został jej wierny do końca. Lecz szerokie studya, oswojenie się z klasyczną literaturą starożytnych, z których czerpał z pierwszej ręki, znawstwo i panowanie nad cala dziedziną poezyi uniwersalnej, doprowadziło go do przekonania, które streszczał w następującej zasadzie estetytycznej: brać romantycznie treść z życia, ale podnosić ją do klasycznych kształtów. Zasadę te postawił i jako krytyk i jako pisarz. W czarę klasycznej poezyi wlewał nektary poezyi świeżej, młodej, z życia branej, a więc romantycznej. Rzucił pomost między dwoma szkołami w licznych rozprawach o ich dawnych w kraju naszym sporach, wyzwolił poezyę z pod wyłączności jednego kierunku i doszedł do tego wielkiego tryumfu, że pierwowzór poezyi klasycznej przeniósł na tło romantyczne, Odysseję zbliżył do Pana Tadeusza.

Nie są to jedyne znamiona, które stawiają Siemieńskiego jako przywódcę w czasach rozproszenia szeregów literackich, jako stróża zasad estetycznych, jako niezmordowanego pracownika na rozlicznych polach wiedzy i sztuki. Trzeba iść za nim krok w krok, aby módz wyrobić sobie, choćby ogólny pogląd na tę rozległą działalność. Lecz choć już wiele pisano o Siemieńskim, on o sobie tak mało mówił, że rys biograficzny nie może się jeszcze złożyć dokładny.

Urodził się dnia 13 sierpnia w roku 1809. Różnią się nawet biografowie, co do miejsca urodzenia, jedni podając wieś Kamienną Górę w Bełzkiem, inni Magierów w tymże powiecie. Za ostatnią miejscowością przemawiają świadectwa rodzinne. Rodzice Lucyana dzierżawili wieś od brata stryjecznego i lubo ze starej szlachty spowinowaconej ze znakomitemi domami, okrom wrodzonych talęntów i starannego wychowania, okrom uczuć miłości Boga i miłości kraju żadnej materyalnej nie zostawili mu spuścizny. Ojciec Lucyana, Antoni, w młodych latach odumarł syna, matka Urszula z Dłuskich była siostrą jenerała tegoż imienia. O stosunkach rodzinnych i wspomnieniach dzieciństwa mało opowiadał p. Lucyan, ale znanem było jego przywiązanie i poświęcenie się dla matki, która żyła we Lwowie do r. 1848 utrzymywana pracą syna, ale miała zawsze jeszcze dosyć, aby się dzielić z innymi, zwłaszcza zaś słynęła z opieki nad wychodźcami 1831 r., snującymi się po Galicyi a ściganymi i więzionymi przez rząd austryacki. Zwali oni ją też „mateczką", w każdej potrzebie do niej się udając, z tego szczegółu łatwo odgadnąć stosunek syna do matki, który wcześnie poszedł na te same tory emigracyjne i potrójnego zaznał w życiu więzienia.

Pomiędzy znakomitszymi ludźmi, których z lat młodocianych wspominał Siemieński, Julian Ursyn Niemcewicz jako przyjaciel ojca miał być doradcą w wychowaniu. Za jego to poradą rodzice już byli postanowili, aby syna kształcić w wojskowości. Słabe zdrowie stanęło na przeszkodzie obraniu tego zawodu, do którego podówczas garnęła się młodzież polska. Więc miasto do szkoły wojskowej, oddano chłopca do gimnazyum w Lublinie. Kończy je Siemieński w 18 roku życia, a z jakim pożytkiem dość powiedzieć, że była to jedyna szkoła, którą systematycznie przebył. Błędnem zdaje się być twierdzenie tych, którzy wysyłają Siemieńskiego w r. 1827 do Odessy, gdzie zamieszkując u babki, miał słuchać wyższych kursów w College Richelieu i poświęcać się językom oryentalnym. Był wprawdzie ś. p. Lucyan za młodych lat w Odessie i na Ukrainie, ale tylko w odwiedzinach u krewnych, we Lwowie zaś w tej epoce przedrewolucyjnej daje się poznawać z pierwszych swych prac W Odessie studyom języków oryentalnych i klasycznych oddawał się dopiero jako jeniec po r. 1831. Jeśli kto, to Lucyan Siemieński nie wydaje się być autodydaktą, taką jest systematyczność jego wszechstronnej wiedzy, tak silne naukowe podstawy. A jednak zdaje się być rzeczą pewną, że wszystko, co posiadł, zdobył o własnych siłach, nigdzie bowiem niema wspomnienia, aby odbył kurs uniwersytecki ten nie z tytułu tylko i godności, ale z prac całego życia, stanowiska naukowego urodzony akademik.

Niema w samych początkach literackiego zawodu Siemieńskiego tej niepewności lub wybujałości, jaka zwykła znamionować tych, którzy sami sobie szukają dopiero drogi. Wstępuje on na nią od razu pewnym krokiem, z wytkniętym kierunkiem i z piętnem tego talentu, który czuje swoją samodzielność. Lucyan Siemieński jeszcze przed powstaniem 1830 r. należy do grona młodzieży, co za danem hasłem z Wilna tworzy ognisko budzącej się nowej literatury i poezyi. We Lwowie wiążą się pierwsze przyjaźnie i koleżeństwa pióra, które wnet zamienić się mają na koleżeństwo broni. Surowa cenzura nakłada hamulec, dozwalając tylko w dodatku do Gazety urzędowej, w "Rozmaitościach lwowskich" próbować sił i przekradać uczucia i myśli pełne polotu i zapału przez tę ciasną szczelinę.

Wybuch powstania listopadowego otwiera nową epokę dla dwudziestoletniego młodzieńca. Walka ta miała obfitsze i korzystniejsze skutki w dziedzinie literatury, niż polityczne następstwa. Zostawiła ona piętno czynu ludziom pióra, zbratała całą generacyą potężnych duchów, Siemieński spieszy za kordon z innymi i przebywa kampanią jako prosty żołnierz. Coś żołnierskiego wyniósł też na całe życie z twardej kampanii. Wzięty jeńcem, został wysłany przed końcem wojny do południowej Rosyi. Były to pierwsze kajdany i pierwsze więzienie, po których miał z kolei poznać i dwa inne.

Stanu służby powstańczej prosty żołnierz nie zostawił po sobie. Zaciągnął się do batalionu strzelców legii litewskiej i w nim odbył kampanię. Nieraz był w ogniu, a miano go już za straconego w czasie bitwy przy przeprawie przez rzekę. W lat kilka spotkał on jednego z kolegów, którego kozak powalił na ziemię wśród tej samej bitwy. Obaj koledzy nie chcieli we własną uwierzyć autentyczność: „wszak Siemieński utonął w moich oczach" mówił jeden; „wszak ciebie kozacy zarąbali" odrzekł Lucyan. Rzadko tylko podobne spotkania pobudzały do wspomnień z kampanii, bo w ogóle sobą ani w pogadance, ani w piśmie nie lubił Siemieński zajmować — wolnym był od tej podmiotowości wielu współczesnych pisarzy, co zawsze stojąc przed zwierciadłem przybierali różne postawy, aby siebie w bohaterów powieściowych, romansowych, wojennych, poetycznych lub politycznych przebierać. Natomiast wyniósł Siemieński z odbytej kampanii ważny nabytek, zrozumiał bowiem wojnę jako element literacki, rozumiał ją jako poeta i jako historyk. Ztąd pochodził pociąg do monografii bohatyrskich wodzów, niedokończone dzieło o Kościuszce, studya nad księciem Józefem i jenerałem Dąbrowskim, przy których śmierć go zastała.

W niewoli rosyjskiej przebył rok przeszło w Żytomierzu, Kijowie i Odessie, gdzie właśnie zwrócił się do naukowych i filologicznych prac. Jako poddany austryacki został odstawiony do granicy za staraniem krewnych. Burzliwe tutaj rozpoczęło się życie, a jednak niemniej pracowite. — Zrozumieć niemal niepodobna, jak zdołał on zabrać się do studyów i to studyów na seryo wśród ciągłych robót konspiracyjnych i ciągłej pogoni policyi. Krótkim bywał pobyt Siemieńskiego we Lwowie, gdzie dawne odnowił przyjaźnie i do rozpoczętych powracał prac, bo lubo niebył emigrantem, wcześnie zwrócił na siebie czujność rządu.

We Lwowie jeszcze przed powstaniem za prądem idącym z Wilna budziły się dążenia ku poezyi, historyi, literaturze między młodzieżą. Wincenty Pol, dwaj Borkowscy, Nabielak, Seweryn Goszczyński i August Bielowski stanowią to grono. Do nich przybywa Lucyan Siemieński. Z Bielowskim dawniejsza już wiązała go przyjaźń i świeże koleżeństwo broni. Obaj wstępują na nowe tory i zwracają się ku pieśni gminnej i zabytkom poezyi słowiańskiej. Pierwszy Zorjan Chodakowski kierunek ten wskazał.

Dwaj przyjaciele idą za tym popędem, Siemieński wiedziony instynktem poety, który mu wskazywał w tych pokładach głęboko zagrzebanych pod ziemią żyłę prawdziwego złota, tak dla poezji, jak dla wzbogacenia języka. Bielowski lubo także za młodu dosiada Pegaza, idzie tu znów wiedziony instynktem badacza który go później miał zwrócić do studyów starej Słowiańszczyzny, jak z niej wyłonił się nasz naród. Epoka ta właśnie zdawała się zwiastować dążenia braterskie między zachodnią i południową Słowiańszczyzną a Polską, do której zwracano się jakby do starszej siostry w cywilizacyjnym rozwoju i w poczuciu swojej indywidualności. Niesłyszano jeszcze o panslawizmie, ale słowiańskość pojawiała się jako idea nowa, opromieniona świeżo odkrytemi zabytkami poezyi i uczuciem bratniem ludów dążących do odrodzenia. Siemieński ręką artysty uchwycił owe słowiańskie Nibelungi o Zaboju, Sławoju i Ludjeku, o owej księżniczce rycerskiej, co miała pewne powinowactwo jeźli nie z Wandą, to z Grażyną. Wiadomo, jak je odżywił i misternie oprawił. Tłómaczenie „Królodworskiego Rękopismu." (wydane we Lwowie 1836 r.) wymagało dłuższych studyów lingwistyki słowiańskiej i jeźli miało ważne znaczenie obok przełożonej równocześnie przez Bielowskiego „Wyprawy Igora na Połowców," jako dowód solidarności literatury polskiej z literaturą słowiańską, nie minęło bez korzystnego wpływu na samego tłómacza. Twierdzić można napewne, że nie byłby się stał Siernieński takim mistrzem języka, gdyby mu pozostały obcemi te zabytki filologii słowiańskiej ; a żywioł ten poezyi pobratymczej obok pieśni gminnych wszedł w skład tej wspaniałej mozaiki, jaką ułożył Siernieński odrywając kamyczek po kamyczku, co było najpiękniejszego w różnych erach i działach poezyi świata.

Młody poeta zwracał już uwagę tych, co w kraju zajmowali się rozbudzeniem życia umysłowego, nader uśpionego. Jednym z takich był Jan Uruski, poważny i możny obywatel, który, też serdecznie zajął się Siemieńskim i w gorących słowach polecał go księciu Henrykowi Lubomirskiemu, jako kuratorowi Zakładu Ossolińskich, aby go użył do prac naukowych.

Lecz te prace przerywały ustawicznie inne roboty, czcze i szkodliwe, a jednak dające się wytłómaczyć ówczesnym systemem rządu i nastrojem młodzieży. Czasy metternichoskie były w całem państwie i w całej Europie klasyczną epoką konspiracyi. Polacy pod tym względem mieli odrębną specyalność. Nigdy nie szli tak głęboko jak Włosi, bo natury to zbyt niepodległe, aby ducha zakuć przysięgą na całe życie. Natomiast zaś prześcigli Włochów w krewkości, w gotowości do porywów bez planu, przygotowania i żadnych szans. Zaraza konspiracyjna szerzyła się tak podówczas, jak bywają zaraźliwe choroby, przez które dziecko raz w życiu przejść musi. Wyrzut ten w rodzaju szkarlatyny trwał u jednych krócej, u drugich dłużej, ale rzadkie nader były podówczas wyjątki, które byłyby niedotknięte tą chorobą

Jakiej natury była konspiracya, do której dał się wciągnąć Lucyan Siemieński zaraz po powrocie z niewoli, badać nie będziemy. Chodziło oczywiście zawsze o jedno i to samo, a jak zwykle w takich razach nie pytano o środki i jakąkolwiek możliwość. Dość, że Siemieński w pierwszych zaraz latach pobytu w Galicyi zaczął być śledzony i ścigany. Wraz z całym zastępem emigracyi musiał on zmieniać ustawicznie miejsce pobytu, prowadzić koczownicze życie, ukrywać się i używać różnych fortelów, aby nie być schwytanym. W ten sposób okrążył całą Galicyą, czas dłuższy przebywał u hr. Łosia w Narolu pod przybranem nazwiskiem i pozorem nauczyciela dzieci. W r.

1837 został uwięziony we Lwowie. Przebył półtora roku ciężkiego więzienia, bo wiadomo, że więzienia austryackie dorównywały podówczas cytadeli warszawskiej. Byłby niewątpliwie poznał jeszcze Spielberg, gdyby nie pomoc Franciszka Kowalskiego, który przebranemu za kobietę ułatwił ucieczkę 5 września 1838 r. Mógł Lucyan Siemieński wzorem Silvia Pelico napisać: I miei prigioni, bo mu pod tym względem nie brakowało doświadczeń. Lecz nie lubił się stroić w godła męczennika sprawy narodowej , wolał szczerze i po prostu przyznawać się, że lekkomyślnie popadł w sidła zdradliwe , że za młodu przebył gorączkę, z której na starość innych starał się leczyć.

Wyzwoliwszy się z więzienia już w kraju daremnie było szukać miejsca schronienia. Przedziera się przeto Siemieński za granicę i dostaje się szczęśliwie do Francyi w sam wir emigracyjnego życia. I tu różne czekały pokusy, ale także różne nauki. Po gorączce konspiracyjnej, krótki przebył paroksyzm mesyanizmu, który nie zostawił śladu ani w pismach, ani w duszy. Dziwna to była bowiem elastyczność tej natury dodatniej, która dawała się chwilowo porywać wyobraźni, ale wnet odtrącała to, co jej równowagę wewnętrzną zachwiać mogło i powracała znów dawna swoboda, jakiś olimpijski spokój z pewnym tylko nastrojem ironii dla kierunków i obłędów, których się dotknął jakby na to, aby poznać ich podstępne zasadzki i niebezpieczne zakręty. Jedyną skazą w świetnym zawodzie pisarza był chwilowy udział w piśmie, która wojowało paszkwilem. Niezrównany dowcip Siemieńskiego był tu wystawiony na pokuszenie, ale dowcip ten miał mieć w przyszłości wyższe przeznaczenie nie zaczepne lecz obronne, miał służyć prawdzie i dobrej sławie za tarczę przeciw pociskom negacyi, więc wnet ocknęło się uczucie moralne i artystyczne, które nie dozwalało dłużej używać pióra na ucinki i szykany, bo to pióro szlachetniejsze, piękniejsze miało przed sobą zadania,

W Paryżu zbliża się Siemieński do Adama Mickiewicza, Bohdana Zaleskiego i staje w tym gronie, wśród którego miał już stanowisko wydatne. Przywozi bowiem z sobą nietylko mistrzowskie tłómaczenie Królodworskiego Rękopisu, które Mickiewicz przygotowujący się do kursów o literaturze słowiańskiej tak wysoko cenił, ale w tece rapsod rycerski „Trąby w Dnieprze" z czasów Chrobrego. Z Paryża Siemieński przesiedla się do Strasburga i uczęszcza na wykłady uniwersyteckie historyi i literatury. Słucha Cuviego i Bergmana, a nadto uzupełnia swą wiedzę w różnych działach.

Wśród wędrówek po Galicyi poznał Siemieński rodzinę hr. Ludwika Potockiego, który pochodząc z prymasowskiej gałęzi tego rodu, wskutek politycznych wypadków opuścić musiał Królestwo Polskie, a w następstwie tego postradał znaczne dobra dziedziczne. Urok poety musiał wywrzeć silny wpływ na szlachetne serce jedynej córki podupadłego magnata, bo w chwili właśnie największego opuszczenia, najtrudniejszych przejść otrzymuje on ofiarę jej ręki. W Strasburgu w r. 1841 poślubia Lucyan Siemieński hrabiankę Ludwikę Potocką, która odtąd dzieli wiernie wszystkie troski i ułatwia staranie o te drobne a ciężkie szczegóły życia praktycznego, co tak często stanowią pęta dla ducha o wyższych polotach.

Dwa jeszcze lata państwo Siemieńscy zamieszkują w Strasburgu, zkąd Lucyan dojeżdża często do Paryża, ciągłe utrzymując stosunki z koryfeuszami literatury, lub czyni wycieczki w góry z Bohdanem Zaleskim.

Wśród niefolgującego ucisku we wszystkich dzielnicach Polski, który wychodźcom zamyka przystęp do kraju, nastała chwila krótka ulgi pod rządem pruskim w r. 1843. Z tej chwili skorzystał Siemieński, który nie lubił emigracyjnego życia i tęsknił za krajem. Na propozycyę Tytusa Działyńskiego, którą przywiózł do Strasburga bibliotekarz kurnicki Kilisiński, Siemieński udaje się do Wielkopolski. Lecz jeszcze nie zdołał rozpocząć pomocniczej pracy naukowej w świetnych wydawnictwach Tytusa Działyńskiego, kiedy podejrzliwość rządu pruskiego pobudził komunikat bar.

Kriega, gubernatora galicyjskiego. Trzeba było, aby Siemieński, który już przebył niewolę rosyjską i więzienie austryackie, poznał także i więzienie pruskie. Najkrótszą była ta kaźń, bo po paromiesięcznych zachodach, powiodło się Sewerynowi Mielżyńskiemu oswobodzić Siemieńskiego i wyrobić mu wolność pobytu. Lecz znany z zasług obywatelskich i gorącej miłości dla kraju a wylania dla sprawy ojczystej, szlachetny ten mąż postawił warunek uwolnionemu i żądał odeń nagrody.

Siemieński wraz z rodziną musiał przyjąć gościnność w Miłosławiu i przebył tam lat trzy. Wiadomo czem był Miłosław dla Wielkopolski. Nietylko pod względem narodowym, Siemieński znalazł tam ognisko życia staropolskiego, ciągłe stosunki z emigracyą i wszystkiem, co w narodzie celowało nauką i wyższą wartością, ale miał pod ręką bogaty księgozbiór i piękną galeryę obrazów. Płodnemi też były lata pobytu Siemieńskiego w Miłosławiu. Tu bowiem zrodziły się Wieczory pod lipą (pierwsze wydanie Poznań 1845 r.) i ztąd wyszły na świat: Muzamerit czyli Powieści przy świetle księżyca, Piosennik ludów Świtezianka i Przewodnik Myśliwca (Poznań 1844 r.)

W powieściach i pierwszych poezyach znachodzimy już wszystkie znamiona promienistego kolorytu, delikatnych cieniowań, mistrzowstwa stylu i języka, nowości pomysłów, które go do końca nie opuściły. Nie znać u Siemieńskiego stopniowego rozwoju lub chylenia się talentu. Zawsze to jeden czarodziej, co niezrywając się na wielkie kreacye, umie arcydzieła zamykać w ciasnych ramach. Miniaturowy to malarz, lubi chwytać epizody, aby w coraz to inną sferę wznosić się i śpiewać, zawsze z równą czystością tonów. Nic w pismach Siemieńskiego niema podrzędnego, bo zawsze on równym, wszędzie daje piętno swej indywidualności, i co wyjdzie z pod jego pióra: powieść, poezya, rozprawa czy feileton zawsze jest wzorem.

Wieczory pod lipą wyłącznem cieszyły się powodzeniem. Po „Maryi" Malczewskiego to książka polska, co miała najwięcej edycyi. Autor ją najmniej cenił pomimo jej popularności, a może właśnie dla tego, że była owocem nie zupełnie dojrzałych, ale tem ponętniejszych poglądów. W późniejszych wydaniach niejedno przyszło mu zmienić, bo z biegiem czasu i z głębszem zbadaniem przeszłości inaczej rozumiał ducha historyi. Bądź co bądź, powodzenie tego opowiadania historycznego które ma równy urok dla dziecka, co dla dojrzałych, jest już świadectwem, że tonem i formą odpowiadała potrzebie, była znów wzorem. Pielgrzym w Dobromilu już się zbyt zestarzał, a minęły czasy, kiedy uczono dzieci historyi jedynie ze Śpiewów historycznych J. U. Niemcewicza. Wieczory pod lipą zdetronizowały wszelkie elementarze, opisy i podręczniki, a utrzymują się do dziśdnia jako niezrównane pod względem ujęcia historyi dla pojęć dziecka.

Z Miłosławia Siemieński częste robi wycieczki do Berlina i po całej Wielkopolsce. Lecz znów zanosi się na burzę. Siemieński znacznie już otrząsł się z obłędów dawnych i gorączka konspiracyjna minęła. Nie bierze już udziału w przygotowywanem powstaniu mimo nalegań, niemniej jednak nowem więzieniem i wygnaniem ma opłacić wspólne nieszczęścia i katastrofy, których odgłos zwłaszcza z Galicyi stanowczy na cały następny kierunek wywiera wpływ. Była to dla Siemieńskiego chwila przełomu. Straszne doświadczenia 1846 r. pognębiły go tak silnie, że przez rok nie bierze pióra do ręki, a stanowczo już od tego srogiego doświadczenia zrywa z konspiracyjną i demokratyczną polityką klubów emigracyjnych. Jakoż wszystkie złudzenia runęły, odkryła się ta przepaść, jaka otwiera się zawsze ilekroć schodzimy z torów tradycyi, wiary i zgody ludu z szlachtą. Nie zmiennictwem przeto, lecz krwawem doświadczeniem narodu wstąpił Siemieński na tory konserwatyzmu narodowego, w jakich dotrwał do końca życia.

Rząd pruski w chwilach represyi po nieudanym porywie 1846 r. wydala wszystkich emigrantów; Siemieńskiemu przeznacza na miejsce pobytu Magdeburg. Niechcąc być internowanym, udaje się wraz z rodziną raz jeszcze na tułactwo do Brukselli i tam przebywa aż do 1848 r. Tutaj nawiązuje ścisłą przyjaźń z jenerałem Skrzyneckim i jego rodziną, widuje często Lelewela, a spotyka się z Bakuninem, zacięte z nim tocząc spory.

W 1848 r. korzysta z pierwszej chwili możności powrotu do kraju i przybywa do Krakowa wraz z Teofilem Żebrawskim i Walerym Wielogłowskim, nie dla tego, aby hałaśliwie politykować, ale aby odtąd stale w kraju pracować.

Trzydzieści lat dobiega, kiedy kluczem żórawi ciągnęła przez Europę do kraju tułaczów gromadka. Byli w niej wodzowie, jenerałowie, jak Dembiński, Dwernicki i byli prości żołnierze, co dobili się także rangi, ale w walkach myśli, na polu ducha. Nie wszyscy mieli się tu osiedlić na gniazdach ojczystych — wielu, których tylko burza przygnała, uleciało znów przed mroźną zimą powracającej reakcyi. Przeniosła się na chwilę do kraju emigracyjnych sporów wrzawa, ale odtąd już stale pozostał w kraju punkt ciężkości naszego życia politycznego i umysłowego, po kilkunastoletniem blisko błąkaniu się na obczyznie. Miarą rzetelnej miłości ojczyzny była zdolność zapuszczenia korzeni w twardą glebę rodzimą tych, rzecby można, roślin egzotycznych, które ciągle przesadzano w odmienny klimat o wiele gorętszy, niekiedy tropikalny. Ze wszystkich Siemieński zaaklimatyzował się najprędzej i zatarł w sobie cechę emigracyjną, lata wychodźtwa uważając tylko za lata ciężkiego dopustu, a nie za jakiś tytuł dający wyjątkowe prawa wobec kraju. Emigrował wprawdzie odtąd ustawicznie Siemieński do różnych krain ideału, zwiedzał bez ustanku obcych cywilizacyj pomniki, przejmował się ich natchnieniem, ale wszystko przenosił na grunt rodzimy. Mało u nas pisarzy, mało ludzi politycznych, ktorzyby w swoim kierunku nie zachowali piętna kraju lub narodu, co służył im za wzór lub szkołę. W literaturze zjawisko to bardziej uderza, niż w sferze politycznej, skoro mamy filozofię na modłę niemiecką, powieść niewolną od naśladownictw francuskich, a nawet w poezyi najbardziej oryginalnej znać jednakże pewne prądy obce, jeźli nie co do ducha, to co do formy. Pięknie i prawdziwie o Siemieńskim powiedziano nad grobem, że był to najwytworniejszy Ateńczyk, Rzymianin z czasów Augusta, lub Włoch z epoki Medyceuszów. Tak, nosił on te wszystkie znamiona, bo miał prawo obywatelstwa we wszystkich krainach piękna — lecz Ateńczyk, Rzymianin na klasyczny zakrój i Włoch z ery odrodzenia nie był Niemcem doktrynerem lub pedantem, Francuzem lub Anglikiem współczesnym. Ze wszystkiem się zespalał i ze wszystkiem umiał się zmierzyć, ale wszystko umiał w polskiej duszy, na polską modłę przetopić. Polski typ zachował w literaturze i w obcowaniu, miał nawet pewną śmiałość w rozmowie, która z wykwintnością pióra zdawała się stać w dziwnej sprzeczności, wszakże z pod niej tryskał ten sam dowcip wytworny i świetny zaprawny po atycku, a jednak mający dźwięk i zakrój swojski, powinowactwa z Janem z Czarnolesia, bo jego wzorem zdolnym był Siemieński obok dawidowych psalmów przekładu pisać fraszki swawolne, fraszki wesołe — bardziej może jeszcze z biskupem Warmińskim niż Kajetanem Węgierskim, który przecież Siemieńskiemu zawdzięczał, jeźli nie rehabilitacyę moralnej wartości, to oddanie uznania wyższości talentu.

Przyjął się też Siemieński wnet w Krakowie i stał się takim podwawelczykiem, jak gdyby przy jego kolebce brzmiały odgłosy Zygmunta i maryackie dzwony, co mu dziś nad trumną pożegnalne słały akordy. Z chaosu 1848 r. Kraków wyszedł zrazu pognębniony, ale jakiś silniejszy, z większym zasobem żywiołów do nowych zadań. Już nie miał być tą oddzielną oazą wolnego miasta, ale natomiast stać się był winien ogniskiem pewnych dążeń, przekonań i zadań wobec całego kraju. Nie Siemieński pierwszy podjął myśl założenia Czasu, ale grono ludzi dobrej woli, co ze świeżych doświadczeń politycznych wynieśli poczucie braku sterownictwa opinią wśród tylu nawałności, podjęli tę inicyatywę. Mężowie ci oglądali się wkoło za imieniem dającem rękojmię i silą zdolną sprostać temu zadaniu. Na wezwanie przeto Adama Potockiego, Pawia Popiela, Leona Rzewuskiego i Kazimierza Wodzickiego, Lucyan Siemieński stanął na czele Czasu, któremu nazwę dał jeden z pierwszych współpracowników śp. Kołosowski, a Siemieński programowy napisał artykuł. Gdyby nie obawa, że zbyt przedłużymy nasze opowiadanie, powtórzyćbyśmy radzi tę zapowiedź na świadectwo, że w trzydziestym roku istnienia wobec grobu założyciela dotrwaliśmy na wskazanem przezeń przy poczęciu dziennika posterunku.

Siemieński nie był politykiem z zawodu, ale miał w sobie warunki, które łączyły wkoło dziennika ludzi; zajmował zaś takie stanowisko, że dziennik, którego on był uczestnikiem nie mógł wpaść w banalność zwykłych publicystycznych wydawnictw, samo imię Siemieńskiego było już reklamą i rękojmią zarazem dla ludzi wszelkich stronnictw i opinij, którzy tylko wyższość uznać są w stanie. Rychło Siemieński ustąpił z działu politycznego, bo go później na tem polu zastąpił Maurycy Mann, który niebawem wezwany z Poznańskiego objął kierownictwo. Odtąd ustawicznie uzupełniał się Czas nowermi siłami, znając tylko jedną hierarchię dawniejszej pracy. Hierarchię tę uznawali właściciele Czasu, czy byli zbiorowymi, czy jednostką, a co ważniejsza umieli zawsze uszanować niezawisłość tego organizmu redakcyjnego. Niełatwo ją też było naruszyć, kiedy się miało do czynienia z niezłomnością i konsekwencyą Manna, z niepodległością, jaka cechowała Siemieńskiego. Dwie te postacie tak z sobą zespolone, choć tak różne, stały się dziś już tradycyą dziennika, tradycją niewzruszoną niezawisłości i równowagi wewnętrznej.

Panowanie Siemieńskiego w feiletonie było bez żadnego ograniczenia, bo jakże można było żądać konstytucyjnych paktów, kiedy się miało takiego mocarza w dziedzinie literatury i sztuki. Nie podpisywał się na swych feiletonach, ale czyliż było potrzeba podpisu tamu, którego poznawano jak wirtuoza po pierwszem pociągnięciu smyczka. W zbiorowem wydawnictwie dzieł, na które, spodziewać się należy, że nam niedługo przyjdzie czekać, zajmie pewno niepoślednie miejsce kilkutomowy zbiór feiletonów najodmieaniejszej treści. Nie śmiemy powiedzieć, aby Siemieński stworzył feileton w Polsce, ale niewątpliwie od niego datuje się rozwój krytyki lak literackiej jak zwłaszcza artystycznej, oraz ten odrębny rodzaj pogadanek o niczem i o wszystkiem , o książkach i o ludziach, o sztuce i o naturze. Nie był wolnym niekiedy Siemieński w krytyce od uprzedzeń, ale nigdy nie był twardym Zoilem. Miał dziwną miarę w pochwale i naganie, lubo nie przebaczał mierności, zwłaszcza jeśli była zarozumiałą. Wystarczało mu w takich razach jedno cięcie sarkazmu, które mimochodem zadawał. Umiał zaś i w mierności wskazać dodatnią stronę, zachęcić początkujących, gdy tylko dojrzał iskrę talentu. Surowszy natomiast bywał w sądzie rzeczy wyższych, bo tam, gdzie już zapewnione było ogólne powodzenie, tam czuł obowiązek nie tajenia krytyki znawcy. Schlebiać nie lubił ni żywym, ni umarłym, zwłaszcza jeśli konwencyonalne dokoła sypały się pochwały, lub wznosiły dymy kadzideł. Lubił natomiast z ukrycia i cienia wydobywać zapomniane lub zapoznane piękności. Kiedy zaś stawał przed prawdziwą wyższością, która zasłużonej używała sławy i uznania, to szukał w niej tych przymiotów, których inni nie dojrzeli, brał ją z nowej strony i wydobywał nowe blaski. Był to snycerz, który nie rzeźbił całych pomników, ale mistrzowskie medaliony i brał zwykle tylko w profilu rysy tych postaci, które uwiecznić zamierzał. Chwytał jedną chwilę, jedno uczucie, jeden rys charakteru, jedną stronę talentu i w niej tłómaczył całego człowieka i jego dzieła. Ta właściwość pióra Siemieńskiego odbijała się w krytykach, monografiach, portretach literackich, a nawet i w większych pracach, jak n. p.: "O mistycyzmie i religijności Adama Mickiewicza". Siemieński nie zostawił ani historyi literatury, ani jednego skończonego studyum o epoce lub jednej postaci, ale rozsypał tyle złotego piasku i djamentowych odłamków, że z nich najpiękniejszy złożyćby można klejnot, prawdziwą ulać koronę, coby wieńczyła dziejopisarstwo literackie. Jak rozumiał zadanie tego działu historyi, co tłómaczy myśli i ducha koleje w narodzie, świadczy szereg feiletonów o różnych historyach literatury. Jak pojmuje chwile walki i przejść z epoki w epokę i umie stanąć rozjemcą między zapaśnikami, dość przytoczyć "Obóz klasyków", portrety Kajetana Koźmiana, Franciszka Morawskiego, Kasztelana Wężyka i innych rycerzy klasycyzmu, którym lubo zwalczeni zasłużoną oddaje cześć. Jak pojmuje mistrzów nowej szkoły sobie współczesnych, dość otworzyć wspomnioną już książkę o Mickiewiczu, wspomnienie o Krasińskim i tyle, tyle pożegnalnych biografij.

Ciągle bowiem nad świeżemi grobami przychodziło mu żegnać wielkie imiona, lub zwracać się do dawniejszych grobów. Z przykrością spełniał ten obowiązek, który nazywał grubarstwem literackim i w którym lubił w ostatnich czasach młodszych zastępować się pomocą. Ale do ostatnich czasów nie zrzekł się w dzienniku straży nad objawami życia literackiego i artystycznego. W pięknym feiletonie Gazety Lwowskiej przytoczono słowa jednego z malarzy lwowskich powiedziane na wiadomość , że Lucyan Siemieński nie żyje: "ta dziś już nie warto dobrej napisać książki lub piękny wymalować obraz". Słowa te tak pesymistyczne pod pewnym względem nie są przesadą. Warto zawsze dobrą i piękną rzecz zrobić, ale ciężko i przykro przychodzi tworzyć rzeczy piękne i dobre, gdy się spotyka tylko negacyą lub obojętność ogółu płynącą z braku znawstwa a licznych uprzedzeń. Siemieński przez długie lata był może sam jeden, bo Klaczko obcym mówił o nas, a rzadko do nas, bo krytyka warszawska nie stała na wysokości swego zadania, a Tarnowski jeszcze nie pisał, sam przeto Siemieński szedł i pokazywał ludziom, co piękne. Przypomnijmy sobie epokę powstania Towarzystwa sztuk pięknych w Krakowie, jakie były podówczas pojęcia estetyczne w kraju, co wiedziano o sztuce. Wprawdzie Kremer świetnie wykładał estetykę i zapoznawał słuchaczów ze sztuką grecką i rzymską Lecz wykład uniwersytecki nie zawsze wystarcza do obudzenia znawstwa i zamiłowania. Chłop nasz, gdy mu jaką w gospodarstwie proponować innowację, zwykł odpowiadać: „czego nie bywało za ojców, tego i nie będzie". Taka zasada panowała w kraju co do sztuki, co dziwne, że jedyny reprezentant literatury na zewnątrz, Klaczko tę zasadę potwierdził. Zrazu niedowierzania usprawiedliwiały słabe początki i pierwsze próby pędzla polskiego na krakowskiej wystawie. Siemieński, który przed rokiem z takiem uczuciem żegnał Szermentowskiego, a świeżo rozsuł tyle kwiatów na grobie Kotsisa, nietylko tych dwóch przedstawił pierwszy naszej publiczności. Krytyki jego krakowskiego „salonu", który się dawniej otwierał na parę miesięcy, aż się rozgościł w pałacu biskupim na stałe, uczyły, prostowały, zachęcały artystów, a nęciły wonią tak poetyczną, dziwnym urokiem pióra, publiczność w tę dziedzinę dotąd jej obcą.

Siemieński słusznie osądził talent Matejki, skoro go pierwszy nazwał Szekspirem paletry w feiletonie Czasu. Lecz już powiedzieliśmy, że Siemieński był twardszym i więcej wymagającym dla tych, od których wiedział, że można więcej żądać. Natura talentu Matejki i kierunek, jaki w sztuce zwiastował, nie przypadała do usposobienia Siemieńskiego; ztąd więcej cenił niż miłował ten talent; ale tak samo z wszystkich wielkich książąt poezyi pominął Szekspira.

Siemieński jak ktoś trafnie powiedział, to przeważnie nowe odrodzenie renesansy, jakkolwiek za poetami mistycznymi zapuszczał się w wieki średnie, głównie reprezentant to wieku XVI; w sztuce i malarstwie bardziej jeszcze zespolony z mistrzami włoskimi.

Przez całe życie Siemieński nie był powołany do jakiegoś urzędowego stanowiska. Jedynym wyjątkiem było chwilowe zajęcie katedry historyi literatury powszechnej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Senat akademicki pod rektoratem Majera w r. 1849 powołał go na tę katedrę, gdy ją opuścił Michał Wiszniewski. Nominacya nadeszła z Wiednia w maju t. r., ale miała cechę tymczasową. Kolegował podówczas z Wincentym Polem, który równocześnie obejmował katedrę geografii. Niedługo jednak wykładał Siemieński, chociaż na słuchaczach i blasku nie zbywało. W roku 1850 otrzymał dymisyę zapewne w skutek przyczyn i wpływów, które w lat kilka wydaliły z uniwersytetu Wincentego Pola, Zygmunta Helcla i Józefa Dietla. Odtąd katedra historyi literatury powszechnej, opróżniona po Wi&zniewskim stoi dotąd owdowiała, a świeżo dopiero na nowo obsadzoną została katedra geografii, i powiedziećby można niemal stworzona przez Wincentego Pola za pomocą wpływów, które chwilowo posiadał. Po Kremerze zgasły także wykłady estetyki z katedry uniwersyteckiej. Nie wiemy czy owocem tego półrocznego wykładu był pierwszy tom dzieła: „Przegląd literatury powszechnej" (Kraków r. 1855). Niedokończenie tej pracy na większe rozpoczętej rozmiary zostawia próżnią, której podobno w ten sposób jakby to był uczynił Siemieński niełatwo i nieprędko zdoła ktoś zapełnić. Że miał zamiar doprowadzić do końca dzieło, świadczy plan całości znaleziony w jego papierach.

Lecz na cóż historyi, kiedy literaturę powszechną ukazuje nam w najświetniejszych jej chwilach, najwyższych kwiatach. Jaki z nich uplata wieniec, jak przeplata klasyków starych średniowiecznymi mistykami, jak co chwila sprawia niespodzianki czytelnikom, bo kiedy sądzili że jeszcze zasiada na ucztach Mecenasa z Horacym, już nam opiewa ze serafickim poetą ubóstwa szczęśliwości i kiedy znów zdaje się, że w niebiańskie przeniósł się sfery ze św. Teresą ascetycznie śmierci wzywając, lub głosząc pienia z Jacoponem — nagle wprowadza nas między bogów olimpijskich i homeroskich bohatyrów, tak z nimi dwudziestoletnią pracą zespolony, że obyczaje i charaktery dotąd pojmowane tylko jako na wpół mitologiczne, ze strony ludzkiej psychologicznie daje poznać. Jeszcześmy się nie oderwali od Odyssei, kiedy znów Michał Anioł, ten potrójny olbrzym odkrywa nam się w czwartej postawie wzniosłego poety. Podziw tu tem większy, że dla zrozumienia każdej z różnych sfer zdawałoby się, że jedno zaledwie wystarczyćby mogło życie. Siemieński gra po tych strunach wielkiej arfy, której jeden kraniec utkwiony gdzieś w Olimpie, a najwyższe struny nawiązane u podnóża chwały i majestatu Pana nad pany. Siemieński trąca naprzemian po tych strunach zawsze ręką mistrza, zawsze z równą siłą i równą wiernością, nigdy o poł tonu nie chybi akordu, zawsze czyste wydobywa dźwięki, takie jakie brzmiały w pierwotworze.

Nie dość tego, Siemieński nie występuje tutaj jako tłómacz i reproduktor tylko, on sam podaje zarazem rezultaty głębokich studyów, nierzadko ważnych odkryć z historyi literatury powszechnej, lubo poglądy swoje zamyka nie w grubych dziełach, ale w kilku kartkach przedmowy. Tak we wstępie do Odyssei stwierdza jedność postaci Homera, której uczeni Niemcy zaprzeczali, wiedzeni tym zmysłem negatywnym, co tak często dla obalenia jakiejś prawdy moralnej, historycznej lub estetycznej używa długich i ciężkich bo naciąganych hipotez. Siemieński krótko rozprawia się z temi woluminami, bo czerpie dowody nie w czczej dyalektyce i sofisteryi pedantów, lecz w prawdzie estetycznej, w dziele samem, mającem organiczną całość, piętno jednolitości, niemogącem być przeto zlepkiem zbiorowym. Wstęp do sonetów Michała Anioła podaje nam ostatnie nieznane dotąd u nas szczegóły o arcymistrzu, jego życiu, szlachetnej miłości i wyższej nad nią miłości piękna i Boga. Ważniejszym jeszcze jest wstęp do „Świętych poetów", w którym Siemieński podnosi protest przeciw zmowie, jaka podobno od czasów Encyklopedystów panuje do dziś dnia we wszystkich uczonych i elementarnych dziejach literatury, aby milczeniem pomijać poezyę chrześciańską średnich wieków. W ohydę już podano filozofię scholastyczną, choć bez niej nic stałego nie da się ugruntować i żadna szkoła nie zdoła przetrwać, choćby pół wieku. Z poetami natchnionymi wiarą, mimo ich wzniosłej piękności, łatwiej sobie poradzono — przekreślono ich po prostu. O ile wiemy, pierwszy obok Ozanama w całej uczonej Europie Lucyan Siemieński krzywdę tę napiętnował i pokazał te piękności.

Poezya i sztuka nie więziła wyłącznie pióra, którego historyczną monografią tak wdzięcznie kiedyś opowiedział Siemieński. Według tej opowieści do pisania używano różnych narzędzi, Siemieński umiał też w piórze znaleźć narzędzia odmienne. Raz był to rylec, jakim historycy starzy zapisywali ważne zdarzenia na tablicacah — to znów ów stilus rzymski, bo w jego ręku miewał ostre zacięcie, jeżeli chodziło o zmierzenie się ze złą wiarą, o odparcie napastników, lub psotników ukaranie. Zapuszczał wtenczas w swój stilus kilka kropli dowcipu, który gryzł i dopiekał. Nie pierwszy to raz przyszło się Czasowi bronić od napastników, a bardziej jeszcze roztrącać ich zamysły wichrzące i niszczące. Siemieński znał ich naturę do dna i nie wdawał się w rozprawy, bo wiedział, że do przekonań przemówić tam trudno. Czasem tylko, kiedy z większą uderzali natarczywością, lub zuchwalej szerzyli obłędy, umiał użyć dowcipu zawsze z wysokim smakiem, choć z dosadnością. Polemiki nie prowadził i nie przyjmował, ale umiał obrać chwilę i właściwej używać broni.

Okrom Wieczorów pod lipą, na historycznem polu występował Siemieński przeważnie tylko z publikacyami pamiętnikowemi, z przeszłego i początku bieżącego wieku, które znakomicie oprawiać umiał. Nie cofał się przed źródłowemi badaniami i użyciem materyałów dotąd niezużytkowanych lub przezeń odkrytych. Tak wydał Pamiętniki Małachowskiego, Stanisława Wodzickiego, jenerała Dembińskiego, listy pani Geofrin i wiele innych monografij i ułamków. W feiletonie Czasu zapisywał każde pojawienie się ważniejszego dzieła historycznego, z krytycznym rozbiorem świadczącym jak był panem przedmiotu, jak znał i rozumiał dzieje. Wspomnieliśmy już o obszerniejszej pracy o Kościuszce, która została niedokończoną, i portretowych, biograficznych studyach nad księciem Józefem i jenerałem Dąbrowskim.

Wyczerpnąć trudno tych wszechstronnych kierunków, w jakich rozbiegała się jego praca, lecz którą znów w całość złożyćby należało, aby nie przepadła w stosie dzienników i różnych czasopism. Siemieński był przez lat pięć głównym redaktorem Dodatku do Czasu. Dobór rzeczy w tym zbiorze świadczy jak pojmował zadanie pism zbiorowych, które snać w Galicyi mogą się tylko ofiarą prywatną utrzymać dłużej, wobec braku szerszych potrzeb intelektualnych. Zebranie pism Siemieńskiego nie będzie zadaniem łatwem, bo rzucał je w świat nietroszcząc się o ich dalszy los. Z zadziwieniem czasem spostrzegał, że go obcy chwytali, jakoż liczne już istnieją tłómaczenia pism Siemieńskiego na niemieckie, czeskie, francuskie.

Okrom feiletonów Czasu, wiele rozpraw i monografij utonęło w pismach warszawskich, zacząwszy od Biblioteki warszawskiej aż do Kroniki Rodzinnej i Kłosów, w rocznikach Biblioteki Ossolińskich, Przeglądu polskiego, Przeglądu lwowskiego i Przewodnika naukowego. Dobijano się też o jego współpracownictwo, a choćby o imię na programie, które było przynętą i reklamą.

Jeszcze kilka szczegółów z życia i kilka rysów tej postaci, która nietylko pozostanie na zawsze w literaturze, ale z której zniknięciem w życiu towarzyskiem nieprędko oswoić się przyjdzie. Ogólna to dziś skarga podobno nie u nas tylko powtarzająca się, że przepada i znika rozmowa, że ginie ta odrębna sztuka, co wszystkie w sobie łączyła, że ludzie dziś wiele piszą i mówią, ale wcale już nie rozmawiają. U nas przynajmniej tradycya rozmowy jest świeżą i świetną, to też rzecz charakterystyczna, że gdy się zgromadzimy wkoło stołu i rozmowa, czy to na głębszy, czy lżejszy temat się ożywi, najczęściej rozmawiamy z nieboszczykami. Ważny problemat polityczny, religijny lub socyalny na stole, a zaraz staje pytanie: jakiby sąd o nim wydał Leon Rzewuski, jakby go szczegółach rozebrał i wyłożył Jerzy Lubomirski, jakby go ocenił Maurycy Mann, jaką, myślby podniósł Adam Potocki lub Zygmunt Helcel? Jeszcze słychać ich rozprawy i sprzeczne często zdania, nie szermierka to słów, lecz myśli zamiana i przekonań wyższa walka, z taką świetnością i ogniem, że rozgrzewa się pierś ich zapałem, bogaci umysł od tego, co tu bywało rzucane z marnotrawstwem niemal idei. Chciałoby się je zbierać i oprawiać, jak bogate klejnoty, dziś już gdy pamięcią je tylko odświeżamy, jak pamiątkowe amulety. Siemieński nie był na pozór wymowny, a jednak rozmowa jego miała wyłączny, niezrównany urok. Gdy przybywał nie zwykł był zabierać głosu, aby opanować rozmowę, zostawiał innym wolne pole do szerokiej dyskusyi, ale wszyscy w koło niego się garnęli, aby podsłuchać jakie z cicha pan Lucyan rzuci słowo. I niedarmo się garnęli, bo też to słowo od niechcenia rzucone miało blask olśniewający. Pochwycone w locie krążyło do koła, rozchodziło się po za zebraniem i co więcej zostawało na długo, często na zawsze. Inni mieli dar opowiadania malowniczego, inni świetną wymowę w dyskusyi, dar podniesienia każdego przedmiotu i wysnuwania z niego bądź wysokich poglądów, bądź zajmujących obrazów — Siemieński rzucał tylko słowa, ale jakążby z nich można było zebrać wiązankę, gdyby nie były tak lotnemi, gdyby uchwycić można to, co Francuzi zowią l'apropos, a czem władał do najwyższego stopnia. Definicya dowcipu to także jedna z zagadek psychologicznych, a to pewna, że ten dowcip, który się opiera na jakichś regułach i przepisach zużywa się nader łatwo. Siemieński nie szukał dowcipu, ani w grze słów, ani w kontrastach, ale sypał nim dokoła bez namysłu, bez naciągania, bez kosztu, bo mu przychodził darmo, sam z siebie. To też towarzystwo Siemieńskiego rozpędzało wszelkie smutki i niebyło pesymisty lub mizantropa, coby się mógł oprzeć tym zasobom swobody ducha. Ktoś powiedział, że właściwością Krakowa jest smutny nastrój jego mieszkańców. Jest wiele prawdy w tej obserwacyi, z tego też względu Siemieński był dodatnią potęgą w naszem życiu towarzyskiem, stanowił zbawienną reakcyę, bo rozlewał w koło siebie pogodę i rozchmurzał wszystkie czoła posępne. Gdy smutek go pognębiał, w głębi krył go Siemieński dla siebie, wraz z powagą swej nauki, głębią uczuć i natchnień, co go wiodły na szczyty ideału, do ekstazy religijnej — uciekał czasem od świata, z tym zasobem wewnętrznym, gdzieś w cichy zakątek, w ustronie wsi, bo wolał dawać gotowe już rezultaty, niż wtajemniczać ludzi jaką pracą, jakim procesem wewnętrznym do nich dochodził. Dla tego mawiano, że Siemieński nie jest podobny do swoich dzieł i zrozumieć było trudno, aby ten sam wesoły towaszysz, nieciężący nigdy nikomu, wszystkich rozweselający lekkim lubo zawsze wykwintnym dowcipem, tyle i tak odmiennych zgłębił do gruntu światów całych wiedzy i sztuki.

Siemieński od powrotu z emigracyi trzymał się zdala od życia politycznego. Raz tylko i to w samych początkach pobytu w Krakowie, puścił się do Pragi z innymi na zjazd słowiańskiej Lipy w r. 1848. Wiódł go tam wszelako więcej pociąg do ruchu i badań naukowych w kierunku słowiańskim, niźli chęć odegrania roli politycznej w zebraniu, które też na politycznem nie ograniczało się gruncie. Tam właśnie stanęli ludzie jak Hanko, Szafarzyk, Purkinie, Czelakowski i inni, którzy długoletnie prace wskrzeszania z popiołów myśli i ducha narodowego chcieli tutaj postawić jako drogoskazy przyszłości. Tłómacz Królodworskiego Rękopisu i Pieśni serbskich, doznawał szczególnych oznak czci od uczonych czeskich i słowiańskich. Później lubo zasadami i dążeniami związany z dziennikiem, stronił od polityki. Obcą mu była ambicya zdobycia sobie stanowiska poza właściwą sobie sferą, obojętnym jednak nie był na sprawy krajowe, narodowe i religijne. Twierdził tylko, że społeczeństwo nasze żyje zbytecznie polityką i przez to właśnie ulega wyjałowieniu. Znał wszystkie choroby narodowe tak z przeszłości, jak nowe, a za główną uważał: politykomanię. Znał także wszystkie zarazy grasujące w naszej epoce, wszystkie przepaści ducha, wszystkie odmęty i wiry wieku. To też miotał się i zżymał, gdy nas jakaś burza w te wiry pędziła, a gdy otchłań się otwarła Siemieński widział jej bezdeń, co miała mu pochłonąć jedynego syna. Nikt lepiej od niego nie umiał połączyć surowego sądu na sprawców i przyczyny nieszczęścia z uznaniem i miłością dla jego szlachetnych ofiar. Zestawił też dwie postacie bohatyrskich młodzieńców, niby dwa pomniki z dwóch pokoleń, które kolejno przeszły przez krwawe żniwo; powstała z tego piękna elegia i legendowa powieść, lubo wzięta z życia, i z dziejów dwóch spokrewnionych rodzin. Juljusz Małachowski co zginął w r. 1831 pod Kazimierzem na czele kosynierów i siostrzeniec jego Juliusz Tarnowski, co poległ zdobywając na ochotnika stodołę pod Komorowem, bohatyrami tej smutnej powieści, która ujęła w sobie dwa akta dramatu porozbiorowych walk.

Ostatnia to powieść Siemieńskiego osnuta na treści srogiej prawdy, porzucił już bowiem dawno powieść wysnutą z wyobraźni, choć tak świetne dał jej próby w obrazach takich jak: "Ogrody i poeci" lab takich studyach serca kobiecego, jak „Co ją jeszcze wiązało".

Nie mamy do zapisania długiego szeregu tytułów i zaszczytnych odznak, jakie w każdym innym kraju byłyby nie minęły męża będącego narodową sławą. Podobno jeden tylko wymienić można tytuł, lecz też i najzaszczytniejszy w Polsce: członek Akademii. W czasie przeobrażenia

Towarzystwa naukowego w Akademią, Lucyan Siemieński przy pierwszym zaraz wyborze zajął miejsce, do którego nikt więcej od niego nie miał praw. Jakoż z owego mickiewiczowskiego zastępu poetów trzech już tylko doczekało się tej pociechy i tego zaszczytu: Wincenty Pol, Aleksander Fredro i Lucyan Siemieński; innych będących na obczyźnie lub zpoza kordonów Akademia policzyć mogła tylko w poczet swych korespondentów. Wszystkie nas już opuszczają ozdoby i nowa instytucya stanowiąca jedyny w Polsce przybytek dla zasługi i sławy, ma zastęp nowych sił, ale już niema tych imion, które we wszystkich dzielnicach i zakątkach równe wywoływały echo, po których poznawać można było jedność naszej literatury i naszego życia duchowego.

Siemieński nie uważał krzesła w Akademii za krzesło senatorskie do zaszczytnego wypoczynku. Obrany dyrektorem oddziału filologicznego stanowił jedną z kierowniczych sił i z wielką gorliwością przykładał się do zbiorowych dzieł i zadań.

Lecz anioł śmierci nie pyta kto skończył pracę, jak w bojowym ogniu wyrywa tych, co idą na czele szeregów, dążąc ich wypoczynkiem, którego za życia nie zaznali. I znów jak od kuli na polu boju padł Siemieński, wyrwany z grona licznej rodziny, której był podporą, z posterunku, jakim jest dziennik, ze strażnicy myśli, jaką jest Akademia, z tego szerokiego pola literatury, na którym coraz już mniej starszyzny i tych, co niosą sztandary.

„Już go witają święci poeci — pisze nam na wieść o tym zgonie jeden ze znakomitszych kapłanów w kraju. — Na grobie Lucyana stanąć powinien ten posąg Śgo Franciszka, którego piękności z takim niedawno zapałem sławił, a obok poety serafickiego, Śta Teresa, Jan od Krzyża, Jacopone, a poniżej Homer i Horacy".

Nie wiemy, czy stać będzie naszą społeczność na ulanie podobnego pomnika, ale to pewna, że Lucyan Siemieński odlał go sobie w dziełach własnych z niespożytego spisu.

KOMU W DROGĘ, TEMU CZAS.

Ostatni wiersz

Koniec wersji demonstracyjnej.