Ludwik Nabielak

LUDWIK KICKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

LUDWIK KICKI

jenerał wojsk polskich : (1791-1831]

Nabielak Ludwik

Jenerał Kicki należy do znakomitszych osobistości, jakie w ciągu trzydziestu pierwszych lat tego stulecia w Polsce zajaśniały. Były to czasy powszechnego przeobrażenia, nadzwyczajnych wypadków, zmian zadziwiających. Upadały dawne trony, wznosiły się nowe. Przewodniczący tej epoce mąż najśmielszych przedsięwzięć, wielki wojownik, zamierzył sobie zaprowadzić nowy porządek w Europie. Polsce, wykreślonej świeżo z rzędu państw samodzielnych, otworzyło się za jego pośrednictwem pole do życia, do nowych zasług. Stanęło Księztwo Warszawskie, zadatek przyszłej, rozleglejszej Polski. Serca całego narodu rozgorzały żywą, radością, podniosły się do najśmielszych nadziei. Pośród tych okoliczności rozpoczyna się zawód wojenny Ludwika Kickiego.

Młodzieniec, lat zaledwie 14 liczący, zaciąga się pod sztandary wojsk narodowych i bierze udział we wszystkich wojnach jakie nastąpiły. Bije się przeciw Austryi pod Raszynem, i w pierwszem zaraz wystąpieniu ozdobiony krzyżem wojskowym przez księkia Poniatowskiego, który wkrótce mianuje go przy sobie adjutantem polowym. Całą kampanię moskiewską odbywa Kicki przy jego boku, odznacza się pod Smoleńskiem, pod Możajskiem — patrzy na pożar Moskwy; a świadek gromionych przez Napoleona i uciekających przed nim wojsk carskich, widzi nie długo potem tegoż samego cara na polskim tronie, niby oswobodziciela, niby wskrzesiciela Polski; zostaje adjutantem Konstantego, i nakoniec ginie śmiercią bahaterska, w powstaniu narodowem 1831 roku. Cesarz francuzki i car Moskwy! książę Józef Poniatowski i wielki książe Konstanty! Jakie postacie, jakie sprzeczności! Jakie nadewszystko dziwne, bolesne zmiany w losach Polski!.....

Podajemy czytelnikom naszym, nakreślona na tle tych wielkich wypadków monografia, wizerunek historyczny jednej z wybitniejszych postaci owego czasu, która cała treścią swego żywota, poświęconego niezmiennie sprawie narodowej, zasługuje, aby jej pamięć ku zbudowaniu następnych pokoleń, do późnej przeszła potomności.

* * *

I.

Ludwik Gozdawa na Kitkach Kicki, przyszedł na świat 12 września 1791 roku. Ojcem jego był Onufry Kicki, naówczas wielki koniuszy koronny, za księztwa warszawskiego mianowany kasztelanem, a matką Józefa Szydłowska, wojewodzianka płocka. Pani cnót wielkich, przypominała dawne polskie matrony; bogobojna, żona i matka wzorowa, pilnie zajmowała się wychowaniem domowem syna jedynaka, który z lat dziecięcych wyszedłszy, przyjmował nauki pod okiem rodziców. Nowa bowiem władza niemiecka postanowiła nagle, bez przejścia, łamiąc najświętsze względy, zatłumić nasze wspomnienia, zniweczyć nasz język, wynarodowić nas. Było to usiłowaniem w obu niemieckich zaborach, tak austryackim, jak pruskim. Mniemano, że najpotężniejszym środkiem zwątlenia, rozwiązania ducha narodowego, będzie wychowanie narzucone, obce. Polacy przeto, ile mogli, unikali szkół niemieckich, synom swoim domowe dając wychowanie. I nic na tem nie stracił młody Ludwik Kicki, a zyskał owszem wiele. Żaden rażący wpływ nie zaćmił w nim uczuć wrodzonych, nie zbłąkał jego młodości: serce i umysł zachowały się w młodzieńcu mocne i czyste, najżywiej polskie, zwłaszcza, gdy w najbliższem rodzinnem otoczeniu miał sobie podawane piękne, szlachetne wzory wszelakiego poświęcenia, żywego zawsze, czynnego patryotyzmu.

Rodzinę Kickich składało w owym czasie kilka znakomitych osobistości. Pierwszeństwo należy dwom, stanowi duchownemu poświęconym, Ferdynandowi i Kajetanowi Kickim, stryjowi grodzonemu bratu koniuszego koronnego. Obaj byli arcybiskupami lwowskimi: Ferdynand Onufry otrzymał tę godność po pasterzu wielkich w kościele zasług, Wacławie Hieronimie Sierakowskim, którego był koadjutorem; po nim wstąpił na stolicę arcybiskupią synowiec jego, Kajetan Kicki, koadjutor przedtem biskupstwa chełmskiego. Świątobliwy ten prałat zostawił po sobie pamięć przyjaciela ludzkości; był prawdziwym ojcem ubogich. Dobroczynność do tego posuwał stopnia, że całe swoje dochody zwykle przed skończonym rokiem dla ubogich wyczerpnąwszy, nieraz i srebra stołowe na ten cel poświęcał. Żywot bogobojny zakończył w styczniu 1812 roku.

Pomiędzy członkami rodu Kickich, którzy krajowi w cywilnych służyli zawodach, przodkował drugi stryj wielkiego koniuszego, Jan Kicki, najprzód starosta lwowski, a w późnym już wieku 1791 roku siedmdziesiatsześcioletni starzec, wojewoda ruski, przyjaciel i powiernik Stanisława Augusta, przed którym nieszczęśliwy król, troski, trudności i cierpienia swoje rad wylewał. Wojewoda wytrwał do ostatniej chwili w niezachwianej ku niemu czci i wierności.

Przykłady cnót odmiennego rodzaju miał młody Kicki bliżej siebie. Ojciec jego, gorliwy patryota, zawiązał konfederacya ziemi łęczyckiej, kiedy Kościuszko rozpoczął wojnę niepodległości, i w całym ciągu powstania był czynnym. Szymon Szydłowski, brat stryjeczny matki Ludwika, poseł na sejm grodzieński 1793, stawiając opór niezachwiany wymaganiom moskiewskim, na rozkaz carowej Katarzyny porwany i na Sybir uprowadzony został. Szydłowski utracił zarazem majątek i wolność. Powrócił nakoniec osłabiony. Nędza i choroba byłyby go niewątpliwie wprowadziły do grobu; lecz przyniosła, jako miała obowiązek, pomoc i osłodzenie, siostra stryjeczna, a matka Ludwika Kickiego.

Pośród takich domowych stosunków, takiemi podnoszony wzorami patryotyzmu i cnót ewangielicznych, pod kierunkiem matki najczulszym i najpoważniejszym razem, rozwijał się młodzieniec szczęśliwie, rósł w siły fizycznie i moralnie. — A nadchodziły też właśnie czasy ogromnych, zdumiewających zmian, najświętszych nadziei i najtragiczniejszych zawodów, jakich Polska doznawać miała, — czynów, Cóżkolwiek bądź, pod względem wojennym dla sławy narodu wielkich, bohaterskich, w których niebawem i Ludwik Kicki miał wziąźć udział.

* * *

II.

Od trzeciego rozbioru Polski upłynęło lat jedenaście. Po tych latach niewoli, niepewności, ale zarazem nieugiętej wiary, nadszedł pamiętny rok 1806. Pokonanie pruskiej monarchii pod Jena (14 października 1806) i zajęcie Berlina, podały cesarzowi Francuzów sposobność wskrzeszenia Polski: — powstało Wielkie Księstwo Warszawskie. — Przyjmując prezesa Izby administracyjnej (Poznań 1807), powiedział Napoleon między innemi: "Uczyniłem co było w mojej mocy. Los wasz teraz od was samych zależy. Niechaj miłość i jedność ożywia was, a naród wzrośnie i będzie potężny." — Za cały warunek, oprócz wyrażonej, w powyższych słowach ważnej rady, położył cesarz Polakom wystawienie znacznej siły wojennej.

Polska Warszawy i Poznania odpowiedziała godnie wezwaniu: miedzy 1806 a 1809 rokiem, zaledwie czteromilionowa, uzbroiła 75, 000 wojska. Za kadry służyła, uformowana świeżo nad Renem, ze szczątków dawniejszych legionów włoskich, legia północna. — Każdy, kto tylko zdolny był broń nosić, młody czy stary, spieszył z zapałem do szeregów narodowych. Co większa, nowe te zaciągi, wedle świadectwa ogłaszanych buletynów, biły się od razu jak stary, doświadczony żołnierz.

Pod Nejdeburg, gdzie wojsko polskie osłaniało prawe skrzydło wielkiej armii, i utrzymywało komunikacyą, z Warszawa, walczył świeżo do szeregów weszły żołnierz polski" — mówi rozkaz dzienny z 28 lutego 1807 r., z ładunkami w kieszeni, bo ładownic jeszcze nie było" — "jako stare pułki francuzkie". — Pod Friedlandem (14 czerwca tego samego roku) naznaczone miał Dąbrowski stanowisko na lewem skrzydle w pierwszej linii pod marszałkiem Mortier; młody, ledwie uszykowany żołnierz walczył obok najcelniejszych pułków francuzkich. Pułk jazdy, któremu dowodził Kazimierz Turno, tak się odznaczył, że nazajutrz kazał mu Napoleon wystąpić przed siebie i oddał mu publicznie zasłużona pochwałę.

Wśród takich okoliczności, w powszechnem uniesieniu, narodu, nie wahał się nasz Ludwik Kicki ani na chwilę. Zaszczytnie polecony cesarzowi Francuzów, licząc, jak już wiemy, zaledwie lat 14, wszedł on 1 stycznia 1807 do pułku piechoty w stopniu podoficera. 5 czerwca przeniesiony do pułku lekko-konnego gwardyi cesarsko-francuzkiej, w stopniu podporucznika. Pułkownikiem tej gwardyi był Wincenty hrabia Krasiński. 1808 roku 15 stycznia, na rozkaz księcia Poniatowskiego, mianowany w tym samym stopniu adjutantem polowym przy jenerale dywizji Rożnieckim, inspektorze jazdy wojsk Księztwa "Warszawskiego. Nazwisko, które od czasów Konstantego ze wstrętem wspominamy, jako niecna splamione służbą, — będzie o tem później — liczono wówczes do zasłużeńszych: Rożniecki, jako legionista, używał wysokiej między wojskowymi wziętości.

Powodem dla Kickiego do opuszczenia pułku lekko-konnego gwardyi była ta okoliczność, że pułk ten miał towarzyszyć gwardyom cesarskim do Hiszpanii, gdzie się niebawem świetnie odznaczył (pod Somo-Sierra, 30 listopada 1808).

Rodzice syna tak młodzieńczego wieku, wahali się raczej wystawić go na trudy, aniżeli na niebezpieczeństwa wojny. Zresztą, nie należał on jeszcze do czynnej służby; było przeto rozsądniej zatrzymać go przy wojsku, mającem na razie pozostać w kraju, gdzie mógł dopełnić wykształcenia, które przerwać musiał, i nabrać wiadomości dla każdego wojskowego niezbędnie potrzebnych. — Jakoż pisał z Kalisza 8 kwietnia 1808 do swojej matki: "Nie próżnujemy tu; przecież się zbliża szczęśliwa chwila przyjazdu do Warszawy i ucałowania rączek kochanej matki. Rano piszemy, albo biegamy za interesami, wieczorem musztra. Konie podczas inspekcji wiele ucierpiały, a mój basza bardzo słaby. " — Księdzu Dąbrowskiemu, zapewne swemu nauczycielowi, przesyła w tym liście najniższe ukłony, a zapowiada, że skoro powróci, będzie prowadził dalej naukowe prace, głównie rycersko-wojskowe.

Na pracach tego rodzaju i zwykłych zajęciach służbowych, zeszedł Kickiemu cały rok 1808, w którym mianowany został adjutantem porucznikiem. Wojna 1809 przeciw Austryi, pozwoliła mu nareszcie wystąpić dzielnie na pole bitew. Pierwszy huk dział usłyszał pod Raszynem, o milę od Warszawy (19 kwietnia). Bitwa nader zacięta, trwała od południa do 10 wieczór. Drobne wojsko polskie stawiło heroiczny, niepokonany opór trzykroć liczniejszemu nieprzyjacielowi: 8, 000 Polaków walczyło z trzydziestoma tjysiącami arimi austryackiej. Walczący wydzierali sobie kilkakrotnie lasek falęcki. Polacy otrzymali wreszcie pole bitwy, na którem L. Kicki, świetnie się odznaczył. — Powodzenie Austryaków, którzy na mocy dobrowolnej umowy (21 kwietnia) zajęli Warszawę, uznawszy ją za neutralną, było chwilowe; wkrótce bowiem zmuszeni zostali nie tylko do opuszczenia stolicy ale granic Księztwa Warszawskiego. Książę J. Poniatowski za kwietne czyny, Kickiego krzyżem wojskowym ozdobił (Kraków 18 października); a jako dowód szczególnych względów, poruczył pewne ważne zlecenia, które Kicki złożył marszałkowi Francyi, księciu d'Auerstaedt i d' Eckmühl.

Koku 1810 w październiku wyniesiony został Kicki na stopień adjutanta kapitana, a 31 grudnia 1811, przed samym wybuchem wojny moskiewskiej, o której zaraz będzie mowa, mianował go książe Józef swoim adjutantem polowym. Odtąd pozostanie Kicki przy swoim wodzu aż do bohaterskiej śmierci, która tegoż pod Lipskiem spotkała.

Pomyślne wtargnienie do Galicyi zakończyło korzystnie wojnę 1809. Księztwo Warszawskie zostało powiększone. Atoli wiadomość o tem powiększeniu, i przyjaźniejszych między Austrya i Francyą, stosunkach, napełniła trwogą cara Moskwy. Kiedy w r. 1807 Napoleon wznosił Księztwo Warszawskie, pisał Aleksander I. z pewnem niejako zadowoleniem do swojej faworyty Naryszkinowej: "Au moins il n'y aura pas de Pologne, mais un ridicule Duche de Varsovie. " Teraz obawiał się car, że cesarz Francuzów zechce może stopniowo wykonać odbudowanie całej Polski. Ztąd, z jednej strony najczynniejsze zabiegi i usiłowania do pozyskania Austryi; z drugiej, przymilanie się Polakom, pokazywanie im najświetniejszych nadziei; przekonywanie łatwowiernych: że Napoleon uwodzi Polskę, że ją zdradza, że dla niej nic uczynić nie chce, nic uczynić nie może. Te jego zabiegi trafiły do niektórych umysłów i wpłynęły w części na wypadki 1812 roku. Przyjdzie nam wspomnieć o tem na swojem miejscu. Tymczasem rzućmy pospiesznie okiem na przygotowania do blizkiej wojny, którą Napoleon nazwie drugą wojną polską, tj. jakoby dla odbudowania Polski przedsięwziętą.

III.

Traktat pokoju zawarty z cesarzem austryackim w Wiedniu (14 października 1809 r. ), a następnie związek małżeński Napoleona z arcyksiężniczką Maryą-Luizą (10 kwietnia 1810 w Paryżu), zdawały się zapewniać cesarzowi Francuzów dostateczne od strony Austryi bezpieczeństwo. Nie tyle polegał na przymierzu, które go łączyło z carem Moskwy. Przewidując wcześnie że przyjdzie do wojny z Rosyą, kazał w tym jeszcze roku (1810) przejrzeć zbrojownie Księztwa Warszawskiego, przekonać się o dostatku broni: sam przepisał sposób wzmocnienia Modlina, Sierocka, Pragi, Zamościa, Torunia, aby na przypadek napaści, gotowe było dla zapasów wojennych schronienie; inne przytem zalecił ostrożności. A pisząc w tym samym przedmiocie do króla saskiego Fryderyka Augusta: "Taka — dodał w końcu, — panuje w Moskwie nienawiść do Księztwa, że należy co rychlej być w pogotowiu do odporu."

"Tej nienawiści dał Aleksander niebawem jawny dowód wtargnieniem do Księztwa; gdy zaś zamach wcześnie odkryty, nie udał się, — postrzegł car, że korzystniej dla niego będzie wywabić Napoleona do zaczepki, oddalić pole walki od jego granic; połączył się przeto z Anglią, otwierając porty swoje jej handlowi, a tem samem zerwał otwarcie z Napoleonem. Wojna stawała się konieczną, a jak się zdawało ze spiesznych, z wielkim zaraz rozgłosem i groźbą czynionych przygotowań, — wojna dobrze z góry obmyślana i mająca być stanowczo poparta. Otóż, towarzyszące tym hucznym przygotowaniom okoliczności, pokazały przeciwnie, że wszystko rozpoczęte zostało dla samego postrachu. Przez całe prawie sześć miesięcy traktował, umawiał się z nieprzyjacielem Napoleon, to sam, to przez swoich ambasadorów: czynił mu poniżające ustępstwa, hańbiące go co do Polski propozycye. Nie pisząc historyi owego czasu, a tylko zawód rycerski jednego z jej wojowników przedstawić obowiązany, bardzo ogólnie dotykam tych ważnych kwestyj. Znane dziś dokładnie zeznania ludzi wiarogodnych (Bassano, Bignon itd). i listy samego Napoleona świadczą dowodnie, że wojny nie chciał a tylko postrachem spodziewał się wymusić na Aleksadrze, czego żądał.

Tymczasem, posuwane w ciągu tych kilku miesięcy wojska sprzymierzone coraz dalej naprzód, dotykały pierwszych dni czerwca Niemna i Bugu, od Kłajpedy do Zamościa; a car Aleksander trwał ciągle nieporuszony. Występowali pod wodzą Napoleona Austryacy, Prusacy, Niemcy, Włosi, Francuzi, Polacy a nawet Hiszpanie: armia ogromna, wynosząca razem przeszło 600, 000 wojska i 1400 dział. — Moskwa miała jeżeli nie większe, to przynajmniej równe siły, których czoło zajmowały dwa wojska (160, 000), wstrzymując postęp sprzymierzonych: jedno, nad którem miał dowództwo Barclay de Tolly, rozciągało się od Żmudzi do Lidy; drugie, któremu przewodził Bagration, zajmowało stanowiska między Grodnem a Wołkowyskiem.

Napoleon podążał zwolna za główna armią; 12 czerwca był w Królewcu, gdzie wyglądał jeszcze na upokorzenie się Aleksandra. Lecz gdy go i tu nadzieja zawiodła, a już i pora wojenna ubiegała, — zapowiedział 22 czerwca z Wilkowiszek, trzy mile od Maryampola, owe tyle dlań i dla Polski nieszczęśliwą wojnę, którą, oczywiście na nowy postrach Aleksandrowi nazwał drugą wojną polską. — Nazajutrz po wypowiedzeniu wojny, obejrzawszy brzegi Niemna, kazał Napoleon rzucić w nocy trzy mosty pod Kownem, i przeszedł po nich rzekę z główniejszą częścią wojsk swoich. Następnej nocy stanęły cztery mosty na Wilii; niecierpliwi polscy ułani gwardyi, wpław się rzucili. Aleksander opuścił natychmiast Wilno (26 czerwca).

Opisywać szczegółowo tę wojnę nie mam potrzeby. Zajmie nas wyłącznie w sposób cokolwiek obszerniejszy jedna jej część, mianowicie ta, gdzie będzie działał korpus księcia Józefa Poniatowskiego, przy którym, jak wiemy, Ludwik Kicki pełnić ma służbę adjutanta polowego. Posłużymy się w tem treściwem opowiadaniem Teodora Morawskiego.

IV.

Książe Józef Poniatowski dowodził w tej kampanii piątym korpusem, który miał trzy dywizye piechoty pod jenerałami Zajączkiem, Dąbrowskim i Kniaziewiczem, z lekką kawaleryą pod dowództwem jenerała Kamieńskiego; składał się z 44 batalionów i 20 szwadronów, z parkiem artyleryi, a zasłaniał prawe skrzydło wielkiej armii. Przebywszy Niemen pod Grodnem 1 lipca, zmuszony był książę Józef czekać tu na rozkaz króla westfalskiego. Wynikły z tej odwłoki niepowetowane szkody. Jak wiemy, zastępował w tym punkcie sprzymierzonemu wojsku Bagration, mający swoje stanowisko między Grodnem a Wołkowyskiem. Temu zaskoczyć miał od przodu drogę marszałek Davoust z korpusem pierwszym, a korpus piąty spieszniejszym pochodem, miał go przymusić do stoczenia walki. Nieszczęsna strata czasu dozwoliła Bagrationowi wycofać się z niebezpieczeństwa..... Cesarz odjął bratu dowództwo: objął je marszałek Davoust, który właśnie z korpusem swoim zajął Mińsk (8 lipca). Od Słucka pobiegł spiesznie za nieprzyjacielem książę Józef; ale nie zdążył już przeszkodzić przeprawie jego przez Dniepr pod Bychowem. Bagration, straciwszy tylko około 4, 000 ludzi, wybrnął z drugiego niebezpieczeństwa; a korpus piąty poniósł bez walki, z samych pochodów i braku żywności, zwłaszcza chleba, niezmierne straty. Zimne noce po skwarach, rozpostarły w nim choroby; przyczyniło się i to, że przy tak wielkim poborze weszło doń mnóstwo ludu nazbyt młodego i słabowitego. — 18 lipca zatrzymał się korpus w Mohylewie, póki reszta wojsk nie znalazła się na tej samej wysokości. — Po różnych, odniesionych tu i owdzie mniejszych korzyściach, dotarł Napoleon pod koniec lipca do Witepska (75 mil od Wilna). Dotykał on tu ziemi nieprzyjacielskiej, na której połączyły się rozdzielone armie moskiewskie, uniknąwszy zamachów jego. Tu przyszła Napoleonowi myśl szczęśliwa, aby się zatrzymać. "Wyprawa 1812 r. skończona, rzekł do powiernych swoich; wyprawa roku przyszłego dokona reszty. " Ale fatalność pociągnęła Napoleona dalej. Dobra myśl nabawiła go tylko daremnej straty czasu. Po oddzieleniu dywizji Dąbrowskiego, (czterech pułków piechoty i jednego jazdy) do oblężenia Bobrujska, i utrzymania styczności z prawem skrzydłem, otrzymał korpus piąty, 30 lipca, rozkaz udania się na Orszę do Smoleńska. Tu ześrodkowała się główna część wielkiej armii; ześrodkował się i nieprzyjaciel. Spodziewano się wielkiej bitwy; ale nie wchodziło to w plany Moskwy. Napoleon w gniewie rozkazał (17 sierpnia) uderzyć na miasto, chociaż nic do szturmu przygotowanem nie było. Po rozproszeniu jazdy nieprzyjacielskiej, grały działa od 10 zrana do pierwszej z południa; poczem żołnierz pieszy z bagnetem w ręku poszedł naprzód; o czwartej był pod samemi murami, ale nic więcej przedsięwziąć nie mógł. Przetrwało wojsko pod strzałami z murów nieprzyjacielskich resztę dnia, i aż do trzeciej po północy Polacy stracili w zabitych i rannych 2, 000 żołnierza, 60 oficerów. Z jenerałów: Zajączek, Mielżyński ranni, Grabowski Michał zabity został; ranni pułkownicy: Zakrzewski, Krukowiecki, Biernawski, Miaskowski.

Gotowano na dzień następny szturm przez wyłom Zygmunta, ale nieprzyjaciel, straciwszy około 12, 000 tysięcy ludzi, sam opuścił twierdzę przed rankiem. Napoleon wystąpić kazał korpusowi piątemu, i rozdał najwaleczniejszym ośmdziesiąt i dziewięć znaków honorowych. — "Polacy, pisał książę Bassano do ambasadora w Warszawie, okazali cuda waleczności, którym ten tylko uwierzy, kto na nie patrzał....."

Posiadamy o tej bitwie list Kickiego, który tu będzie na swojem miejscu. Oto co pisał do swego ojca, 19 sierpnia 1812, ze Smoleńska: "Bitwa zaczęta 17 o ósmej rano, trwała do trzeciej po północy 18 sierpnia. Biliśmy się okropnie, a oni bronili się zawzięcie. Moskwa wyparta z pierwszych przedmieści, stanęła za murami i parowami prawie nieprzebytemi. Francuzi nie mogli się dosyć wydziwić naszemu męztwu. Wedle nich zanadto mieliśmy się narażać. Nasze straty są wielkie, ale u nieprzyjaciela ogrom niejsze. Donoszę ze łzami, że pan Michał Grabowski zginął przy moim boku. Miałem honor odebrać rozkaz być przy kolumnie, która miała zdobywać drugie przedmieście. Był to pułk drugi, pod Krukowieckim.

"Jenerał Grabowski chciał koniecznie iść na czele tej kolumny, której ruch utrudniały parowy głębokie. Przebyliśmy je pod strasznym ogniem. Przedmieście wzięliśmy bagnetem i wszystko padło trupem. Krukowiecki i ja położyliśmy pierwszych Moskali. Straciwszy konia, walczyłem pieszo. Ubiłem Moskala, a innych dwóch, którzy mię brali na bagnety, ciężko raniłem i niepozwoliłem się ani zadrasnąć. Za uciekającymi Moskalami podsunęliśmy się pod same mury, przy okrzyku hurah!! Otworzyliśmy bramę, gdzie nas kartaczami walnie przyjęto. Z wież ogromnych puszczano na nas ogień karabinowy, strzały padały prostopadle. Tu pan Michał Grabowski raniony w nogę i znowu przeszyty kulą, padł. Ze wszystkich oficerów, zostałem ja i dwóch podporuczników. Wycieczka Moskali zmusiła nas cofnąć się nieco, czegoby nie dokonali, gdyby nie ogromna strata między naszymi, a mieliśmy tylko trzy kompanie. Reszta pułku, opóźniona przez parowy, na czas nie nadciągnęła. Rannego Krukowieckiego unieśli grenadyerzy; ciało Grabowskiego, mimo najmocniejszych usiłowań, na polu bitwy musiano zostawić. Kiedy nasz pułk nadszedł, rozpoczął się bój zażarty; zaledwie około trzeciej rano pierwsi Polacy weszli do miasta, które prawie całe zburzone....."

V.

Widząc cesarz Francuzów, że nieprzyjaciel uchodził przed nim, że nie chciał przyjąć stanowczej bitwy, wpadł powtórnie na myśl, aby przerwać rozpoczętą wojnę. Już sobie układał resztę pięknej pory poświęcić na oczyszczenie z nieprzyjaciela brzegów polskich Dźwiny i Dniepru; przez zimę chciał urządzić państwo polskie, a tak przysposobić na rok następny niezawodny skutek olbrzymiej wyprawy. Sprzyjały myśli jego niepogody, wstrzymujące postęp wojska. Nieszczęsna gwiazda jego i Polski rozjaśniła niebo! Ośmieliły szczęśliwego wodza nowe zwycięztwa pod Połockiem (18 sierpnia) i Walutyną 19 sierpnia), — " Z takiem wojskiem, rzekł, pójść można na koniec świata....." — i posunął się na ziemie moskiewską.

Jak przeciwnie pojmował Napoleon w tej chwili sprawę własna i Polski, dowodzi inna jeszcze okoliczność.

Książę Józef, poparty od marszałka Davoust, udał się doń z prośbą, aby mu wolno było obrócić się na południe w okolice Kijowa. Korpus jego zmniejszony oddaleniem dywizyi Dąbrowskiego do sześciu pułków piechoty, pięciu jazdy i parku artyleryi, dotknięty poniesionemi stratami, nie wiele znaczył przy wielkiej armii; na Podolu byłby stał się równie użytecznym Napoleonowi, jak w Galicyi w r. 1809. Gdy przeciwnie, posiłki austryackie pod Szwarcenbergiem odłączone na Wołyń, przychylniejszemi okazały się dla Moskali i z nimi się porozumiewały.

Napoleon odrzucił prośbę księcia Poniatowskiego. Co mu zaś mogło być do tego powodem?.....odgadnąć trudno. — Miałżeby widzieć niechętnie, zgromadzoną w jednym punkcie cokolwiek znaczniejszą liczbę Polaków? albo też mniemał, że więcej może zaufać Austryakom?.....Cóżkolwiek bądź, rychły skutek pokazał, że i tu popełnił błąd wielki. Tymczasem zaś zaufany w swojem szczęściu, nie wątpiąc, że jednem z owych wielkich zwycięztw, jakie mu dotąd udawały się, przywiedzie nieprzyjaciela do swoich zamiarów, ruszył naprzód.

Postępując z wielką armią, zasłaniał korpus piąty jak dotąd, prawe jej skrzydło. Po drożynach i ścieżkach, po polach i krzakach, wzdłuż Ósmy, torować sobie musiał przejście o kilka i kilkanaście staj od drogi bitej. Wielka armia uczuła za Dnieprem większy jeszcze brak żywności. Trzeba było wchodzić na wzgórza i upatrywać, gdzie się dymiło w okolicznych lasach, aby tym sposobem wyśledzić schronienie mieszkańców i ich zapasy. Dosięgniono nareszcie oszańcowanego pod Borodynem nieprzyjaciela. W najkorzystniejszem stanowisku, między Borodynem i Możajskiem, strzegło Moskali pięć przygotowanych redut ogromnych.

Nagły a tak rozległy pochód, niedostatek, niewygody, kilka krwawych spotkań, zostawione po drodze oddziały, zmniejszyły już główną część wojsk Napoleona do 127. 000. Nieprzyjaciel połączył 140, 000 żołnierza, nad którym objął ogólne dowództwo Kutuzow, zwycięzca Turków, i postanowił spróbować szczęścia w obronie jednej ze stolic państwa. — Uprzedziło walną bitwę wzięcie wstępnym bojem odleglejszej, tamującej postęp wojska reduty (5 września). Walka trwała tylko godzinę; przyłożył się do zwycięztwa, jak zawsze, korpus piąty, opłaciwszy je znaczny stratą ludzi. Nazajutrz wypoczęło wojsko; były oddziały, które od dwóch dni pozbawione były żywności. Ze świtem dnia następnego (7 września), Sokolnicki przywiózł księciu Józefowi rozkaz poczęcia walki, a okrążenia lasu, na którym nieprzyjaciel opierał lewe skrzydło swoje. Stał tam w obronnem stanowisku korpus Tuczkowa, złożony z wyborowych dywizyj piechoty; z brygadą jazdy i kilkoma pułkami milicyi.

Ledwie przywieziony został rozkaz, Polacy zdobyli przyległą wieś Pasarzewo. Przeniosła się walka do bagnistego, gęsto strzelcami osadzonego lasku, nad którym panowało wzgórze opatrzone działami większego kalibru. Wydzierali je sobie nawzajem Polacy i Moskwa z niepohamowaną zawziętością; nie brano jeńców. Walka przeciągnęła się do drugiej po południu. Legł Tuczków. Polacy, po stracie przeszło tysiąca ludzi, zwyciężyli. Milę jeszcze ścigała nieprzyjaciela jazda polska, aż dobiegła wielkiej drogi moskiewskiej, i tyłom jego zagroziła. — Moskale wstępnym bojem ze wszystkich stanowisk wyparci, cofnęli się za Moskwę, a dokonywając ułożonego planu, podłożyli ogień i stolicę zwyciężcom bez kapitulacyi wydali.

Kiedy Napoleon, łudząc się, że nieprzyjaciela ostatecznie pokonał, traci przeszło cały miesiąc na daremnych układach, nieprzestaje korpus piąty uganiać się za uchodzącymi, — i oto, co w tym czasie donosi Ludwik Kicki matce i swoim siostrom, 23 września z pod Zacharyi i 28, z obozu pod Grzacem: "Idziemy za Moskalami krok w krok, potykamy się z nimi i ustępować zmuszamy. Lecz idziemy pustyniami. Moskwa uprowadza mieszkańców, bydło, konie, zgoła wszystko. Kiedy na noc stajemy obozem, co za okropny w około nas widok! Jesteśmy otoczeni palącemi się wsiami i lasami, które musimy najostrożniej przebywać. Cierpimy wielki niedostatek: bywa, że dwa dni nie widzimy wody. Śmiejemy się z własnej biedy. — Książę już po drugi raz podał mię do krzyża legii honorowej. — Nowin często nie posyłam, albowiem nie wiemy, czy się na jednem miejscu długo mamy zatrzymać. Nasza wojna z kozakami najdziwniejsza. Zdarza się często, że z nimi rozmawiamy, a nawet 22 września, kapitan kozaków zjawił się między nami, prosząc, aby bagaże przepuszczono, i uzyskał pozwolenie. — Zgroza przejmuje na wspomnienie o Moskwie. Widzieliśmy płonące pyszne miasto, a nie mogliśmy dać ratunku! Sami Moskale, uchodząc przed nami, podłożyli ogień, niszcząc albo unosząc z sobą wszystkie pompy..... Nareszcie w najpóźniejszym liście pisze:

"Cztery razy przedstawiono mię do krzyża. Znowu na polu bitwy król neapolitański uderzając mię po ramieniu, rzekł: Teraz ciebie nie minie!" Oto mi szczęście!"

Ale już czuć się dawała ostra pora roku. Książę Józef pomny, że mróz i głód były zawsze najstraszniejszymi sprzymierzeńcami Moskwy, doradzał, aby, póki czas, wielka armia cofała się za Dniepr, i przetrwała zimno i słoty na przyjaznej ziemi. Lecz Napoleon, zapewniwszy księcia, że nie lęka się losu Karola XII, tracił czas dalej na próżnych układach. Pozorna potrzeba odnoszenia się do Aleksandra, bawiącego w Petersburgu, pozwoliła wodzowi moskiewskiemu przewłóczyć rozmowy. Tymczasem nastąpiła ciężka zima; głód i maroderstwo, niszczyły wojsko francuzkie, — kiedy Kutuzow, zasilony z najobfitszych prowincyj państwa, które miał za sobą, przywiódł prędko do porządku rozbite klęskami wojsko, i wnet rozpoczął z korzyścią wojnę zaczepną (18 paźdz. ). — Teraz dopiero skłonił się cesarz Francuzów do opuszczenia pustej Moskwy. Ale, było już za późno!.....

I oto, przedzielone całym wiekiem dzieje, przedstawią w tych samych prawie stronach, z tych samych przyczyn pochodzące, jednakie skutki: straszną klęskę, sprowadzoną ślepem w swoję gwiazdę zaufaniem, niedostępnym zdrowej radzie oporem, rzadką nieprzezornością, zarozumiałością i dumą. A jednak zapewniał Napoleon, że się losu króla szwedzkiego nie lęka.

Jakich kolei doznał L. Kicki w tym nieszczęsnym odwrocie, wcale nam nie wiadomo. Wiemy, że spisał później Pamiętniki swego życia, które zostały zniszczone. W nich zapewne opowiedział przygody, jakich w tym odwrocie doznał. Gdy nam są nieznane, przechodzimy wprost do wypadków kampanii następnego roku; tu, dodając jeszcze ten szczegół: że 11 października, na ośm dni przed opuszczeniem przez Napoleona Moskwy, otrzymał nareszcie Ludwik Kicki, z rąk samego cesarza, tyle upragniony, i kilkakrotnie zasłużony krzyż legii honorowej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej