Jerzy Laskarys

LUDZIE PROŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

ZAKOŃCZENIE.

ERRATA.

LUDZIE PROŚCI

Szkic obyczajowy

Laskarys Jerzy

Pannie Celinie Sulistrowskiej

w dowód szacunku i przyjaźni

poświęcam ten utwór.

J. L.

I.

Spójrz-no! spojrz-no tu dokoła!

Wszak znajoma okolica:

Przedzielone łąka zioła,

Krzyż, mogilnik i granica;

Dalej wzgórze za ogrodem,

Przy niem stoi młyn sędziwy,

A na lewo stawek z brodem,

Trawnik, grobla i most krzywy.

Patrz! ten stawek równie szklisty,

Równie ciche jego tonie —

Na pogodę przezroczysty,

A co rybek ma w swem łonie!

Wyżej stawku gaj ci znany,

Za gaikiem szpaler stary,

Wśród szpaleru dom drewniany

Zdobny w ganek i filary;

W domu cicho i spokojnie,

Zda się Pan Bóg z ludźmi gości,

I swe dary zsyła hojnie

Tym, co sercem czyści, prości.

U drzwi siennych siadł na ławie

Dziadek siwy — księgę czyta,

A wnuk biega po murawie,

Z bicza pali, tnie z kopyta;

Stara niania kaczym chodem

Spieszy za nim pełna trwogi, —

Malec zniknął za ogrodem,

Ku wsi pędzi środkiem drogi.

Dalej w ślady!... trudna rada...

Niania pieszo, on na koniu,

A tak dzielnie go dosiada, —

Że jak kozak mknie po błoniu.

"Wracaj! wracaj swawolniku!"

Woła pogoń kulejąca —

"Jak doprawdy na koniku!...

Ach!... wszak złowił już zająca."

Wraca chłopak, lecz powoli,

Zbił kolanka należycie,

Nie zapłakał chociaż boli —

To nielada jakieś dziecie.

Starzec sadzi je przy sobie

I całuje w czoło, w oczy,

Malec wzajem rączki obie

Koło szyi mu otoczy;

Nieco dalej niania siada,

Okulary na nos wtyka,

Na kolanach kartki składa —

Czyta psalmy z Ołtarzyka;

A Ołtarzyk tak podarty,

Że oddawna snadź czytany:

Nieznajomej barwy karty,

Niewiadomo gdzie wydany. —

Wnuk wciąż bredzi, dziad się śmieje,

Niania czyta i łzy roni....

Tak czas mija — proste dzieje

Prostych ludzi na ustroni.

II.

W tem na drodze grzmi kolaska,

Zaskrzypiały w bramie osi,

Furman trzykroć z bicza klaska —

Kogo Pan Bóg nam przynosi?...

"A! pan Adam — chwała Bogu!

Pewnie mnóstwo nowin wiezie

Bo my tutaj jakby w rogu —

Niech no tylko z bryczki zlezie."

Sąsiad wysiadł, dziadzio wita:

"Niewidziany kopę latek,

Chociaż droga wyśmienita....

Ledwie, ledwie na ostatek!"

— Trudno z domu, czas roboczy,

Urodzaje będą liche,

A na wiosnę głód zaskoczy, —

Trzeba z serca zrzucić pychę,

Stać samemu przy robocie;

Ani rady gdzie wyjechać —

Nam czynności różnych krocie,

Co nie dają się zaniechać....

W ciężkich czasach żyjem panie. —

"O! tak, prawda mój sąsiedzie,

Lecz się jeszcze gorzej stanie,

Gdy tłum niemców tu najedzie....

Co tam słychać, o tej drodze?.."

— Et! co słychać ? — różnie plotą,

Zawsze ja się lękam srodze,

Bo mi głównie idzie o to

Czyli tędy ją powiodą.

Mówił Lejba z pod miasteczka,

Garbarz, łysy z ryżą brodą,

Że przeszkadza nasza rzeczka,

Że most wiele ma kosztować,

Że francuzi nawet byli

Aby grunta wyprobować,

I już lińję prowadzili —

Ale miną nasze pola....

Co to? co to, panie; będzie?

Zboże przyjdzie tu z Podola,

Człek na koszu z własnem siędzie;

Chłopi ruszą na zarobek,

Podrożczyzna z ceny spadnie,

Pohardzieje nasz parobek —

Jakoś wszystko niezbyt ładnie...

Strata, strata oczywista,

Dążym chyżo ku ruinie,

I żyd chyba sam skorzysta

Kiedy handel się rozwinie. —

"Tak, Adamie, lecz co gorzej

Duch niemiecki nas ogarnie,

Choć oświata pójdzie sporzej

Ale serce zginie marnie;

Obyczaje znikną stare,

Familijne nasze cnoty,

Filozofja zgniecie wiarę —

Pozostanie cielec złoty;

Zfrancuzieją panny, żony,

Będę jakieś nimfy czułe,

A karmazyn zabrudzony

Pójdzie w handel na bibule....

Podkomorzy słusznie mówi,

Ale któż mu dziś uwierzy?..

Krzyczą ludzie postępowi

Że ich para, światło szerzy;

Cóż ze światła? gdy rodzina

Rozwiązuje się ze wszystkiem!

Człek o kraju zapomina

Wciąż zajęty tylko zyskiem...."

— I mnie djabeł skusić może, —

Przerwie Adam niespodzianie.

— Do wagonu zsypię zboże

I powiozę na sprzedanie

Gdzieś aż do Prus, za granicę,

Tam nauczę się techniki,

Rzucę żyto i pszenicę,

Wyhoduję w domu tryki,

Będę robił sukna, korty,

Zbogacieję bardzo skoro —

Zwidzę różne miasta, porty...

Na marszałka mię wybiorą.

Lecz ci żydzi na przeszkodzie,

Bo pieniądze mają grube —

Handel duszą w tym narodzie,

I ta kolej — to na zgubę! —

Tak Pan Adam mądrze wnosi,

Rozpowiada to i owo,

A o więcej dziadek prosi

I poważnie kiwa głową;

Rad nadzwyczaj gdy ma gości,

Nie pozwala zaprządz koni....

Ot jak sądzą ludzie prości,

Żyjąc zdala na ustroni.

III.

Noc nastała: sny urocze

Już kołyszą myśl dziecięcia;

W bzie słowików chór szczebiocze,

Rosa spływa w róż objęcia;

Po księżyca licu bladem

Ciągną zwolna chmurki białe,

Powiązane dziwnym ładem,

Jak aniołki jakieś małe;

Ani liść się nie kołysze,

Ani fala nie zaszmerzy,

Chyba pacierz przerwie ciszę —

O! to pora do pacierzy.

Wnuczek dawno już w łóżeczku.

Niania przy nim w krześle drzemie,

Śni o swoim gołąbeczku,

Przez sen mówi jego imie....

W tem babunia się przybliża,

Kończąc głośno wątek myśli, —

Nad łożeczkiem głowę zniża,

Ręką mały krzyżyk kreśli;

Budzi nianię na pacierze,

Przywołuje służbę całą,

A nim ta się jeszcze zbierze

Modlitewkę zmówi małą;

Potem klęka przy fotelu,

W glos powtarza litaniję

O Najdroższym Zbawicielu.

Lub w Koronce czci Maryję;

Nieraz doda Święty-Boże,

I modlitew różnych siła;

W piersi bije się w pokorze,

Odpocznieniem zakończyła.

Czasem, jeśli sen nie morzy,

Idzie sobie przejść się nieco;

Ze ją bardzo nieład trwoży,

Patrzy czy się okna świecą,

Czy śpi służba w oficynie?

Czy kto wymknąć się nie waży?

Czy ze dworu co nie zginie?

Czy ponocni już na straży?

O! babunia ta kochana

Już za życia zda się święta;

Słodycz w twarzy wypisana,

Wiecznie lubo uśmiechnięta,

Wiecznie Boga ma w pamięci,

Ciągle w ustach prawdy słowa,

Pełna zacnych, prawych chęci —

Przykazania boskie chowa;

A wygląda jak matrona

Starodawnej jeszcze dat:

Twarz korunką otoczona,

Dziwnych krojów wszystkie szaty —

I nie zgadnie nikt od razu

Gdzie ją, kiedy ubierali,

Sądzisz wyszła z ram obrazu,

Co w jadalnej wisi sali. —

Jednocześnie w starym sadzie

Dziadzio chodzi pod lipami,

Bo dość późno spać się kładzie

Też zajęty modlitwami, —

Że zakonnym jest tercjarzem

I do wielu bractw należy,

Więc się dobrze zna z brewjarzem,

Umie spory lik pacierzy:

Mówi psalmy Dawidowe —

De profundis, Miserere, —

Liczy ziarnka różańcowe;

A te modły jego szczere,

Bo dziadunio człek bez winy, —

U pijarów wychowany,

W wierze widzi skarb jedyny,

Na kazaniach oczytany,

I zazwyczaj gdy w niedzielę

Po obiedzie zdrów się czuje,

Choć kazanie jest w kościele,

Jeszcze Skargę przewertuje. —

Dziadzio chodząc Boga chwali,

Gdy z babunią się spotkają,

Gdy się w cieniu rozpoznali,

To za ręce się sciskają,

Idą razem ku domowi,

O włościańskich mówiąc losach —

Jakie zioła dać wujtowi,

Co to kołtun ma we włosach?

Czem zapomódz Mateusza?

Jak powstrzymać go od wódki?

Czy do księdza niechaj rusza,

Czy ukarać bez ogródki? —

Lecz że pełni są litości,

Wiec im serce karać broni....

Tak dzień kończą ludzie prości,

Żyjąc zdała na ustroni.

IV.

Juz nad laskiem słońce wschodzi,

Szle promienie w głąb' doliny,

Porankowy chłód łagodzi,

Spędza rosę z dzięcieliny,

I pozłaca żytnie łany,

I do pracy wzywa kmieci,

Oświecając dach słomiany,

Na podwórek wabiąc dzieci,

Budząc pacierz w głębi duszy.

Przez ulicę ciągnie trzoda —

Chłopak zadął w róg pastuszy,

Pokraśniała mu jagoda;

Przy nim grono psów się kreci;

Żuczek, Burek, Rudziuk mały,

Zawsze trzodą swą zajęci,

Zawsze w polu dzionek cały:

A pan ciwun na szkapinie

Wielkim kłusem drogą sadzi,

Chociaż jeździ po łacinie

Ale straszny dla czeladzi;

Gdy przez wioskę z biczem rusza

I do okien zakołata,

To aż w pięty pójdzie dusza,

Wnet na nogach każda chata.

Na pańszczyznę czas do dworu

Ciwun rozkaz exekwuje:

Ten ma orać koło boru,

Więc niech sochę przygotuje,

Na plantówkę (1) pójdą drudzy,

Antryniczki (2) do pieliwa —

Jak zwyczajnie pańscy słudzy,

Jak zazwyczaj na wsi bywa.

Mija ranek przy robocie

I daremnie liczyć chwile,

Gdy nie zbywa na ochocie,

Kiedy praca równa sile.

Ot! już słońce gdzieś u góry —

A robota poszła sporo,

Wszyscy brali na pazury,

Więc się teraz sniadać zbiorą;

Przyszła dzieci już gromada,

Niosąc strawę, kto co może,

Na gumnisku czeladź siada

I spożywa w imie Boże.

Wtem dziadunio niespodzianie

Spostrzegł jak lud odpoczywa,

Ze zaś jezdzi na kasztanie

Co Pegazem się nazywa,

Każe siodłać go niezwłocznie,

Dąży stępo do czeladki,

Z konia wszystkich witać pocznie:

Jak się macie moje dziatki?!

A wieśniacy swego pana

Jako ojca uważają,

Więc za ręce, za kolana

Obejmują i sciskają.

On się pyta, co im trzeba f

Czy na polu już zielono?

Czy nie braknie komu chleba?

Czy którego nie skrzywdzono?

Mikul z Kuchtą jak skończyli?

Kto w tej sprawie się zadłużył?

Co sędziowie przysądzili?

Może Kuchta ich odurzył?

"Ej! panoczku. wszak my swoi,

Wszak brat nie chce krzywdy brata;

Na słuszności wszystko stoi,

Na dobytku stoi chata.

Mikul oddał już cielicę,

Kuchta żyta dwie ośminy,

Ma też zwrócić i pszenicę,

I w jesieni wór jarzyny."

— Dobrze, dobrze, tak myślałem —

Rzeknie dziadzio uśmiechnięty, —

— Nieraz sędziom powtarzałem,

Ze ich natchnie sam Duch Święty.

Z Bogiem, dziatki, z Bogiem żyjcie,

Przed nim każdy z nas odpowie —

A po karczmach mi nie pijcie!...

No, tymczasem bądźcie zdrowi. —

I dotknąwszy rózga konia,

Rusza miedzą koło pola,

Okiem mierzy żytnie błonia,

Śledzi jak uprawna rola,

Gdzie się zboże pleni ładnie,

Kędy nowy rów prowadzić?

Gdzie jęczmiona siać wypadnie?

Gdzie kartofle będą sadzić?

A gdy w drodze czasem spotka

Idącego od mieściny

Znajomego sobie kmiotka,

To wnet pyta o nowiny,

Chętnie wdaje się w rozmowę

O proboszczu, o Jankielu,

Każe czapkę kłaść na głowę,

I nazywa: przyjacielu!

Jeśli także gdzieś na stronie

Ujrzy chłopa orzącego,

Lub dziewczynę na zagonie,

Czy dzieciaka pasącego

Wiejską trzodę, to wesoło

Tak że słyszą: kmiotek, dziewa,

Woła do nich, chyląc czoło,

Pe litewsku: padiek Diewa! (3)

Kiedy starzec koło roli

Jeździ rano na kasztanku,

Wnuk w ogrodzie już swawoli.

Albo bawi się na ganku:

Ołtarz stawi, celebruje,

Prawi niani swej kazanie,

Czem ją zwykle rozraduje,

Bo snadź księdzem pozostanie.

Dla staruszki to szczyt chwały;

Nad aksamit, nad purpurę,

Nad hełm z piórem okazały,

Kocha habit i tonsurę.

Oj! ta niania wielkiej cnoty!

Dużo malców wychowała;

Umie różne anegdoty,

Tysiąc nocy przeczytała;

Kantyczkowe śpiewa pieśni

Na rozliczne w roku święta,

A nikt pewnie ani prześni

Ile dziwnych snów pamięta;

Jak je pięknie opowiada,

Jak z nich wnosi o przyszłości....

Choć co tydzień się spowiada

I we środę sucho pości. —

Nianię cały dwór poważa,

Bo każdego zna zwyczaje,

Jednych radą swą obdarza,

Drugich chwali, trzecich łaje,

Choć za każdym jest gotowa

Zawsze wstawić się do dziadzi —

Ma wpływ na nim jej wymowa,

Kiedy prosi, albo radzi.

Dziadzia w polu gospodarzy.

Projektuje ulepszenia,

Wnuczek z nianią swoją gwarzy,

Niania szyje od niechcenia —

A tymczasem w środku wioski,

Gdzie Mikula stoi chata,

Babcia dzieli pokarm boski,

Do wieśniaczych serc kołata;

Katechizmu uczy dzieci,

Na drewnianym siedząc progu,

I szkaplerzem w oczy świeci,

I rozdaje po pirogu. —

Lubo patrzyć na tę scenę,

Bo tchnie wyższym, świętym celem

Daj artyście twórczą wenę

A zostanie Rafaelem:

Skromna chata tłem obrazu,

W środku, babci wdzięczna postać,

Pełno myśli i wyrazu,

Że Madonnie może sprostać;

Przed nią stoi dziatwa drobna,

Co nauki świętej łaknie,

Do aniołków tak podobna,

Że skrzydełek tylko braknie; —

Wzrokiem babki zniewolona,

Duszą czysta, uśmiechnięta,

Starsza wzięła jak matrona,

Małe pisklę, na rączęta

Młodszy zchwycił brzeg koszuli,

Nie pojmując, słucha mowy,

Do siostrzyczki swój się tuli,

Nie pokaże za nic głowy —

Drugich dwoje stoi z boku,

I objęło się, za szyje,

A ciekawość wielka w oku,

A serduszko mocno bije —

Przy nich trzeci siadł leniwie,

W ręku pirog, gniew w wejrzeniu,

Bo mu stary kundel chciwie

Złożył głowę na ramieniu; —

Innych kilku stoi społem,

Każdy blondyn jasnowłosy,

Zestawili czoło z czołem,

Jak gdy wietrzyk zbliży kłosy;

A blask słońca tak miłośnie

Opromienił całe grono,

Ze spójrzawszy, serce rośnie,

Że ogarnia spokój łono.

Lubo patrzeć na tę chatę,

Na ten cały jej podwórek,

Na te drzewa rosochate,

Na to stadko młodych kurek,

Na te białe gąski w sadzie

Na te grzędy pod oknami,

Gdzie się łączą w różnym ladzie

Słoneczniki z nasturcjami,

Gdzie stokrotka się rumieni,

A na tyczce chmiel się wije,

I rosada się zieleni,

I dziewczyna sercem żyje.

Lubo patrzeć — ludzie prości

Tutaj Boga chwała pracą,

Gdy zamożność wszędzie gości,

Więc jest Boga chwalić za co

Choć Go zawsze chwalić trzeba,

Czy da piękne urodzaje,

Czy na wiosnę braknie chleba,

Czy na bydło pomór daje,

Czy zastrasza wieś chorobą,

Lub się dziatwa nie hoduje,

Toć to wszystko tylko próbą —

Tylko w cnotach was prabuje.

Jak babunia im tłomaczy

Zawsze mądrą boska wolę,

I oświeca lud prostaczy

Jak ma znosić swoją dolę.

Kiedy małą dziatwę zbierze,

Odpowiada na pytania,

Każe mówić jej pacierze

I powtarzać przykazania:

Dziesięcioro, pięć kościelnych,

Sakramenty, dary Ducha,

Śiedem grzechów też śmiertelnych —

A każdego i wysłucha,

I nauczy, w pamięć wrazi,

Tak pochwali, tak nagani,

Ze żadnego z nich nie zrazi,

Ze lgną dziatki do swej pani. —

O! bodajto wciąż z miłości

Z wiejską dziatwą iść dłoń w dłoni,

Jako czynią ludzie prości,

Żyjąc zdala na ustroni.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERRATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej