Ignacy Maciejowski

MAGDUSIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

MAGDUSIA

nowella

Ignacy Maciejowski (Sewer)

I.

Wielki jarmark w Tuchowie, a tych wielkich jest tylko cztery do roku, wywołuje zamieszanie w całej okolicy, wywołał je i w Zalasowej.

Dzieci do szkoły nie przyszły. Jedne pognały bydło do miasta, drugie pilnowały domów, nauczyciel w odświętnym czarnym i długim surducie, z założonemi w tył rękoma przechadzał się wzdłuż klasy, zatopiony w myślach.

Otworzyły się drzwi z impetem.

— Mógłbyś też wyjść ztąd! — zawowala dziewczyna w papilotach nad czołem, w białej spódnicy i chustce włóczkowej w oczka, okrywającej białe jej ramiona i gors, wyglądający z za haftowanej koszuli. W ręku trzymała lusterko, grzebień i szczotkę. Za nią w rogu stanęła tłusta, uśmiechnięta wiejska dziewoja, z wykrochmaloną spódnicą w jednej, a popielatą suknią w drugiej ręce.

— Dlaczegoż mam wyjść? — zapytał poważnie, zatrzymując się, nauczyciel.

— Dlaczego?... Nie widzisz, że się będę ubierała? Ewcia jak się zacznie po naszemu stroić, zawsze cały pokoj zajmie i jeszcze jej mało.

— Przecież jestem twoim bratem.

— Ale jesteś i mężczyzną, a wszyscy mężczyźni jednacy.

— Gdzież się podzieje ?...

— No, to już zostań, póki się nie uczeszę.

— Proszę panny, — odezwała się dziewczyna na progu, dając znać o sobie.

— Zawieś spódnicę na rogu tablicy, suknie tutaj — pokazała palcem, — i uciekaj do roboty.

Brat i siostra zostali sami.

— Moja Magdziu, cóż się tak stroisz?

— Cóż za stroje?... Popielata ostra... Czy chcesz aby siostra twoja z wielkiego miasta wystąpiła, jak nie wiem kto?

Brat przekonany zamilkł.

Suknia, jak suknia, ale kapelusz — dodała Magdzia. — Oniemiejesz, jak go zobaczysz.

Ustawiła lusterko na katedrze, i patrząc w nie uradowana, odkręcała z nad czoła papiloty.

— Marcyś, któż tam będzie? — rzuciła pytanie bratu po chwili pilnej pracy nad ułożeniem złotawej grzywki.

— Wszyscy — odparł brat, zatrzymując się przed katedrą, — nikogo nie zabraknie. Będą księża, profesorowie, urzędnicy, leśniczowie, oficyaliści. I może byłoby lepiej, gdybyś wystąpiła skromnie, nie jak wielka pani.

— Co ty wiesz! — odparła lekceważąco siostra, zaplatając warkocz. — Jesteś mądra głowa, ale nie do takich rzeczy.

— Jakież to rzeczy, do których jestem głupi?

— Do podobania się.

— Ewci się jednak spodobałem, — powiedział z pewnością siebie.

Dziewczyna wzruszyła pogardliwie ramionami.

— Zrób ty taką partyą, jak ja...

— A żeby był dziesięć razy bogatszy od Ewki, myślisz, żebym poszła za chłopa?

— Niechby cię tylko taki chciał.

— Niech spróbuje, a zobaczy, — i zrobiła ruch ręką.

— Oszalałaś?... Czyż to mnie źle z Ewcią? Cicha, dobra, gospodaruje, oszczędza, daje mi święty pokój i kocha mnie.

— Jeszczeby cię nie kochała za to, żeś sobie nią los zawiązał! — zawołała Magdzia i wyprostowała się.

— Cicho! — przerwał jej szeptem. — Jaki los Magilziu, bój się Boga! A to przecież ja biedny nauczyciel, żeniąc się z bogaczką, los zrobiłem.

Ty? — Magdzia ujęła się pod boki.

— Ja — powtórzył, — ja, biedny nauczyciel, co żeniąc się, miałem całego majątku ten czarny surdut na grzbiecie.

Magdzia, czesząc warkocz, szarpnęła grzebieniem, że aż jej włosy zatrzeszczały.

— Marcyś, kto ciebie zaślepił?... Ona — nikt, tylko ona! i zapomniałeś o wszystkiem. A toć przecie tygodnia niema, jak się Ewunia przebrała, stanik chciała zapinać na grzbiecie, w trzewikach jeszcze do dziś chodzić nie umie.

— Więc cóż?

— Więc nic, tylko żeś ty przy niej zapomniał o swym rodzie, o familii, o księdzu bracie, o Białej, o wszystkiem.

Nauczyciel rozśmiał się sucho.

— O biedzie, — powiedz wyraźnie: — o biedzie. Magdzia odpowiedzią brata czuła się nieco dotkniętąi upokorzoną. Zacięła usta, patrzyła w lustro, układając warkocz, jako koronę po nad grzywką.

— Dobrze? — spytała.

— Pięknie, — odpowiedział Marcyś.

— A teraz to się już wynoś i przysyłaj Kaśkę, aby mi suknię zapięła.

Brat wyszedł, Magdzia patrząc w lusterko, powtarzała po cichu: — Dobry jest sobie!

I roześmiała się, pokazując duże białe zęby. Odwiązała skrzyżowaną na biodrach chustkę i rzuciła na ławkę, zdjęła z tablicy wykrochmaloną białą spódnicę, wdziała ją, zawiązała i uderzając rękoma, aby więcej przylegała do ciała, przeszła się parę razy, patrząc na swoje tłuściutkie nogi, zaciśnięte w prunełowe trzewiczki.

Wbiegła Kaśka. Przy jej pomocy popielata ostra, obciągnięta i zapięta, uwydatniała zaokrągloną figurkę Magdzi.

— Jak ulał — mówiła Kaśka. — Cały jarmark gębę rozdziawi, jak panienkę ujrzy... A coby nie? — taka bieluśka.

— Przynoś pudło! — dała rozkaz Magdusia. Opanowywało ją przyjemne wzruszenie.

Kaśka wybiegła i wróciła z pudłem. Obie rozwiązywały sznurki w milczeniu. Kaśkę pożerała ciekawość, Magdzia podniosła wieko, zagłębiła rękę w pudle, spojrzała na Kaśkę — chwila stanowcza...

Biały, jedwabny kapelusz z długim welonem wynurzył się z pudła.

— O, o, o! — wydobyło się z piersi Kaśki.

Magdusia wlepiła wzrok w pęk zielonych piórek, zakończonych złotemi gałeczkami, zdobiących kapelusz. Chciała dmuchnąć, lecz z radości złożyć ust do dmuchnięcia nie mogła.

— Bójcie się Boga! — składając ręce, szeptała Kaśka, zapatrzona w kapelusz, jak w świętość. — Co to będzie? co to będzie?

— Niech będzie, co chce, trzymaj lusterko!

Kaśka pochwyciła lusterko, Magdzia usadowiła kapelusz na głowie, przymocowała go szpilkami i zawiązała wstążką.

— Przekonają się co to panna z Białej! — zdecydowała stanowczym tonem, przesuwając welon obszyty koronką przez ramię.

— Niech wiedzą! — powtórzyła Kaśka.

— Za głupiaś ty na to, — rzekła dobrotliwie do niej Magdzia.

— Rozumie się, żem za głupia, ale to przecież wiem, że panienka w tym kapeluszu zaćmi cały jarmark.

Magdzia podzielała opinią Kaśki. Uroczysta, dumna, pewna siebie, wyprostowana, stawiając drobne kroki, jak przystało na elegancką pannę, wyszła ze szkoły na ganek.

Czekali na nią brat i Ewcia w perkalikowej lilia sukience w kratki i popielatym krepowym kapeluszu. Ewcia niedawno przebrana, nie miała odwagi wdziać turniury, wstydziła się swych rówienniczek ze wsi, a do tego miała wątpliwość, czy potrafi godnie nosić tego rodzaju ozdobę, tem więcej, że czuła się przez matkę naturę nieźle w tym względzie uposażoną. Mąż i żona spojrzeli na Magdusię.

— Jakże ja z taką panią będę chodziła po jarmarku? — odezwała się Ewcia, nie bez ukrytego zadowolenia.

— Potrafisz, — odpowiedziała poważnie panna z Białej.

— Ej, Magdziu! zbytki! posagu niema, odstraszysz kawalerów.

Magdusia roześmiała się tryumfująco.

— Niech tylko wędkę połknie, sznurek przywiążemy do bryczki, będzie leciał.

— Połknie nie jeden, — przyświadczyła Ewcia.

Brat protestował, lecz turkot wózka zajeżdżającego przed ganek, zagłuszył jego wyrazy.

Para wesołych mierzynów, błyszczący mosiądz na czarnych chomontach, wózek na resorach obity niebieskiem suknem, parobek w czerwonej czapeczce na głowie, wszystko razem dobre zrobiło wrażenie na wielkomiastowej pannie. Kręciła z zadowolenia główką, bawiła się welonem i uśmiechała.

— Siadajcie — zakomenderował nauczyciel, — Magdziu naprzód.

— Czy to ja mam być koniecznie pierwsza? — zapytała filuternie dziewczyna.

— Jakżeś chciała? — odparł, i podprowadził ją do wózka Obok Magdusi siadła Ewcia, nauczyciel na koźle. Jędrek batem śmignął, konie skoczyły, jak gdyby ukropem sparzone. Kaśka stojąc we drzwiach kuchni, zazdrościła Jędrkowi, a patrzyła na kapelusz Magdzi oczarowana.

Słońce przedzierało się gwałtownie przez białe chmury, oblewając radośnie srebrnem światłem biały kapelusz. Chmury zbijały się jednę na drugie, rosły i ciemniały, rade z zazdrości lunąć deszczem na kapelusz Magdusi; lecz dziewczyna pewna swego, patrzyła z wyzywającą zuchwałością na groźną postawę chmur.

— Ej, nie zaczynajcie ze mną! — groziła im w duchu.

— Boję się, że będzie deszcz, — odezwała się Ewcia, patrząc na kapelusz Magdusi z obawą i czcią.

— Jabym mu dała! — odparła Magdzia wyzywająco. Łagodna i nabożna Ewcia zamilkła, bała się "stawiać" hardo deszczowi i zaczepiać go, a nie śmiała sprzeciwiać się bratowej. Męża kochała i szanowała, korzyła się przed nauką, uwielbiała jego grzeczność i delikatność. Wobec Magdusi czuła się malutką, i to ją onieśmielało.

Z góry, na którą wolno koniki wciągnęły wózek, widać było Tuchów i drogi do niego wiodące, okryte tumanami kurzu. Ruch się co chwila zwiększał, wrzawa rosła, serce Magdzi bilo, wiśniowe usta Ewci układały się do uśmiechu.

— Proboszcz z Zaborowia z bratem — mijaj! — zawołał Marcyś do siedzącego przy nim Jędrka.

— Mijaj! — powtórzyła Magdzia.

Chłopak podciął konie. Skoczyły naprzód, wózek warczał. Pędzili, jak wiatr. Welon kapelusza Magdusi wydal się, podobny do żagla... Jeszcze pięćdziesiąt kroków, dwadzieścia, dziesięć — są obok bryczki, równają się.

— Bywajcie! — wola Marcyś tryumfująco.

— Lecicie, jak opętani, — krzyczy proboszcz.

— Damy pierwsze — odpowiada Magdusia, i welon rozpuszcza, zmieniając go w ogon komety.

Nauczyciel Zaborowski pochwycił za kapelusz, Ewcia skłoniła się proboszczowi. Twarze na obu wózkach były rozpromienione i śmiejące się głośno, radośnie.

Koniki Marcysia wysunęły się naprzód — nauczyciel spojrzał raz jeszcze na siostrę i mrugnął. Magdzia się obejrzała raz, ale dobrze.

— Dosyć ma — szepnęła w duchu, i poprawiła kapalusz, zagłębiając wzrok ciekawie w rynek, rojący się od tłumu ludzi, przepełniony wrzawą, z pośród której, jak raca, wylatywały przekleństwa i śmiechy.

— Są wszyscy ? — spytała Ewcia męża.

— Nikogo nie brakuje — odpowiedział radośnie. Konie wjeżdżając do miasta, zwolniły, przechodząc z truchta w poważny stąp, mijając wozy, zwierzęta i ludzi.

— Hej! na bok ! z drogi! ustąp ! — wołali jednocześnie Marcyś i Jędrek. Ewcia i Magdusia były oszołomione tłumem ludzi i najróżnorodniejszą, ogłuszająca wrzawą.

— Gdzie wysiądziecie — spytał Marcyś.

— Jak zawsze, u Flaszkiewicza, tam się roztasujemy, — odpowiedziała Ewcia. A że to, co mówiła, było dla Marcysia świętem, zajechali przed Flaszkiewicza, jedyny w mieście sklep i jedyną restauracyą, goszczącą u siebie czoło miasta i okolicy.

Przed sklepem stało trzech oficerów. Palili długie cygara, mając za uszami pozatykane słomki, wyciągnięte ze środka cygar. Magdusia od jednego rzutu oka dostrzegła słomki za uszami oficerskiemi i" uszanowała ten rodzaj szyku.

Zdaje się, że nawzajem oficerowie ocenili jedwabny kapelusz Magdusi i jej długi welon, gdyż patrząc, szeptali ze sobą i uśmiechali się, co onieśmieliło Ewcię, a w dobry humor wprowadziło jej bratową. Magdusia wysiadłszy z wózka, przeszła tryumfująca. Za nią postępowała zarumieniona Ewcia, a Marcyś poważny, spokojny, kłaniał się grzecznie reprezentantom armii.

— Kto jest ta dama w białym kapeluszu? — zaczepił go nadporucznik po niemiecku.

— Moja siostra, — odpowiedział Marcyś skromnie. — Siostra... Winszuję panu siostry.

— Marcyś się skłonił i odszedł, oficerowie zaczęli śmiać się głośno i grubo z wielkiego dowcipu nadporuczoika, powtarzając: Winszuję panu siostry, ha — ha — ha!...

Tytmczasem w prywatnym pokoju Flaszkiewiczów, gdyż z nauczycielami była zażyłość, roztasowały się Ewcia z Magdusia.

Marcyś przedstawił siostrę. Flaszkiewicz mały, krępy, tłusty, o świecącej okrągłej twarzy, kłaniał się, uśmiechał i ręce zacierał. Flaszkiewiczowa wysoka i szczupła, córka aptekarza z Dynowa, która jedynie tylko oddala rękę Flaszkie-wiczowi dlatego, że aptekarz miał pięć córek, a ona cztery siostry — zazdrosnem okiem spoglądała na kapelusz Magdusi.

— Jeżeli siostry nauczycieli wiejskich będą nosiły białe materyalne kapelusze, o piórach zakończonych złotemi gaikami, to nam córkom aptekarzy co pozostanie kłaść na głowy? Aksamity?... Chyba mało... — powiedziała sobie w duchu bardzo poważnie.

— Czy to moda w Białej przyczepiać do kapeluszy długie po za kolana welony.

— Nie wiem — odpowiedziała Magdusia, strojąc skromną minkę; — kapelusz ten pochodzi z Wiednia.

— Sądzę, że panna Magdalena... — powiedziała głośno i urwała, a w duchu dodaią: — nie jest tyle głupią, aby kapelusze sprowadzać z Wiednia.

— Co pani sądzi ? — spytała Magdzia.

— Ze go panna nie sama przecie sprowadziła.

— Siostra stryjeczna na moje imieniny przywiozła go. Nastało milczenie. Magdusia odgadła zazdrość, nurtującą w sercu jednej z pięciu córek aptekarza z Dynowa, której zawistny los kazał zostać Flaszkiewiczowa.

Wszedł Jędrek, trzymając w ręku koszyk.

— Parę kogutków — rzekła serdecznie Ewunia, podając Flaszkiewiczowej koszyk.

Zimny wyraz twarzy córki aptekarza ocieplił się, a gdy zważyła ciężkość koszyka, rozjaśnił. Domyślała się, że Ewcia ofiarami stara się podtrzymać jej względy i łaskawość. Traktowała wprawdzie z wysokiego tonu przebraną chłopkę, lecz wysoki ton łagodziła pewną poufałością i życzliwością. Po zwykłych ceremoniach z jednej strony drożenia się, z drugiej próśb, Flaszkiewiczowa wyszła do kuchni z koszykiem. Flaszkiewicz tymczasem z trzema chłopcami pracował w sklepie.

Nauczyciel zbliżył się do siostry.

— Narobiłaś sobie tym kapeluszem, — szepnął. Magdzia spojrzała wyzywająco.

— Flaszkiewiczowa zazdrości, a ona ma język.

— Cóż mnie do jej języka? — wzruszyła ramionami.

— Oficer winszował mi siostry. Potrzebne to?

— Podziękowałeś mu?

— Podziękowałem.

— To się ciesz teraz.

— Ej, Magdziu!...

— Ej, Marcyś !... Roześmieli się oboje.

— Czy ty myślisz, że to koniec z kapeluszem? Przysięgam ci, że dopiero początek. Zobaczysz, co będzie dalej — oświadczyła rozpromieniona Magdzia.

— Stało się — rzekła Ewcia, a jako praktyczna kobieta dodała: — Marcyś, pomyśl o śniadaniu; głodneśmy, jak nie-boskie stworzenia.

Marcyś poszedł do sklepu.

— Flaszkiewiczowa zieleniała, patrząc na mój kapelusz, — szepnęła Magdzia do Ewci. — A niech zielenieje.

Ewcia potakiwała głową, lecz sienie odzywała z obawy, ie może Flaszkiewiczowa podsłuchiwać.

Powrócił Marcyś, niosąc w jednej ręce trzy kufle piwa, w drugiej talerz przybrany szynką i rogalkami.

Twarze się rozpromieniły na widok piwa okrytego białą, jak puch, pianką. Zasiedli za stołem, jedli szynkę i popijali piwem.

— Cóż, ani proboszcza, ani nauczyciela z Zaborowia? — zagadnęła zniecierpliwiona Magdzia.

— Zaborów źle z Flaszkiewiczami, staje u Naganieckiego, lecz tu jada — szepnął Marcyś, grożąc na nosie i pokazując palcem na drzwi od kuchni, w których znikła Flaszkiewiczowa. — Bądź spokojna, będą tu wszyscy w południe.

— Spieszmy się i my — odezwała się Ewcia. — Radabym kupić dwoje prosiąt i jeżeli się uda jałówkę.

Porwali się z miejsc.

— Magduś weź mój kapelusz — radziła Ewcia, a ja okryję głowę chusteczka. W takim kapeluszu chodzić do prosiąt ubliżyłoby ci.

— Zaręczam, żeby ci ubliżało, — powtórzył Marcy. ś.

— I ludzieby się śmieli — dodaią Ewcia.

Ostatni argument przekonał Magdusię. Rozłożyła na łóżku kapelusz, welon rozpostarła, wdziała na głowę popielaty Ewci, i wyszli razem.

— Dwoje prosiąt i jałówka, to nielada — mówił nauczyciel, — jest nad czem popracować.

— Wiesz co, Marcyś, ty nie jesteś do targu. Idź sobie do przyjaciół, a nas zostaw same — prosiła go Ewcia. — Bo widzisz, że jeżeli czego baby nie wytargują, to chłop nigdy. Prawda? — zwróciła się z pytaniem do Magdusi.

— Prawda — poświadczyła Magduś.

Marcyś naprzód Ewcię, potem Magdzie pocałował w usta, skłonił się z elegancyą kapeluszem i odszedł.

Flaszkiewiczowa wróciwszy z kuchni do pokoju, zobaczyła kapelucz Magdusi, leżący na swem łóżku z rozpotartym welonem.

— Ubliżać sobie nie dam nigdy! — rzekła z mocą. — A żebyś ty brata, nietylko proboszczem, ale biskupem miała, rozkładać się z kapeluszami po mem łóżku nie pozwolę.

Pochwyciła kapelusz, zaniosła go do pierwszego pokoju przepełnionego tłumem ludzi, i zawiesiła na kołku.

— Ja ciebie bialska mieszczaneczko, nauczę. Co innego Ewcia: pokorna, łasi się i przypochlebia. Ciężki mój los !...

Tu Flaszkiewiczowa westchnęła.

Jakby na poświadczenie ciężkiego losu córki aptekarza z Dynowa, ukazała się we drzwiach głowa wynurzająca się z po za granatowego płaszcza o szerokim kołnierzu i długiej pelerynie. Głowa ta zaczęła mrugać i ściągać gniewnie brwi.

— Pani! — pani!... Flaszkiewiczowa udała, że nie słyszy.

— Szynkarko! — zawołała obrażona głowa. — Cóż to? nie mogę się doprosić szklanki piwa za własne pieniądze.

Córka aptekarza zbladła. Pierwszy raz usłyszała wyraz "szynkarka", zastosowany wprost do niej. Odwróciła się do głowy w granatowym płaszczu, wskazała ręką pierwszy pokój, następnie tą samą ręką zasłoniła twarz i pełna majestatycznej boleści poszła do kuchni.

— Któż to jest ta panna w tym pięknym kapeluszu, — zagadnął Marcysia po przywitaniu nauczyciel z Zaborowia.

— Nie wiesz?... Moja siostra; przyjechała parę dni temu z Białej.

— Ładna... Chodźmy na szklankę piwa do Naganieckiego.

Naganiecki w pantoflach, białej koszuli i pantalonach spiętych szelkami haftowanemi włóczką, tłusty i czerwony, postawił dwa kufle piwa przed nauczycielami, przywitał ich ściśnieniem rąk i zaśmiał się wesoło.

— Pan Marcin rzadki gość, z Flaszkiewiczami trzyma — arystokracya?! Ja tam nie dmę, ani się puszę. Ojciec mej żony nie robi pigułek... Mieszczanin z dziada pradziada, osiadły na roli, i kwita. Człowiek ma swój "proceder" i swój grosz, a nie bawi się w pana; żona moja nie miewa pańskich mdłości.

— Józiu! — zawołała Naganiecka na męża.

Józio się odwrócił i pobiegł do żony, nie cierpiącej na pańskie mdłości; przyjaciele zostali sami.

Nauczyciel zaborowski trącił o kufel Marcysia i obaj wypili parę łyków.

— Wiesz, kolego, twoja siostra bardzo mi się podobała. Marcyś się tryumfująco roześmiał.

— Widziałeś ją?...

— Wybornie. Ożeniłbym się z nią zaraz, lecz cóż?

— Co? co takiego? — podchwycił niespokojnie Marcyś.

— Tylko że ona za wielka pani dla mnie, nie będzie mnie chciała, a ja nie myślę się błaźnić.

— Dlaczegoby cię nie miała chcieć?

— Albo ja wiem! Pani, wystrojona jak hrabianka. Na kapelusz, jaki dziś ma, to ledwo stad dziedziczkę. A ładnie jej było, gdy welon rozdymał wiatr. Szkoda, że wielka pani.

Trącili się kuflami i wysączyli je do dna. Nauczyciel zaborowski uderzył w stół, nadbiegła dziewczyna boso, podchwyciła kufelki i przyniosła je wypełnione piwem.

— Za twojej siostry zdrowie! — zawołał nauczyciel zaborowski.

Trącili się, upijając do połowy.

— Spróbuj i zakręć się koło dziewczyny, — zachęcał kolegę Marcyś.

— Próbować i wystawiać się na kpa, jeżeli nie zechce!... Nasze kawalerskie !...

Trącili się, wypijając odrazu piwo.

Marcyś gwałtownie zastukał, dziewczyna przyniosła świeże, kipiące pianą kufle.

— Mówię ci: próbuj! śmiało, śmiało!

— A jak pokaże drzwi?

— Po co ma pokazywać!

— Jakże tej pani na imię?

— Magdalena.

— Panny Magdaleny zdrowie!

Marcyś wychylił odrazu, nauczyciel zaborowski wysączył piwo do dna, kufel odjął od ust, i przechylił go nad paznogciem wielkiego palca, pokazując, że ani kropelki nie zostało.

— Tak się pije panieńskie zdrowie, — oświadczył. Zaszumiało kolegom w głowach. Marcyś zrobił się różowy, oczy jego zwykle łagodne, nabrały blasku.

— Nie bój się — szeptał do ucha przyjacielowi. — Dziewczyna biedna, nie ma posagu, a że się stroi, to zwyczajnie, jak każda panna z dużego miasta. Biała wielkie miasto, kamienice dwupiętrowe, sklepy, urzędniki, kupcy, fabrykanty...

— Biedna, a za cóż się stroi.

— Pracowita, w fabryce sukna wyszywa na każdej sztuce numer i nazwisko fabrykanta. Na tydzień zarabia cztery papierki, czasem więcej. W domu ma wszystko, na stroje jej wystarcza.

Marcyś prawił, a kolega podparłszy głowę na ręku, słuchał rozmarzony piwem, zatopiony w myślach.

— To i tak nie będzie mnie chciała, — zawołał. — Sama zarabia dwieście papierków, a ja pensyi mam na rok trzysta?..

— No, no, nie żartuj! — Marcyś zaczął go klepać protekcjonalnie po ramieniu. — A mieszkanie w szkole i ogród? A trzy morgi gruntu, co ci ojciec kupił? a cztery krowy, wieprzek w chlewie i rodzony brat księdzem ? Tyś bogacz, potrzeba ci tylko dobrej gospodyni. Magdusia...

— Za wielka pani, nie będzie mnie chciała, — zawołał nauczyciel zaborowski, łamiąc rozpaczliwie ręce.

Postać jego nadawała się do obrazu rozpaczy i dramatu.

— Chudy i płaski, a szeroki w ramionach, cera popielata, nos duży, włosy płowe. Usta miał szerokie, lecz wąskie, oczy małe, umieszczone głęboko.

— Jeszcze po jednym kufelku, Franek, co? Zrozpaczony Franek nie odpowiadał. Marcyś zastukał. Za chwilę przyjaciele trącali się; biała pianka na piwie pryskała i nikła.

— Słuchaj! — po piątym kuflu Marcyś nabrał stanowczości i odwagi, — słuchaj, od dziś za tydzień oświadczysz się; od dziś za miesiąc wesele. A jeżeli od dziś za rok nie będzie syn, to cię nazwę kpem.

Franek zerwał się ze stołka, koledzy rzucili się w objęcia. Naganiecki ukazał się we drzwiach. Twarz jego okrągła i czerwona, jak wschodzący księżyc, zaśmiała się filuternie.

— Miło spojrzeć — mówił spokojnie, — kiedy sobie panowie nauczyciele świadczą. U Naganieckiego piwo wyśmienite, zimne, a mocne. Ja nie Flaszkiewiez, co do każdej beczki leje konewkę wody. Ale za to moja baba nie chodzi w tyftykach.

— Józiu — zawołała pani Naganiecka, — proszę cię, stul buzię. Mało masz tych plotek ? mało ci one sadła zaskórę zalały ?

— I cóż tui zrobiły? Co mi zrobił Flaszkiewicz? — Naganiecki rozszerzył nozdrza, wargi wywinął, podkasał rękawy u koszuli i ujął się pod boki. — Niech on tu przyjdzie. Ja nie żaden arystokrata, a moja baba nie ciągnie urzędników, oficerów i prefesurów.

— Józiu! — krzyknęła Naganiecka, — zmiłuj się, stół buzię.

Nauczyciele umknęli, do wielkiej izby szynkowej, gdzie siostra Naganieckiej panowała, zapłacili za piwo i wyszli.

Jarmark już się "przewalił", transakcye się pozawierały, sprzedało się co było do sprzedania, ludność rzuciła się do kramów, reprezentanci bogactwa i rozumu do sklepów, Naganiecki czekał we drzwiach na swoich, u Flaszkiewicza było pełno.

Przyjaciele stanęli na rynku.

— Cóż? — spytał Franek Marcysia.

— Chodźmy do nich.

— Nie śmiem. Człowiek ma trochę w czubie.

— Przecież na jarmarku jesteś. Chodź, chodź. Marcyś ujął pod ramię przyjaciela, i ożywiony, pełen dobrych myśli, prowadził go do Flaszkiewicza.

Przecisnęli się przez sklep, natłoczony ludem. Drugi pokój zajęli panowie z waszecia, handlarze, "przelawacze", rzemieślnicy. Raczyli się piwem, palili cygarka i fajki, spluwali głośno, zabawiając się wesołą rozmową. W trzecim pokoju, a był to pokój sypialny państwa Flaszkiewiczów, za stołem ustawionym na środku, rozsiadło się "towarzystwo". Dwóch leśniczych z zielonemi klapkami u kołnierzy, zahaftowanemi zlotem, rządca ze Straszęcina, właściciel folwarku, inżynier, proboszcz z Zaborowia, Ewcia i Magdusia.

— Franuś, — zawołał proboszcz na widok wchodzących przyjaciół, — zastępuję cię przy pannie Magdalenie, jak mogę, ale mi jakoś nie idzie. Co spojrzę, to głupieje.

Towarzystwo zaśmiało się chórem. Śmiała się i rozpromieniona Magdusia. Córka aptekarza z Dynowa wzruszyła ramionami, patrząc melancholijnie i uśmiechając się z rezygnacyą ofiary.

Zarumieniony Franuś pocałował Ewcię w rękę po raz pierwszy od czasu znajomości, i tem sobie ją zjednał. Skłonił się niezgrabnie Magdusi, chciał coś powiedzieć, lecz nie wiedział co, i cofnął się ku Marcysiowi.

Inżynier począł rozlewać wino w kieliszki.

— Już na to niema ratunku — powtarzał — musimy wypić zdrowie naszego gościa, naszego kochanego, pięknego gościa — dodał, spoglądając na Magdusię. — Panowie! pięknej panny Magdaleny, siostry Marcysia zdrowie! Niech już od nas nie ucieka, niech tu zostanie, tego sobie życzymy!

Powstali wszyscy, trącając kieliszkami o kieliszek Magdusi. Flaszkiewiczowa obrażona wyszła do kuchni. Jej to, jako gospodyni domu i kobiecie, którą fatalność losu zepchnęła do takiego towarzystwa, należały się przynajmniej honory od tych ludzi.

Wniesione zdrowie zrobiło wrażenie. Inżynier uchodził w okolicy za birbanta i wielkiego znawcę kobiet.

Korzystając z ogólnej wrzawy, szepnął leśniczy do kolegi:

— Inżynier nie chciałby się zbłaźnić. Gdyby ta panna nie była piękną, nie pisnąłby ani słówka.

— Prawda, panna ta musi być piękną. Suń się!

— Suń, z płótnem w kieszeni.

— Brat jej proboszcz, wpakuje cię do skarbu.

Obadwaj roześmieli się na wspomnienie posady w skarbie. Leśniczy kawaler spojrzał na Magdusię łakomie. Magdzia również spojrzała na niego, a patrzeć umiała.

Proboszcz Zaborowski nie dał się zawstydzić inżynierowi; kazał również podać dwie butelki wina.

— Zdrowie kochanej gosposi! — zawołał — a żony naszego Marcysia.

Flaszkiewiczowa słyszała wzniesione zdrowie, widziała przez szklane szyby kuchni, jak Ewcię po raz drugi pocałował w rękę Franuś, a proboszcz w ramię. Była w pasyi, gotowa zrobić awanturę, gdy wtem drzwi się z impetem rozwarły.

Do pokoju weszło trzech oficerów poprzedzanych przez uśmiechniętego i kłaniającego się Flaszkiewicza. Czekał na nich nakryty do obiadu stolik przy oknie.

Inżynier przywitał głośno oficerów, siląc się na poufałość. Dwaj leśniczowie, którzy w wojsku dobili się stopni kaprali, cofnęli się wyprostowani do pieca. Marcyś stracił na swobodzie; Ewunia zrobiła wystraszono-pokorną minkę; proboszcz udawał, że sobie nic z wojskowych nie robi; Magdzia spojrzała tak, jak zwykle patrzą panny w Białej na reprezentantów armii, a Flaszkiewiczowa przygładziwszy w kuchni ręką włosy, otrzepała spódniczkę, i poprzedzona przez dziewczynę, niosącą wazę z rosołem, weszła.

Chcąc zaimponować i upokorzyć towarzystwo, zaczęła się witać z oficerami po niemiecku. Reprezentanci armii, odpowiadając konceptami, grubo się śmieli. Magdzia, panna z Białej, znała wybornie język niemiecki, nabrała odwagi, dorzucając w gwarze rozmowy jedno tylko zdanie.

Odezwanie się dziewczyny po niemiecku zrobiło w armii wrażenie. Magdzia odrazu staje się panią położenia. Flaszkiewiczowa po raz drugi musi ustąpić. Armia przez swych reprezentantów grubo się śmieje i wybornie bawi. Strzały padają z dwóch stron. Franuś posmutniał, proboszcz spoważniał, Marcyś niezadowolony milczał.

Obiad się skończył, rozmowa wyczerpała, armia wyszła.

Odetchnęli wszyscy; Magdusia dumnie tryumfowała, patrząc dumnie po zgromadzonych. Czas odjazdu się zbliżał; gorąco było w sypialnym pokoju pani Flaszkiewiczowej; znużenie opanowywało damy; trudno było utrzymać rozmowę w jej poprzedniem ożywieniu i błyskach dowcipu. Powoli zaczęto przenosić się przed sklep pana Flaszkiewicza, zkąd z dachu padał przyjemny cień, a widok na rynek miłą sprawiał rozrywkę.

Magdusia wdziała swój biały, jedwabny kapelusz, welon zarzuciła majestatycznie, i rozmawiając wesoło z inżynierem, po niejakim czasie wyszła.

Franuś trzymał się Marcysia, był smutny i zamyślony Po rozmowie z oficerami i powtórnem ukazaniu się jedwabnego kapelusza z welonem, znowu stracił nadzieję.

— Za wielka pani — szepnął do Marcysia, pokazując oczyma Magdusię.

— To nic — odpowiedział mu brat — trzymaj się i naprzód śmiało!

Rynek się przerzedzał, kramy zwijane znikały jeden po drugim, lud się rozchodził, zaczęły się tworzyć puste place. Od strony magistratu i biura poborcy podatków, wysunęła się para: on mały, o kręconych włosach, ona wysoka. Materyalna jej suknia długa, majestatycznie ciągnęła się za nią.

— Patrzajcie, idą! — odezwał się właściciel folwarku. — Franczykowski, leśniczy ze skarbu, ona Jaworska z domu, siostra rządcy hrabiego z Przecławia, nie wie, co już ma z tej arystokracyi robić. Ciągnie za sobą suknię po rynku, wdziała niebieskie okulary i prowadzi się z mężem pod rękę. Wyszli umyślnie, aby nam imponować i upokarzać nas!

— Umyślnie? — spytała, namyślając się, Magdzia.

— Zawsze się to samo po każdym jarmarku powtarza. Pani Franczykowska musi zamiatać rynek w niebieskich okularach. i jest pewną, że my jej tego zazdrościmy, — powiedział inżynier i roześmiał się, a towarzystwo mu zawtórowało.

— Marcyś, podaj mi rękę — zwróciła się Magdzia do brata, zarzucając welon na plecy. — Na drugiej stronie rynku jest sklepik z perkalikami; zaprowadź mnie tam. Nie czekając na odpowiedź brata, wzięła go pod ramię, i odwracając się do towarzystwa, uśmiechnięta, zawołała.

— Do widzenia!

Zarazem przeszywała wzrokiem Franka.

— Do widzenia! — powtórzyło chórem towarzystwo. Magdusia z Marcysiem szła wprost na Franczykowskich. Wprawdzie Magdusia miała tylko ostrą sukienkę, lecz zrobioną modnie, i prosto się trzymała. Wiatr zlekka powiewał, unosząc welon, jak ogon komety. Biały kapelusz kąpał się w słońcu, a zielone pióra zdobne w złote gaiki błyszczały.

— Wybornie, doskonale! — zawołał proboszcz. — Zrozumiałem pannę Magdalenę. Ha, ha! patrzmy...

Patrzyli w milczeniu, ciekawie wzrok wytążając. Magdusia zręcznie kierując Marcysiem, przecięła drogę Franczykowskim tak blisko, że welon kapelusza musnął po twarzy siostrę rządcy z Przecławia.

Małżonkowie stanęli. Franczykowska zmrużyła oczy, drobną wargę wysunęła naprzód, wzruszyła ramionami i zawróciła z mężem.

Gromadka stojąca przed sklepem Flaszkiewicza nie dostrzegła zmrużeń oczu poza niebieskiemi okularami i grymasu ust, lecz widziała energiczny zwrot pani Franczykowskiej, i wybuchnęła śmiechem wesołym tak głośno, że aż wpadł do uszu siostry Jaworskiego.

— Czego się oni śmieją? — zapytała męża.

— Bawią się; możeby wypadało zajrzeć i wypić szklaneczkę.

— Mnie będziesz wodził po handlach !...

— Jest tam proboszcz.

— Niech ich będzie stu, a nie namówisz mnie. Jeżeliś się ze mną ożenił, to już cierp. Co to za jedna w tym kapeluszu z welonem ? Obejrzyj się!

Franczykowski się obejrzał.

— Siostra nauczyciela z Zalasowej.

— Siostra nauczyciela w takim kapeluszu?... Ach, jakaż ona głupia!...

— Jeżeli go ma... — zdobył się na uwagę Franczykowski.

— Właśnie dla tego głupia, że go ma i że go nosi. Lecz ty tego nie rozumiesz i nie odzywaj się.

Franczykowski wierzył, że siostra Jaworskiego rozumie to, czego on nigdy nie zrozumie, i milczał poważnie.

— A to jej panna Magdelena utarła nosa! — zawołał proboszcz.

I znowu wybuchy śmiechu rozległy się po rynku, wpadając do sklepu, w którym Magdusia tryumfowała z odniesionego zwycięstwa.

Proboszcz mruknął na Franusia, przyzwał go do siebie i szepnął.

— Idź, pożegnaj się z Marcysiem i jego siostrą — jedziemy.

Franuś szedł wolno, a dla rozrywki i dodania sobie odwagi, wywijał kijem. Zobaczył go Marcyś, zbliżył się do siostry, mówiąc:

— Nauczyciel z Zaborowa prosił mnie o twą rękę. Idzie tutaj.

Magdusia widziała go, gdy tylko oderwał się od gromadki, domyśliła się wszystkiego, i nie patrząc na zbliżającego się, odpowiedziała bratu:

A co, kapelusz? Nie chciałeś, żebym go dziś wdziała?

— Proszę cię, bądź grzeczna dla Franusia. Mówił mi, ze jesteś dla niego za wielka pani, że masz taki wspaniały kapelusz, i dlatego pewno go nie zechcesz.

— To lepiej, że tak mówił, bo mnie będzie szanował i bal się... — Teraz się dopiero obejrzała. — Ten twój Franuś płaski, jak deska, tylko mu na bladej twarzy duży nos sterczy. Płowy... oczy, jak szparki.

— Cicho! — przerwał szybko Marcyś. Chłopak dobry, pensyi trzysta, dodatku pięćdziesiąt, cztery morgi własnego gruntu i brat proboszcz.

— Żeby był jakiś inny... — Cicho, bo usłyszy...

— Dla takiej rarytnej panny, to prawie dziedzic... — rzekła właścicielka sklepu.

— Niech jej Ryfka głowy nie zawraca — ofuknął żydówkę Marcyś.

— Co ja mam zawracać? Za mądra to głowa do zawracania. — A zbliżając się do Magdzi — spytała: — Przepraszam panienkę, skąd ten kapelusz? Nie z Krakowa?

— Z Wiednia — odpowiedziała Magdzia skromnie.

— Zaraz sobie pomyślałam, że z Wiednia. Wszedł Franuś.

— Przyszedłem po pannę Magdalenę — odezwał się nieśmiało.

— Cóż to, już mnie pan chcesz zabrać? — odparła rezolutnie Magdzia.

Żydówka zaczęła się śmiać, Marcyś za nią, Franek spłonął jak piwonia.

— Taki rarytas nawet ukraść nie grzech — zawołała Ryfka.

— Ukraść i zawieźć wprost do Zaborowia — nabierając odwagi, przemówił Franek. — Jegomość ustąpi miejsca na wózku.

— Jegomość nie może zostać — rzekła Ryfka — on będzie tam bardzo potrzebny — bez niego nic...

Roześmiano się we trójkę. Ryfka również pokazała swoje żółte zęby. Franek był rad, że mu tak łatwo przyszło przełamać pierwsze lody. Dobry swój humor objawił mruganiem oczu i ukradkowem, aby nie widziała Magdusia, klepaniem Marcysia po plecach.

— Franczykowska zła, ukryła swój wstyd w mieszkaniu poborcy — odezwał się, aby utrzymać rozmowę.

— A żeby ona trzy razy była siostrą Jaworskiego, to jej wara od takiego kapelusza! — rzekła Ryfka. — Wiedeński kapelusz, sam jedwab. A welon, nie potrzeba piękniejszego do ślubu. Panience, co jest biała, krew z mlekiem, samo zdrowie, ślicznie w nim.

— Moja Ryfko, bardzo wasz proszę, nie psujcie mi siostry — zaklinał Marcyś.

Magdzia nie śmiała po takich komplementach targować się; zapłaciła za perkalik na fartuszek, co sama żydówka chciała. Franek schwycił paczkę, Magdzia podała rękę bratu, rozpuściła welon — poszli. Teraz już ona jedna królowała na rynku.

Z przed sklepu Flaszkiewicza wybiegały wesołe głosy przy akompaniamencie grubego śmiechu zaborowskiego proboszcza. Mężczyźni trzymali kufle piwa w rękach. Nawet Flaszkiewicz, po obliczeniu kasy, pozwolił sobie na zbytek jednego kufelka.

Magdusia z bratem i Frankiem zbliżała się. Serce jej bilo, na twarz wystąpiły rumieńce radości. Chciała być poważną, lecz mimo woli kąciki jej ust drżały uśmiechem.

— Wiwat panna Magdalena! — wołał inżynier, wielki znawca kobiet.

— Wiwat! — powtórzył chór mężczyzn, wznosząc kufle w górę.

Leśniczowie śmiali się uszczęśliwieni. Marcyś był wzruszony do tego stopnia, że aż nieco zbladł. Nauczyciel zaborowski dumnie patrzył. Panowie, przyszłej jego żony, jak miał nadzieję, wznoszą zdrowie na rynku. Tego honoru żadna z panien w okolicy nie dostąpiła.

Córka aptekarza z Dynowa, stojąc w oknie sypialnego pokoju, widziała wszystko.

— Głupiej dziewczynie przewrócą w głowie! — szeptała gniewnie. — Bo cóż na niej jest oprócz kapelusza? Inżynier, taki znawca? Boże, jak człowiek nisko upada! — westchnęła.

Człowiek ten dwa lata temu uwielbiał jej wdzięki, jej wznosił zdrowie.

— Kiedyż się to wszystko skończy?

Usiadła na krześle, kryjąc twarz w dłoniach. Przed sklep zajechały bryczki. Wózek Marcysia był pierwszy. Ewcia z Jędrkiem spakowali sprawunki, Magdusia otoczona kołem mężczyzn siadła na wózek, za nią Ewcia i Marcyś. Inżynier, proboszcz, Franuś i leśniczowie poszli wypić strzemiennego.

— Ileż w kasie? — zapytała Faszkiewiczowa męża, gdy zostali sami.

— Dwie stówki i coś miedzi, moja rybko — odparł wesoło Flaszkiewicz; zatarł ręce i pochylił się ku żonie, głaszcząc ją po twarzy.

Córka aptekarza odsunęła głowę, robiąc grymas dumy i niechęci.

— Mówiłam ci, żebyś tego rodzaju karesy zostawił Naganieckiemu.

— Czy i dwie stówki, aniołku, mam mu odnieść? Flaszkiewicz się zaśmiał, roześmiała się i pani Flaszkiewiczowa.

— Kiedyż nareszcie wyniesiemy się z tego nędznego miasteczka, z tego sklepu, od tych twoich gości, nauczycieli, księży, oficyalistów? Radabym dziś ztąd uciec.

— Moje dziecko, wytrwałaś ośm lat, wytrwaj jeszcze i te głupie pięć.

— Pięć! zmarnować resztki młodości w tym szynku, i tego się doczekać, aby mnie siostra nauczyciela, mieszczka z Białej, upokarzała.

— Ale po pięciu latach, pani Flaszkiewiczowa upokorzy wszystkich. Niechno tylko zajedzie powozem do tego samego miasta, przed ten sam sklep, w aksamitnej mantyli, w kapeluszu krakowskim! Wysiadać będzie powoli, obzierając się na wszystkie strony, jak prawdziwa wielka dama. Przejdzie drobnym krokiem; przy jej boku mąż...

Tu pan Flaszkiewicz pochylił się, i naśladując ruch żony, jako wielkiej damy, drobne kroczki stawiał i kręcił tułowiem.

— Ej stary, stary! — strofowała męża Flaszkiewiczowa, nie mogąc pokonać uśmiechu.

— Witam jaśnie panią! — zahuczał głosem Naganieckiego. — Jasna pani, jasna pani do nas — kamloty, bareże, atłasy...

— A tymczasem Bączałka wpadnie w ręce Żydów! — przerwała żona.

— Daj-no pokój! szlachcic dyszy, bokami robi, ale pięć lat jeszcze wytrzyma. A choćby o rok prędzej, to i my o rok skrócimy. Jaśnie wielmożna Natalia Flaszkiewiczowa z domu Buśnicka, dziedziczka Bączalki z przyległościami...

— Jakie przyleglości ?

— Takie, jakie przylegają do figurki pani Flaszkiewiczowej. Mąż zaśmiał się serdecznie.

— Stary, w jakim ty jesteś dziś humorze!

— Moje dziecko, jakże nie mam być w humorze? — Biedacy...

— Cicho! — przerwała żona.

— Biedacy! — powtórzył szeptem Flaszkiewicz. — Ja miałem tysiąc papierków; ty, chociaż córka aptekarza z Dynowa...

— Wiem, wiem!

— Nędznych pięć stówek. A dziś — dziś...

— Cicho!...

— A grymasiłaś, zachciewało ci się adjunkta, z góry patrzyłaś na Flaszkiewicza, pomiatałaś nim. Dzisiaj cóż adjunkt ?... Jasna pani, gwałt, rety, rarytas. Aj waj, aj waj!... Wracamy, a panowie oficery na koniach przy wozie, a jasna pani puszy się, dmie, nos zadziera w górę, na Naganieckiego nie patrzy, Franczykowskiej się nie kłania.

— Wiesz? Franczykowska ledwo mi głową kiwnęła.

— Będzie ona biła głową o ziemię.

Flaszkiewicz ręce zacierał, śmiał się, oczy mrużył, pochylił się i chodząc po pokoju, tułowiem kręcił.

W ten sposób zabawiali się małżonkowie Flaszkiewiczowie po każdym pomyślnym jarmarku. Marzyli głośno, puszczając wodze fantazyi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej