Andrzej Niemojewski

LUDZIE REWOLUCJI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PTAK.

ZWIDZISKA.

LATAWICA.

MACIEJ BALA.

ŚWIĘTO WOLNOŚCI.

JUR

DZIENNIKARZ.

PAN JEZUS W WARSZAWIE

QUOVADISIANA

LUDZIE REWOLUCJI

Niemojewski Andrzej

Moim dzieciom Adamowi, Zośce, Lechowi i ich przyjaciołom Wandzie, Jankowi i Zygmuntowi.

Radbym to nawet przemilczał, aby mnie poprostu ludzie kiedyś nie posądzili, że baję od rzeczy, wszelako zbyt licznych posiadam na to świadków sród współczesnych. Zresztą uważałbym się za nieczułego syna ojczyzny mojej, gdybym nie znalazł słów dla wyrażenia tego, co w rzeczywistości przecierpiała.

Józef Flawjusz: "Dzieje wojny żydowskiej przeciwko Rzymianom VI, III, 4."

PTAK.

Nikt nie znał prawdziwego jego nazwiska. Mówiono do niego: Ptak. Miał bowiem twarz podobną do sowy, oczy jastrzębia a nos jak dziób krogulca. — Ptak, brakło papieru ! Nazajutrz Ptak przynosił całą ryzę.

— Ptak brakło czcionek!

Nazajutrz Ptak przywoził skrzynię wagi dwóch pudów.

— Ptak, pismo gotowe!

Tego samego dnia Ptak je zabierał i wynosił.

Był to jedyny łącznik tajnej drukarni z światem zewnętrznym. Nikt rzeczywiście nie wiedział o jej istnieniu, nawet najbardziej zaufani członkowie partji. Kto minął próg tej kuźni żywego słowa rewolucyjnego, ten musiał przekreślić całą swoją przeszłość. Nie masz matki, nie masz ojca, nie masz dziecka, nie masz przyjaciela, nie pragniesz szczęścia, nie ulegasz pokusom sławy, nie wierzysz w żadne nagrody przed grobem i za grobem, żyjesz anonimowo, pracujesz anonimowo, cała moralność twoja jest etyką anonima rewolucyjnego. Męczennicy, którzy ze stosu ofiarnego unoszą się w niebo wieczystych rozkoszy — to nie ty. Bohaterzy, którzy zmartwychwstają na pobojowiskach i wstępują, w spiż zaklęci, na piedestały pomników — to nie ty. Poeci, których tłumy wieńczą laurami — to nie ty. Etyka twoja jest całkiem nowa. Nie było jej nawet za czasów greckich stoików. Bo ty wierzysz nawet w to, że przyjdą po tobie inni ludzie i obalać będą twoją robotę a dla dobra dalszego rozwoju zatrą nawet wszelki jej ślad. Idzie tylko jeden, ciągły, nieustający rozwój. Ty, przemijające ogniwo, czas jakiś łączysz przeszłość z przyszłością a potem kruszysz się i giniesz. To jest tak proste, jak dwa a dwa cztery. To jest szczyt mądrości a kogo to dziwi, ten jest słabizną myślową.

Ptak był najdoskonalszem wcieleniem tej filozofii i tej etyki. Doszedł do owej rzadkiej równowagi, jaka znamionowała największych ludzi, którzy kiedykolwiek żyli na świecie. A przecież był on tylko obsługaczem drukarni. Nie stawał na żadnej mównicy i nie uczył, nie układał tomów rojących się od cytat i nie przekazywał nikomu swoich myśli, nie świecił nawet nikomu przykładem, bo ci, którzy z nim razem pracowali, nie tracili drogiego czasu na wzajemne obserwacje. Żyli — i to im zupełnie wystarczało. Działali — i to zaspakajało wszystkie potrzeby ich ducha. Na świecie rozległym rósł ucisk a oni w jego podziemiach gotowali mu grób. Na świecie więdło drzewo wiadomości złego i dobrego a oni z jednego ziarnka idei pędzili nowy krzew, o zdrowych korzonkach, o nie dającej się nawet obliczyć sile wzrostu i utajonych w młodej miazdze złotych owocach. Wszystko jest tylko przemienionym promieniem słonecznym! I ta roślinka ich społecznej myśli i te kaszty drukarskie i ta bibuła i te odezwy i oni sami. Ot, zwyczajni składacze! A ten tam, niepospolity chemik, którego materjał wybuchowy sfinksowego składu obleciał wszystkie laboratorja ministerjum wojny i na żadne "Sezamie, otwórz się" najsumienniejszych i najbardziej przemyślanych analiz nie reagował. Tamten znów, jedyny w swoim rodzaju inżynier, który umiał robić podkopy bez sztabu rachmistrzów, bez taczek i wozów, sprzątających ziemię, bez tamowania ruchu ulicznego i pomimo całej armii nastawionych Argusów. Tamta naprzykład, trzydziestoletnia kobieta, zdołała objechać kilka wszechnic, lata całe pracować w bibljotekach, zdobyć cały szereg patentów, gdzieś zagubionych po świecie, prócz... paszportu. Jak duch zjawiała się w hotelu i jak duch z niego znikała. Niby mgła wyziewana z ziemi pojawiała się wszędzie i za najlżejszym powiewem śledczej policji znowu się rozwiewała w powietrzu. Nie pomyślała nawet nigdy dłużej nad pięć minut o dziecku, które rosło u babki, z pewnością pielęgnowane należycie, bo od czegóż byłyby w ogóle babki ? Nawet patenty zdobywała anonimowo. Do laboratorjum chemicznego lipskiej wszechnicy nie dopuszczano kobiet. Wdziała tedy ubranie męzkie. Ale na nieszczęście razu pewnego zemdlała; profesor, poczciwy staruszek, zaczął ją cucić, porozpinał, tajemnica się wydała. Trzeba było dalej jechać w świat. Jechała, aż znalazła się tutaj. A reszta owego drukarskiego legjonu? Oni wszyscy tacy. Każdy przez chwilę stawał na najwyższym szczeblu specjalizacji naukowej a potem schodził z niego głęboko, głęboko, aż na dno społeczne, aż pod owe morze głów, dążeń, zamysłów, etyk, praw, urządzeń ludzkich, gdzie kuźnica jutra, gdzie powstaje nowa oś świata, gdzie rodzi się myśl przewodnia przyszłych pokoleń, gdzie utrzymać się może tylko genjusz anonimowości a zarazem żywioł. I rzeczywiście każdy z nich mógł był o sobie powiedzieć: ja i natura to jedno! Ale mieli w pogardzie wszelkie liryczno-filozoficzne "rozklejanie się w sobie i rozpatrywanie składowych deszczułek budowy swego ja". To był może jedyny kanon tych sceptyków-syntetyków. Dziesięć lat szukano ich, ocierając się niemal codziennie o ich postaci. Wydano na ich wyśledzenie kilkanaście miljonów, kiedy tymczasem oni sami na siebie nie wydawali prawie nic. Cała administracja była ustawicznie z powodu nich alarmowana, gdy tymczasem żaden grecki Archimedes na taki, jak oni, nie zdobywał się spokój. A jednak powodzenie nie oślepiało ich. Przezorni do granic ostatecznych, gdy rzeczywiście najmniejszej nieostrożności nie mogli w swem postępowaniu wyśledzić, jeszcze na podstawie rachunku prawdopodobieństwa gotowali się do katastrofy nieuniknionej. Zmieniali mieszkania, przenosili się z miast do miast. Nad każdym z nich zawisł niesformułowany wyrok śmierci. Ale śmierć jest fizjologicznie i psychologicznie tylko kwestją nerwów a przyrodniczo i filozoficznie tylko kwestją przemiany materji. Kiedyś ludy zrewoltowane stawiały świątynię Rozumowi. Gdyby to od nich dziś zależało, może stawiliby świątynię Świętemu Instynktowi. Ale i to nie. Protoplazmie? I to jakiś twór pochodny. Wzięliby sobie za tymczasowego boga jakiś pierwiastek chemiczny, ot, naprzykład, tlen. Ustawić w cyborium fiolę z Świętym Tlenem. On życie żyjące podtrzymuje a ginące rozkłada. On teraz w czasie żarliwej pracy wbiega do ich płuc, przenika do krwi. Potem, gdy odczytany zostanie wyrok a jedwab szyję zaciśnie, spełni resztę swego władczego zadania nad nimi...

Aż nadszedł ów dzień losowy. Ptak, który zawsze rano opuszczał drukarnię z bibułą zadrukowaną a wieczorem zjawiał się z bibułą nową, przybył niespodzianie w południe i rzekł tylko:

— Zabierajcie, co możecie, i rozchodźcie się natychmiast.

Wszystkie oczy podniosły się od kaszt drukarskich na niego i zaraz potem szybko obiegły całą izbę. Po upływie dziesięciu minut nie było już nikogo, kaszty opróżnione, bibuła zabrana. Znikli, aby gdzieś w nieznanym punkcie zebrać się na nowo. Ptak został sam. Począł okna i drzwi barykadować. Położył na stole dwa rewolwery systemu Smith & Wesson, ale modelu wojskowego, więc dwunastostrzałowe, następnie nóż i siekierę. Głupi przypadek! Dnia tego była niezmierna ślizgawica. Potknął się. Upuścił paczkę. Sznur pękł, wszystko się rozleciało. Chciał zbierać. Ale zbliżył się stójkowy i jakiś ajent, którego poznał po charakterystycznym wyrazie oczu. Więc rzucił się do ucieczki. Tak, w całej dzielnicy znano go, choć o nic nie podejrzywano. Wiedziano, gdzie mieszka. Naprowadzi więc policję na towarzyszów. Zdążył jeszcze ich ostrzedz, ale sam już się nie wymknie. Ich twarzy nie znają tak, jego wskaże każde dziecko, raz porządnie zjechane nahajem. Więc skończone. Ale pozostał akt ostatni. Nie da się tak łatwo wziąć. Nie da się wziąć wcale. Z kolei rozłożył na stole paczkę z nabojami. Przez otwory w deskach okiennicy, które był dawno przygotował, można brać na cel w dość rozległem polu widzenia.

Zabarykadowanych drzwi sztabami, szafami, nie wyłamią tak prędko; będzie zresztą strzelał z drugiego pokoju.

Już szarpnięto dzwonek. Ptak wyjrzał przez otwór w oknie. Dom otoczony żandarmerją i policją. Na koniu oficer. Ptak zmierzył, strzelił. Oficer spadł z konia a łańcuch oblęźniczy w jednej chwili prysnął na wszystkie strony. Teraz słychać łomotanie do drzwi. Znowu cisza. Ptak wyjrzał przez strzelinę. Cóż to? Poszli sobie? Uzupełnił nabój, czekał. Minęło pół godziny. Nagle rozlega się salwa a kilka kul przewierciło na wylot okiennicę i odbiło się o ścianę przeciwległą, że posypał się gruz. Ptak zdążył przez strzelinę dojrzeć w oddaleniu po przeciwległej stronie placu oddział wojska, który ponownie przykładał karabiny do policzków. Ptak szybko usunął się w bok. Nowa salwa. Pół okiennicy wyleciało. Ptak próbował mierzyć z za muru, ale odległość była zbyt wielka. Tymczasem ponowiło się łomotanie w drzwi. Już drzewo trzaska. Walą toporami. Ptak stanął za odrzwiami. Barykada kruszy się. Już w wyłomie widać jakąś twarz. Ptak rzucił strzał z ręki. Strzelał jak mistrz. Krótki jęk, popłoch — a potem regularne kroki marszu piechoty. Ledwie zdołał lepiej ukryć się za murem, kiedy przez wyłom gruchnęła salwa. Zemknął znowu ku oknu. Aha, czają się pod murem. Ptak pochylił się nieco naprzód. Strzelił raz, drugi, trzeci, czwarty. Mierzył celnie a szybko — skutek był za każdym razem. Ale i oni nie próżnowali. Kule latają po całym pokoju. Ptak odkłada jeden rewolwer, bierze drugi. Wraca do okna, nie widzi nikogo, wychyla się — a wtem ze strychu domu po przeciwnej stronie placu padł strzał, celny strzał, bo kula trafiła Ptaka w samo czoło. Automatycznie ściągnął cyngiel rewolweru, strzelił gdzieś w powietrze i runął bez życia na podłogę.

Strzelanina nie ustała jednak tak prędko. Dokoła zwłok Ptaka tworzyła się kałuża. Dziurawiły te zwłoki nowe kule, ostrzeliwano mieszkanie systematycznie jak pole bitwy z ukrytym gdzieś nieprzyjacielem. Rewolucjonista bowiem to "chytry człowiek"! Gdzieś się przyczai jak zwierz, z ukrycia ukąsi... Toteż gdy nareszcie po upływie jakiejś pół godziny odważyli się wtargnąć do mieszkania, Ptak już dobrze ostygł a w dymie, który napełniał pokój, ledwie go mogli odnaleźć na podłodze. Zawziętość była taka, że go jeszcze buciskami kopali i tłukli kolbami. Na miejsce wypadku zjeżdżali się wyżsi dygnitarze. Przetrząśnięto całe mieszkanie, obejrzano każdy szczegół urządzeń. Ptaka odwrócono twarzą do góry. Dwie ekscelencje w czapkach na głowie i w wykładanych futrem płaszczach cesarskich patrzyły w tę twarz ptasią, niepospolitą, a jedna ekscelencja rzekła do drugiej:

— Szalony człowiek!

Druga zaś odparła pierwszej:

— Spytaćby Lombrosa: genjusz, czy obłąkanie? Wachmistrz, który klęczał u zwłok i głowę Ptaka podtrzymywał, aby się jej ekscelencje lepiej mogły przypatrzeć, wykrzywił twarz do idjotyczno-zalotnego uśmiechu i rzekł:

— Świnia rewolucyjna, wasza świetność... Ekscelencje wydęły wargi na dowód niezadowolenia a jedna z nich, obracając się, rzekła:

— Ależ on tu chyba nie był sam?!

Pytanie to poruszyło wszystkich. Zaroiło się. Gdzie reszta? Uszli? Jak i kiedy uszli? Dokąd uszli? Wietrzyk niepewności powiał po wszystkich. Ekscelencje szybko się zabrały i wyszły, wszyscy wychodzili, naradzano się w sieni, potem na ulicy, potem ekscelencje dość pospiesznie odjechały a w zdobytem mieszkaniu zostało tylko na warcie kilku żołnierzy i leżący na podłodze Ptak, nieruchomy, zimny już — skruszone ogniwo — ale tak spokojny, jak gdyby ten kulą przewiercony mózg myślał jeszcze a myśląc widział oczyma duszy nowe mieszkanie, nowe kaszty i jakiegoś nowego Ptaka, który co rano wychodzi z bibułą zadrukowaną a co wieczór wraca z bibułą świeżą.

ZWIDZISKA.

Kruk przyjął miejsce domowego nauczycielą w Jawornicy u pana Merwarta głównie dlatego, aby mógł całkowicie pogrążyć się w Kronice Galia. Chodził w Warszawie na prawo; ale dusza jego nie miała nic wspólnego z pandektami. Pisywał wiersze i wcale nieźle władał formą. Mówił sobie jednak: licho wie, czy te nasze wiersze wogóle ktoś czytać będzie a tymczasem taki przekład Galia może przejść do potomności. Upajała go muzyka leoninów średniowiecznej łaciny. Deklamował z przejęciem: 

Qui noverunt,
Qui senserunt
Carceres et vincula,
Nos ad laudes,
Non ad fraudes
Damus haec munuscula.

Marzył tylko o tem, aby Kronikę spolszczyć wierszem i wydobyć z oryginału całą muzykę, jaka mu tam grała. Nie zajmował się sporem uczonych, czy poetycznemu mnichowi było na imię Balduin, czy brał udział w wyprawach krzyżowych i uciekł z pod Antiochji a nagle wypłynął w Polsce jako biskup Kruszwicy. Nie — o to mu tylko chodziło, aby ów stary pomnik piśmiennictwa przekuć na mowę granitową takiego Wyspiańskiego, który dramatami swojemi rozbudził w nim poetyczne tęsknoty. Przekład Komarnickiego nie zadawalniał go. Język tam szary jak dzień listopadowy. To nie muzyka wezbranego potoku wiersza, ale ględzenie wody i turkot młyna. A przytem Komarnicki zamieniał wiersz na prozę a leoniny średniowieczne na pseudo-klasyczny jedenastozgłoskowiec. Co innego Wyspiański! W jego prabaśni dziejowej szumią dęby, mruczą tury. Jakże to idzie?

Był dworzec drewniany z lipowych uwięzi,
na przełaj sprzęganych przez krokwie dębowe...

Brzmi to jak Wagner, jak uwertura do Tannhaeusera, jak powódź pieśni o Nibelungach:

Uns ist in alten maeren
wunders viel geseit,
von heleden lobebaeren,
von grozer arebeit...

Kruk, załatwiwszy się z dwoma uczniami, godzinami całemi chodził po rozległym parku i w szumie drzew szukał melodji do swego przekładu. Razu pewnego panna Merwartówna zaśpiewała mu pieśń wojenną:

W jaworowym gaju słowiki śpiewają —

a pieśń ta włóczyła się za nim odtąd krok w krok. Brzmiało mu rozciągłe, rozdalnie:

Ażeby was było jak na morzu piany,
Jeden dla mnie tylko,
Jeden dla mnie tylko — —

reszta rozpływała się w burzy odartych z liści konarów, potrząsanych wiatrem październikowym. Kruk dziwnie zobojętniał dla spraw publicznych. Uciekł z Warszawy przed wiecami kolegów, którzy właśnie roztrząsali zasadniczą sprawę, czy powinno się "stać" na stanowisku niepodległej Polski, czy wszechrosyjskiej konstytucji. Wynikło z tego kilka sądów honorowych. Kruk miarkował jedno, że bierze po dawnemu górę tertium comparationis — stać. Razu pewnego, w niedzielę, przechadzał się aleją topolową, która okalała park. O mur stal oparty starszy gospodarz ćmiel. Skłonił się on Krukowi. Ten na ukłon odpowiedział ukłonem i nawiązała się rozmowa.

— A nie ma tam panicz czego do czytania?

— Mam i nie mam. Z gazet?

— A choćby z gazet.

— Kurjer Warszawski, Goniec, Gazeta Polska?

— Eh, proszę panicza, ktoby dziś takie pisma czytał! Kurjera Codziennego panicz nie trzyma?

Kruk popatrzył na Ćmiela uważniej. Ale i ten na Kruka uważnie patrzył.

— Może panicz ma co z takich...

— Aha, z takich, co to...

— Tak...

— Naprzykład... Nie mam...

— Mocno ciekawe rzeczy niekiedy piszą!

— Może Ćmiel co z tego ma?

— Kiedy to trzeba dobrze chować!

— Rozumie się, że trzeba bardzo dobrze chować.

— Wydają teraz w Warszawie Gazetę Ludową. Panicz nie widział?

— Może widziałem... nie pamiętam...

— To tak wygląda — rzekł Ćmiel i dobył z zanadrza pisemko.

Kruk mimowolnie obejrzał się dokoła i wziął gazetkę do ręki. -

— Nie potrzebuje się panicz lękać. Tu we wsi robota idzie wcale dobrze.

Kruk się stropił. A ćmiel dalej:

— Robotnika panicz czytywał?

— Zdawało mi się, że drukarnię wykryli?

— He, he, kiedy to było! Aleć przecie w niespełna sześć niedziel puścili w świat nowy numer i to jeszcze jaki! A Czerwony Sztandar panicz widział?

— Niech ćmiel pokaże.

Znowu u gospodarza w zanadrzu coś zaszeleściło. Ale zarazem ukazała się czerwona okładka.

— A to czerwone, co to?

— Proletarjat i Burżuazja. Właściwie, proszę panicza, Manifest Komunistyczny.

— Czy to was tak interesuje? Walka klas?

— Nie wszystko to akurat do wsi pasuje, ale swoim porządkiem mądrze pisane i; po przeczytaniu we łbie robi się jaśniej. Może to panicz przeczyta?

— I owszem.

— A dziedzicowi, paniczu, nie możnaby tak kiedy podsunąć?

Kruk był zakłopotany. Ćmiel popatrywał na niego i mówił:

— Trzeba, paniczu, swoje robić wszędzie — i tu — i tam... O, idą czasy!

Kruk schował wszystko, pożegnał się z Ćmielem i ruszył wolno w głąb parku. Był zły i zawstydzony. Dawno wyleczył się z wszelkiego społecznictwa. Bibuła, biblia pauperum, zupełnie go nie interesowała. Nie wierzył zresztą wcale w jej skuteczność. To, co go dziś spotkało, wywarło na nim takie wrażenie, jak nagłe ukazanie się otchłani u stóp samych. Lubił przebywać w wyższych sferach ducha, bujać na szczytach poezji, lepić skrzydła z myśli i unosić się w przestwory. Miewał piękne sny i tak czułe zmysły, że mógł, gdy chciał, czuć woń, jakiej pragnął. Nie lubił wyrazu: agitacja. Tymczasem ta agitacja wybiegła za nim z Warszawy i oto zaczepiła go tutaj na głębokiej wsi ustami prostego chłopa. Czyżby istotnie wstawał jakiś nowy świat? Dochodziły go też głuche wieści o poborze. Wojna na Dalekim Wschodzie paliła się już jasnym płomieniem. W kilka dni później pan Merwart przy obiedzie powiedział mu, że w armji mandżurskiej znajduje się Polaków czterdzieści na sto. Kruk zdrętwiał. Jeżeli się policzy kozaków, łotyszów, estonów, małorusów i rdzennych rosjan w owej reszcie sześćdziesięciu na sto, w takim razie główne siły składać się będą z takich Ćmielów. Więc jest to niemal wojna polsko-japońska! Całe popołudnie zeszło potem Krukowi na jałowem grzebaniu po słownikach. Czterdzieści na sto! O zmroku zaszedł do parku. Panna Merwartówna przechadzała się tam już od godziny. Dziś była bardziej blada, niż kiedykolwiek. Kruk zbliżył się do niej. Zaczęli naturalnie rozmawiać o nastrojach. Wszelako rozmowa jakoś tym razem nie kleiła się. Kruka zastanowił nieco melancholijny uśmiech dziewczyny. Zapytał ją o powód. A ona, zrazu nieśmiało, ale potem coraz szczerzej, zaczęła mu wyjawiać swoje myśli. Oto żyją fantasmagorjami, oto ulatują w jakiś zaświat, oto z czczej piany wyobraźni budują sobie kajaki i płyną ku Wyspom Błogosławionych — a na nagich brzegach rzeczywistości pozostaje ciemny lud, który przed rokiem nie słyszał nawet o istnieniu jakiegoś Żółtego Morza, a teraz porywają go na wojnę całemi gromadami, nietylko pojedynaków, ale ojców rodzin. Rozpacz go ogarnia, idzie jednak, idzie i ginie na obcej ziemi. Wsie opustoszały. Pewien wdowiec, nie mając przy kim dzieci zostawić, błagał w urzędzie, aby mu dali jaką radę. "Jakże pójdę na wojnę? Gdzież te sieroty podzieję?" "Gdzie? Powieś je!" Chłop wrócił blady jak ziemia. Wyprowadził dzieci na grób matki i — powiesił. "Jużem zbrodniarz, bierzcie mnie teraz!" Niewiasty biegły za brańcami do miasteczek. Kładły się na szyny, aby nie puszczać pociągów. Przypinano parowozy z drugiej strony i nagle pociągi ruszały. Ryk nieludzki towarzyszył temu odjazdowi, niewiasty zrywały się z ziemi, biegły z wyciągniętemi rękami... Widziała to na własne oczy w Kutnie i Włocławku. A potem przychodziły wieści o strasznych pogromach nad Jalu, pod Kinczou — i jeszcze straszniejsze o wilczych dołach, o fugasach, o polach zasłanych trupami i rannymi, o morzu jęków, dobywających się z piersi ległych kroci... Wszyscy jechali na ten daleki Wschód a jednego tylko nie wiedzieli — poco tam jadą! Wszyscy wystawiali się na śmierć i wiele gorszą od śmierci niedolę wojenną a nikt nie umiał dać odpowiedzi na pytanie — komu co z tego przyjdzie! Z wszystkich krzywd, jakie rząd zadał ludowi polskiemu, ta chyba największa, najokrutniejsza, najbardziej nieludzka, najbardziej potworna. Ginąć takiemi masami i nie wiedzieć za co!... Wyłaź z cichej wsi, nie pytaj, poco i naco, wdziewaj szynel, bierz karabin i jedź!... Wyobraźnia gubi się całkiem w liczbach poległych. To już nie wojna, ale szał krwawy, mord gromadny, rzeź. Rozum głupieje a serce zamiera. Tymczasem w górze nad tym ciemnym ludem, tak ogromnie pokrzywdzonym, warstwy wiedzy i wykwintu toczą akademickie spory o najlepszą formę urządzeń społeczno-narodowych. Metafizyka polityczna padła na umysły jak hypnoza. Inteligencja buduje domy z kart, spiera się o każde piętro utopii a dokoła niej żywe życie bucha krwią, szczęka stalą, ryczy chórem armat i jęczy grobami żywcem dla pośpiechu zakopanych.

Kruk słuchał. Już było zupełnie ciemno. Wiatr szumiał i napełniał sad jakby odgłosami odległych wypadków. Kruk czul, że go płacz chwyta za gardło. Nie mówił nic, tylko słuchał i słuchał. A Merwartówna swym cichym głosem wywodziła dalej o tej wojnie, o poborach, o dziwnej ospałości ogółu, który jakby nic nie czuł, niczem się nie zajmował, zobojętniały, obcy swojszczyźnie. Już po Rosji idą pierwsze podmuchy rewolucji. Już Sazonow obalił bombą Plewego. Już krwią robotniczą ściekły bruki Grzybowskiego Placu w Warszawie. A ogół milczy i nic, nic... Tylko rozlega się czasem: oświata ludowa! Trzeba walczyć z ciemnotą ludu!... Tak, lud leży na olbrzymiem pobojowisku, krew uchodzi mu z ran a oni go chcą w tej chwili uczyć czytać... Głód skręca wnętrzności dzieciakom w chałupach nieopalanych a oni chcą je nakarmić i ogrzać Racławicami, Grochowem, Stoczkiem... Żołnierzowi, który z bagnetem w ręku za miesiąc ruszy do ataku na usiane Japończykami wzgórza Laotuńskiego Półwyspu, kładą w głowę na gwałt Batorych, Jagiełłów i Chrobrych... W jedno ucho grzmi mu orkiestra pułkowa: "Boże cesarza chroń" a w drugie ucho szepce ludowiec: "Marsz, marsz Dąbrowski, z ziemi włoskiej do polskiej"... A żołnierz ten, otumaniony dwugłosem baśni o żelaznych wilkach, z śmiercią w tłukącem się sercu, przedziera się przez gęstwę drutów kolczastych, przez morze dymu i przez grad pękających szrapneli... Wszystkie filozofje bankrutują wzdłuż i wszerz Powiśla, padają w gruzy wszystkie wiary, konają wszystkie tradycje — i już jest tylko jedna brutalna siła a jej spiżowe ukazy...

Kruk czuł, że Merwartówna obala mu w głowie cały jego dotychczasowy pogląd na świat, na wydarzenia, na Polskę, na Rosję, na ową niepodległość i konstytucję, na inteligencję, jej zadania, jej dążenia, jej zaświaty. W ciągu godziny poszarzał mu Gall ze swoją wierszowaną kroniką. Czyje oczy będą takie rzeczy czytały? Czyj umysł znajdzie spokój dla rozkoszowania się muzyką leoninów? Jakiś cały naród ginie razem ze swoją kulturą dziesięciowiekową i — gdzie rada, gdzie jakiś sposób na to, w którą zwrócić się stronę po ratunek? Jeszcze przed tą rozmową sądził, że ma prawo żyć życiem myśli od samego życia oderwanej... Że ma obowiązek pracowania nad rozwojem mowy polskiej, kształceniem jej muzyki, mnożeniem jej barw. Nagle stanęło mu przed oczami pytanie: a czy czasem nie braknie ust, mówiących tą mową? Czy nie braknie oczu, czytających polskie książki? Czy, co najmniej, cywilizacja całego kraju nie cofnie się o jakie pięć wieków? Czy nie zostaną pola nieobsiane, miasta wyludnione, wsie opustoszałe, gdy po morderczej wojnie przyjdzie głód, zaraza, śmierć? W tej chwili przypomniał sobie, że już pierwsze wieści o cholerze nadbiegły. Lądem i morzem, gościńcami i rzekami, wędruje zdaleka, jest już bliżej i bliżej. Kiedyś przy obiedzie pan Merwart wspomniał o potwornych scenach podczas grzebania rozkładających się zwłok, gdy żołnierze z powodu trupiej woni chustami owiązują sobie twarze, aby nie zemdleć. To wszystko teraz nagle łączyło się w głowie Kruka w jeden przerażający obraz. Drżał na całem ciele. W parku rozległ się dzwonek, przyzywający na wieczerzę. Ruszyli w stronę domu. Kruk jednak oświadczył, iż pójdzie odrazu do siebie. Jest zanadto wzruszony, nie zdoła nic przełknąć. Merwartówna ścisnęła mu rękę na pożegnanie a on tę rękę poniósł do ust. Przysłano mu wieczerzę na górę. Nie tknął jej. Chodził tylko po pokoju tam i napowrót. Potem zgasił lampę i siadł przy oknie. Oparł czoło rozpalone o zimną szybę i rozpłakał się. Odskoczył od okna i znowu chodził czas jakiś. Wreszcie siadł. Z otwartego pieca bił stożek czerwieni na podłogę, na przeciwległe okno i biały krzyż między czterema szybami. W głowie mu huczało. Zapatrzył się w przestrzeń. Po pewnym czasie zegar jął najpierw mruczyć sprężyną a następnie wydzwonił szybko dziesiątą. Kruk drgnął, usiadł prosto i czuł, że się z nim dzieje coś niezwykłego.

Ale już po chwili zatracił zupełnie władzę nad swemi myślami. Z tego, co słyszał, i z tego, co się lęgło w jego głowie, powstał obraz, który gdzieś w przerażającem oddaleniu widział przed sobą. Przybladł, twarz pokryta mu się zimnym potem, oczy ustawiły się w ów "kąt nieskończoności" a włosy jęły mu się jeżyć.

Widzi rozległe pola. Pełno grobów. Niektóre ruszają się. Wyłazi ręka, wychyla się jakaś głowa o twarzy sinej, półzduszonej. Cala przestrzeń się rusza. Wstaje z grobów armja nędzarzy, jedni na kulach, inni bez rąk, wszyscy zaś bez butów. Łachmany na nich, zwalane krwią i błotem rozmiękłej ziemi. Zbierają się w kolumny, długie, nieprzebrane. Idą, idą, mijają bajeczne przestrzenie, mijają kontynenty, kolumna wali za kolumną a potem jak widły wielkich rzek rozdwajają się. Jedna rzeka upiorów leje się drogą od lasu w stronę wsi, druga w stronę folwarku, trzecia gdzieś za widnokrąg. We wsi cisza. Wszyscy śpią. Kolumna upiorów płynie środkiem drogi, tylko do każdej chałupy zbliża się jedna postać i przykłada dłoń do drzwi. Już na każdych drzwiach krwawy ślad dłoni i pięciu palców. A po tem wszystkiem dalej — przerażająca cisza.

Kruk opuścił wyczerpaną głowę na poręcz fotela. Oprzytomniał nieco i zaczął zdawać sobie sprawę, że była to — emanacja. Prawie nie oddychał. Oczy uniósł w górę. Zdawało mu się bowiem, że jeżeli je opuści znowu na on stożek czerwieni, to ujrzy jeszcze straszniejsze sceny. A nie chciał już ich. Zegar znowu począł mruczyć swoją sprężyną i szybko wydzwonił godzinę jedenastą. Nagle Kruk poczuł w powietrzu jakieś drganie. Wszystkie zmysły zaostrzyły mu się. Widzi i słyszy przez ściany, przez dale. Znowu go — bierze. Ale tym razem inaczej. To już nie — emanacja. Teraz poprostu — widzi, czuje, słyszy, dotyka. Dzwony biją w Świedziebni. Zgiełk jakiś. Lecą ludzie z kłonicami i drągami w stronę Dzierżna. Dokoła urzędu gminnego wre, widna głowa przy głowie. "Gdzie nasi ojcowie? Gdzie nasze syny? Niech nam zwrócą naszych synów i ojców!" Kilka siekier rąbie deskę z orłem dwugłowym. Wybiega pisarz i woła: "W imieniu najjaśniejszego pana". Ale na to zrywa się wrzawa okrutna. Pisarz powalony pada na wznak. Tłum depce po nim, wlewa się do kancelarji, burzy ławy, stoły, niszczy obrazy w złotych ramach, łamie lichtarze, przy których tyle przysiąg składano. Chwyta krucyfiks, podnosi w górę i wyje: "A to już nic?!" A dzwony biją, biją w Świedziebni, spiżowe ich dźwięki oblatują całą okolicę. Spieszą tłumy z Grząb, Janowa, Ostrowia, Osieka, Radziwia. "Precz z urzędnikamy! Precz z naczelnikamy! Precz z komisarzamy!" Dzwony biją dalej a biją. Pali się urząd gminny. Chłopstwo siada na wozy drabiniaste, zaprzężone w czwórki. Ruszają, dudni ziemia, pędzą galopem od wsi do wsi. Już w drugiej gminie zdarte orły, zburzone ławy i stoły, poszarpane księgi. Nowa łuna rozpościera się na nocnem niebie. Dzwony biją i biją. Biją jakby na jakiś Sąd Ostateczny, tylko nie ten, zapowiadany podczas uroczystości pasyjnych, ale inny, po którym zasklepią się wszystkie rany, zaludnią wszystkie wsie, zakwitną wszystkie łany zbożnem kwieciem, wyrosną szkółki, ochronki, wybory, wiece społeczne, ustanie na zawsze pobór i mord, sieroctwo i wdowieństwo gromadne a przedewszystkiem ów los niewiadomy całym wsiom, całym gminom, całym powiatom...

Zadrżała podłoga, jękły szyby. Głucha wrzawa otoczyła dwór. Kruk chwilę jeszcze siedział a potem nagle wstał, wstąpił w oną czerwień, obrócił się dokoła siebie, uczynił kilka kroków naprzód i runął na łóżko twarzą w poduszki.

Kiedy się zbudził z tego omdlenia, czy snu, szarzał już dzień. Nic nie pamiętał. Ciężyła mu tylko głowa. Zmył twarz i ciemię wodą, ubrał się, zszedł na dół. Panowało tam zamieszanie. Każdy rzucał mu jakieś urywane zdania, wybiegał, wracał, znowu coś bezładnie mówił i znowu wybiegał. Kruk słyszał tylko coś o pojawieniu się "ruchów agrarnych", o "burzeniu się chłopstwa", o "zrywaniu emblematów rządowych", o "pustoszeniu urzędów gminnych", o "socjalistach czy jakichś innych agitatorach", potem "pakujemy się", "wyjeżdżamy do Warszawy", choć i tam "na coś się zanosi", ale "przecież"... Kruk wypił machinalnie herbatę a potem poszedł na górę pakować się. Dopiero około południa mógł się rozmówić z Merwartówną. "Ruszyło się w okolicy, rodzice chcą gwałtem do Warszawy". "A pani co na to?" "Sprzeciwiałam się; ale może to lepiej". "Dlaczego?" "Bo i tam chyba musi się już coś dziać". "Więc?" "Może znajdzie się dla mnie jaka robota". "A tu nie?" "Tak, ale brak nam oddechu z wielkiego świata". "Tak, pani, jedźmy po ten... oddech".

Po południu zajechała kareta i bryczka podrzeczy. Kruk uparł się, że pojedzie na koźle, choć niebo było mgliste i mżyło. Tęgie konie unosiły karetę szybko. Kruk czasem oglądał się. Za szybą widział Merwartównę, wtuloną w kąt przedniego siedzenia, z mufką u ust. Odwracał się znowu naprzód i patrzył w szarą przestrzeń. Powoli czoło znowu jęło mu płonąć. Chłód i mgła niosły mu jednak pewne ukojenie, że panował nad obrazami, które wciąż się przed nim tworzyły. Bo w tej szarzyźnie pól i dróg, lasów i wsi, biegły do niego tłumy owych zwidzisk, równie szare jak ziemia, oczy jak ziemia, czoła jak ziemia, ramiona jak ziemia. Dzwony biją: "Qui noverunt, qui senserunt, carceres et vincula"... Jakaś olbrzymia Kronika majaczeje przed nim a Gallem jest cały ów bezład postaci, lecących polami po obu stronach karety. Wzdrygał się, ale inaczej; bo go samego porywało. Jakieś poczucie siły, jakaś szczególna radość w nim. Znowu ogląda się na Merwartównę. Siedzi wtulona w kąt, nie odejmuje mufki od ust. Zna ten ruch. Więc jakiś prąd idzie mu od stóp do głów i znowu pogląda przed siebie w przestrzeń. Dzwony biją, polami szare tłumy płyną, niekiedy i Merwartównę widzi śród nich... Płynie, wysuwa się naprzód... razem... do Warszawy... po oddech wielkiego świata... Po oddech? A może ta szarzyzna lecących polami cieniów obiegnie zmartwiały wielki świat i jemu zaniesie — swój oddech??

Koniec wersji demonstracyjnej.

LATAWICA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MACIEJ BALA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIĘTO WOLNOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JUR

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIENNIKARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN JEZUS W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

QUOVADISIANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej