Franciszek Lasocki

LUDGARDA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

AKT DRUGI

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

AKT TRZECI

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

AKT CZWARTY.

Scena I

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

ScenaVI

Scena VII.

Scena VIII

Scena IX.

Scena X

Scena XI.

LUDGARDA

Tragedyja w czterech Aktach.

Lasocki Franciszek

Leopoldowi Mikulskiemu, Zygmuntowi Gloger

i

Florentynowi Karpowiczowi

Na Pamiątkę

chwil bratnio spędzonych

 tę pracę poświęcam.

OSOBY:

PRZEMYSŁAW, król.

LUDGARDA, jego żona, księżniczka Windawska.

RYKSA, królewna szwedzka, córka Waldemara.

OTTON, margrabia Brandeburgii.

GUSTAW, poseł szwedzki.

NAŁĘCZ, sekretarz królewski.

MARTA, przyjaciółka Ludgardy.

PAŹ królowej.

WRÓŻKA.

Służba dworska i inne osoby.

(Rzecz dzieje się w Poznaniu).

AKT PIERWSZY.

(Sala tronowa, ubrana bogatą armaturą.)

Scena I.

RYKSĄ PRZEMYSŁAW

później.

RYKSA

(sama).

Dziwne to rzeczy! od kilku tygodni

Jak bawię w zamku króla Przemysława,

Jak przyjmowaną jestem coraz godniej,

Tem mniej mi w sercu zamiary Wacława.

A nawet w końcu lękam się, o Boże!

Chwili rozstania, która nadejść może.

PRZEMYSŁAW.

Zacna królowo! niosęć pozdrowienie,

Od króla Wacława tobie przesłane.

RYKSA

(z obojętnością ).

Dzięki ci królu.

PRZEMYSŁAW

(wpatrując się znacząco).

Więc takie wrażenie

Sprawiają słowa od drogich nam dane?

Słowa gorące, których serce źródłem

Wiecznie bijącym, nigdy niewychłódłem.

O! straszne ciosy — jeźli takie słowo

Czasami trafi na duszę jałową,

I miasto uczuć serdecznych, spotyka

Czczą obojętność, co serce przenika.

RYKSA

(z żalem).

O królu! twoje wyrazy bolesne,

Zbyt dotykalnie wraziłeś je w duszę.

One wskazują me chęci niewczesne,

Którym wbrew sercu wciąż dogadzać muszę.

PEZEMYSŁAW

(udając zdziwienie).

Jeźlim obraził, to przebacz królowo!

Niewiadomością tylko zgrzeszyłem,

Lecz coś wyrzekła? zdaje się rzecz nową...

Niezrozumiałem....

RYKSA

(ze wzruszeniem).

Zrozumieć zaiste!

Po dwakroć łatwiej niźli wypowiedzieć.

Co są uczucia niekiedy tak czyste,

Ze ich w wyrazach nie można dośledzić;

A kto myśl odgadł bez rozdźwięku mowy,

Kto w swojej duszy znalazł dla niej echo

(pokazując na serce)

Ten jest już panem tej serca połowy.

PRZEMYSŁAW

(biorąc Ryksy rękę do serca przyciska).

Cóż ci królowo? jam sądził pociechą

Dla ciebie pani o Wacławie wieści,

A jeźlim przez to uraził niebaczny,

Nigdym nie skaził honoru twej cześci,

Na co mi świadkiem będzie Bóg opatrzny!

RYKSA

(ze łzami).

O Boże! w twojej to mocy spoczywa....

PRZEMYSŁAW

(przerywają)

A więc królowo, nie jest-żeś szczęśliwa?

RYKSA.

O nie, mój panie — z Wacławem zamęzcie

Nie może nigdy służyć mi za szczęście,

Jam go na oczy swoje nie widziała,

A czynów świetnych doniosłość i chwała,

Niedostateczne dla przyszłej są żony.

PRZEMYSŁAW.

To święte słowa — dla nich mej korony

Schylić pokornie, wstydzić się nie mogę —

A twą otwartość za pamiątkę drogę

Odtąd uważam i będę na zawsze.

RYKSA.

Że twoje serce jest królu najprawsze,

O tem i wątpić nawet mi zatrudno.

PRZEMYSŁAW.

O! gdybyś pani w moją duszę ludną,

Tysiącem uczuć a różnoimiennych,

Choć raz w nią spojrzeć zechciała łaskawie"

Toć-byś na zawsze wśród myśli odmiennych,

Już zapomniała o swoim Wacławie.

RYKSA.

 I Cóżbym znaleść mogła tam dla siebie,

Czy wieści z piekieł, czy pokój jak w niebie.

PRZEMYSŁAW.

Znalazłabyś duszy polot zraniony,

Ubrany w ciernie, które go wciąż kolą,

Nad którym połysk bolesnej korony,

Jest mu ozdobą, wraz aureolą —

Między innymi grot ostry a twardy.

Zadany dłonią Wacława.... Ludgardy.....

RYKSA

(z rozrzewnieniem),

Rozumiem królu!

PRZEMYSŁAW

(klękając, bierze jej rekę).

O! Rykso mi droga!

(Słychać zdala stąpanie, na odgłos którego rozchodzą, się w prze-

ciwne drzwi).

Scena II.

LUDGARDA, PAŹ, później RYKSA.

LUDGARDA.

Mówiłeś paziu, że król o tej porze

Zwykł przesiadywać w tej swojej komnacie,

A jego widzę, nie było tu może.

PAŹ.

Jam go widywał w całym majestacie

Tu siedzącego o jednej godzinie,

Tu sądził sprawy, tu rycerzy koło,

Jak grono kwiatów, na pięknej dolinie,

Tron iego krasny obiegli wesoło.

LUDGARDA.

A nie widziałeś tu Ryksy królewnej?

Szła ona wczoraj ztąd jako liść chwiewny.

LUDGARDA.

Więc mój paziu, i poproś ją do mnie. paź.

W tej chwili wracam.

LUDGARDA

(sama).

O! jakże on skromnie,

I jak weseło na ten świat pogląda;

Szczęśliwy — bo zgryzot nie zaznał on biczy...

Szczęśliwy — bo szczęścia chciwie nie żąda,

A w jego sercu talizman dziewiczy.

(po chwili)

Byłam i ja tak w mej duszy radosna,

Gdy lata młode na windawskich błoniach

Schodziły szybko, a na moich skroniach

Jak kwiat lilji wciąż śmiała się wiosna.

(Ryksa wchodzi niepostrzeżenie z paziem w tyle)

Piękny Przemysław, jak jutrznia w poranku,

U nóg mych klęcząc, oddawał swe serce,

A jam poznała wnet króla w kochanku,

Gdym weszła na tron przez ślubne kobierce.

(Zamyśla się).

RYKSA

(na stronie).

Szatańska! o czem się jej znowu marzy.

(głośno)

I cóż tak dumasz, droga mi Ludgardo?

Widzę twe oczy łzami powleczone,

I jakoś na świat patrzące pogardą —

Czy towarzystwo moje uprzykrzone ?

Czy też z Windawy masz jakie złe wieści?

LUDGARDA.

Mylisz się Rykso! brak należnej cześci

Dla żony króla — od dworzan i męża,

Choćby najtwardsze serce w proch zwycięża.

RYKSA

(z uśmiechem).

Pozwól powiedzieć mi prawdę Ludgardo?

LUDGARDA.

Słucham cię chętnie, gdyż nią tylko żyję.

RYKSA

(ironicznie).

Otóż jam znała ciebie jak liliję,

Pełną cnót białych, a dla świata hardą,

Dziś pośród szczęścia rozkwitłaś jak róża,

Gdy z tronu patrzysz na poddanych tobie,

Nie dasz im chylić głowy u podnóża,

Biorąc nie głowy ale serca k'sobie —

A cóż Przemysław? on czując inaczej,

Innym sposobem panuje w narodzie,

Więc byłoby dobrze, gdybyście w zgodzie...

LUDGARDA

(przerywając).

Rykso, mów jaśniej.

RYKSA.

Bo naród tłumaczy

Rozstrój ten dziwny, na króla złą stronę —

Męża nie kocha a ubóstwia żonę

I ty Ludgardo, masz jeszcze zarzuty

Dla twego narodu, dla Przemysława ?

A to już chyba człek z uczuć wyzuty...

LUDGARDA

(przerywając).

Wstrzyma ) się Rykso, bo przechodzisz prawa...

Ja nie oskarżani tutaj Przemysława,

Bo ja go kocham, jak żona, kochanka,

Ja tylko pragnę, jeźlim obraziła,

Uklęknę przed nim.

RYKSA.

Od ślubnego wianka

Przez swój charakter byłaś mu niemiła,

Co jednak trudno dać-by temu wiarę,

Że bez przyczyny niechęć się zrodziła.

LUDGARDA.

Bóg tylko jeden, błogosławiąc parę,

Wie jej tajniki, wie jej przyszłość ciemną;

On niechaj będzie sędzią tu nademną.

A ciebie Rykso, jako mnie życzliwą,

Błagam na wszystko, uproś mego męża,

By jeśli widzieć chce mnie jeszcze żywą

Dał się przebłagać.

RYKSA

(z udaną, życzliwością),

Przyjaźń nie zmitręża

Żadnej okazyi, która przekonywa

O jej szczerości.

LUDGARDA

(bierze ją za rękę).

O! jakżem szczęśliwa!

Scena III.

LUDGARDA, PAŹ, później MARTA.

LUDGARDA.

Odejdź ztąd paziu.

(po chwili)

Więc całą nadzieję

Pokładam w Ryksie, a może ostrze

Któremi przeszyte serce się chwieje

Złożę u nóg mej ulubionej siostrze.

Bo chociaz ona jest z krewnych daleka,

Lecz chrześcijanka i ma serce w piersi,

Toć przed bliźniego wsparciem nie ucieka.

(po chwili)

Gdybyśmy byli przyjaciołom szczersi,

I naszą, duszę, jak krasną dolinę,

Ludziom przed oczy otworzyli szczerze,

Toby nie jeden szkodliwą roślinę

Zerwał i zniszczył w dobroczynnej wierze.

MARTA

(w chodząc)

Droga królowo! toć nam krwawisz serce.

LUDGARDA.

A czemże tobie znowu, moja Marto ?

MARTA.

Bo cierpisz widzę jakiegoś mordercę,

Który swą duszą podłą i wytartą

Znowu ci chmury na czoło powleka.

LUDGARDA.

Mnie obojętne — to zadaniem człeka,

Cierpieć i cierpieć, aby potem w końcu,

Zostać w czystości prawie równym słońcu.

(po chwili)

No, to już mniejsza, lecz powiedz tymczasem

Czyś nie widziała dzisiaj Przemysława?

MARTA.

Widziałam króla.

LUDGARDA.

I gdzie tak?

MARTA.

Pod lasem.

LUDGARDA.

To ci się Marto moja tylko zdawa.

MARTA.

O! nie królowo — tam w pątniczyni stroju

Gdy słońce krwawo na ziemię spojrzało,

Pod starym dębem u srebrnego zdroju

Widziałam jasno, jak ich tam dwóch stało:

Jeden był nasz król, drugi, szwedzki poseł;

Długo szeptali — a gdy się do wioseł

Ludzie zabrali i statek odpływał,

Król rzekł posłowi: obyś mi zaśpiewał

Z powrotem piosnkę dawno upragnioną.

A słońce biegnąc w dąbrowę zieloną

Raz jeszcze na nich rzuciło swem okiem.

LUDGARDA

Więc król przed ludu ciekawym natłokiem,

Zmienił swą odzież — lecz cóż-to znów znaczy,

Że z posłem szwedzkim na tajemne zmowy?

Wszakże publicznie z nim traktować raczej

Wypada snadniej — bo i związek nowy

Wacława z Ryksą Waldemar ogłasza

MARTA

(ironicznie).

To już królowo w tem rzecz nie jest nasza,

(Słychać tentent koni).

Lecz ot! przybyli jacyś tam rycerze

LUDGARDA

(odchodząc).

Zostań ty tutaj.

MARTA.

(patrząc w okno ).

Jak cudne puklerze!

Scena IV

MARTA, OTTON.

OTTON

(wchodząc).

Jestem margrabia Otton z Brandeburgii,

Przybywam do króla, prosząc pomocy,

By wstrzymał naszej krwi rozlane strugi

Przez niespokojnych Sławianów północy.

MARTĄ.

Król o tej porze zwykł przyjmować gości,

Dziś wyjątkowo — zajęty sprawami.

OTTON.

Więc mogę prosić by królewskiej mości

Mnie oznajomiono ?

MARTA.

Razem z rycerzami ?

OTTON.

Tak pani, proszę — i ufam wiedziony

Dziwnym instynktem, że i słowa twoje

Będą przeważać szalę z mojej strony.

(po chwili)

Dziś jadąc w nocy widziałem gwiazd roję,

Z których mi jedna brylantem świeciła,

A takim blaskiem tliła w gród Poznania,

Że w mojem sercu tkniona uczuć siła,

Wciąż ku tej gwiazdce dotąd się nakłania.

Więc jeźli u was i ludzi oblicze,

Tak samo białą promienia szczerotą,

To owe wróżby mych gwiazd tajemnicze...

MARTA

( przerywając z uśmiechem skromnym ).

Spełnię z ochotą.

OTTON.

Nie śmiem prosić o to,

Lecz za twe chęci, dzięki ci o! pani,

A jeźli wolno, to służę jej szczerze

Moją prawicą zawsze w chętnej dani.

MARTA.

Obrońcy niewiast, tak czynią rycerze.

OTTON

(kłaniając się).

Więc żegnam

MARTA.

Jutro.

(po chwili, sama)

Dziwne ludzi dusze —

Od pierwszych spojrzeń już swoje na wieki,

Dla pierwszych spojrzeń już cierpią katusze,

I łzy im wspólne, zraszają powieki.

Nie jednej wiosna, gdy przeleci nagle

Pośród tęczowych towarzystw i marzeń

Gdy wyobraźni już spadają żagle,

I mniej ma udział wśród jej blizkich zdarzeń —

A serce zdarte od światowej burzy,

Żółtą pogardą przyjaciołom tentni,

Śmiertelnie zimne za grobowiec służy —

Wtenczas jej uśmiech dają obojętni.

I w takim stanie dusza skołatana,

Gdy nic przed sobą zobaczyć nie zdoła,

Próżnię za sobą — nicość swego rana,

Aż bliska zbrodni zobaczy anioła,

Który jej nowy skarb uczuć otworzy.

O! wtenczas zadrgnie w niej pierwiastek boży,

Świat się uśmiechnie jak piękny młodzieniec,

A z głogów cierni kowany jej wieniec,

Liściem oliwnym na skroniach się mai.

(po chwili )

Wśród tylu różnych, tych rycerzów zgrai,

Otton mi błyszczał jak gwiazda polarna,

I chęć widzenia nie była go marna;

Bo każde słowo dotąd wciąż mi dzwoni,

Każdy ruch jego tej śnieżystej skroni

Duszę ku niemu jak gałązkę kłoni.

(po chwili namysłu wychodzi ).

Scena V.

NAŁĘCZ, PRZEMYSŁAW, OTTON,

PRZEMYSŁAW

(sam).

Dziś czekam wieści od Gustawa posła,

A mam przeczucie coś nieokreślone,

Oby myśl moja do szczytu się wzniosła,

I złotem szczęściem ubrała koronę.

NAŁĘCZ

(wchodzi)

Otton margrabia chce królewskiej mości

Pokorne prośby u stóp tronu złożyć.

PRZEMYSŁAW.

Prosić w tej chwili

(po namyśle)

Dziś nie w porę gości

Radegast zsyła — tu serce trza morzyć,

Głowie powierzyć całe panowanie,

Inaczej królem być nie jestem wstanie.

OTTON

(wchodzi)

Sługa, królewskiej waszej mości,

PRZEMYSŁAW.

Witam.

Cóż więc margrabio z twej twarzy wyczytam.

OTTON.

Żal królu gorzki na twoich poddanych

PRZEMYSŁAW.

Słucham go chętnie.

OTTON.

Z kilku klęsk zadanych

Mojej dzielnicy, od Sławian północy,

Przybyłem błagać twej królu pomocy,

I w tej nadziei, że uczynisz zadość

Moim żądaniom, gdy sprawiedliwości

Ja sam nie czynię.

PRZEMYSŁAW.

To mi sprawia radość

Że ufasz we mnie, i tędy najprościej

Będziesz margrabio u swojego celu.

OTTON.

Chociaż przypadkiem złapanych mam wielu

Sławian zabory w Marchji robiących,

Jednak przywiozłem ich tu do Pozuania,

A mimo błagań, przyrzeczeń gorących,

Że już ich serce do mnie się nakłania,

Chcąc zostać wolnym od wszelakiej skazy,

Oddajęć królu pod twoje rozkazy.

PRZEMYSŁAW

Dzięki margrabio i daję ci słowo,

Że winnych skarzę wkrótce i surowo.

OTTO

Na wszystko królu ja przystaję chętnie,

Lecz żem wysłuchali był nieobojętnie,

Wzamian oddaję me chęci pokorne

Służenia zawsze, gdyby sprawy twoje

Mnie wymagały

PRZEMYSŁAW.

Właśnie teraz sporne

Naród wdziewa zbroje,

Przerażon wstępem mego panowania.

OTTON.

Bezrozum chyba królu ciebie zgania,

Bo myśl łączenia rozdrobnień w całości,

Jest wielką teraz i wielką w przyszłości.

PRZEMYSŁAW.

Otoż korzystam z przyrzeczeń łaskawych,

I proszę abyś wśród rozterków krwawych,

Które nastąpić mogą i niebawem

Był mi pomocny.

OTTON.

A tem skuteczniej, gdy mnie królu prawem

Obdarzysz w swojem przebywania państwie.

PRZEMYSŁAW

( bierze za pargamin ).

Chętnie to wpiszę na tym pargaminie,

(pisze)

Więc, imprimatur w mem całem poddaństwie.

OTTON

(na stronie)

Pierwszej zasadzki już i nie ominie.

PRZEMYSŁAW.

Lecz co do czasu nie wiem jak naznaczyć ?

OTTON,

To fraszki królu nie ma na co baczyć,

A czas bez granic wypada najlepiej,

Bo tą ufnością związek się pokrzepi...

PRZEMYSŁAW

(dokończając)

Niech i tak będzie.

OTTON

(na stronie).

Szczęśliwy, bo wierzy.

PRZEMYSŁAW

(oddając pargamin).

Więc żaden z rycerzy

Nie ma ci prawa bronić przejść granice,

To masz cyrograf — ale tajemnicę

Zachować proszę; bo co między nami

I temi oto czterema ścianami,

To jest już nasze a nikomu więcej

Jest niepotrzebne.

OTTON.

Odtąd najgoręcej

Będę wciąż pragnął sposobności danej

Bym się wypłacił.

(na stronie)

Baranek cacany.

(głośno)

A teraz królu oddalić się mogę ?

PRZEMYSŁAW

(podając rękę.).

Błogosławieństwo odemnie na drogę.

PRZEMYSŁAW

(sam)

Otóż silnego już mam sprzymierzeńca,

Łatwiej swe plany teraz przeprowadzę,

A może Ryksie zamiast z myrtów wieńca,

(Jeżeli on mnie lub ja go nie zdradzę)

Dam jej nad głową.

(pokazuje na miecz)

Tę tarczę stalową.

Scena VI.

PRZEMYSŁAW, RYKSA, NAŁĘCZ, GUSTAW, PAŹ.

RYKSA

(wchodząc).

I jakże sprawy idą Przemysławie?

 PRZEMYSŁAW

(bierze ją za rękę )

Nic dotąd nie wiem o naszym Gustawie,

Lecz rzecz to mała bo liczę na niego,

Że nic nie zrobi dla nas ujemnego.

NAŁĘCZ

(wchodząc).

Przybył tu poseł szwedzki już od rana

Z pilnémi słowy od swojego pana.

(na stronie)

 Sami o Boże!

PRZEMYSŁAW.

Prosić go w tej chwili.

(Gustaw wchodzi).

I nie długoście nawet się bawili,

Jakież mi wieści przynosisz Gustawie?

Wacław jest w matni?

GUSTAW.

Tyle o Wacławie.

PRZEMYSŁAW.

Opowiédzże nam nieco to obszerniej.

RYKSA

(z uśmiechem ironii ).

By nic nie ująć ni dodać — najwierniej.

GUSTAW.

Otóż spotkałem ja posła Wacława,

Który tu spieszył z temi do nas słowy:

Że go zadziwia tak długo królowéj

Pobyt w Poznaniu, i że to się zdawa

Jakby złą wróżbą...

RYKSA

(przerywając).

Patrzcie Wajdelota!

GUSTAW.

Lecz jam go znowu jakby w worku kota

Wysłał do Pragi, mówiąc uroczyście:Że nasza pani za tydzień przybędzie.

PRZEMYSŁAW.

I długo z sobą razem bawiliście?

I czyś miał ciągle ostrożność na względzie?

GUSTAW.

Przez pół godziny z całą tajemnicą,.

RYKSA

(z dumą).

Dobrze Gustawie! nie stracisz pan na tem,

Ryksy cię łaski pokrótce zaszczycą;

Szwecya jest państwem zda się dość bogatem.

PRZEMYSŁAW.

Chwackoś się sprawił, obaczym jak dalej.

RYKSA

(figlarnie).

I pani twoja także ciebie chwali.

A teraz wyjdź pan widzieć dalsze rzeczy.

(Gustaw wydala się ).

RYKSA

(na stronie).

Już się z swych czynów niczem nie wyleczy.

PRZEMYSŁAW

(patrząc w okno).

Odejdź ztąd Rykso, idzie paź Ludgardy.

RYKSA.

Ach! prawda, prawda, tatarzyn ten hardy.

(wychodzi spiesznie).

Przysłany jestem od królowej pani,

Czy jej dziś wejście tutaj dozwolone?

PRZEMYSŁAW

(obojętnie).

Szkoda żeś o to nie przyszedł tu raniej,

Właśnie przywdziewam na siebie koronę,

I wnet wychodzę sądzić obce sprawy.

PAŹ

(na stronie).

O! Ałłach, Ałłach! bądź dla nas łaskawy.

(wychodzi ).

PRZEMYSŁAW

(sam).

A czy jéj dotąd te podszepty czarta,

Robią nadzieję w jakiejś tam miłości,

Czy już ze wstydu zupełnie wytarta

I w złem poczęta jest jakby kość z kości?

(po chwili)

Tymczasem wyjdę, by jeńców Ottona

Srogo osądzić, bo w nim ma obrona.

(wychodzi).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ScenaVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej