Teodor Jeske-Choiński

MAJAKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

MAJAKI

Niedokończona kartka z chwili bieżącej.

Teodor Jeske-Choiński

I.

Dwór ostrobudzki przygotowywał się na przyjęcie gości niezwykłych.

Od czasu, kiedy przysiadł na kępce suchego piasku, wśród błot łęczyckich, nie oglądały jego ściany modrzewiowe ani razu śmiertelników niepospolitych. Skromny, cichy, wykołysał i pochował w przeciągu lat dwustu kilka pokoleń pracowitych ziemian, przechodzących bez rozgłosu przez życie.

Żaden z Ostrobudzkich nie sięgał po zaszczyty, nie poświęcał, czy dla ambicyi, czy dla wiedzy, spokoju wsi, zadowolony, gdy mógł przekazać synowi w całości dziedzictwo, wzięte po ojcu. Żaden z nich nie pragnął sławy, dygnitarstw, wielkich fortun i głębokiej nauki. Rodzili się, nabywali średnie wykształcenie swojego czasu, żenili się, orali, siali i wracali w porze właściwej do matki-ziemi, którą obficie potem swoim zrosili. Każdy z nich brał za żonę pannę z najbliższego sąsiedztwa, zdrowe pisklę z uczciwego gniazda, wyborny materyał na dobrą matkę i gospodynię.

Dopiero ostatniemu dziedzicowi Ostrobudek, ś. p. panu Wojciechowi, przytrafiło się, że wybór jego serca padł na pannę, która nie posiadała upodobań jego babek i prababek.

Panna Olimpia Chyrowska, córka wzbogaconego na pieniactwie ludzkiem prawnika, wniosła do dworu ostrobudzkiego inne zwyczaje i obyczaje. Wychowana w Warszawie w latach około 1870, przybyła na wieś z główką, wytapetowaną różnemi nowinkami.

Stare, dziurawe, wytarte bohomazy, rozwieszone na ścianach salki stołowej, a przedstawiające matki rodu Ostrobudzkich, dziwowały się wielce, gdy najmłodsza ich spadkobierczyni popisywała się po raz pierwszy przy kolacyi przed gośćmi mądrością, nabytą w stolicy. Słowa, jak: bezpośrednia obserwacya, eksperyment, samorodztwo, ewolucya, pochodzenie gatunków i t. p., trzepotały się nad głowami sąsiadów, niby nieznane ptactwo zamorskie. Szlachta otwierała oczy, uszy, olśniona mądrością młodej pani.

A po nad temi uczonemi terminami górował jeden zwrot, powtarzający się ciągle. „Prawa kobiety" nie schodziły z ust pani Olimpii.

Matki rodu Ostrobudzkich, słuchając dyskursu o "prawach kobiety," uśmiechały się złośliwie. Znawczynie serc męskich, wytrawne praktykantki, wiedziały z osobistego doświadczenia, że każda rozumna kobieta poprowadzi za nos najbutniejszego „pana i władcę," byle mu woli swojej zbyt natrętnie nie narzucała. Żadna z nich nie wiedziała nic o „Poddaństwie kobiet" Johna Stuarta Milla, nic o ruchu emancypacyjnym białogłów, o feministkach i antyfeministkach, a mimo to rządziły w domu samowładnie, zestawiając małżonkom tylko pozory zwierzchnictwa. Miękka pieszczota, serdeczny pocałunek, pokorna niby prośba, a w razie ostatecznym łzy, kwaśny humor lub spazmy, popierały skuteczniej ich prawa, aniżeliby to zdołała sprawić najuczeńsza dysertacya.

Głównie łzy... Najtwardszy Ostrobudzki roztapiał się w nich, jak wosk: ulegał, przepraszał, uciekał w końcu w pole, jak najdalej od tych straszliwych pogromców siły męskich.

Wiedziały koszlawe bohomazy, dlaczego im się na śmiech zbierało...

Gdy bowiem minęły miesiące miodowe, które nawet goryczy smak cierpki odbierają, obrzydził sobie pan Wojciech wkrótce ciągłe utyskiwania na „gwałt," zadawany jakoby płci słabej przez silną, na „niewolnictwo kobiet."

On pracował od świtu do nocy, pospołu z robotnikiem i bydlęciem. Latem, podczas żniw, było jeszcze szaro, kiedy dosiadał kasztanka, a gdy z niego schodził zmęczony, brudny, opalony, gasło już słońce za stodołami.

Zimą pilnował młocki, łaził za ludźmi, łatał budynki, jeździł do miasta za interesami, tłukł się po dziurawych mostkach i po wybojach dróg, ujadał się z kupcami, broniąc każdego grosza, aby starczyło na potrzeby domu i opędzenie gospodarstwa.

Za trud całego dnia spotykały go wieczorem wymówki: że nie bierze dość udziału w ruchu umysłowym kraju.

Zabawiałby się on chętnie lekturą, lubił nawet romanse, ale kiedy? I niedziele miał zajęte wypłatą ludzi. Gdy urwał obowiązkom powszednim trochę czasu, wówczas pogrążał się z przyjemnością w dzienniku, ciekawy nowin ze świata. Z jesienią, podczas dłuższych wieczorów, czytywał żonie głośno świeże powieści i poważniejsze artykuły, pomieszczane w tygodnikach.

Było to pani Olimpii zamało. Ona żądała od męża, aby przepędzał miesiące zimowe w Warszawie, bywał na odczytach i zebraniach literackich, aby się kształcił, rozwijał, jak się wyrażała. A kiedy jej pan Wojciech przekładał, że nie można opuszczać wioski, jeżeli się chce mieć nad głową aż do śmierci dach własny, wtedy zaczynały się skargi na niewolnictwo kobiety.

— Niewolnictwo? Któż to właściwie jest tym niewolnikiem? — zawołał raz pan Wojciech zniecierpliwiony. — Czy ja, którego praca uwiązała na łańcuchu, jak psa podwórzowego, który usypiam dość często na koniu ze znużenia, czy ty, co nie potrzebujesz bucika zamoczyć, bo zrobi za ciebie wszystko służba i moja zabiegliwość. Nawet dziecka nie karmisz, chociaż prawisz tyle o wpływie dziedziczności!

Od tego wybuchu zmieniło się położenie we dworze ostrobudzkim. Pan Wojciech, oddawszy na użytek żony dochody z ogrodu, drobiu, nabiału i nierogacizny, nie mieszał się więcej do jej gustów. Nie mówił nic, gdy sprowadzała całe góry książek i czasopism, nie opierał się odświeżeniu i przystrojeniu domu i urządzeniu parku. Dawał na wszystko, dopóki były pieniądze w kasie, ale nie znosił już żadnych skarg i lamentów.

Pani Olimpia, nudząc się śmiertelnie na wsi, nie mając nikogo obok siebie, z kimby się "mogła podzielić myślami," bywała dużo w okolicy. Znalazł się też rychło jakiś pocieszyciel "zapoznanej, nieszczęśliwej ofiary brutalnego hreczkosieja," który chciał wyzyskać "moment psychologiczny," ale zanim się lowelas prowincyonalny zdobył na odwagę, już się o jego zamiarach pan Wojciech dowiedział i tak się z nim gdzieś w kącie uczciwie rozprawił, że gaszek stracił ochotę amorów na czas długi.

Pan Wojciech nie wymawiał żonie lekkomyślności. Śledził tylko odtąd jej kroki uważnie, jeżdżąc z nią wszędzie.

„Niewolnica" roniła łzy ciche, samotne, ku złośliwej uciesze matek rodu Ostrobudzkich, które posługiwały się niegdyś płaczem w celach innych, praktyczniej szych.

I byłaby się wrzekoma zrazu poddanka stała w istocie powolnem narzędziem w ręku męża, nie lubiącego, aby z niego drwiono, gdyby jej śmierć nie była wyzwoliła.

Pan Wojciech, przeziębiwszy się przy pilnowaniu młocki, umarł, zostawiając na opiece starszego brata żonę, siedmnastoletnią córkę i majątek, nie obciążony żadnym długiem. Jak wziął po ojcu wieś czystą, tak przekazał ją własnemu dziecku bez grosza zobowiązań.

Ledwie zamilkły dzwony, żegnające nieboszczyka na drogę ostatnią, kiedy sobie pani Olimpia przypomniała, iż „się jej jeszcze dużo od życia należy." Więc zabrawszy córkę i wszystkie pieniądze, które zastała w kasie, wyruszyła w objazd po Europie.

W pierwszym roku odbierał pan Stanisław Ostrobudzki, brat nieboszczyka, listy od bratowej, to z Wenecyi, to z Rzymu, to z Paryża. W drugim doniosła mu, że zamieszka przez lat trzy w Zurychu, gdzie ona sama będzie uczęszczała na filozofię, Zosia zaś na przyrodę.

Dziś, ukończywszy studya, wracały panie do zagrody rodzinnej, ozdobione dyplomami bakałarzów. Stary dwór miał ujrzeć po raz pierwszy od czasu, jak przysiadł wśród błot łęczyckich, głowy uczone — i to niewieście.

Pogodny wieczór czerwcowy obwijał powoli przejrzystemi mrokami drzewa i chaty. Otwierały się kielichy bzów i jaśminów, oddychały trawy i zboża, rozsiewając wokoło woń świeżości, zdrowia.

Dwór ostrobudzki, długi, niski, pokryty czerwonym dachem, rozszerzony z przodu oszkloną werendą, biały, czysty, tonął cały w wieńcu zieleni. Z tyłu rozciągał się za nim park angielski, z frontu otaczały go z obu stron klomby gęstych krzewów, rozsadzonych w półkole.

Na kamiennych stopniach ganku stał pan Stanisław Ostrobudzki, mężczyzna dobrego wzrostu, trzymający się prosto mimo siwego wąsa, który odbijał na tle czerstwej, żarami słońca wiosennego opalonej twarzy. Ubrany w czapkę z daszkiem, w krótką kurtkę z granatowego sukna i w długie lakierowane buty, patrzył z pod krzaczastych brwi uważnie w stronę bramy wjazdowej, po za którą bieliła się szosa, prowadząca do Łęczycy.

— Powinny już być — mruknął. — O którejż to staje pociąg w Kutnie, panie Woralski?

— Mówili, że o trzeciej, panie dziedzicu — odparł niski, krępy staruszek, trzymający w ręku duży pęk kluczów.

— Powinny już być — powtórzył Ostrobudzki półgłosem.

Po chwili dodał:

— Chyba jaki wypadek...

— A cóżby tam panie mogło spotkać? Szosa, jak stół, dzień jasny, a Tomek powozi. Zabawiły się pewno trochę w mieście.

— Czy pan nie zapomniał posłać furmanki pod rzeczy?

— A jakże! Poczwórna kareta poszła po panie, a Jasiek z siwkami drugiej fornalki pod walizki.

Zamilkli i spojrzeli obaj równocześnie na bity gościniec, na którym zamajaczył w dali jakiś powóz.

— To nie do nas — odezwał się Woralski. — Skręca na prawo.

Pan Ostrobudzki podniósł rękę do wąsa i targnął go niecierpliwie.

— Baby muszą zawsze marudzić — wyrzekł. Staruszek, trzymający się dotąd o kilka kroków od schodów, zbliżył się teraz i odezwał się po krótkiem wahaniu:

— Z przeproszeniem pana dziedzica, ale w mieście mówił mi pisarz z magistratu, że nasze panie chodziły za granicą pono do jakichś szkół uczonych. Chyba to plotki, panie dziedzicu?

— A chodziły, chodziły! — odparł Ostrobudzki.

— I pani dziedziczka także?

— I pani dziedziczka.

Woralski kiwał głową, jakby mu ta wiadomość w mózgu zaciężyła.

— I uczyły się? — zapytał znów po chwili.

— A uczyły.

— A czego też, proszę pana dziedzica?

— Samych mądrych rzeczy, mój Woralski. Pani dziedziczka chciała się koniecznie dowiedzieć, czy człowiek nie może być mądrzejszym od Pana Boga.

— O mój Jezu! — zawołał Woralski. — Jak też to pan dziedzic lubi żartować z głupiego człowieka!

— Wcale nie żartuję, mój Woralski — mówił Ostrobudzki, któremu pytania ekonoma nie sprawiały widocznie przyjemności, bo odpowiadał na nie opryskliwie. — Teraz ludzie tacy pyszni, że chcieliby się obyć bez Pana Boga. A panna Zofia, to łapała w tych zamorskich szkołach żaby, odzierała je ze skóry i rozpinała na deseczkach.

Ekonom zaśmiał się zcicha.

— E, e, co też to pan dziedzic...

Chciał powiedzieć: "wygaduje" — ale się pomiarkował.

— Taka ładna panienka-by żaby łapała — mruknął tylko, poruszając głową z niedowierzaniem.

Wtem zadudnił na szosie głuchy łoskot powozu, unoszonego równo przez dobre konie. Uszy wieśniaków, przywykłe do rozpoznawania różnych turkotów, nasłuchiwały przez chwilę.

— Jadą! — zawołał pan Ostrobudzki. — To nasze konie.

— A nasze! — zawołał Woralski i zaczął na sobie poprawiać ubranie.

W miarę, jak się kareta zbliżała, rósł niepokój ekonoma. To wąsa skubnął, to czapkę z lewej strony czaszki na prawą przesunął, to szarpnął za guzik kapoty.

Spostrzegł ruchy nerwowe staruszka pan Ostrobudzki.

— Boisz się stary?— odezwał się głosem łagodniejszym, niż dotąd.

— Bo to, proszę pana dziedzica...

Ekonom kręcił szyją, jak gdyby mu miękki kołnierzyk niekrochmalonej koszuli zawadzał.

— Nie bój się — mówił dziedzic — Gdybyś się okazał zagłupim dla tych mądrych pań, to przyjdziesz do mnie na Wolę. Zawsze się tam znajdzie kawałek chleba i ciepły kąt dla starego sługi.

Woralski chciał ująć rękę pana, ale ten usunął ją szybko.

— No, no — mruknął. — Przecież my nie dzisiejsi... Powóz był już we wsi. Za chwilę wpadł w szeroko otworzoną bramę zajazdu, okrążył zręcznie klomby krzewów i zatrzymał się przed werendą.

Pan Ostrobudzki przyskoczył do drzwiczek karety z żywością młodzieńca, odemknął je szybko i zawoławszy: "Zochna!" — ujął w objęcia postać niewieścią, która postawiła pierwsza koniec lakierowanego bucika na stopniu.

— Zochna! — powtórzył głosem, w którym drżały miękkie tony szczerego uczucia i przygarnął do szerokiej piersi głowę synowicy.

Ona zarzuciła mu ręce na szyję, nie broniąc się jego uściskom.

Za panną Zofią Ostrobudzką wysiadła z powozu wysoka, szczupła dama, ubrana w jedwabny popielaty płaszcz podróżny.

— Witam pana brata — odezwała się, wyciągając do Ostrobudzkiego rękę.

— Witam panią bratową — odparł starzec i pochylił się, ażeby dotknąć ustami duńskiej rękawiczki pani Olimpii.

Podawszy ramię bratowej, wprowadził ją po schodkach do obszernego przedpokoju, gdzie lokaj odebrał wierzchnie ubranie od przybyłych.

— Panie pewno głodne z drogi? — mówił Ostrobudzki, pomagając służącemu. — Przepraszam, że przypominam tak odrazu potrzeby pospolite, ale wiem z doświadczenia osobistego, iż żołądek nie bywa uprzejmy. Herbata czeka na panie.

Gdy przeszli na lewo do obszernej sali, której środek zajmował duży stół dębowy, pochwycił stryj jedną ręką ramię synowicy, a drugą ujął ją za brodę.

— Niech ci się przy świetle przypatrzę — wyrzekł. — Urosłaś, zmężniałaś, wyładniałaś. Wykapana z ciebie Ostrobudzka, żywy portret ojca!

Panna Ostrobudzka przypominała rzeczywiście wąsatych szlachciców, rozwieszonych na ścianach pokoju. Wysoka, wysmukła, wcięta w pasie, z pełnym biustem, miała okrągłą głowę sarmacką, pokrytą bujnym włosem, barwy dojrzałego zboża. Z tej twarzy świeżej, białej, ożywionej parą siwych oczu, tryskały młodość i zdrowie.

— I ty jesteś bakałarzem, ty? — zawołał stryj, obejrzawszy synowicę ze wszystkich stron. — Dziewczyno, czy to prawda?

— Prawda, stryjku, prawda! — odparła panna, zaśmiawszy się wesoło. — Pokażę stryjkowi jutro dyplom.

— I te żaby, coś je na deseczkach męczyła?

— I te żaby, stryju.

— Ależ Zosiu, preparaty naukowe! — odezwał się od stołu głos ostry, suchy.

Pan Ostrobudzki odwrócił się szybko, spojrzał i pochylił głowę, aby ukryć uśmiech, który widok bratowej na usta jego wywołał.

Siedziała sztywna, w szarej sukni podróżnej, z czapeczką marynarską na rozrzuconych, po męsku ostrzyżonych włosach, ze złotemi binoklami na długim, spiczastym nosie. Kurz drogi, zmieszawszy się z pudrem, nałożonym grubo na chudą twarz, wytworzył jakiś brudny cień, nie podnoszący wcale kolorytu przywiędłej cery.

— Czupiradło — mówiły zdziwione i rozbawione równocześnie oczy Ostrobudzkiego.

— Przepraszam, preparaty! — wyrzekł poważnie, chić mu się usta śmiały. — Proszę wybaczyć wieśniakowi, że nie umie się poprawnie wyrażać. Więc preparaty? A bratowa, czy robiła także preparaty?

Pani Olimpia poprawiła binokle palcami długiej, wyschłej ręki.

— Pisałam przecież panu, że chodziłam na wykłady filozofii — odpowiedziała. — Filozofowie nie zajmują się preparatami. Ich materyałem są idee, uogólnienia.

— Aha! idee, uogólnienia! Przepraszam, przepraszam... Ale teraz dajmy pokój preparatom i uogólnieniom, a zabierzmy się do kłapaków, które wczoraj sam na błotach upolowałem, aby mojej Zośce lepiej smakowały.

Wyrzekłszy to, zajął pan Ostrobudzki miejsce obok synowicy i nałożył sobie na talerz połowę dzikiej kaczki.

— Państwo na wsi lubicie zawsze dobre kąski— odezwała się po chwili pani Olimpia, zesznurowawszy wąskie, blade usta do uśmiechu szyderskiego.

— Ma się rozumieć, że lubimy — mówił Ostrobudzki, zajadając z apetytem. — Zmiatamy wszystko z półmisków, co Pan Bóg dał i żądamy od każdego, aby nie fuszerował, bo po karku. Ale, jak widzę, to nie odebrały i pani bratowej owe uogólnienia znajomości lepszych części kaczki i nie zepsuły wcale apetyciku?

Pani Olimpia rzuciła szwagrowi z po za szkieł spojrzenie niechętne, na które on odpowiedział uśmiechem lekceważącym.

To spojrzenie i ten uśmiech rzuciły światło jaskrawe na stosunek, jaki łączył bratowę ze szwagrem: nie lubili się.

Przez jakiś czas trwało przykre milczenie. Dopiero, gdy lokaj, zebrawszy talerze, podał herbatę, świecę i papierosy, odwrócił się Ostrobudzki do synowicy i wyrzekł:

— Mam nadzieję, że urządzimy ci niedługo weselisko. Chciałbym cię widzieć przed śmiercią w dobrem ręku.

Pani Olimpia poprawiła się na krześle i wypuściwszy z ust gęsty kłąb dymu, odpowiedziała za córkę, podkreślając każde słowo spojrzeniami kłującemi:

— Przedewszystkiem pozostaje Zosia dotąd w ręku najlepszem, bo matki, a potem, nie należy ona wcale do owych kobiet pospolitych, które uważają małżeństwo za konieczność. Nie na to piła z krynicy wiedzy, aby miała się urządzić w życiu, jak pierwsza lepsza gąska z waszych tak zwanych białych dworków.

— A jednak życie rodzinne jest celem kobiety— wtrącił Ostrobudzki.

— Formułkę tę wymyślili mężczyźni, bo im była potrzebna — mówiła pani Olimpia dalej. — Z chwilą jednak, gdy kobieta zrozumiała, że i ona ma prawo być człowiekiem, tak samo, jak mężczyzna, gdy przestała być rzeczą, niewolnicą, z tą chwilą upadły wszystkie doktryny, wymyślone przez was, domniemani panowie i władcy ziemi.

— Więc cóż bratowa dobrodziejka radzi postawić na miejscu małżeństwa? — zapytał Ostrobudzki.

— Nic nie stawiam. Żądam tylko dla kobiety zupełnej swobody. Niech robi, co jej potrzebom i upodobaniom odpowiada.

— Choćby nawet?...

Ostrobudzki nie dokończył myśli, spojrzawszy na synowicę.

— Choćby nawet — dosnuła za niego pani Olimpia — tak zwany stosunek grzeszny tym upodobaniom odpowiadał. Grzeszny? Zabawne! Grzeszny tylko dla nas, bo wam wolno wszystko! Niech się pan nie krępuje obecnością Zosi — dodała, spostrzegłszy niepokój szwagra. — Córka moja uczyła się dużo, nauka zaś nie zna fałszywych rumieńców i banalnej wstydliwości. Słyszała ona inne rzeczy w aulach uniwersyteckich i widzi pan, że zdrowiu jej bynajmniej nie zaszkodziły.

— Cóż ty na to, Zochno? — zapytał Ostrobudzki, patrząc uważnie w twarz synowicy.

— Podzielam zupełnie zdanie mamy — odpowiedziała panna bez namysłu.

— I nie zarumieniłaś się na wykładach ani razu?

— Z początku robiła na mnie swoboda słowa przykre wrażenie, nie przeczę, ale wkrótce przywykłam do niej. Kto chce dużo wiedzieć, nie może się niczemu dziwić. Minęły już czasy, kiedy największą zaleta panny był tak zwany puch dziewiczości.

— A jednak był ten puch dziewiczości podwaliną cnót domowych — wyrzekł Ostrobudzki poważnie.

— Stryjek jest jeszcze za puchem dziewiczości — zawołała panna, roześmiawszy się pusto. — Za puchem dziewiczości, za puchem...

— Puch dziewiczości! — wtórowała jej pani Olimpia — puch, puch...

Bawiły się wielce tym puchem.

Oczy starca przechodziły z matki na córkę, zdziwione, smutne. Ręka jego podnosiła się do wąsa, a pomiędzy siwemi brwiami zarysowała się głęboka zmarszczka.

— Zawcześnie umarł pan Wojciech — mruknął i podniósł się z krzesła.

— Niech się stryjek zaraz nie gniewa! — zawołała panna Zofia, zrywając się także. — Przerobimy powoli stryjka, ale proszę się tak brzydko nie marszczyć.

Zarzuciła stryjowi ręce na szyję, wspięła się na palcach i pocałowała go w czoło.

— O! ciągle ten mars! — mówiła. — Już wyjdę za mąż, wyjdę, wyjdę, trochę później, gdy mi się owe żaby sprzykrzą; tylko niech się stryjek uśmiechnie.

Ostrobudzki obrzucił dziewczynę spojrzeniem, z którego biła łuna przywiązania.

— I ty mówisz takie dziwne rzeczy, ty, ty? — wyrzekł. — To nie ty, to ktoś inny mówi przez twoją buzię. Ale teraz, dobranoc paniom. Zdrożone jesteście, potrzebujecie spoczynku, a i moje stare kości proszą się o materac. Tłukły się dziś przez cały dzień na koniu. Będę jutro w Ostrobudkach pod wieczór, aby złożyć rachunki z opieki. Pogadamy, o czem trzeba. Dobrej nocy paniom życzę i snów przyjemnych pod własnym duchem.

— Mnie przyśni się z pewnością ładny chłopiec, z dużemi wąsami. Zobaczy stryjek! Taki tęgi, opalony, czerwony szlachcic. Opowiem jutro stryjkowi, jak było.

Siwe oczy panny śmiały się ze swawolą dziecka.

Pan Ostrobudzki uścisnął ją, bratowę pożegnał ukłonem i wyszedł.

Przed dworem czekał na niego Woralski, trzymający konia za uzdę.

— Jakże tam, panie dziedzicu? — zapytał zcicha.

— A no, zobaczymy. Pamiętaj, stary, że Wola o miedzę — mruknął Ostrobudzki, dosiadając wierzchowca.

Pogłaskał kasztanka ręką, po szyi i ruszył cwałem z miejsca. Ekonom zrobił za nim znak krzyża świętego.

Dziwiło się stare szkapsko uderzeniom, które jego bokom obcasy jeźdzca zadawały. Dawno już tego nie było.

Co mu się stało? — medytował wyranżerowany ogier, pędząc drogą pomiędzy dwoma rzędami czarnych chat, rysujących się wyraźnie na tle jasnej nocy. — Zwykle zarzuca mi cugle na kark, pozwala wlec się noga za nogą po polach, nie gniewa się nawet, gdy czasem łeb pochylę i skubnę trochę trawy. A dziś? Oszalał... Bodzie i bodzie, jakby stare kości moje posiadały jeszcze elastyczność młodości. Poczekaj!

Kasztanek, przebiegając koło cmentarza, udał, że się przeraził; spiąwszy się trochę na tylnych nogach, potem rzucił się w bok.

— No, no, stary, nie brykaj! — mruknął Ostrobudzki, powstrzymując konia.

Gwałtowny ruch ostudził gniew, który w jego sercu słowa pani Olimpii roznieciły. Poklepawszy wierzchowca po szyi, posuwał się wolno wysoką groblą, prowadzącą do Woli.

— Zawcześnie umarł — mówił do siebie półgłosem. — Trzeba ją czemprędzej wydać za mąż, aby jej to czupiradło nie zepsuło do reszty w głowie. Koczkodon!

Znów ścisnął ogiera kolanami i podrażnił jego boki obcasami. Szkapsko poleciało, nie próbując już po raz drugi buntu.

— Koczkodon! — powtarzał Ostrobudzki, zgrzytając zębami i nagląc konia do pośpiechu.

Kasztanek cierpiał za mądrość pani Olimpii.

Wolę oddzielały od Ostrobudek zaledwie trzy wiorsty. Położona tak samo, jak one, wśród łąk, na kępie suchego piasku, wieś pana Stanisława świeciła zdaleka białemi, murowanemi budynkami i czworakami.

Kiedy się stary szlachcic zatrzymał przed dworem, podobnym zupełnie do rezydencyi nieboszczyka brata, zbliżyły się od strony dziedzińca szybko ciężkie kroki stróża.

— Powiesz Andrzejowi, żeby założył jutro parę gniadych do wolanta i zajechał o dziesiątej.

— Słucham, jaśnie panie — mruknął stróż i odebrał konia.

W otwartych drzwiach domu czekał na pana siwy, mały człowieczek, trzymający nad głową zapaloną świecę.

— Czy nic nowego nie zaszło? — zapytał Ostrobudzki, przechodząc na prawą stronę dworu.

— A coby tam miało zajść? U nas wszystko, jak w zegarku — odparł lokaj.

— Zawsze tyle gadasz! — wyrzekł pan, dotarłszy do pokoju sypialnego.

Sługa spojrzał na chlebodawcę z pod gęstych brwi.

— Musi, że się dziedziczka ostrobudzka jaśnie panu nie podobała, albo co — mówił, rozbierając łóżko.

— A tobie co do tego? — fuknął Ostrobudzki.

— A no, nic. Tylko, że z nieboszczykiem panem Wojciechem bawiłem się, bywało, w ogrodzie w piasku, a pannę Zofię to nosiłem na ręku.

Zamilkli obaj, pan i sługa.

Pan rozpinał powoli ubranie, szepcząc modlitwę wieczorną, sługa odbierał krawat, kurtkę, kamizelkę, spoglądając na pana z pod czoła.

Kiedy Ostrobudzki przysiadł na łóżku i podał nogę do zdjęcia obuwia, odezwał się lokaj:

— Mógłby też pan brać na wieczór cieplejszy przyodziewek. Na co to wszystko wisi w szafie? Było kiedyś, że mieliśmy lat trzydzieści.

— Dobranoc ci, Wojciechu, dobranoc! — wyrzekł Ostrobudzki głosem miękkim. — Jutro jadę do Zalesia.

— Dobrych myśli mojemu panu życzę! — wyrzekł sługa i wyszedł z pokoju.

II.

O cztery wiorsty od Woli i Ostrobudek, tworząc z niemi trójkąt, rozłożyła się w obszernej dolinie, odcięta od błot laskiem olszowym, duża wieś, rzucająca się zdaleka w oczy rezydencyą, wystawioną na pagórku.

Nie był to dwór w zwykłem rozumieniu. Dom murowany, osadzony na wysokich podwalinach, z przybudówką, piętrowy w pośrodku, pokryty dachem cynowym, robił wrażenie pałacyku. Otoczony ze wszystkich stron żelaznemi, na zielono pomalowanemi sztachetami, odsunięty od zabudowań gospodarskich, wyglądał, jak willa podmiejska, wystawiona nie w celach użytku codziennego, lecz dla wypoczynku jakiegoś wygodnisia, zmęczonego gwarem i niepokojem stolicy.

Prowadził do niego rozległy zajazd, na którym ręka ogrodnika artystycznego rozrzuciła klomby, grzędy i grządki, strojne kwiatami, dobranemi ze smakiem. Ścieżki, starannie wygracowane, świeciły białym żwirem.

Dwanaście stopni kamiennych trzeba było przebyć, aby się znaleźć pod kolumnadą, która zastępowała ganek.

Na tym ganku stało nazajutrz, w godzinach rannych, dwóch młodych ludzi, nie liczących więcej nad lat trzydzieści kilka. Jeden z nich wysoki, dobrze zbudowany szatyn, w granatowem ubraniu flanelowem, bez czapki na głowie, oparty ramieniem o filar, słuchał drugiego, który mówił, pomagając sobie żywemi ruchami rąk i głowy:

— Bartek chwycił znów kawał rzemienia ze stajni cugowej, a żonę stróża przydybałem, jak wynosiła z kuchni ogromną szczapę drzewa. Jeźli pan dziedzic nie zmieni rozporządzenia, to nie dam sobie z tą hałastrą rady. Kradną, jak kradli, a śmieją mi się w oczy, bo wiedza, że ich dziedzic nie pozwoli ukarać. Nawet pisarz zaniedbuje się w służbie. Kiedy na niego fuknę, on skacze mi do oczu. „To tylko pan taki gorliwy! — krzyczy. — Pan Słotnicki nie żąda, aby człowiek harował, jak bydlę!" — On haruje!... Żeby człowiek miał do śmierci takie harowanie, psiawiara...

Podczas kiedy rządca, niski, krępy, opalony mężczyzna, utyskiwał w ten sposób, oko dziedzica zawisło w przestrzeni, błądząc nad szaremi chatami, które tuliły się pokornie do boków pańskiej rezydencyi. "Widocznie nie słyszał narzekań oficyalisty, gdy się bowiem skończyły, podniósł głowę i obejrzał się nieprzytomnie wokoło, jak ktoś nagle ze snu zbudzony.

— Prosiłem pana tyle razy, panie Chodacki — odezwał się głosem zmęczonym — abyś mnie takiemi drobiazgami nie zajmował.

— Ze szkód drobnych powstają duże — mruknął Chodacki.

— Wiem o tem, ale właśnie dlatego mam w panu rozumnego i uczciwego zastępcę, abyś mnie od tych dużych strat ochronił. Co zaś do owych drobnych, panie Franciszku, to zechciej zawsze o tem pamiętać, że jestem sam na świecie, posiadam dość znaczny majątek, a potrzeby osobiste bardzo małe i że sobie wcale nie życzę, aby z mojego powodu spadła choć jedna łza z oczu wydziedziczonych. Oni spożywają i tak chleb zbyt gorzki, bo walka o byt powszedni nie należy do pomysłów przyjemnych. Nie życzę sobie, wprost zabraniam, wodzić się z ludźmi po sądach za kawałek drzewa lub garść paszy. Proszę o to!

I jego ciemno-niebieskie, głęboko pod Wysokiem czołem osadzone oczy, pobiegły znów w błękitną przestrzeń, a na bladą, krótko przystrzyżoną brodą otoczoną twarz spłynęły cienie cichego smutku.

Rządca przypatrywał się dziedzicowi z niechęcią. Czerwony, czerstwy rolnik, od lat wielu przyzwyczajony do energicznego postępowania, co sobie za zasługę poczytywał, nie rozumiał znaczenia słów dziedzica. Podług niego, byli owi ubodzy próżniakami, których trzeba napędzać ciągle do roboty, albo złodziejami, których należy pilnować, aby nie roznieśli pańskiego dobra na wszystkie wiatry. Znał ich przecież dobrze. Młodość z nimi przepędził i odgadywał każdy ich zamiar. Psychologii ludu uczył się nie z książek, lecz z doświadczenia osobistego.

Jednakże... Skoro sobie tego życzy... To jego majątek...

Wzruszył ramionami i zeszedł wolno po stopniach schodów, udając się w stronę dziedzińca.

Słotnicki stał jeszcze przez kilka chwil pod kolumnadą, potem przetarł ręką oczy i znikł w głębi domu.

Z obszernego pokoju wchodziło się na prawo do gabinetu pana. Nie było tu kluczy i uździenic, ani zaschłych wieńców ze zboża i próbek ziarna. Na posadzce, zakrytej zupełnie kobiercem, stało na środku, zwrócone do okna, duże biurko dębowe, założone z obu stron stosami broszur i czasopism. Całe dwie ściany zajmowały oszklone szafy, z których wyglądały złocone grzbiety oprawnych książek.

Do tego pokoju wszedł Słotnicki i usiadł przed biurkiem w fotelu drewnianym. Wziął pióro do ręki i pochylił się nad białą kartą zwyczajnego papieru.

Pisał... Pracował z takiem zajęciem, że nie słyszał turkotu powozu, który zatrzymał się przed gankiem. Dopiero, kiedy ktoś wszedł do pokoju, podniósł głowę i wstał z pośpiechem.

— Sąsiad dobrodziej! — zawołał, uradowany szczerze i uścisnął dłoń gościa. — Jak to dobrze, że sobie pan samotnika przypomniał. Już naprawdę za sąsiadem tęskniłem.

— Młodemu zawsze bliżej do starego, bo ma nogi zdrowsze — wyrzekł Ostrobudzki, zajmując miejsce na miękkim foteliku, ustawionym z przeciwnej strony biurka.

— Moja wina, moja wielka, bardzo wielka wina, nie przeczę, ale proszę mi niedbalstwo wybaczyć. Znów mnie ten przeklęty szatan, co czyha w kałamarzu na spokój ludzi, za kark pochwycił i przykuł do roboty. Zdawało mi się, że wytrzymam kilka lat bez pisania, ale przyzwyczajenie całego życia jest widocznie silniejsze od chwilowego zmęczenia, czy wstrętu, bo grzebię się od miesiąca w bibule z niecierpliwością mola. Aż się sobie samemu dziwię. Jak mi pomysł zaczął świdrować w mózgu, tak też i wyświdrował nowe głupstwo.

Podsunął gościowi pudełko z cygarami.

— Znów pan co bazgrze? — zapytał Ostrobudzki, zapalając liść hawański.

— A jakże — odparł gospodarz. — Bazgrzę, smaruję, gryzmolę, chociaż nie wiem, czy będzie z tego jaki pożytek.

— Pewno dostanie szlachta jakie porządne smarowanie. Niezaradna, lekkomyślna, głupia, ma się rozumieć; wy wszyscy tak. A pan umie smarować, wiemy o tem. Szlachcic gotów wreszcie sam uwierzyć, że to prawda.

Ostrobudzki spojrzał na gospodarza życzliwie.

— Umie pan, umie — dodał. — Żebym ja tak potrafił piórem machać, tobym tym gazeciarzom warszawskim dopiero kurtę wyciął! Ale cóż? Bozia nie dała talentu, więc trzeba uszy po sobie położyć i słuchać, co mądrzejsi gadają.

— Niech się sąsiad dobrodziej nie obawia — mówił Słotnicki. — Miecz polemisty dziennikarskiego zawiesiłem już na kołku. Rdzewieje on już od lat trzech. Ale cóż u pana słychać? Urodzaje na Woli dobre, jak zawsze?

— Chwalić Boga! Nie poskąpił Pan Bóg tego roku. Zresztą, wszystko po dawnemu, tylko w Ostrobudkach zmieniło się. Panie wróciły z owych szkół uczonych.

— Wróciły? To bardzo dobrze. Będzie okolica miała nowe a miłe sąsiedztwo. Panie Ostrobudzkie widywałem w Warszawie temu lat cztery w salonach literackich. Mają to być osoby bardzo wykształcone.

— I jak jeszcze! Bratowa zjadła cały rozum ludzki, a nawet trochę więcej — mówił Ostrobudzki, wypuszczając z ust gęsty kłąb dymu.

Słotnicki roześmiał się.

— I nie zachorowała na niestrawność? — zapytał.

— Ale gdzieżtam! Sprzątnęła wczoraj całą kaczkę.

— To dziwne! Rozum bywa wielce niestrawny, czasami nawet tak niezdrowy, że zabija.

Słowa te wygłosił Słotnicki wolno, oddzielając zgłoskę od zgłoski.

— Tak, zabija! — powtórzył głosem cichym i wyjrzał oknem.

Oko jego pobiegło znów daleko, aż na skraj widnokręgu, a usta złożyły się w gorzki uśmiech.

Przez chwilę przypatrywał mu się Ostrobudzki ze współczuciem, a potem odezwał się:

— Spodziewam się, że zastanę pana którego dnia w Ostrobudkach. Paniom moim należy się wizyta od bliskiego sąsiada i dawnego znajomego. Sądzę, że bratowa będzie panu rada. Jedyny pan z całej okolicy może zająć tak uczone damy.

Słotnicki uśmiechnął się.

— Ja, panie! — mówił. — Cóżbym ja robił między niewiastami z moją łysiną i z moim pesymizmem?

Potrząsnął lekko głową.

— Tacy, jak ja, nie bawią dam — dodał.

— Słyszę ciągle, że łysina i pesymizm są dziś bardzo modne — wtrącił Ostrobudzki.

— Ale niewygodne. Zresztą, jestem właśnie bardzo zajęty, a potem...

Słotnicki przesunął ręką po wypełzłej czaszce i ciągnął dalej głosem stłumionym:

— Wiadomo panu, że mnie ludzie strasznie zmęczyli. Chciałbym ich na czas dłuższy omijać. Tak mi dobrze w mojej samotni.

— Kto widział uprzedzać się do ludzi w tak młodym wieku — odparł Ostrobudzki. — Świat nie taki zły, jak się panu wydaje.

Słotnicki podniósł się z krzesła, przeszedł się kilka razy po gabinecie, potem stanął przy oknie i mówił:

— Nie taki zły? Znam ja go doskonale, lepiej od pana, mimo moich lat młodych, bo byłem w nich przez długi czas robotnikiem, a tylko walka o byt powszedni uczy prawdy. Osoby zamożne od kołyski, nie mogą mieć wyobrażenia o istotnej naturze ludzkiej. Wieś zresztą, bliższa przyrodzie, więc czystsza, szczersza i zaspokajająca łatwiej od miasta potrzeby niezbędne, nie ma powodu do pesymizmu. Kto chce poznać prawdziwego człowieka, powinien mu się przypatrzeć na wielkich targowiskach pracy i rozkiełznanych namiętności i być sam kółkiem w fabryce zarobkowania. Ale po co ja to panu wszystko mówię. Takie pojęcia bywają owocem osobistych doświadczeń, których nie zastąpi żaden wykład teoretyczny.

— Byłoby to jednakże dziwne — mówił Ostrobudzki, podnosząc się z fotelu — gdyby pan od Ostrobudek stronił. Taka dawna znajomość i takie bliskie sąsiedztwo. Spotkacie się państwo zresztą rychlej, czy później, gdzie na drodze, albo na granicy majątków.

— W istocie — rzekł Słotnicki. — Nie wypada, trzeba być koniecznie, należy złożyć ofiarę "próżniakowi," któremu na imię "formy towarzyskie." Pojadę więc którego dnia do Ostrobudek. Ale widzę, że się pan już wybiera. Nie puszczę pana przed obiadem.

— Nie mogę sąsiadowi dziś służyć. Bardzo pilne sprawy wzywają mnie do Łęczycy.

Siedząc w powozie, myślał sobie stary szlachcic:

— Jacy ludzie teraz dziwni; albo przewrotni, albo nieszczęśliwi...

Był już wieczór, kiedy załatwiwszy się w mieście, zajechał przed dwór ostrobudzki. Gdy wszedł do salki stołowej, zastał tam Zosię, pochyloną nad dużym koszem. Zbliżywszy się do synowicy z tyłu, pocałował ją w szyję.

— Ostrożnie, stryjku, ostrożnie! — zawołała panna, podnosząc się z kolan.

— Albo co?

— Bo to owe żaby, które stryjka tak bawią — mówiła, rozkładając na stole mnóstwo pudełek.

— Pokażno owe skarby.

Ostrobudzki wziął do ręki jeden z preparatów.

— Ostrożnie, stryjku, ostrożnie! — prosiła panna.

Na tabliczkach szklanych porozkładała studentka uniwersytetu różne części ciała różnych zwierząt. Były tam oczy, płuca, żołądki płazów i owadów, były pająki i chrząszcze, prawidłowo zasuszone i rozpostarte. Jedna duża tablica zdawała się pokrytą jakiemiś plamami.

— A to co takiego? — zapytał stryj.

— To moja bakteryologia, ale na to trzeba patrzeć przez szkła powiększające — odpowiedziała synowica. — Czy widzi stryjek te oto pręciki zgięte? W rogu na prawo...

— Widzę — mówił szlachcic, uzbroiwszy oko w mikroskop. — Takie połamane, faliste.

— To spirillum rubrum. Wszystkie drobnoustroje zgięte nazywa nauka spirillum, vibrio, spirochaete, chociaż nie ma jeszcze zgody pomiędzy badaczami, jak ochrzcić bliżej określone formy. A ta gromadka, jakby pakiecików z kreskami w środku, w lewym rogu tablicy, to sarcina, grzybek rozszczepkowy. Te punkciki znów, tworzące jakby sznurki korali, to staphylococcus pyogenes aureus. Prawda, że to ciekawe?

— Bardzo. A w tych księgach, co przechowujesz? — zapytał Ostrobudzki, wskazując na zielniki.

— To cmentarzysko roślin — odpowiedziała panna.— Niech się stryjek przypatrzy, jak doskonale zachowane.

Otworzyła jeden z zielników.

— O, naprzykład ten tojad mordownik, aconitum napellus — mówiła, dotykając paluszkiem jakiejś gałązki.— Albo ta atrapa belladona, pokrzyk lekarski. Zupełnie, jak świeża. Za tym kaczyńcem błotnym chodziłam poi dnia, zanim go odnalazłam. Ale za to prześliczny!

Panna zbliżyła zielnik do lampy i przypatrywała się błotnemu kaczyńcowi z przyjemnością.

— Nie uwierzy stryjek — ciągnęła dalej — ile to się trzeba nieraz nachodzić, aby zdobyć jaki okaz ciekawy. A ile potem pracy, ile staranności trzeba włożyć w same preparaty. Męczyłam się cały wieczór, zanim ten oto jaskier przecięłam pionowo przez środek, aby się uwydatniły pręciki i słupek. Największej dokładności wymagają preparaty z małych zwierzątek, a z drobnoustrojami nie sposób sobie poradzić, mimo najlepszych przyrządów, gdy się nie ma bardzo wielkiej wprawy. Zwierzęta bezkręgowe zajęły mi przeszło dwa lata.

— Cóż to takiego te zwierzęta bezkręgowe? — zapytał Ostrobudzki. — To niby takie, co nie mają kręgów?

Na ustach bakalarki ukazał się uśmiech pogardliwy.

— Wiadomo każdemu nowicyuszowi na wydziale przyrodniczym — mówiła suchym tonem starego profesora — że królestwo zwierząt dzieli się na dwie główne grupy, na kręgowe i bezkręgowe. Do pierwszej należą: ssące, ptaki, ryby i płazy, do drugiej wszystkie: stawonogie, mięczaki i robaki.

— Stawonogie? To niby takie bez stawów? — podchwycił stryj.

— A takie — odparła synowica z przekąsem. — Zwierzętami stawonogiemi nazywa nauka: muchy, komary, pszczoły, motyle, karaluchy, pająki i raki; mięczakami: ostrygi, ślimaki i wszelkie inne, żyjące w muszlach; robakami zaś: pijawki, tasiemce, glisty, dżdżownice i t. p.

Podczas kiedy panna wyrzucała z siebie jednym tchem nazwy zwierzęce, stary ziemianin uśmiechał się pod wąsem. Bawiła go erudycya synowicy.

— Bardzo to ładnie, że umiesz tyle mądrych rzeczy — odezwał się, gdy skończyła — ale na co to wszystko?

— Jakto na co? — wyrzekła dziewczyna, podnosząc głowę wyniośle.

— Bo widzisz, wszystko, co człowiek robi, musi mieć jakiś cel. Niech ci się nie zdaje, że potępiam naukę, której ludzkość zawdzięcza na ziemi mnóstwo uwygodnień. Ja sam korzystam, jako rolnik, z wiedzy i talentu mechaników, chemików i rozumniej szych odemnie agronomów. Ale tobie, co po znajomości budowy karaluchów, ślimaków, żab i t. p. brzydkich stworzeń? Na chleb takiemi wiadomościami zarabiać nie potrzebujesz, a jako właścicielka ziemska, możesz się obyć bez badania drobnoustrojów. Chyba, że masz zamiar poświęcić się zupełnie nauce.

— Tak daleko nie sięgają dotąd moje marzenia — odparła panna, marszcząc jasne brwi.

— Więc na co pracowałaś tyle lat daremnie, zamiast przyswoić sobie wiadomości pożyteczniejsze dla kobiety?

— Daremnie? Nie traci czasu daremnie, kto się uczy. Wiedza, to rozkosz, to potęga, to chluba i najwyższy cel człowieka. Pracowałam na to, aby wiedzieć. Alboż to mało?

Spojrzała na stryja z góry.

Kiedy tak stała wyprostowana, szyderska, z pogardliwie wydętemi usteczkami, przypominała matkę. Miękkość i swoboda młodości znikły z jej twarzy, ustąpiwszy miejsca twardemu wyrazowi.

— Czy się tobie zdaje, dziecino — mówił Ostrobudzki — że owe tojady mordowniki, pokrzyki lekarskie i błotne kaczyńce zostaną na zawsze w twej główce?

— Nie rozumiem, dlaczego stryj o tem wątpi?

— Dlatego, że i ja uczyłem się kiedyś w szkołach różnych rzeczy, o których nie mam dziś żadnego wyobrażenia.

— O, bo stryj...

Panna nie dokończyła myśli, ale zrozumiał ją starzec.

Podniósł rękę do wąsa, pogłaskał go wolno, pokiwał głową, patrząc z żalem na synowicę i wyrzekł:

— Bo stryj jest starym głupcem, chcesz powiedzieć, któremu pamięć nie dopisuje? Ja co innego, ja nie zapomnę ani odrobiny z tego, co mi w Zurychu w głowę włożyli. Wszakże tak?

— Stryju! — szepnęła panna zawstydzona. Szorstki wyraz jej twarzy zmiękł, szyderski uśmiech spłynął z jej świeżej buzi.

— Przepraszam, stryjku, jeżeli... Ach, Boże, jaki stryj niedobry... — mówiła.

Ostrobudzki przygarnął ją do siebie i pocałował w oczy.

— Jesteś jedynem dzieckiem brata, którego kochałem — mówił głosem tkliwym. — Pamiętaj, że stryj Stanisław stanie przy tobie w każdej ciężkiej chwili. I nie gniewaj się na starego, że marudzi. To już wada lat sędziwych.

Przytulił ją do piersi i trzymał przez kilka chwil w objęciach.

Kiedy dziewczyna podniosła twarz, znikło z niej zupełnie podobieństwo do matki. Była znów żywem odbiciem portretów wąsatych szlachciców, rozwieszonych wokoło na ścianach.

— Taką srogą udajesz — mówił Ostrobudzki, pieszcząc rękę synowicy — a wcale ci niedobrze z marsem na czole i z wykrzywioną buzią. Płynie w tobie krew ludzi, którzy nie pragnęli nigdy cudzej krzywdy, a nad cudzą nędzą zawsze się litowali. I ty będziesz taką, iak wszystkie kobiety naszego rodu, o czem wcale nie wątpię. A ten czerwony, opalony szlachcic, czy przyśnił się panience? — zapytał nagle, zwracając rozmowę w inną, stronę.

Zofia roześmiała się.

— Nigdyby stryjek nie zgadł, co mi się śniło? — zawołała.

— I cóż takiego?

— Niech sobie stryjek wystawi całe wojsko karaluchów, ślimaków, motyli, pszczół, komarów...

— Stawonogich i mięczaków — wtrącił Ostrobudzki.

— Tak, stawonogich, mięczaków i robaków — mówiła panna. — Otóż śni mi się, że zajeżdżamy przed dwór, a kiedy wysiadamy z powozu, wita nas owe dziwne wojsko. Karaluchy, ubrane w mundury gwardyi napoleońskiej, prezentowały broń, żaby bębniły, komary powiewały chorągwią, a chrabąszcze wołały: hurra! Nagle zjawił się jakiś olbrzym z głową stryjka i rozpędził tę całą hałastrę na wszystkie wiatry. Uciekało wojsko, co tchu, na drzewa, na dach, na klomby kwiatowe, a stryjek wywijał ciągle ogromną miotłą. Prawda, że zabawny sen?

— W istocie niezwykły — potwierdził Ostrobudzki.

— Zapewne dlatego, że kładąc się wczoraj do łóżka, myślałam nad tem, gdzie umieścić preparaty. A może i dlatego, że bałam się trochę stryjka.

— Bałaś się, naprawdę?

— Jak stryjka kocham. Stryjek tak wczoraj na nas dziwnie spoglądał.

Ostrobudzki przygarnął znów synowicę do siebie.

— Tylko się mnie nie bój, dziecino — mówił — kocham cię, jak własną córkę.

— Tableau! — odezwał się w tej chwili suchy głos pani Olimpii, która weszła z sąsiedniego pokoju. — Pan brat zepsuje mi Zosię. Już ona zaduża na pieszczoty.

— Na pieszczoty nie jest nikt zadużym — odparł Ostrobudzki, podchodząc do bratowej. — Smakują one nawet w starości. Jakże bratowa znalazła Ostrobudki?

— Należy się panu nasze szczere uznanie i podziękowanie. Zastałyśmy majątek w porządku wzorowym. Dziękujemy serdecznie. Będzie nam tu dobrze po kilkoletnich trudach, a byłoby jeszcze lepiej, gdybyśmy znalazły w okolicy jakie przyjemne towarzystwo. Ale o takim zbytku na wsi marzyć nie można.

— A gdyby można? — wyrzekł Ostrobudzki.

— Przepraszam pana, że ośmielę się mieć pod tym względem pewne wątpliwości.

Pani Olimpia złożyła usta pogardliwie.

— Pan Stefan Słotnicki złoży paniom w tych dniach uszanowanie — mówił Ostrobudzki.

— Pan Słotnicki? — zawołały obiedwie panie równocześnie, spoglądając zdziwione na szwagra i stryja.

— Chyba nie ten z Warszawy? — odezwała się pani Ostrobudzka.

— Ten sam; jeden z naczelników ruchu postępowego, znany paniom osobiście i z czasopism; wielki majster słowa i zacięty wróg wstecznictwa.

Wyliczając tytuły Słotnickiego, uśmiechał się Ostrobudzki pod wąsem.

— Ten sam, materyalista, ateusz, pozytywista i jak go tam nazywali — ciągnął dalej — a obecnie nasz najbliższy sąsiad, bo odziedziczył po stryju Zalesie. Sądzę, że wizyta pana Słotnickiego nie sprawi paniom przykrości?

— Ależ prosimy, prosimy! — mówiła pani Ostrobudzka z żywością. — Mieć na wsi takiego sąsiada, to wielki los wygrany na loteryi.

III.

Wróciwszy po czteroletniej nieobecności do domu, zastały panie Ostrobudzkie dziedzictwo swoje w takim porządku, jak gdyby nigdy z majątku nie wyjeżdżały. Na polach, na łąkach, na folwarku, w ogrodzie, widać było ślady usilnej a rozumnej pracy. Jakaś umiejętna ręka zaprowadziła wszędzie ład, którego nieboszczyk pan Wojciech, gospodarujący po staroświecku, nie bardzo przestrzegał, zadowolony, gdy przy końcu roku koniec z końcem powiązał.

Opiekun Zofii i równocześnie główny administrator Ostrobudek, zaprowadził płodozmian, drogi wyrównał i drzewkami wysadził, grunta zimniejsze wymarglował, rowy wykopał, na błotach urządził torfiarnię, budynki folwarczne odświeżył, w parku i w sadzie wyciął niepotrzebne drzewa, o dworze nawet nie zapomniał.

Gdy nadeszła wiadomość o powrocie dziedziczek, kazał pan Ostrobudzki odnowić obicia na ścianach i meblach, posadzki wywoskować, drzwi i okna pomalować. Do kuchni zajrzał, przeliczył pościel, zamkniętą na strychu w dużych skrzyniach, spiżarnię własnemi wędlinami, marynatami i konfiturami zaopatrzył. Aby się panie uczuły odrazu u siebie, zgodził kucharza, gospodynię, lokaja i pannę służącą.

Nie potrzebowały się o nic troszczyć. O wszystkiem pamiętał opiekun.

Owoce pracowitej ręki były tak widoczne, że uderzyły nawet panią Olimpię, chociaż się wdowa po mężu, który nie lubił, aby się żona wtrącała do jego królestwa, nie zajmowała nigdy gospodarstwem i nie znała różnicy między zarządem dobrym a złym.

— Twój stryj nie próżnował w czasie naszej nieobecności — mówiła do córki, gdy siadły nazajutrz do wolantu i kazały się obwieźć wzdłuż granic majątku. — Nie bardzo umiem ocenić taką lub inną działalność rolników, ale zdaje mi się, że za rządów twojego ojca 0-strobudki inaczej wyglądały.

— Ależ to widoczne nawet dla profana — odezwała się Zofia. — Stryj Stanisław miał zawsze opinię znakomitego gospodarza.

— Słyszałam o tem; mówią także w okolicy dużo o uczciwości, czy prawości pana Stanisława, ale cóż z tego, kiedy taki prostak.

— Przepraszam mamę, ale wcale tego nie dostrzegam — odparła panna. — Stryj wyraża się poprawnie i nie razi formami. Robi najzupełniej wrażenie człowieka lepszego towarzystwa.

Pani Olimpia wysunęła dolną wargę pogardliwie.

— Wyraża się poprawnie — wyrzekła — gdy rozprawia o koniach, wołach, osłach i paszy, a rusza się dlatego przyzwoicie, bo nie urodził się i nie wychował w karczmie. Coś tacy ludzie umieć muszą. Spróbuj jednakże wprowadzić go na tory szersze, a zobaczysz, że nie da sobie rady.

— Nie sądzę...

— Ty zawsze z twojem „nie sądzę!" — przerwała pani Olimpia, spoglądając z góry przez szkła na córkę.— Jesteś jeszcze zamłoda, abyś mogła prostować sądy matki.

Zdawałoby się, że panna, ozdobiona dyplomem bakałarza, upomni się o prawa swojego sądu. Tymczasem. opuściła Zofia główkę i odparła tylko cichym głosem:

— Stryj był dla nas taki dobry, mamo. Milcząc, wróciły do domu.

Pierwsze dni minęły dziedziczkom Ostrobudek szybko. Aczkolwiek zastały dwór w porządku, mimo to znalazło się jeszcze dla wytwornych rąk niewieścich dużo roboty. Panie stroiły salony i buduar, upinały portyery i firanki, przestawiały meble podług swojego gustu, kręciły się, słowem, przez cały dzień, po domu, ścieląc sobie miękkie gniazdeczko.

Zofia, dziecko wsi, wybiegała często, to do ogrodu, to na dziedziniec. Przypomnieć sobie chciała dawnych przyjaciół, stare lipy i kasztany, i zabrać znajomość z obecnymi mieszkańcami stajen i obór.

Wśród takich zajęć minął prawie tydzień.

W kilka dni po powrocie do kraju, siedziały panie w godzinach poobiednich pod obszerną werendą, przystawioną do dworu od strony parku.

Był ztąd widok szeroki.

Drzewa, wycięte rozmyślnie przy końcu angielskiego ogrodu, odsłaniały jednostajny krajobraz zielonych łąk i pól. Na samym skraju widnokręgu majaczyły niewyraźne kontury prastarej kolegiaty.

Pani Ostrobudzka, zagłębiona w miękkim fotelu, przeglądała czasopisma, przywiezione właśnie z poczty.

I Zofia czytała, rozłożona niedbale w krześle bujającem. Przerzuciwszy jakąś gazetę, opuściła ją razem z ramieniem, które opadło bezwładnie na poręcz. Spojrzenie jej, zatrzymawszy się przez kilka chwil na parze łabędzi, płynących bez szelestu, z rozpiętemi skrzydłami, po stawie parku, przesunęło się wolno szpalerem grabowym, szło przez łąki, po nad falą, zbóż rozkołysanych, aż uczepiło się złocistego krzyża wieży tumskiej, błyszczącego na tle błękitnego nieba, jak gwiazdka daleka.

Dziewczyna myślała o czemś. Brwi jej to się marszczyły, to rozsuwały, a usta poruszały się od czasu do czasu.

Pani Olimpia, biorąc ze stołu świeży dziennik, spostrzegła medytacyę córki.

— Czy się już na wsi nudzisz? — zapytała.

— Zatrważa mnie trochę ta cisza — wyrzekła Zofia głosem stłumionym, nie zmieniając położenia. — Gdy sobie pomyślę, że mam na tem pustkowiu spędzić może całe lata, buntuje się coś we ranie przeciw takiej monotonii.

— Zepsuł cię pobyt w ludnych miastach, ale nie obawiaj się, ba i ja nie myślę więdnąć na wsi. Zimą będziemy mieszkały w Warszawie, miesiące zaś letnie wypełnią nam książki i towarzystwo inteligentnych gości. Urządzimy sobie w Ostrobudkach małe Ateny. Zanim zawiążemy nowe, przyjemne stosunki, zaprosiłam tymczasem panią, Iłowską, powinna przybyć za kilka dni. To bardzo inteligentna osoba. Na wieczór dzisiejszy wymyśliłam miłą robotę. Rozstawimy w salonach i w buduarze fotografie naszych kolegów i koleżanek zurychskich.

Mówiąc to, podniosła się pani Ostrobudzka i udała, się do pokojów, a kiedy po kilku minutach wróciła na werendę, trzymała w ręku duży pakiet.

— Masz swoich wielbicieli — odezwała się, podsuwając córce trzy fotografie gabinetowe. — Postaw sobie swoich Serbów i Brazylijczyka na biurku. Ten Węgier pójdzie do mnie. Cóż za głowa myśląca, jakie rozumne oczy!

— Zanadto mi mama uwielbia głowy i oczy naszych kolegów — wyrzekła Zofia, uśmiechnąwszy się nieznacznie.

— Uwielbiam w nich rozum, naukę — odpowiedziała pani Ostrobudzka. — Tylko rozum daje oczom taki ogień.

Córka spojrzała na matkę z pod czoła.

— A gdyby ci nasi Serbowie, Węgrzy i Brazylijczycy byli trochę, troszeczkę mniej przystojni i gdyby zamiast lat dwudziestu kilku, liczyli pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt wiosenek? Do tego ognia w oczach przyczynia się także odrobinę młodość i gorąca krew południa.

Uśmiech dowcipny nie schodził z ust Zofii.

— Człowiek rozumny nie może być brzydki — wyrzekła pani Ostrobudzka sucho.

— Nawet ten szympans Lefroy, ten Francuz z kształtami małpy?

— Jak możesz się tak wyrażać, Zosiu. Inteligencya pana Lefroy zaćmiewa jego brzydotę fizyczną.

— Co do mnie, wolałabym zawsze kochać i uwielbiać młodego i przystojnego chłopca. Rozumie się, że nie powinien być nieukiem.

— Któż mówi o kochaniu? Jeżeli mówię, że uwielbiam, ma to znaczyć, że korzę się przed potęgą inteligencyi. Można uwielbiać i kochać człowieka rozumnego platonicznie, jak się kocha i uwielbia naukę, sztukę.

Snać nie przekonał ten frazes dziewczyny, bo uśmiechnęła się z niedowierzaniem.

— Zapewne — wyrzekła — ale nauka, wcielona w ładnego chłopca, ma urok podwójny.

— Zaczynasz myśleć zbyt często o owem wcieleniu. Byłoby to śmieszne, gdybyś miała studya uniwersyteckie zakończyć trywialnie małżeństwem, jak pierwsza lepsza parafianka! Fe! Łączyć się w pary, jak zwierzęta!

Zofia zamilkła. Zasłoniła twarz gazetą., aby ukryć gorący rumieniec.

— Goście, goście! — zawołała po chwili, podnosząc się z pośpiechem.

— Prawdopodobnie pan Stanisław — wyrzekła pani Ostrobudzka.

— To odgłos powozu, a stryjek przyjeżdża do nas bryczką.

W otwartych drzwiach salonu stanął lokaj i meldował:

— Pan dziedzic z Zalesia pyta, czy jaśnie pani przyjmuje?

— Pan Słotnicki! — zawołała Zofia.

— Prosić! — wyrzekła pani Ostrobudzka.

A kiedy się sługa oddalił, zwróciła się do córki, mówiąc:

— Zachowujesz się, jak gąska prowincyonalna. Kto widział cieszyć się tak głośno?

Zanim Zofia miała czas odpowiedzieć, rozwarł lokaj podwoje przed gościem, który wszedł krokiem elastycznym, a dostrzegłszy panie na werendzie, zbliżył się do nich z ukłonem.

— Korzystając z tak bliskiego sąsiedztwa — wyrzekł głosem dźwięcznym — ze swobody wsi, pozwalam sobie przypomnieć się paniom. Miałem zaszczyt być paniom przedstawionym w salonie pani Kossowskiej w Warszawie.

Pani Olimpia wyciągnęła do gościa rękę.

— Tak rozgłośnych i zasłnżonych znajomych, jak pan, nie zapomina się, gdy się ich raz widziało — wyrzekła.

Słotnicki podziękował za grzeczność uśmiechem konwencyonalnym. Tyle już razy słyszał w życiu ten sam frazes, iż nie zrobił na nim żadnego wrażenia.

— Skorzystamy i my ze swobody wsi — mówiła pani Ostrobudzka — i przyjmiemy pana na werendzie, zamiast w dusznym salonie.

A kiedy Słotnicki spoczął na jednem z krzeseł, dodała:

— Proszę, niech pan odłoży kapelusz. Wieś nie uznaje wizyt kilkominutowych, za co jej tym razem szczerze wdzięczne jesteśmy.

Nastąpiły znów zwykłe ukłony konwencyonalne.

— Mówił mi pan Ostrobudzki, że panie zamierzają stale na wsi zamieszkać — zaczął Słotnicki, zawiązując rozmowę.

Pani Olimpia odpowiedziała to samo, co przed chwilą córce mówiła; następnie powtórzyła znane skargi ludzi, wychowanych w mieście, na jednostajność wsi, na brak odpowiedniego towarzystwa i tym podobne ogólniki.

Słotnicki słuchał z uwagą, przechylony z uprzejmym uśmiechem do pani Ostrobudzkiej. Ani przeczył, ani potakiwał, wtrącając tylko od czasu do czasu kilka słów dopełniających.

Zwrócony twarzą do pani domu, nie mógł widzieć, że był przedmiotem obserwacyi Zofii. Oczy dziewczyny badały go ze wszystkich stron, coraz więcej zdziwione.

Słynny publicysta, znany z namiętnego pióra, ubrany, uczesany, ostrzyżony, jak każdy inny mężczyzna z dobrego towarzystwa, siedział na krześle, ruszał się, uśmiechał, gawędził z szablonową poprawnością. Nic nie zdradzało w nim niepospolitych zdolności, których dowody rozrzucał po kraju od lat wielu w formie artykułów i broszur, nic owego ognia, jaki buchał z każdej jego kartki. Był to pospolity okaz człowieka dobrze wychowanego, przywykłego do towarzystwa kobiet światowych.

Pannie, która spotykała wprawdzie kiedyś Słotnickiego w salonach warszawskich, ale nie ośmieliła się wówczas do niego zbliżyć, zdawało się, że z głowy utalentowanej powinny tryskać odrazu oryginalne myśli, jak iskry z bateryi elektrycznej. Spodziewała się rozmowy błyskotliwej, pobudzającej, a słyszała banalne zwroty; wystawiała sobie, że rysy twarzy takiego człowieka powinny grać ciągle pod wpływem różnorodnych wrażeń, a widziała przed sobą, niezmiennie chłodny uśmiech zdawkowej uprzejmości.

W oczach jej malowało się rozczarowanie.

— A gdyby mu poddać jaki temat — pomyślała. Obyta w uniwersytecie z płcią, męską, z której przedstawicielami kolegowała, nie zawahała się ani na chwilę.

— Czy wolno zapytać, co pan sądzi o najświeższym ruchu reakcyjnym we Francyi? — odezwała się, gdy zauważyła, że dyalog z matką zaczyna słabnąć.

Słotnicki odwrócił się i ujrzał parę jasnoniebieskich oczu, wpatrzonych w niego wyzywająco.

Tyle razy już zadawano mu w życiu przeróżne pytania, niespodziewane, mądre i niemądre, niezwykłe i naiwne — i tylekroć spotykał spojrzenia, wlepione w niego z uwielbieniem, z obawą lub z natrętną ciekawością, że nie zdziwił się wcale.

W źrenicach jego mignęło tylko coś, jakby odblask uśmiechu lekceważącego, ale trwało to zaledwie sekundę.

— O ruchu reakcyjnym Francyi? — powtórzył głosem niedbałym. — Nie odgaduję, o jakim mianowicie kierunku pani mówi?

— O symbolistach, spirytystach i o neochrześcianach, którzy podnoszą głos, jakby mieli coś ważnego do powiedzenia — objaśniła Zofia. — Zdaje się, że nie może być pod tym względem dwóch zdań. Cóż mają do powiedzenia ludzie, którzy pozwalają sobie napadać na naukę niezawisłą i odmawiają rozumowi prawa rozstrzygania we wszystkich sprawach? Jedyny rozum nie łudzi się, nie myli, gdy polega na rezultatach bezpośredniej obserwacyi.

— Tak, tylko bezpośrednia obserwacya przekonywa — odezwała się pani Olimpia tonem profesorskim.— Czego ona nie potwierdzi, to nie zasługuje na uwagę.

— Tylko głowy słabe mogą zwątpić o rozumie — dodała panna.

Mówiły w ten sposób przez kilka minut, wyrywając sobie słowa z ust. Słotnicki słuchał, podnosząc od czasu do czasu głowę, jak stary koń bojowy, który na odgłos trąbki podrzuca łbem i strzyże uszami. W jego oczach zapalały się ciągle światła, ale gasły natychmiast. Zdawało się chwilami, że weźmie udział w dyspucie. Nie odezwał się jednak... Słuchał i milczał.

Kiedy się zapas zwykłych frazesów o znaczeniu wiedzy wyczerpał, spostrzegła dopiero Zofia, że odpowiedziała sobie sama na własne pytanie.

— Czyby nie uważał nas za godne do prowadzenia inteligentnej rozmowy? — pomyślała, rzucając gościowi niechętne spojrzenie.

— Sądzę, że pan zdanie nasze podziela? — wyrzekła, zwracając się wprost do gościa.

— A dlaczego pani tak sądzi? — odezwał się nareszcie Słotnicki.

— Dlatego, że znam pańską działalność publiczną, że uczyłam się na pańskich polemikach z naszymi zacofańcami, na pańskich artykułach i broszurach, myśleć i patrzeć na świat oczami krytycznemi.

— Czy rzeczywiście? Słotnicki pochylił głowę.

— Nie inaczej — mówiła Zofia, ożywiając się. — Jesteśmy z mamą wielbicielkami pańskiego talentu; każdy z pańskich artykułów był dla nas biesiadą. Chwytałyśmy gazetę, redagowaną przez pana, z gorączkową niecierpliwością.

— O, jaka szkoda! — wyrzekł Słotnicki głosem stłumionym.

Panie spojrzały zdumione nasamprzód na gościa, potem na siebie. Słowa jego przyszły tak niespodziewanie, że wykoleiły odrazu rozmowę.

W tej chwili ukazał się lokaj na progu werendy i mówił coś oczami do pani Olimpii. Zrozumiała go, bo podniosła się i przeprosiwszy, że musi się na chwilę oddalić, wyszła za służącym.

— Szkoda? — powtórzyła Zofia głucho, nie odwracając oczu od gościa.

— Panią to dziwi, że jeden z filarów obozu postępowego podpisuje sam wyrok na swoją działalność? — zaczął Słotnicki.

— Nietylko mnie dziwi...

— Ale nawet gorszy, oburza. Panna nie przeczyła. Słotnicki uśmiechnął się gorzko.

— Temu lat dziesięć, pięć jeszcze — mówił, patrząc przed siebie — wierzyłem i uczyłem tak samo, jak pani obecnie wierzy i za nami powtarza. I mnie zbałamucili oczywiście inni, a rozzuchwaliła pycha pierwszej młodości, której się zawsze zdaje, że się historya człowieka dopiero od niej rozpoczyna. Za tę pychę ukarały mnie lata dojrzalsze okrutnie, bo pozbawiły mnie w kwiecie wieku podstaw życia. W co dotąd wierzyłem, nie przekonywa mnie już; co mnie przez długi czas zajmowało, męczy mnie od roku. A czemże człowiek publiczny bez celów ukochanych?

Zamilkł. Twarz jego osnuły cienie głębokiego smutku, z szeroko otwartych oczu wyglądał wielki ból— ból duszy, zranionej śmiertelnie, a nie mogącej skonać.

— Czy pani rozumie, co to znaczy stracić wiarę w siebie i w swoje ideały? — mówił dalej Słotnicki.

Dziewczyna dwudziestoletnia, odurzona świeżo nabytą erudycyą, nie mogła się wczuć w położenie rozbitka, ale serce niewieście ukorzyło się przed cierpieniem. Już bez niechęci patrzyła Zofia na Słotnickiego. I jej udzieliła się część jego smutku.

On przesunął rękę po czole i mówił dalej:

— Przepraszam, że dotykam szorstką dłonią pani złudzeń, ale jest pani synowicą pana Stanisława, którego bardzo szanuję i poniekąd moją uczennicą. Z tych dwóch tytułów pozwolę sobie dać pani drobną, pobieżną wskazówkę. Niech pani siebie całej nie powierza rozumowi, bo to podstępny pyszałek, który rzuca człowieka bez miłosierdzia na pastwę zwątpienia, aby go zbałamucił i zawiódł. I swego serduszka niech pani też czasem posłucha i owych dziwnych głosów, odzywających się w jakichś tajnikach mózgu, czy nerwów... nie wiem. A teraz, na dowód, że pani nie ma do mnie żalu, proszę podać mi rączkę.

Słowa ostatnie wymówił głosem cichym, serdecznym i serdecznie też uścisnął białe palce dziewczyny.

— Dziś mnie pani może jeszcze nie zrozumie, bo do wszystkiego potrzeba czasu — dodał — ale kiedyś przypomni sobie pani niezawodnie słowa moje.

Podniósł się i zaczął szukać kapelusza. Pani Olimpia wróciła właśnie na werendę. Spostrzegłszy zamiar gościa, odezwała się:

— O, nie puścimy pana przed podwieczorkiem. Jako wieśniakowi, nie wolno się panu wyłamywać z pod zwyczajów wsi.

Słotnicki, skłoniwszy się, podał pani Ostrobudzkiej ramię i przeprowadził ją do sali stołowej.

— Pan pozwoli herbaty czy kawy? — zapytała, Zofia.

— Dziękuję za jedno i za drugie.

— To może owoców?

— Z przyjemnością.

Zaledwie zajęli miejsca, rozpoczęła znów pani 0-strobudzka mądrą gawędkę. Poddała krytyce najświeższą powieść francuską, mówiła o drobnoustrojach, potrąciła o filozofię, nie zapomniała nawet o najnowszych obrazach i rzeźbach. Rzucała pytania, zwracając się ciągle do Słotnickiego, ale odpowiadała na wszystko sama, z czego gość był widocznie zadowolony, bo nie starał się wcale o przedłużenie rozmowy.

Słuchał napozór uważnie, ale myśli jego nie towarzyszyły zawsze sądom, wygłaszanym przez panią.

Ostrobudzką. Zdradzały to jego oczy, błądzące po portretach, rozwieszonych na ścianie.

Zatrzymywano go jeszcze po podwieczorku, ale wymówił się interesami.

— Mamy nadzieję, że pan o nas nie zapomni — zapraszała gospodyni.

Bąknął coś niewyraźnego i pożegnał się. Gdy się drzwi za nim zamknęły, zwróciła się pani Ostrobudzka do córki:

— Nie powiem, żeby ten lew dziennikarski był zajmujący. Wystawiałam go sobie inaczej w stosunkach prywatnych.

— Pan Słotnicki mówi w istocie bardzo mało — wyrzekła Zofia — ale może to tylko skutek zmęczenia. Wygląda tak znużony, taki jakiś smutny.

— A może więcej zblazowany, niż zmęczony. Takich ludzi psują, kobiety, zwłaszcza, gdy są, przystojnymi, jak Słotnicki. Dziwne oczy ma ten człowiek. Czy uważałaś, jak się ciągle mienią? A jaka ręka! Pozazdrościłaby mu jej każda elegantka.

Cenzurowany w ten sposób siedział w powozie złamany, jakby po ciężkiej wypoczywał pracy.

— A to mnie uraczyły! — mruknął, gdy znalazł się sam z sobą. — Historya, filozofia, chemia, literatura, sztuka, może jeszcze teologia... dla Boga!... Tylko kobiety umieją takie bigosy przyrządzać.

Odetchnął i wyciągnął się wygodnie.

— I to moje wielbicielki, wyznawczynie — myślał. — Ładnie się zasłużyłem, ani słowa!

Oparł głowę na tylnem wysłaniu karety i patrzył przez okno na pola, ciemniejące w mrokach wieczornych.

Nie widział łanów pszenicznych, ani drzew przydrożnych, ani chłopów, uchylających czapki przed znanym w okolicy ekwipażem. Lotna jego myśl ogarnęła długie lata pracy publicznej, górę zadrukowanej bibuły, cmentarzysko wierzeń, zapałów, pragnień pierwszej młodości.

Nie kłamał nigdy.

Mówił zawsze to, co w danej chwili czuł, w co wierzył gorąco. Nie napisał ani jednej kartki dla celów niskich, dla pozyskania czyichś względów lub dla zarobku. Bywały całe tygodnie, miesiące, w których walczyć musiał o byt powszedni, jak nędzny wyrobnik, głodny nieraz i pozbawiony lepszego ubrania, chociaż mógł sobie życie uwygodnić. Wystarczało nagiąć się trochę do ludzi, zrobić drobne ustępstwo, nie zrażać tchórzów prawdomównością, być, słowem, więcej praktycznym. Mniej od niego zdolnym, wykształconym, pracowitym, zwykłym sprytowiczom, pospolitym dziennikarzom, dawała prasa stanowiska wpływowe i chleb dostatni, a on, uznany jako pierwszorzędny talent publicystyczny, ożywiający każde czasopismo, nadający mu barwę, nie wiedział nieraz, czy zje obiad w porze właściwej.

Nie kupił go nikt. Nie było ceny na jego przekonania. Więc pracował uczciwie, z dobrą wiarą, a mimo to...

Przed dziesięciu laty, ukończywszy studya uniwersyteckie w Niemczech, przybył do Warszawy i stanął bez namysłu pod sztandarem postępowym. Przygasający już płomień pozytywizmu rozdmuchał nanowo tchnieniem swojej młodości i talentu. Wierzył, jak wszyscy jego rówieśnicy, w nadejście nowej ery, w której tylko rozum panować będzie, wypędziwszy z powierzchni ziemi raz na zawsze bezkrytyczne domysły, przeczucia, zabobony. Był zaciętym wrogiem nieuchwytnych tęsknot i marzeń człowieka. Mrokami, niemądremi majakami, nazywał wszystko, co nie da się zważyć, obliczyć, powąchać, smakować, co nie podlega kontroli ucha i oka. A teraz...

Już po kilkoletniej pracy zaczął czuć, że go pierwotny zapał opuszcza. Patrząc na ludzi zbliska, nie przez szkła nabyte w szkołach, lecz przez własne, przez mikroskop osobistej obserwacyi, dostrzegał, że człowiek nie tak wygląda, jak go sobie wystawiał, a wypadkami nie sam tylko trzeźwy rozum powoduje; że wiele innych przyczyn składa się na takie lub inne losy jednostki.

Równocześnie z rosnącą świadomością życia przychodziły na niego chwile zwątpienia natury wytworniejszej.

Naokoło niego waliły się kolejno tak zwane prawdy naukowe, które miały przetrwać aż do skończenia rodu ludzkiego. Hypotezy pozytywizmu i ewolucyonizmu padały w proch pod obuchem nowych badań. Ludzie przestali się modlić do Comte'ów, Darwin'ów i Spencerów, a zaczęli się oglądać za innymi prorokami. Z Zachodu dochodziły dziwne wieści. We Francyi, w Anglii i w Niemczech zmartwychpowstawały wydrwione przesądy, zabobony średniowieczne, tajemne sztuki magów, kabalistów i alchemików. Słotnicki widział, że zwolennicy programatu, któremu służył, odwracali się od jego doktryn, przenosząc się cichaczem wstydliwie pod inne znaki.

I on sam doświadczał na sobie jednostronności teoryj materyalistycznych. Zaczął się męczyć w ciasnem kółku wiedzy niezawisłej.

W miarę, jak dojrzewała jego świadomość, rozumiał coraz lepiej nicość człowieka w stosunku do ogromu wszechświata i dostrzegł mnóstwo zapytań, na które mu nauka nie dawała odpowiedzi. A on chciał wiedzieć wszystko i wierzył zrazu, że posiędzie pełną, świadomość.

Więc kiedy się niedowiedział, czego pragnął, wówczas rzucił pióro i okvył głowę czarnym płaszczem pesymizmu. Stracił ochotę do pracy, której już nie kochał.

I byłyby się w jego życiu powtórzyły ciężkie chwile z pierwszych lat karyery dziennikarskiej, bo dla samego tylko chleba pisać nie umiał, gdyby mu nagła śmierć stryja nie była pozwoliła wypocząć po rozczarowaniach młodości bez upokorzeń trosk materyalnych. Stary skąpiec i sybaryta, który synowcowi odmawiał wszelkiej pomocy, zastawiając się jego skrajnemi przekonaniami, umarł bez testamentu i obdarzył przeciw woli hojnie jedynego prawnego spadkobiercę.

Odziedziczywszy niespodziewanie znaczny majątek, uciekł wyczerpany szampion postępowy z Warszawy i ukrył się na wsi, stroniąc od ludzi, jak śmiertelnie zranione zwierzę. Smutku swego nie obwoził po okolicy, znalazłby bowiem między przeciętnymi ziemianinami niewielu, którzyby potrafili odczuć jego wytworne cierpienie. Gdy kogoś wypadkiem poznał, nie usuwał się od stosunków, nie chcąc uchodzić za dziwaka, ale sam nie szukał nikogo.

Całą przeszłość widział dziś plastycznie. Niedługa ona była, a mimo to przebiegła dalszą drogę, niż pełne życie innych ludzi. Jeszcze nie dobiegł lat czterdziestu, a już wyczerpał wszystkie zasoby młodości. Po za nim wznosiła się kupa gruzów, a przed nim?... Przed nim nie było nic, o coby się mógł zaczepić.

— Prędko dziś jedziemy — mówił do siebie — tak prędko, jak bankruci lub nieboszczycy.

Gdy stanął przed domem zaleskim, spostrzegł w oknach dworu światło.

— Czy kto przyjechał? — zapytał lokaja, który wybiegł, aby pomódz panu przy wysiadaniu.

— Jakiś pan śpi na szezlongu w kancelaryi jaśnie pana. Mówił, że z Warszawy — odpowiedział służący.

Słotnicki skrzywił się.

— Dawno przyjechał?

— Zaraz po wyjeździe jaśnie pana. Mówił, że zmęczony i położył się.

— Już się odłożył! — odezwał się z okna jakiś głos obcy.

Słotnicki wszedł szybko do dworu i wbiegł do gabinetu.

— A ciebie jakie bogi przyniosły do Zalesia? — zawołał, ściskając rękę bruneta średniego wzrostu.

— Żadne bogi, tylko obrzydliwe zapachy miejskie wywiały mnie z Warszawy. Mam zamiar zabawić u ciebie kilka dni, może tydzień, dwa, nie wiem, co będzie zależało od mojego humoru i twojej gościnności. Chyba, że ci zawadzam? — mówił przybysz.

— Cóż znowu? Siedź całe lato, jeżeli się ze mną nie znudzisz. Ale musisz być głodny?

— Syty nie jestem, zwłaszcza, że nie jadłem nic w drodze, nie chcąc się struć w restauracyach kolejowych. Mógłbyś mi kazać podać naprzód kieliszek jakiej gorzałki. Nałykałem się multum kurzu.

— W tej chwili.

Słotnicki zadzwonił i rozporządził zakąskę.

— Co do wieczerzy, zechciej sam dysponować — mówił do gościa. — Kucharza mam dobrego, chociaż korzystam rzadko z jego sztuki, ale tobie może się mój

Bartniewicz przydać. O ile sobie , przypominam, lubisz dobre papu.

— Bo to jedna z główniejszych rozkoszy tego marnego życia — wyrzekł gość.

— Więc bierz na czas pobytu w Zalesili kucharza pod swoją komendę i rozkazuj bez odwoływania się do mojej powagi, która się na rzeczach kulinarnych niewiele rozumie. I klucze od piwnicy niech ci służą,. Stryj zostawił wyborowe wina.

— Patrz! To dopiero filozof! Szkoda, że nie był moim stryjem. Byłbym umiał skorzystać lepiej od ciebie z darów Bożych. Byłeś na tym punkcie zawsze fuszerem. Ale cóż ty tu porabiasz, kiepski waryacie? Uciekasz z Warszawy, nie żegnasz się z ludźmi, nie piszesz do nikogo, jak gdyby cię wiatr zdmuchnął. Spotyka mnie kiedyś na ulicy Palęcka, wiesz, ta fertyczna aktoreczka i pyta: „Gdzie się pan Słotnicki podział? Mów pan, bo chcę się w nim zakochać." Ofiaruję w zastępstwie własny osobę — ani słucha. Wydawcy dziwią, się: gdzie pan Słotnicki? Więc gdzieżeś ty jest, co porabiasz?

— Liżę się.

— Z czego?

Słotnicki wskazał ręką na głowę.

— Ach, prawda! — zawołał gość — masz zajączki pod czaszką, pesymizmy, rany duszy, umysłu, czy tam czegoś; wszystko mi zresztą jedno. Każdy się tak urządza, jak mu najwygodniej. Co do mnie, życie tyle warte, o ile go użyć można. Reszta furda! Pij-że do mnie, zraniony łabędziu pozytywny!

Słotnicki, słuchając paplaniny gościa, zauważył dopiero teraz lokaja, który stał na progu gabinetu z tacą W ręku.

Biorąc kieliszek, napełniony wiśniówką, odezwał się do niego:

— Przygotujesz dla pana Żaglióskiego dwa pokoje na górze i powiesz kucharzowi, żeby się z kolacyą pospieszył.

Żagliński wypił wódkę, zakąsił półgęskiem i zapaliwszy papierosa, rozsiadł się wygodnie na fotelu.

Był on w równym wieku ze Słotnickim, zdrowiej tylko wyglądał od niego i posiadał jeszcze wszystkie włosy, rozczesane na środku i przygładzone starannie. Ubrany w elegancki, szary garnitur, w lekkie pantofelki ze skóry giemzowej, nie zakrywające dostatecznie czarnych, jedwabnych skarpetek, z kosztowną szpilką w jasnym krawacie, ogolony czysto, żywy, ruchliwy, robił bardzo przyjemne wrażenie. Jego twarz śniadą, o rysach regularnych, zdobił czarny, w końcach pod górę wykręcony wąsik.

— Więc opowiadaj, co porabiasz? — wyrzekł, puszczając z ust strumień dymu.

— Mówiłem ci już — odparł Słotnicki. — Od ciebie spodziewam się nowin.

— Nowin? Niewiele ich od czasu twojego wyjazdu — mówił Żagliński. — W prasie głucho i nudno. Z chwilą gdy się skończył ruch materyalistyczny, mamy nareszcie spokój. Nikt nie polemizuje, bo nie ma o co; nikt nie pali się, nie gorączkuje, nie wymyśla, bo nie ma się czego uczepić. Pchamy sobie równo, bez krzyku, taczkę, zwykłej roboty dziennikarskiej. I lepiej nam z tem, niż z waszemi sporami, bo kiedy drwa padały na prawo i na lewo, trzeba się było wystrzegać, aby nie oberwać po łbie. Teraz człowiek bezpieczny. Choć się czasem i głupstwo palnie, to nawet tego nikt nie zauważy. Ludzie znudzili się kłótniami i odpoczywają.

Wy, panowie, z tak zwanym ogniem świętym, jesteście mam zupełnie niepotrzebni. Obywamy się bez was doskonale.

— Widzę, że stryj mój umarł w samą porę — wtrącił Słotnicki. — Byłbym może zeszedł na pospolitego gazeciarza, gdyby go śmierć nie była wyekspedyowała do Hadesu.

— Byłbyś na tem skorzystał więcej, niż na twojej walce o zasady. Zarabiamy dużo monety, nie łamiąc sobie zbytecznie głowy i używamy życia, dopóki lata służą. Ale wiem, że do ciebie nie można takim językiem przemawiać.

— Więc nie zapowiada się żaden nowy ruch? — pytał Słotnicki.

— Jak dotąd, nie widzę świeżego materyału.

— Czytam ciągle o magnetyzmie, hypnotyzmie i różnych innych izmach.

— Tu i owdzie przebąkują coś i o spirytyzmie, ale nie sądzę, aby te bzdurstwa mogły odegrać jakąś rolę.

— A jednak zajmują się ludzie w Europie obecnie dużo okultyzmem. Podobno liczą teozofowie i spirytyści miliony zwolenników...

— Któż tam zresztą wie! Publiczność, to pan kapryśny. Gdy się jej zachce okultyzmu, damy jej, czego zażąda.

— Uczciwiej byłoby nie bałamucić nieświadomych. Żagliński uśmiechnął się.

— Wsiadasz zaraz na wielkiego konia — wyrzekł.— Zasady, przekonania, świętość pracy publicznej, może śmierć za idee? Właśnie! Niby się świat od tego przewróci, że kilkuset lub kilka tysięcy głupców będzie wierzyło tak lub owak. Dajże pokój; naucz-że się raz trochę praktyczności. Wyłysiałeś, zestarzałeś się przed czasem, a wyrażasz się ciągle, jak młodzieniaszek. Dziennikarz powinien informować szybko i o ile się da, dokładnie, bez względu na to, co donosi. Morski wąż — nieszczęście na piątem piętrze — rewolucya w Brazylii— bomba w parlamencie paryskim — złamanie nogi baletniczki — pozytywizm — spirytyzm — i tam dalej i tam dalej, wszystko jedno, byle piorunem, byle nie dać się ubiedz konkurentowi. O, w tem sztuka! Ale na takich rzeczach ty się nic a nic nie rozumiesz, biedaku. Złoty cielec dziś rządzi, fantasto poczciwy; kupczykowie wysforowali się na sam przód; spryt pobił na łeb na szyję talent, zasługę, prawość... Tylko nie patrz zaraz tak z góry, wyniośle, jakbyś chciał spaść na mnie i poszarpać na szmaty. Nie podoba ci się moja gadanina? Bardzo dobrze! Zmieniam temat. Musisz się chyba na wsi straszliwie nudzić? Z twoim temperamentem... Przyznaj się!

— Odpowiem ci żywym obrazem — odparł Słotnicki. — Proszę cię.

Podniósł się i przeprowadziwszy gościa przez kilka pokojów, wyszedł z nim przed dom, od strony ogrodu.

Stary park zaleski robił w mrokach wieczornych wrażenie ciemnego boru, z polanką pośrodku. Stuletnie lipy, sędziwe świerki, kasztany i sosny amerykańskie, rozstawione w formie wachlarza, tworzyły z dwóch stron wysoki żywopłot. Bok trzeci, otwarty, zarosły krzewami, zamykał w głębi ciemny pas lasku olszynowego, który zasłaniał widok na pola i błota łęczyckie.

Cicho tu było i samotnie. Uwięziony wzrok błąkał się pomiędzy drzewami, odpierany wszędzie nieprzebytą gęstwiną.

W chwili, kiedy Słotnicki i Żagliński stanęli na wystawce, oplecionej winogradem, wysuwał się powoli z pod przejrzystej chmurki blady miesiąc, zalewając polankę i wszystkie szczeliny srebrzystemi blaskami.

Bez ruchu śniły stuletnie lipy i sędziwe świerki. Ani jeden listek nie drgnął, ani jedna trawka nie pochyliła się. Ptak nie załopotał skrzydłami; nawet motyl nie błysnął w świetle księżyca.

Od czasu tylko do czasu dochodziły naszczekiwania psów wiejskich lub odezwał się bąk na błotach, ale glosy te zdawały się przypływać z takiej dali, tak były stłumione, głuche, jak gdyby do innego należały świata.

Słotnicki, oparty plecami o odrzwia wystawki wsłuchiwał się w tę ciszę i wdychał z rozkoszą woń wiosny.

— To moje sanatorium!—odezwał się po chwili.

— Moralne? — rzucił Żagliński.

— I fizyczne... Kiedy wyjeżdżałem z Warszawy, miałem nerwy tak chore, że sypiać nie mogłem po nocach. Najmniejszy szelest przerażał mnie, brzęk porcelany, szkła, kruszcu, przenikał moje rozklekotane cielsko aż do szpiku; głos człowieka sprawiał mi przykrość, ból. Przed spoczynkiem straszyły mnie potworne halucynacye, a we śnie dziwaczne majaki. Byłem, jak stara, Histeryczna panna.

— Przepracowałeś się — wtrącił Żagliński. — Niczego asie używszy, straciłeś zdrowie, zniszczyłeś się. Mówiłem ci zawsze, żebyś tak nie harował. Na co?

— Cisza wsi, tego uroczego schroniska — mówił Słotnicki, wskazując na park — wróciła mi zdrowie. Siedzę tu całemi dniami i wchłaniam w siebie ten spokój, którego nigdy nie miałem, gnany, jak parobek, z roboty w robotę. Tylko cisza wsi leczy nerwy. Zabliźnia ona także rany głowy, serca, duszy, jak się pospolicie mówi, godzi zrozpaczonego z życiem, znużonemu wraca siły, ochotę do dalszej walki. Opuszczając Warszawę, której poświęciłem młodość i dużo dobrej wiary, szczerości, zapału, byłem podobny do okrętu, pozbawionego na pełnem morzu stera i żagla. Zostawiłem w niej wszystko, co do niej wniosłem, a wyjechałem bankrutem. Niespodziewane dziedzictwo nie ucieszyło mnie wcale. Rozmyślając o najmniej bolesnej formie dobrowolnej śmierci, troszczyłem się niewiele o cudze i swoje dostatki. Cztery deski, garść ziemi, bylibyście mi i w Warszawie dali.

— I trochę liści bobkowych i kupę nekrologów i portretów po tygodnikach takoż — mruknął Żagliński, kręcący się niecierpliwie. — Zasłużyłeś sobie rzetelnie na wieńce i huczek pośmiertny. Ale kończ, bo zaczynam być poważny, co mniej lubię.

— Zaraz; odpowiadam ci tylko na pytanie. Cisza wsi wraca rozbitej głowie mojej powoli spokój i równowagę. Odcięty od wrzawy walki o byt, zdala od płaskości ludzkiej, która zaprzedaje dla rubla lub dla tak zwanego powodzenia wszystkie lepsze natchnienia i porywy człowieka, nikczemna i podstępna, jak gad — uwolniony nareszcie od zgrai przekupniów, mieniących się nauczycielami publicznymi, zdala od tej całej hałastry szachrajów, karyerowiczów, głupców i podłych, owiany powagą samotności, jak gdybym już do innego należał świata, mam tu czas patrzeć po za siebie, wnikać w siebie i zastanawiać się nad tem, co być może. Nie rzucam się już, nie miotam, lecz zaczynam znów powoli myśleć bez żalu i szukać.

— Ładne zajęcie... Niby czego ty ciągle szukasz?— wtrącił Żagliński, poziewając nieznacznie.

— Prawdy, tajemnicy życia...

— A to na co?

— Sądzę, że nie ma dla człowieka myślącego sprawy ważniejszej nad ukojenie wewnętrzne.

— To nie bądź zwierzęciem myślącem, ale używającem.

— Nie umiałbym żyć inaczej. Człowiek powinien wiedzieć, zkąd przyszedł i dokąd idzie...

— Przepraszam cię, Stefku, i ja mam pretensyę do tytułu człowieka, a przecież nigdy mnie o takie bzdurstwa głowa nie zabolała. Zkąd idę? Wiem doskonale. Jestem synem legalnym wielmożnego pana Rocha Żaglińskiego, rejenta i wielmożnej pani Anny z Kułakowskich. Wiele, zaprawdę, mogli, kiedy dali życie tak sprytnemu bębnowi, jak twój przyjaciel a kolega. Na co jestem? I to wiem wybornie. Na to, aby żyć, jak można najdłużej w dobrem zdrowieczku i z pełną zawsze portmonetką. Dokąd idę? — Do prababci ziemi wrócę kiedyś, gdy się sobie i ludziom już na nic nie zdam, albowiem gliną jestem z jej gliny i prochem z jej prochu. O! i co tu długo medytować!

— A gdybyś nie wrócił cały do ziemi? — zapytał Słotnicki.

— A cóż miałoby się ostać po rozpadnięciu się maszyny, zwanej powłoką znikomą? Niby co? Dusza? Gdzie ona? Gdyby istniała, toby ją te nudne facety, co sobie mikroskopami i teleskopami psują oczy lub grzebią się lancetami po wszystkich mózgach i sercach, już gdzie wytropili. Nie nie wierzę, aby była jaka dusza lub coś w tym guście. Doktryna materyalistyczna jest dla mnie prawdą absolutną, bo odpowiada najlepiej moim upodobaniom. Zresztą, choćbym miał i dalej istnieć, czy na ziemi, czy na księżycu, to nie moją rzeczą troszczyć się o przyszłą formę mojego tak zwanego ja. Skoro nie wiem, co się ze mną stanie, to nie mam także obowiązku odpowiadać za możliwą omyłkę. Nie moja w tem rzecz. Ale, jak widzę, zaczynasz coś nawracać. Może cię ta cisza Avsi przekona w końcu do wiary naszych nianiek.

— Tak daleko jeszcze nie doszedłem — odpowiedział Słotnicki — ale rozumiem już dziś przyczynę bankructwa metody naukowej, która nas wychowała.

— Jestem ciekawy...

— Gdy tak siedzę i wsłuchuję się w ciszę przyrody — mówił Słotnicki — wówczas doznaję wrażenia, jak gdyby do mnie tysiące głosów mówiło. Zewsząd owiewa mnie jakiś szmer, coś się koło mnie ciągle krząta, pracuje. Nie widzę tego czegoś, ale czuję je obok siebie. Ta pozorna cisza, nie jest ciszą absolutną. Składają się na nią miliony szelestów tajemniczych, których nieudolne ucho człowieka nie może odróżnić.

— Więc cóż ztąd? — bąknął Żagliński.

— To ztąd, że oprócz tego, co podlega bezpośredniej obserwacyi naszych zmysłów, istnieje obok nas jeszcze coś, co nie da się ująć, przytrzymać za pomocą środków ludzkich, a co mimo to nie przestaje być prawdą.

— Zdaje się, że pójdziesz między okultysty...

— Z czego to wnioskujesz? — zapytał Słotnicki.

— Bo rezonujesz tak samo, jak oni. Z tem wszystkiem nic nie rozumiem, dlaczego mnie tu przyprowadziłeś, zamiast uczciwie nakarmić, co, mniemam, sądzę i utrzymuję, należy do przednich obowiązków gospodarza.

— Pytałeś, czy się na wsi nudzę. Chciałem ci dowieść, że zawdzięczam wsi zawiele, abym ją mógł lekceważyć.

— Niechże tak będzie, ale dawaj jeść, bo drapnę jutro do Warszawy i opowiem wszystkim, że Stefan Słotnicki kształci się na fakira indyjskiego, że żywi się korzonkami, liściem róży, myślą i wzdychaniem. Niechże ciebie z twoją wieczną medytacyą!... Gorzałki dawaj na zaostrzenie apetytu, a potem starego burgunda, jeżeli masz, do wesołej gawędy.

W dużej sali stołowej, wyłożonej naokoło dębem, nakryto już do kolacyi.

— Jeźli ci nie będzie smakowało, zechciej wybaczyć  — mówił Słotnicki, dając znak lokajowi, aby podawał. — Od jutra bierz kucharza pod komendę.

— Dziś zjem i podeszwę, byle była miękka — odparł Żagliński — a od jutra pokażę ci, co potrafię. Te kotlety wcale dobrze wyglądają.

Zasiedli we dwójkę, naprzeciw siebie, przy stole czworobocznym i spożywali wieczerzę szybko, mówiąc, ze względu na służbę, o sprawach obojętnych. Żagliński opowiadał plotki warszawskie, a Słotnicki słuchał z uwagą. Żył przecież w Warszawie lat dziesięć, więc zrósł się z jej losami.

Kiedy się po kolacyi znaleźli sami w kancelaryi z butelką starego burgunda, zaczął Żagliński:

— A sąsiedztwa, jakie masz?

— Udzielam się dotąd bardzo mało — odparł gospodarz..

— Bo pewno nie bardzo warto?

— Jak dla kogo. — Nie powiesz mi, aby można znaleźć na wsi towarzystwo inteligentne.

— To zależy od miary. Inteligencyi wytwornej, uczonych, literatów, artystów, nie ma oczywiście wiele na wsi, ale tej nie produkuje i Warszawa legionami. Są to wszędzie kwiaty rzadkie. Jeźli ci jednakże idzie o ową inteligencyę przeciętna, która stanowi i w mieście dziewięćdziesiąt dziewięć setnych tak zwanej warstwy oświeconej, to tej znajdziesz i na wsi podostatkiem. Szlachcic dziś już nie taki głupi, jak się wam w mieście zdaje. Przysłowiowy hreczkosiej, dla którego Kraszewski pisał swoją gawędę o kaszy gryczanej, należy w naszych stronach do legendy. W gub. kaliskiej, którą znam z osobistej obserwacyi, bo mam tu licznych krewnych, spotkasz prawie samych ludzi przeciętnie wykształconych i dobrze wychowanych. Tuła się jeszcze tu i owdzie jakiś mamut, jakiś okaz kopalny, ale to coraz rzadziej. Głównie kobiety czytają dużo i lubią wiedzieć o wszystkiem. Jeżeli ci idzie o tak zwaną gawędkę inteligentną, to możesz jej mieć w dworach wiejskich stanowczo więcej, aniżeli np. w salonach naszych elegantek warszawskich, które po za flirtem i najnowszą powieścią francuską niewiele więcej znają.

— Patrz, nie sądziłem — mówił Żagliński, nalewając sobie drugi kieliszek — ale musi tak być, kiedy ty to mówisz. Nie lubiłeś dawniej szlachty.

— Nie lubiłem ludzi zacofanych w ogóle, ale i to przeminęło, jak wiele innych złudzeń. Nietylko znajdziesz na wsi ludzi inteligentnych, ale nawet wytwór czasów ostatnich. Sąsiaduję właśnie z uczonemi niewiastami.

— A toś wdepnął! Chyba stare baby! — zawołał Żagliński.

— Są dwie, starsza i młodsza.

— Idzie mi o tę młodszą. Pewno brzydka, jak mądra książka.

— Przeciwnie, bardzo nawet przystojna. Lat dwadzieścia, wzrost słuszny, budowa przepyszna, buzia ładna, jasne włosy.

— Więc guwernantka albo panna bawiąca.

— Znów spudłowałeś! Panna Ostrobudzka jest dziedziczką sześćdziesięciu włók wyborowej ziemi i jedyną synowicą stryja, bezdzietnego wdowca, którego liczą w okolicy na dwakroć.

Żagliński słuchał bardzo uważnie, pochyliwszy głowę. Nagle spojrzał na Słotnickiego i zagadnął:

— Byłaby to dla ciebie doskonała partya.

W oczach jego, które patrzyły dotąd szczerze, zamigotały błyski chytrości. Widać było, że czeka niecierpliwie na odpowiedź.

Słotnicki nie dostrzegł zmiany wyrazu jego twarzy, zapalał bowiem właśnie świeżego papierosa.

— Nie miałem dotąd czasu myśleć o takim zbytku, jak żona — odrzekł. — Zresztą, cóżbym dziś mógł dać młodej, ładnej dziewczynie, rwącej się do życia? Chorą głowę, zatrute serce, niechęć do ludzi, chłód, zimno, obojętność? Byłoby to nieuczciwością. Dopóki nie będę z sobą samym w porządku, dopóty nie chcę nikogo do siebie przykuwać.

— Ale podobała ci się? — zapytał jeszcze Żagliński.

— Nie przeczę, że zrobiła na mnie bardzo sympatyczne wrażenie.

Żagliński pochylił znów głowę. Po chwili odezwał się:

— Mógłbyś mi te mądre białogłowy wiejskie przy sposobności pokazać. Zawsze to ciekawe studyum dla dziennikarza.

— Owszem, zawiozę cię którego dnia do Ostrobudek, jeźli ci to przyjemność sprawi.

IV.

Nazajutrz, zaraz po rannej herbacie, kazał Żagliński przywołać kucharza, aby mu obiad dysponować.

Imć pan Bartniewicz, szczupły brunet, z oczkami przenikliwemi, sztuki kucharskiej mistrz zawołany na całą. okolicę, wypożyczany od lat wielu na okazye odświętne, na śluby i pogrzeby, stanął wprawdzie w pokornej postawie dworskiego oflcyalisty przed „panem z Warszawy," ale rzucił z pod czoła kilka nieznacznych spojrzeń, które nie licowały wcale z obowiązkowym szacunkiem, należnym „gościowi z pałacu."

Spojrzenia te mówiły: „Czegóż on chce, ten szlifibruk miejski? Może mnie będzie uczył, jak gotować, jak piec i smażyć? Patrzcie go, jaki mądry..."

— Mój Bartniewicz — zaczął Żagliński — cóż nam dziś Bartniewicz da na obiad?

Kucharz zaczął wyliczać potrawy lekceważącym tonem człowieka, który jest zanadto pewny swojego fachu, aby przypuszczał poprawkę.

Żagliński słuchał uważnie, rozłożony na szezlągu gabinetu.

— No, tak, nieźle — odezwał się — ale może to trochę zaciężkie menu. Zaczyna być na świecie gorąco.

Kucharz podniósł oczy.

— Dobry kucharz powinien być artystą — mówił dziennikarz dalej. — Niedość ugotować, ale należy także umieć zastosować się do każdej pory roku i podać z gustem.

Kucharz wytrzeszczył oczy.

— Trzeba poszczególne dania tak rozłożyć, aby jedno dopełniało drugie, podnosząc, drażniąc apetyt. Zgadzam się na zupę rakową, zwłaszcza na wsi, gdzie nie szachrujecie, ale ten ozór wołowy z chrzanem na drugie danie nie bardzo mi się podoba. Możeby lepiej cielęcinę z beszamelem. Jeźli macie dobry bulion i cielęcinę...

— Mamy, proszę...

Bartniewicz zawahał się przez chwilę, nie wiedząc, jak tytułować mieszczucha. Ogarnął szybkiem, badawczem spojrzeniem jego postawę swobodną i wytworne ranne ubranie.

— ...jaśnie pana — dokończył.

— A jakże Bartniewicz przyrządza beszamel? — pytał dziennikarz.

Mniej już pewny siebie, odsłaniał kucharz tajemnicę swojej sztuki.

— A gdyby...

Pan z Warszawy rozwinął własną receptę kulinarną. Kucharz słuchał, uszu nadstawiał, oczy wytrzeszczał coraz więcej, gębę otwierał zdumiony. Bo oto ten szlifibruk miejski mówił z taką znajomością, rzeczy, dawał tak doskonałe wskazówki,jakby sam rondlami i garnkami zarządzał.

Kiedy Bartniewicz wychodził po półgodzinnej konferencyi z gabinetu, kłaniał się Żaglińskiemu nisko, z prawdziwą już teraz pokorą. Podczas obiadu wyprosił sobie u lokaja kącik w kredensie, aby mógł niepostrzeżony obserwować jedzących panów. Wróciwszy do kuchni, odezwał się do gospodyni:

— Nie myślałem, że to taki pan z tego pana z Warszawy.

— A niby wedle czego? — zapytała gruba, niska, czerwona szafarka.

— Powiadam pani Pytlasińskiej, że ten pan, to się tak zna na kuchni, jak jaki kuchmistrz w wielkich dworach. Dla takiego to warto gotować. Taki to umie robotę uszanować. A jak je! Na indyczce to i odrobiny nie zostawił. Wszystko zdejmie ślicznie nożem, jakby to sobie była sztuka mięsa. Nasz pan, to tylko podziobie, podziobie, spieszy się zawsze, jakby się jedzeniem nudził i patrzy gdzieś ciągle po suficie. Aż nieprzyjemnie, że tak pracę ludzką posponuje.

— Dałby też pan Bartniewicz naszemu dziedzicowi pokój — mówiła gospodyni. — Nastka, a rusz-że się, gawronie! Talerze leżą, a ty nic. Takiego drugiego pana, to daleko szukać. Miłosierny, nie powie nikomu marnego słowa, nie napędza do roboty, jak inni, krzywdy niczyjej nie chce, a że sobie ta dziobie, to niech sobie i dziobie. Nikomu to nie szkodzi, kiedy mu z tem dobrze.

— Ja też nie mówię, moja pani Pytlasińska — odparł kucharz — żeby nasz pan był zły. Ale zawsze przyjemnie kiedy porządną robotę ktoś uszanuje.

— Bo pan Bartniewicz toby tylko gadał ciągle o jedzeniu.

— A pani Pytlasińska, to niby nie lubi dobrze zjeść?

— A panu Bartniewiczowi, to nic do tego.

— Do tego mi, bo mi wszystko z pod ręki ginie.

— O, o! Zaraz ginie! Jak to szczeka! Nastka, nie marudź, bo cię lunę!

— A nie zginęła mi to pozawczoraj cała ćwiartka cielęciny?

— Niech pan Bartniewicz pilnuje psów, żeby nie właziły do kuchni.

— Ładne mi psy, na dwóch grubych nogach.

— Lepiej mieć grube nogi, niż takie zapałki.

— Wolę ja moje zapałki...

— Przydałyby się grubsze, jak sobie pan Bartniewicz pałę gorzałą zaleje. Trzymałby się wtedy lepiej na nogach.

— Ej, babusie!...

— Bo co?...

Gospodyni zwróciła się do kucharza z rozognioną twarzą.

— Spróbuj-no, kotleciarzu! — zawołała, podnosząc warząchew.

Bartniewicz, uważając, że rozumniej kobiecie ustąpić, splunął tylko i wyszedł, machnąwszy ręką.

— Eh, z babami!... — mruknął.

— Dałabym ja ci, zdechlaku! — krzyknęła za nim gospodyni i palnęła tłustą, jak ona, Nastkę w kark, czując potrzebę wylania gniewu na zewnątrz.

Od tej rozprawy był Żagliński przedmiotem szczególnych względów Bartniewicza. Mistrz kuchenny dogadzał gościowi z Warszawy, cały promieniejący, gdy zdobył kilka słów uznania. Gospodyni natomiast śledziła "gagatka z miasta," jak nazywała dziennikarza, kosem okiem.

— Fircyk, wiercipięta! — syczała za nim, ilekroć go spotkała.

A spotykała go dość często po za dworem, bo "gagatek" nie lubił siedzieć na miejscu. Kręcił się przez cały dzień po królestwie kolegi, zaglądając, to do zabudowań folwarcznych, to do oranżeryi, to na polu dziewkom w oczy. Było go wszędzie pełno. Z rządcą zawarł znajomość, z włodarzem gawędził, z dzieciakami na dworze przekomarzał się i bawił.

Trwało tak przez trzy dni.

Czwartego odezwał się do Słotnickiego:

— Umiem już na pamięć cały twój majątek. Wiem, ile masz krów, koni, wołów, włók, mórg i t. d. Dawaj teraz nową rozrywkę, bo nie myślę się u ciebie nudzić. Może pojedziemy dziś do twoich mądrych sąsiadek?

— Jeźli sobie tego życzysz — odparł Słotnicki.

— Rozumie się, że sobie życzę. Ciekawy jestem, jak wyglądają mądre kobiety na wsi. Ale, ale, widzisz, byłbym zapomniał. Czego to się one uczyły w Zurychu?

— Matka chodziła na filozofię, córka zaś na przyrodę.

— Z babską filozofią dam sobie radę, chociaż niewiele już pamiętam, co różne idyoty kiedyś myślały, ale z przyrodą to będzie krucho. Musisz mieć w domu jaką encyklopedyę, jakiś podręcznik, albo może atlas zoologii, mineralogii, botaniki, lub coś w tym guście?

— Mam, ale tobie co po tem?

— Trzeba połknąć trochę mądrości przyrodniczej. Przecież nie będziesz chciał, żeby mi białogłowy imponowały strzępami erudycyi?

— W kilka godzin nie możesz się niczego nauczyć.

— To też nie chcę się uczyć, tylko to i owo połapać, aby starczyło na jednę wizytę.

— Niedaleko z tem zajedziesz. Te panie pracowały przez lat kilka.

— Już ty się o mnie nie troszcz. Cóżby to ze mnie był za dziennikarz, gdybym nie umiał rozprawiać o rzeczach, o których nie mam wielkiego wyobrażenia. Już ja się tam jakoś wykręcę, gdy zabraknie materyału. Me takie jejmoście obełgiwałem.

— I wierzyły?

— A cóżeś ty myślał? Trochę sprytu, a wywiedziesz każdą niewiastę w pole. W najgorszym razie udajesz zakochanego i każda, nawet stara, weźmie się na ten lep odwieczny. Gdzie masz owe podręczniki? Muszę być dziś przyrodnikiem, filozofem, nie ma rady.

Od samego obiadu wertował Żagliński różne księgi, ucząc się na pamięć nazw technicznych. Gdy siedzieli w powozie, jadąc do Ostrobudek, wskazał przez okno na szmat pola, bielącego się przy drodze.

— Cóż to, stokrotki siejesz? — zapytał.

— To seradela — objaśnił.

— Co takiego? Serdela?

— Seradela.

— Seradela? Ki dyabeł? Jak żyję, nie słyszałem o żadnej seradeli. Ale niech będzie seradela. To pewno sprzedajesz do apteki na ziółka?

Słotnicki uśmiechnął się.

— Jest to roślina pastewna — objaśnił.

— Pastewna, patrz! Krowy jedzą sobie takie ładne kwiatki? Mają się dobrze. A to zapewne żyto, ta wysoka trawa?

— To pszenica.

— Fiu, fiu! — mówił Żagliński. — A jakże ty rozróżnisz pszenicę od żyta, bo co do mnie, widzę wszędzie tylko wysoką trawę

— Pszenica ma barwę ciemniejszą, żyto zaś jaśniejszą. Ukłosienie zresztą jest inne.

— Aha! To znaczy, że trzeba się tego gospodarstwa uczyć, a ja myślałem, że ludzie na wsi nic nie wiedzę.

— Jest to fach, jak każdy inny.

— Miarkuję. Czy zastaniemy tam jakiego rolnika z zawodu?

— Pan Ostrobudzki bywa często u bratowej.

— Ten szlachcie z grubą monetą?

— Ten sam.

— A co to za homo?

— To bardzo rozumny człowiek.

— Hm! rozumny...

Jechali przez jakiś czas w milczeniu. Gdy zbliżali się do Ostrobudek, przypatrywał się Żagliński wsi z wytężoną uwagą kupca, który ogląda majątek, wystawiony na licytacyę.

— Wcale ładnie prezentują się te Ostrobudki — odezwał się. — Byłaby to miła rezydencya letnia dla...

Ugryzł się w język i spojrzał z pod brwi na kolegę.

— Ale Towarzystwo to pewno mają? — zapytał.

— Bardzo małe. Zresztą, na Ostrobudkach nie ma ani grosza długu.

Żagliński zamyślił się głęboko. Gdy zajechali przed dwór, dostrzegli w cieniu kasztanów zaprzężony wolant.

— Czy macie gości w domu? — zapytał Słotnicki lokaja.

— To panie jadą na spacer — odpowiedział sługa.

Panie Ostrobudzkie przyjmowały dziś w salonie, gdzie goście zastali, oprócz matki i córki, jakąś damę, niską, otyłą brunetkę.

— Przywożę paniom kolegę i przyjaciela z ław szkolnych, uniwersyteckich i z biur redakcyjnych, który był łaskaw przypomnieć sobie samotnika — mówił Słotnicki, witając się z panią domu. — Pan Władysław Żagliński, redaktor z Warszawy.

— Bardzo nam przyjemnie, o bardzo! — wyrzekła pani Ostrobudzka, uśmiechając się do nieznajomego.— Same splendory spadają na naszą okolicę. Już teraz chyba nie będziemy się nudziły. Izo, pan Żagliński.

Niska, otyła brunetka, skłoniła lekko głowę.

— Pan Słotnicki — przedstawiała dalej pani Ostrobudzka. — Proszę, niech panowie spoczną.

— Mówił mi Wojciech — odezwał się Słotnicki — że panie wybierają się na spacer. Prosimy się nami nie krępować.

— Miałyśmy rzeczywiście zamiar pokazać pani Iłowskiej — (pani Ostrobudzka zwróciła się w stronę niskiej, otyłej brunetki) — starą kolegiatę w Tumie, jednakże... Chyba, żeby panowie...

Żagliński, którego oczy przebiegły kilka razy szybko od matki do córki, od córki do matki, patrząc bystro, przenikliwie, jakby chciały dwa ciała niewieście prześwidrować na wylot, odezwał się:

— Gdybyśmy paniom nie zawadzali, korzystalibyśmy z przyjemnością z tak miłej okazyi odwiedzenia Tumu. Wszakże to wycieczka poniekąd naukowa, a w tak światłem towarzystwie podwójnie pożyteczna. Słyszałem tyle w Warszawie o paniach, że nie chciałbym pominąć sposobności skorzystania z ich niezawodnie fachowych objaśnień.

— Wprawdzie nie uczyłyśmy się historyi, ale...

— O, wiadomo nam, że panie robiły za granicą rozległe i różnorodne studya.

— Pan tak łaskaw...

— Powtarzam tylko to, co mówi cała Warszawa.

— Czy rzeczywiście?

— Ależ najniezawodniej. Warszawa interesuje się bardzo paniami. Panie z towarzystwa, oddające się nauce, to zaprawdę, zjawisko tak niezwykłe i piękne, że zasługuje na uwagę powszechną. Jestem losowi nad wyraz wdzięczny, że mi pozwolił poznać pionierki nowych czasów, nowych idei apostołki...

Mówiąc to, śledził Żagłiński na twarzy pani Ostrobudzkiej skutek swoich słów. Mógł być zadowolony, bo oblicze uczonej damy rozjaśniło się nasamprzód blaskami dumy, potem uśmiechem życzliwości. Wiedział, że zdobył sobie odrazu jej względy.

Łypnął powiekami, jakby chciał zatrzeć światełka ironii, tryskające z jego źrenic i spojrzał na Zofię. I tu spotkał się z twarzą przyjazną.

— Jeźli więc panowie pozwolą — wyrzekła pani Ołimpia, podnosząc się z kanapy — to możemy pojechać zaraz do Tumu. Zgadzam się na wspólną wycieczkę, ale tylko pod tym warunkiem, że wrócimy wszyscy do Ostrobudek na kolacyę.

Nastąpiły ukłony, niemego przyzwolenia oznaki i całe towarzystwo wyruszyło na przechadzkę.

Kiedy Żagłiński siedział obok kolegi w powozie, wyrzekł:

— Cóżeś tak na mnie oczy wytrzeszczał?...

— Bo nie słyszałem nic, aby się Warszawa zajmowała paniami Ostrobudzkiemi — odezwał się Słotnicki.

— I ja nie; pies o nich nie wie, oprócz może kilku zwaryowanych feministek, czy jak się tam te histeryczki nazywają.

— Więc?...

— Więc to, że jesteś zawsze naiwny, mimo swojego talentu, mądrości i doświadczeń życiowych, jak święty pański, dumający na pustyni o znikomości tej ziemi.. Jakże chcesz, bym kobiecie nie podbił bębenka? Stary to, ordynaryjny, ale zawsze skuteczny środek. Znałem nie wielu ludzi, nawet bardzo rozumnych, bardzo wykształconych, sławnych w końcu, którzyby się nie dali wziąść na najgłupsze pochlebstwo. Munclus vult decipi, ergo... dokończ sobie, bo uczyłeś się po łacinie. Z twoją prawdomównością dochodzi się tam, dokąd ty zaszedłeś. Dopóki twój talent i furor stronniczy były potrzebne pewnej grupie ludzi, dopóty pieścili cię, gdy się jednakże spory skończyły, puścili cię w trąbę i byłbyś z głodu umarł lub palnął sobie w łeb z obrzydzenia do ludzi, gdyby nie apopleksya stryjaszka dobrodzieja. A ja, widzisz, chcę żyć jak najdłużej i jak najprzyjemniej i dlatego łżę, co się zmieści.

Koledzy zamilkli. Każdy pobiegł śladem własnych myśli, dalecy od siebie, jak dwa przeciwne bieguny.

Po niejakim czasie odezwał się pierwszy Słotnicki głosem stłumionym, jakby nie towarzyszowi, lecz sobie odpowiadał:

— Tak... Królestwo tej ziemi nie należy do szlachetnych i rozumnych, jeno do sprytnych i samolubnych. Szlachetnych żre nędza własna i cudza, rozumnych zaś trawi niemoc człowieka w ogóle. Trzeba być zwierzęciem, aby się pogodzić z celami życia ludzkiego.

— Bo też człowiek jest tylko zwierzęciem, jak każde inne — mówił Żagliński. — Nie wina ziemi, że rodzą się na niej szaleńcy, którym zamało tego, co ona dać może.

— A jednak, skoro się rodzą, to muszą, być potrzebni. Nic nie dzieje się bez przyczyny.

— To już dla mnie zagłęboka filozofia. Niech kto inny nad takiemi zagadkami medytuje.

Zamilkli powtórnie. Słotnicki patrzył na pola; Żagliński nucił półgłosem Sycyliankę z "Cayalleria Rusticana" Mascagni'ego.

Po godzinie zbliżały się powozy do Tumu, wioski, leżącej pod samym bokiem Łęczycy. Potężny gmach prastarej kolegiaty wyrastał jakby z dużego bukietu, na który złożyły się ogródki owocowe chłopów. Jego dwie wysokie, ku końcowi wysmukłe wieże, panowały dumnie nad gromadką niskich, szarych chat. Duży kościół robił wrażenie jakiegoś przybłędy lub rozbitka, innego otoczenia samotnego świadka.

W miarę, jak się wolanty zbliżały do Tumu, rozsuwał się jednolity bukiet, coraz rzadszy i uboższy. Co się z oddalenia wydawało gęstym klombem, rozpadało się stopniowo na szereg małych sadów, składających się z kilku kilkunastu drzewek chuderlawych. Opuszczenie wspaniałej na zewnątrz kolegiaty uwydatniało się jeszcze wyraźniej na pospolitem tle zwyczajnej osady polskiej.

Gdy się powozy zatrzymały przed bramą, znalazł się zaraz kościelny, który otworzył świątynię dla gości.

Czego innego spodziewali się turyści. Zdawało im się, że kościół, pamiętający szereg wieków, powinien przechowywać jakieś cenne pamiątki, obrazy, pomniki, naczynia, rzeźby i druki. Tymczasem pokazał im dziadek zaledwie kilka starych ornatów i cztery, czy pięć spłowiałych portretów, umieszczonych pod chórem. Wnętrze kolegiaty, utrzymane czysto, w największym porządku, odmalowane świeżo, świeciło pustkami.

Pani Olimpia wzruszała ciągle ramionami. Przechodząc obok wielkiego ołtarza, nie przyklęknął nikt z towarzystwa. Jedna tylko pani Iłowska namyślała się przez chwilę, wahała się, oglądała, jakby się czegoś wstydziła, potem zgięła szybko kolano i przeżegnała się. Kiedy za ten czyn spadło na jej głowę szyderskie spojrzenie pani Ostrobudzkiej, tłómaczyła się po francusku, „że nie chce gorszyć dziadka kościelnego" i „że to zresztą taki zwyczaj."

— Nie warto u nas nic zwiedzać — odezwała się pani Olimpia, gdy towarzystwo wróciło przed kościół. —

— Zupełnie nie warto — pospieszył Żagliński z potwierdzeniem. — Pusto w tym ogromnym gmachu, jak w stodole przed żniwami.

— Dobry wieczór państwu! — odezwał się w tej chwili głos donośny.

W bramie muru cmentarnego ukazał się nasamprzód łeb koński, potem Ostrobudzki.

— Mówiono mi w Ostrobudkach, że państwo pojechali do Tumu, a że nie miałem nic lepszego do roboty, więc jestem i ja — wyrzekł, zeskakując lekko z siodła. — Bardzo się państwu chwali ciekawość do starych pamiątek.

— Pan redaktor Żagliński, kolega pana Słotnickiego. Mój szwagier, pan Ostrobudzki — przedstawiała pani Olimpia.

— Jeszcze jeden redaktor! — zawołał Ostrobudzki. ściskając rękę Żaglińskiego. — No, no, co się to dzieje! Dwóch redaktorów, dwóch bakałarzów! Chyba poczciwa okolica Łęczycy nie udźwignie tyle mądrości odrazu! Teraz wiem dopiero, dlaczego taka łuna biła od strony Tumu, kiedy się zbliżałem. To te rozumy tak świeciły. Pani Olimpia spojrzała na Żaglińskiego przyjaźnie, jak gdyby mu chciała wynagrodzić niegrzeczność szwagra, ale dziennikarz nie czuł się wcale obrażonym. Przeciwnie, bawił się obcesowością szlachcica.

— O ile widzę, nie potrzeba jeździć po rozum za granicę. Rośnie on i na błotach łęczyckich — wyrzekł, schyliwszy się lekko w stronę Ostrobudzkiego.

— Gdzietam, gdzietam, panie dobrodzieju! Jak kto ciągle z chłopami przestaje, to i sam w końcu chłopieje.

— O bydlątkach pan brat zapomniał? — wtrąciła pani Olimpia.

— Pamiętam ja o nich dobrze, bo za ich to pomocą wykierowała się pani bratowa na bakałarza — odciął się Ostrobudzki. — Niby to taki wół i osieł głupi, ale jego robota, to bardzo mądra. Ale my tu rozprawiamy o osłach, a państwo nie widzieli pewno największej osobliwości Tumu. Jeźli łaska, proszę za mną.

Prowadząc konia za uzdę, zbliżył się Ostrobudzki do kamiennej podwaliny jednej z wież i pokazał palcem kilka głębokich wżłobień, wyrytych w granicie.

— Proszę popatrzeć — objaśniał. — Mają to być ślady po łapie Boruty, owego dyabła, co to hulał niegdyś na naszych błotach, a obecnie pilnuje w zamku łęczyckim skarbów. Dyablisko nie mogło patrzeć na kościół, więc podeszło kiedyś nocą pod wieżę, objęło ją i chciało przewrócić. Nie dało jednak rady. Łapy sobie tylko poobdzierało i uciekło z wściekłem wyciem na błota kusić szlachtę, co wracała z miasta.

Towarzystwo oglądało ciekawie owe ślady po Borucie.

— Fantazyi trudno odmówić zgasłym pokoleniom — odezwała się pani Olimpia z przekąsem.

— Dlaczego koniecznie fantazyi? — wyrzekł Ostrobudzki. — A może była to i prawda?

— Pan żartuje — zawołała pani Olimpia.

— Któż tam wie, co było dawniej. Mogły się dziać rzeczy rozmaite.

— Nauka rozjaśniła już ciemności naszych praojców.

— Czy wszystkie?

— Jeźli nie wszystkie, to przynajmniej bardzo dużo. Tylko motłoch wierzy dziś w dyabłów, w upiory, duchy, strachy, czarownice i t. p. zabobony. Ludzie oświeceni wiedzą, że to wytwory naiwnej wyobraźni.

— No, no, co też ta nauka za mądra pani! To ona tak wszystko ładnie wytłómaczyła. Proszę! Bardzo mi przyjemnie, że pani bratowa nie wierzy w żadne przesądy i zabobony, bo już się bałem...

Pani Olimpia rzuciła szwagrowi spojrzenie niepewne. On pochylił głowę, aby ukryć uśmiech swawolny, który przebiegł po jego ustach i mówił dalej:

— Bo mówią, że w Ostrobudkach straszy. Coś tam chodzi po nocach, szurga nogami, rusza krzesłami i wzdycha. Niech tylko bratowa dobrze uważa, a posłyszy kiedy. Głównie w pokoju sypialnym coś przeszkadza.

Opowiadaniu Ostrobudzkiego wtórował śmiech pani Olimpii. Miał on być wesołym, ale brzmiał nieszczerze.

— Pan brat żartuje! — zawołała. — Nigdy nic nie słyszałam.

— Bo też to dopiero po wyjeździe pań za granicę, po śmierci pana Wojciecha. To pewno on pokutuje. Sam słyszałem, jak coś stukało i otwierało drzwi.

— Przywidziało się panu.

— Może mi się przywidziało, a może i nie — mówił Ostrobudzki, spoglądając z pod czoła na bratowę, która się nagle zasępiła.

— Ale to sensu nie ma — wyrzekła półgłosem, potrząsając głową,  jak gdyby chciała spłoszyć myśli nieprzyjemne. — Jeźli państwo nie mają nic przeciwko temu, możemy wrócić do domu.

— A gdybyśmy użyli trochę przechadzki — poddał Żagliński. — Prześliczny czas zaprasza do zdrowego ruchu.

— Z przyjemnością, z przyjemnością! — zawołały panie.

Towarzystwo ruszyło wolno szeroką drogą polną, łączącą Tum z szosą. Zrazu postępowali wszyscy w jednym rzędzie, panie pośrodku, panowie po bokach.

— Zdawało się, że oświata zatoczyła już szersze koła, że ogarnęła całą inteligencyę kraju — mówił Żagliński do pani Olimpii — a tymczasem...

Wzrok jego, skierowany w stronę Ostrobudzkiego, dopowiedział reszty.

Pani Olimpia wydęła usta pogardliwie.

— Nie każda głowa bywa przystępna dla światła nauki — wyrzekła. — To przywilej wybranych.

— Ślimaczym krokiem wlecze się postęp — prawił Żagliński. — Gdy się przebiega historyę rozwoju myśli ludzkiej, widzi się, jak się mozolnie człowiek pnie pod górę świadomości. Łańcuch systematów, wiodący od Talesa aż do Comte'a, Darwina i Spencera, przedstawia się w formie linii łamanej, przerywanej ciągle i nawiązywanej.

— Dzieje się to właśnie z winy owych głów, niechętnych światłu, ale nie powinno to nikogo zrażać. Niech każdy dorzuca, według możności, własną cegiełkę do ogólnego gmachu, a stanie zczasem świątynia pełnej prawdy. Samo zresztą badanie jest rozkoszą, dla której warto zapomnieć o przyjemnościach pospolitych. Pani Olimpia, wygłaszając te ogólniki, szła krokiem poważnym, niosąc głowę dumnie.

— Bezwątpienia. Jest to rozkosz nad rozkosze — potwierdził Żagliński skwapliwie. — Nawet studyum obłędów ludzkich uczy wiele. Bo weźmy np. hipotezy pierwszych filozofów greckich.

Rzucił kilka nazwisk, powszechnie znanych, potrącił o kilka teoryj, które sobie dziś z podręczników przypomniał i porównał je z doktrynami czasów najnowszych.

Słuchaczka filozofii pomagała mu, wtrącając swoje uwagi. Tak się rozgadali, tak byli sobą zajęci, że nie zauważyli rozpołowienia towarzystwa. Została przy nich tylko pani Iłowska. Ostrobudzki i Słotnicki wysunęli się z Zofią naprzód, tworząc osobną grupę.

— Nie widzę dziś u sąsiada humoru — zaczął Ostrobudzki.

— Nie przypominam sobie, czy go pan kiedykolwiek u mnie widział — odparł Słotnicki. — Uprzedziłem pana z góry, że sąsiedztwo nie będzie miało ze mnie pociechy. Te ciągłe dysputy, przelewania pustych słów, powtarzania zawsze tych samych frazesów, męczą mnie, jak jednostajny szelest deszczu jesiennego. Wolę rozmawiać z przyrodą, z sobą wreszcie... Grzeczny ze mnie kawaler, prawda? — dodał, zwracając się do Zofii. — Ale, widzi pani, gdy kto tak, jak ja, pisał przez lat dziesięć o wiedzy, o jej potędze, jej siłach i granicach, nasamprzód z gorącą wiarą, następnie z obowiązku, w końcu z przyzwyczajenia, to mógł się przejeść czczą gadaniną. Zemdliła mnie ta wodnista zupa.

— Pan nie wierzy naprawdę w potęgę nauki? — zapytała Zofia. — Wszakże to taka duża mocarka, taka można pani!

— Byłby niemądrym, ktoby obniżał wartość nauki, która nie przeminie nigdy, jak nie przeminie ciekawość i niepokój człowieka; ale nauka ludzka eksperymentuje, szuka, więc nie posuwa się w kierunku prostym. Droga jej, to kręta, poplątana ścieżka — mówił Słotnicki.

— Uczono mnie, że ostatnia metoda naukowa nie może błądzić — odparła Zofia. — Zdaje się, że bezpośrednia obserwacya zaprowadzi nas już bez wahań do celu.

— Tak się i mnie zdawało, tak nawet uczyłem, dopóki nie zrozumiałem, że bezpośrednia obserwacya ma swoje granice, zakreślone ściśle przez środki, przysługujące zmysłom człowieka.

— Ależ to bardzo wiele! — zawołała Zofia. — Koło bezpośredniej obserwacji obejmuje bogate skarby niezbadanych prawd. Czegóż nam więcej potrzeba?

— Czego?...

Słotnicki, zachowujący się dotąd ze spokojem dobrze wychowanego człowieka, konwencyonalnie uprzejmy, zmienił się nagle. Na jego bladą, chłodną twarz wystąpiły rumieńce; zimne oczy rozbłysnęły żywym ogniem.

— Czego? — mówił szybko, głosem podniesionym. — Potrzeba nam właśnie owych tajemnic, które ukrywają się po za granicami obserwacyi ludzkiej, a do których nasze mikroskopy i teleskopy dotąd nie dotarły. Całego olbrzymiego świata, ogarniętego terminem „niepoznawalny" nam potrzeba, całego oceanu prawd, które są, istnieją, a toną dla nas dotąd w nieprzebytej mgle przeczuć, tęsknot, snów i marzeń. Człowiek nie kończy się na powierzchni ciała, panno Zofio; jego żądzy nie dość tej wiedzy, którą daje tak zwana bezpośrednia obserwacya pospołu z eksperymentem; jego głodu nie zaspokoi nauka, oglądająca z pedanteryą zasuszonego wśród pergaminów profesora uniwersytetu prawa i prawidła życia, rozwoju. Człowiek jest, mimo swych pęt cielesnych, dumnym ptakiem, orłem z lotnemi u ramion skrzydłami. Potrzeba mu dalekich przestrzeni, wysokich przestworów, by mógł spoglądać z góry na ziemię i gwiazdy, na świat cały i widzieć i rozumieć wszystko. Nie mówi się już dziś o Comte'ach, Darwin'ach, nawet o Spencerach. To trupy! Zdawało im się, że zamkną pragnienia człowieka w ciasnych granicach filisterskiej obserwacyi zmysłowej, a serce jego utopią w obrzydliwej miksturze, którą nazwali moralnością niezawisłą, jak gdyby się ludzkość składała z samych tylko chemików, botaników, mineralogów lub kupców i karyerowiczów. Zatarasowali bramę, wiodącą do tajemniczych krain przeczuć, usiłowali nas oderwać przemocą od tęsknot wszelakich, przeto padli, nie doczekawszy się owoców ze swojego posiewu. To trupy, pani!

Oczy dziewczyny nie schodziły z twarzy mówiącego, olśnione, zdziwione. Teraz dopiero ujrzała Zofia owe zdolności niepospolite, których dotąd daremnie szukała. Tryskały one z wyniosłego czoła, z błyszczących źrenic, zapatrzonych w dal, z każdego rysu, z głosu nawet, rozgrzanego słowem. Czuła, że ktoś, co tak płonie, gdy mówi, nie kłamie i nie powtarza cudzych zdali. Jego własne żale i rozczarowania ubrały się w dźwięki.

Na dworze, naokoło, chylił się już dzień ku wieczorowi. Niebo, ku środkowi i na wschodzie czyste, pokryło się na skraju zachodnim fioletowemi chmurkami, z których bliższe słońca miały rąbki złocone. Nad tą gromadką białych obłoczków unosiła się duża, okrągła, krwawa tarcza, odcinająca się wyraźnie, jakby przylepiona, od płowego tła blednących błękitów.

Senna cisza spoczynku spływała na pola i mieszkania ludzkie. Drzewa stały bez ruchu, jakby oddech powstrzymywały. Ani jeden listek nie drgnął na gałęziach. Gwarliwe ptactwo błot i łąk przypadło gdzieś i zamilkło.

Stopniowo ogarniała skraj zachodni łuna, w której topniały wszystkie barwy. Jedna tylko ognista kula oparła się czerwonej fali, promienna, królująca nad morzem blasków. Kilka chwil stała spokojnie, potem drgnęła i zaczęła się zsuwać wolno po za ciemną wstęgę lasów gostkowskich.

Słotnicki wyciągnął rękę w stronę konającej gwiazdy dziennej i wyrzekł:

— Gdyby panowie uczeni, zamiast schnąć w gabinetach, zechcieli obcować częściej z naturą, zamiast ślęczeć nad szczegółami i szczegółkami, raczyli zwracać baczniejszą uwagę na całość, na przedziwną harmonię świata, możeby zrozumieli, że po za odkryciami bezpośredniej obserwacyi jest jeszcze mnóstwo tajemnic, bezwątpienia ciekawszych od badań nad rozwojem jakiejś rośliny lub zwierzęcia.

Słońce zapadło za ciemną wstęgę borów. Z miejsca, w którem zaszło, wystrzelił prostopadły, złocisty cień, sięgający prawie aż do połowy nieba. Świecił przez kilka chwil, potem gasł, aż znikł zupełnie. Obłoczki, spiętrzone na zachodzie, błyszczały jeszcze przez pewien czas odblaskiem zorzy; w końcu zbladły i one, zlewając się z jednostajnie szarą barwą mroków wieczornych.

Na polach i łąkach odezwały się teraz liczne głosy. Ludzie, zatrudnieni przy sianożęciu, wracali do wsi, dzwoniąc kosami. Naszczekiwały psy, rozlegał się ryk bydła, zagrały błota gwarem żabich muzykantów. A po nad tą wrzawą górowało głuche, oddalone huczenie bąków, przypominających sobie rozkoszne chwile minionych zalotów.

Słotnicki mówił dalej:

— I to wszystko, co naokoło widzimy, miałoby się dziać bez celu, tak sobie, z łaski jakiegoś wypadku, któremu się spodobało rzucić w przestrzeń miliony światów? Dziwię się dziś sobie, że mogłem wierzyć kiedykolwiek w brednie materyalistów.

— A jednak nie widzimy rozumnej przyczyny wszechrzeczy — zauważyła Zofia — dostrzegamy tylko wszędzie niezmienne prawa natury.

— Że czegoś nie widzimy — odparł Słotnicki z niecierpliwością człowieka, który przywykł do tego, że go słuchano, gdy mówił — nie jest jeszcze dowodem, iż tego czegoś nie ma.

Drażniła go opozycya dziewczyny, powtarzającej mądrość swoich profesorów z uporem papugi.

Zofia odczuła lekceważenie w jego słowach, więc odparła szorstko:

— Nie porozumiemy się widocznie, różnimy się bowiem w przekonaniach.

— Nie, pani, nie przekonania nas oddzielają, jeno lata, czyli doświadczenie. Gdy pani dojdzie do mojego wieku, wyrzekniesz się niejednego ze swoich dzisiejszych poglądów.

— Przepraszam pana, ale pozwolę sobie wątpić, czy zmienię kiedykolwiek przekonania — wyrzekła panna, wydymając usta pogardliwie. — Nie zapomina się prawd, których się dobrze nauczyło.

"Wyraz „dobrze" podkreśliła głosem suchym.

— W takim razie...

Słotnicki chciał odpowiedzieć niegrzecznością na niegrzeczność, ale pomiarkował się w samą porę.

— Przepraszam panią — wyrzekł. — Zapomniałem, że gawędka towarzyska nie jest polem do rozpraw polemicznych. Serdecznie panią przepraszam, jeźli mnie temat zbytecznie uniósł. Ale temperament publicysty lekceważy czasem konwenanse.

Uśmiechnął się szablonowo. Panował znów nad sobą.

— Pod tym względem nie potrzebuje się pan ze mną krępować -mówiła panna. — Przywykłam do dysput. Rozprawy naukowe nie obrażają kobiet, które się wyzwoliły z pod jarzma przesądów.

Słotnicki spojrzał na dziewczynę. Sztucznie brzmiały te słowa w jej świeżych ustach, a młodą, ładną buzię zeszpecił twardy wyraz. Była znów podobną do matki.

— Chyba dosyć tej przechadzki — odezwała się w tej chwili pani Ostrobudzka. — Jedźmy do domu, gdzie nas czeka herbata i bardzo zabawna rozrywka.

Gdy się Słotnicki znalazł w powozie obok kolegi, zapytał:

— Cóż takiego obmyśliła dla nas pani Ostrobudzka?

— To nie ona, to ja — odparł Żagliński. — Tak mnie ta baba na wszystkie strony obrabiała, że musiałem odwrócić jej uwagę od mojej marnej mądrości filozoficznej. Wystaw sobie, że ona wie w tym kierunku naprawdę Więcej odemnie. Nazwiskami to ci tak sypie, jak plewami. Nic dziwnego; ma jeszcze wszystko świeżo w pamięci, moje zaś daty i cytaty już dawno z głowy wywietrzały. Więc kiedy zmiarkowałem, że może być paskudne przyłapanie, dałem w te pędy nura między hypnotyzmy i magnetyzmy.

— Sądzisz, że się pani Ostrobudzka w istocie dużo nauczyła?

— Eh, to znów nie. Umie dużo nazwisk, trochę formułek, to i owo połapała, ale to wszystko nie trzyma się bardzo kupy. Dość ci powiedzieć, że jej moją erudycyą przez cały kwadrans imponowałem, a wiesz dobrze, że mnie filozofia nigdy nie zajmowała. Nie lubię tej czczej gadaniny. Będziemy się tedy dziś bawili w Cumberlanda. Lepsze to, niż to mądre babskie trajkotanie. Uf! spracowałem się! Nie wiedziałem, że to tak trudno dotrzymać pola uczonemu językowi niewieściemu. To ci gada! A wszystko stanowczo, nieodwołalnie, jak z katedry. Trzeba będzie jeszcze trochę powertować w twoich podręcznikach. Ani mi się śniło, że będę się na stare lata uczył filozofii! No, no!...

Gdy się towarzystwo po kolacyi przeniosło do salonu, zaczęła się owa bardzo zabawna rozrywka. Polegała ona na tem, że wyprowadzono panią Iłowską do sąsiedniego pokoju, aby nie słyszała umowy, a kiedy się porozumiano, zawiązano jej oczy i kazano się domyślać zadania. Miała pójść przed jakiś obraz i ukłonić się.

Trzymana za ręce powyżej dłoni i za kark przez panią Ostrobudzka i Żaglińskiego, stała przez kilkanaście minut na miejscu.

— Proszę skupić całą uwagę i poddać myśl! — komenderował Żagliński.

Wpatrzył się w skroń pani Iłowskiej, wytężywszy wzrok i powtarzał w myśli: „Idź przed ten obraz i ukłoń się — idź przed ten obraz i ukłoń się!" To samo uczyniła pani Ostrobudzka.

Wśród ogólnego milczenia ruszyła się nareszcie pani Iłowska. Zrobiwszy krok, zatrzymała się, aby się po chwili znów naprzód posunąć. Szła wolno, z przestankami, jakby się namyślała, kierując się w stronę owego obrazu. Stanąwszy przed nim, nie wiedziała widocznie, czego od niej żądają, bo zaczęła ręką czegoś szukać. Żagliński, zniecierpliwiwszy się, pchał nieznacznie jej głowę ku dołowi. Kiedy się lekko pochyliła, zdjął z jej oczu zasłonę, wołając:

— Brawo, brawo! eksperyment udał się doskonale. Miała pani temu pejzażowi złożyć uszanowanie, co się też stało.

— Stało się? — wyrzekła pani Iłowska, wodząc naokoło zdziwionym wzrokiem.

Nic nie wiedziała, co się stało, ale nie zaprzeczyła.

— Są to jednak szczególne zjawiska — odezwała się pani Ostrobudzka, zwracając się do Słotnickiego. — Może pan nam pomoże do ich objaśnienia?

— Służyłbym paniom chętnie — odparł zapytany — ale nie zajmowałem się dotąd tym działem zjawisk. Przypuszczam tylko, że istnieją w człowieku jakieś siły, które czekają jeszcze na badaczów.

— Niema wtem zjawisku nic szczególnego — odezwał się Żagliński. — Polega ono poprostu na prawie psychologicznem, które nakazuje człowiekowi posuwać się ku tym punktom, ku którym kieruje się uwaga.

Frazes ten wygłosił dziennikarz z taką swobodą, jakby twierdził, że dwa a dwa stanowi cztery.

Niepewne spojrzenia pań świadczyły, że ani jedna z nich nie rozumiała owego prawa psychologicznego, które ma nakazywać człowiekowi posuwanie się w kierunka skupionej uwagi, ale żadna z nich, nie chcąc uchodzić za nieuka, nie miała odwagi zaprzeczyć.

— Ależ naturalnie, to takie proste! — zawołała pani Olimpia. — Ma się rozumieć, że to znane powszechnie prawo psychologiczne. Ależ tak, bardzo znane...

— Tylko w ten sposób wolno tłómaczyć dziwne napozór zjawiska — dodała Zofia tonem przekonanym. — Nauka ma na wszystko odpowiedź.

Jeden tylko Słotnicki chciał protestować, ale zamilkł, trącony pod stołem nogą kolegi.

Już sądził Żagliński, że zwyciężył, kiedy się z drugiego końca salonu odezwał głos Ostrobudzkiego.

Stary szlachcic, nie biorący dotąd udziału w mądrych dysputach, wyrzekł:

— A możeby państwo ze mną spróbowali? Wyprowadzono go do ciemnego pokoju, umówiono się, następnie zawiązano mu oczy i czekano. Bardzo długo namyślał się Ostrobudzki, zanim ruszył z miejsca. Posuwał się wolno, przedzielając krok od kroku kilkuminutowemi przestankami, ale stanął ostatecznie przed Zofią, a poczuwszy obok siebie ciało obce, badał za pomocą rąk, kogo ma przed sobą. Nagle pochylił się i złożył na czole synowicy głośny pocałunek.

— Doskonale, doskonale! — zawołało całe towarzystwo.

— Wcale nie doskonale — odparł Ostrobudzki — bo czułem wyraźnie, jak mnie państwo prowadzili, a kiedy poznałem po włosach i nosku, że to Zosia, więc nic naturalniejszego nad to, że ją pocałowałem.

— My też nie twierdzimy, żeby to były jakie czary — bronił się Żagliński. — Dzieje się to drogą naturalną, za pomocą suggestyi. Prawo psychologiczne, o którem mówiłem, wprawia w ruch członki...

— I kieruje je w stronę uwagi, słyszałem — przerwał Ostrobudzki — ale mimo to nic nie rozumiem, dlaczego to pańskie prawo psychologiczne każe ręce pańskiej prowadzić moją rękę, bo czułem, jak mną pan nieznacznie powodował. To raczej flzyologia, a nie psychologia.

Żagliński nie dał się zbić z tropu.

— A któż mówi dziś o psychologii bez flzyologii, szanowny panie? — mówił. — To dwie siostrzyce, tak ściśle z sobą spojone, że jedna nie może się obyć bez drugiej.

— Ależ naturalnie, naturalnie! — wtórowała pani Olimpia. — Któż mówi dziś o psychologii bez flzyologii?

A szlachcic na to:

— Chyba się redaktor uczył prawa?

— Byłem rzeczywiście na wydziale prawnym — odparł Żagliński. — Kształciłem się na adwokata.

— Szkoda...

— Czego, panie dobrodzieju?

— Że pan nie został kauzyperdą.

Spojrzeli na siebie przelotnie. Żagliński wiedział, że ma przed sobą podejrzliwego obserwatora, którego należy się wystrzegać. Trafił bystry na bystrego.

Chcąc odwrócić od siebie uwagę, odezwał się:

— A możebyśmy spróbowali stolika wirującego, kiedy wtargnęliśmy już raz do królestwa okultyzmu. Zabawka to, jak każda inna. W Warszawie wirują znów od pewnego czasu stoliki, spodki, pierścienie, ekierki i t. p. narzędzia, wyróżnione przez świat zagrobowy.

Wesoły śmiech pań odpowiedział na tę propozycyę.

— Czy Warszawa wraca istotnie do tych zabobonów? — zapytała Zofia.

— Jakżeby to było, żebyśmy nie naśladowali we wszystkiem Zachodu — odparł Żagliński. — Nie ma u nas jeszcze okultystów, spirytystów, czy medyumistów fachowych, uczonych, lecz tu i owdzie przypominają sobie ludzie stoliki naszych babek. Więc zgoda?

— Zgoda, zgoda! — wołały panie.

— Będziemy rozmawiali z duchami — mówiła pani Ostrobudzka, śmiejąc się.

— Z duchami! — powtórzyła Zofia. — Duchy, duchy... Ogólna wesołość opanowała towarzystwo.

— Ale w takim razie należy robić wszystko według recepty spirytystów — mówił Żagliński. — Trzeba usunąć lampy i nastroić się odpowiednio. Duchy nie lubią światła.

— Nie lubią światła dziennego — wtrąciła Zofia. — Wiadomo, wiadomo...

Żagliński zgasił lampy, zostawiając tylko w oddalonym rogu salonu jednę płonącą świecę. Potem otworzył na rozcierz szklane drzwi, prowadzące do ogrodu i zasiadł przed fortepianem.

— Proszę się skupić! — komenderował.

— Skupić, skupić! — mówiła Zofia, śmiejąca się bezustannie.

Po chwili rozbrzmiał wśród ciemności, osrebrzonych słabym odblaskiem księżyca, marsz pogrzebowy Chopina. Serdeczna skarga wielkiego mistrza tonów kładła się, jak oliwa, na rozkiełznane fale humoru. Umilkły puste chichoty, ustały drwiące uwagi, uspokoiły się twarze. Cisza zaległa salon, przepełniony dźwiękami nieutulonej boleści.

Kiedy Żagliński skończył, panował już właściwy nastrój. Niepewne światła miesiąca przesuwały się po meblach i głowach ludzkich; ukazywały się i znikały, powiewne, tajemnicze.

Żagliński wziął z kąta mały okrągły stolik, przysunął go do drzwi i odezwał się głosem stłumionym:

— Trzeba utworzyć łańcuch mieszany; panie powinny przegrodzić panów, aby się tak zwany fluid spotęgował. Tak chce przepis spirytystów. Należy ręce połączyć w ten sposób, żeby małe palce spoczywały na sobie.

Uczyniono, jak rozporządził. Towarzystwo otoczyło stolik i czekało na skutki doświadczenia.

— Nie wolno przyciskać mocno. Należy trzymać ręce lekko — pouczał jeszcze Żagliński szeptem.

Pięć głów pochyliło się nad stolikiem, dziesięć rąk spoiło się, odbijając Małością od czarnego tła blatu z drzewa gruszkowego. Jeden tylko Ostrobudzki nie brał udziału w zabawie. Przysunąwszy sobie fotel do towarzystwa, śledził ruchy Żaglińskiego, o ile na to niepewne światło pozwalało.

Przez kilka minut nie było nic słychać, prócz równomiernego dygotu zegara i regularnych oddechów eksperymentujących. Wszyscy milczeli, wytężywszy wzrok i uwagę.

Wyciągnięte palce rąk, zmęczone niewygodnem położeniem, zaczęły drżeć. Jedna z pań westchnęła głośniej, Słotnicki wyprostował się, Żagliński zaczął się niecierpliwie ruszać.

Znów upłynęło kilka minut, a stolik milczał.

— Jakoś duchy na nas niełaskawe — odezwała się pani Olimpia szeptem. — Może im dać pokój; ta niewygodna postawa nuży; ręce nasze tracą władzę.

— Niechże mama nie przeszkadza — mówiła Zofia, tłumiąc tak samo głos. — Czekajmy jeszcze trochę na skutki.

Czekali...

I znów zapanowała cisza, przerywana przyspieszonemi, cięższemi oddechami i jednostajnym zgrzytem zegara.

Wtem rozległ się szmer. Jedna nóżka stolika odrywała się od woskowanej posadzki.

— Rusza się — szepnęła pani Olimpia.

— Rusza się! — wtórowała Zofia.

— Zaczyna falować — dodała pani Iłowska. Szmer powtórzył się i stolik zaczął się przechylać w stronę Żaglińskiego.

— Faluje!...

— Faluje....

— Naprawdę faluje!... — mówiły panie na przemiany.

Ostrobudzki opuścił rękę pod fotel. Jakiś przeciągły szelest odezwał się za nim, potem drugi gdzieś dalej, pod piecem, trzeci znów w innem miejscu.

Tułające się po salonie światło księżyca zatrzymało się właśnie nad grupą eksperymentujących i oświeciło trzy przerażone twarze niewieście i jedno zdziwione oblicze męskie. Tylko Żagliński spojrzał szybko w stronę Ostrobudzkiego i uśmiechnął się złośliwie.

— Podług spirytystów, są takie szelesty i lewitacye stolika świadectwem, że się między nami jakiś obcy przybysz znajduje — objaśnił. — Należy się teraz porozumieć co do znaków. Jedno stuknięcie niech znaczy „tak," dwa „nie," trzy „odpowiedź niepewna."

Stolik podnosił się zrazu leniwie, przechylając się to w jednę, to w drugą, stronę; nagle zatoczył się i zaczął szybciej falować.

— Teraz pora z pytaniami — zauważył Żagliński i zawołał głośno:

— Czy jest tu kto między nami? Stolik opuścił się wolno i uderzył raz.

— Jest ktoś...

— Jest... — szeptały panie — jest...

W głosie ich nie było już ani śladu tonu drwiącego.. Przeważało w nim zdumienie, połączone z niepewnością.

Stolik podnosił się znów i przechylał, ruszając się coraz szybciej.

— Może zapytamy ducha o co? — mówił Żgliński. — Która z pań życzy sobie odchylić rąbka przyszłości? Niech się panie nie obawiają. Wszakże to tylko niewinna zabawka.

— Ma się rozumieć — potwierdziła pani Olimpia.

— Ja postawię pytanie — odezwała się Zofia. — Ale jakie?

— Niech nam duch powie, kiedy pani wyjdzie za mąż — poddał Żagliński.

— Nie mam zamiaru pozbawienia się swobody, z którą mi dobrze.

— Właśnie dlatego. Odpowiedź będzie tem ciekawsza. Zgódźmy się na długi termin, na lata. Za ile lat wyjdzie panna Zofia za mąż, odpowiedz duchu? — wyrzekł Żagliński głośno.

Stolik podnosił się, przechylał, zaczął nawet krążyć, zmuszając towarzystwo do zmiany miejsca, ale milczał.

— Pan duch jest uprzejmy — zauważył Żagliński — chce panią, prędzej wyswatać. Więc za ile miesięcy? Odpowiedz, gościu nieznany!

Gość nieznany zakręcił stolikiem, uniósł go wysoko, a potem wystukał wśród ogólnej ciszy siedm uderzeń.

— To śmieszne — szepnęła Zofia. — O nikim nawet dotąd nie pomyślałam.

— Zaraz się dowiemy, kogo pani los wyznaczył — mówił Żagliński. — Za kogo wyjdzie panna Zofia, mądry gościu, co znasz przyszłość tej ziemi? — pytał. — Czy za właściciela ziemskiego? Mów, prosimy.

Stolik stuknął dwa razy.

— Nie? Może za adwokata? Nastąpiło ponowne zaprzeczenie.

— W takim razie za lekarza? — Nie? — Za profesora? — Nie? — Za żołnierza? — Także nie? — Za inżyniera — Jeszcze nie?

Stolik uderzał ciągle dwa razy.

— Więc może za dziennikarza, chociaż to marny proceder.

Promień księżyca oświecił znów miejsce pod drzwiami. Zofia, podniósłszy głowę, ujrzała tuż przed sobą parę czarnych oczu, błyszczących w ciemności, jak ślepie drapieżnego zwierzęcia.

Już zakołysał się stolik, już podniósł nóżkę, aby dać żądaną odpowiedź, kiedy się nagle rozległ łoskot, jakby się sufit walił.

Towarzystwo rozerwało łańcuch i stolik runął na posadzkę.

— To nic! — odezwał się Ostrobudzki, zapalając lampę. — Tylko album spadło na podłogę.

— Jak można tak ludzi przerażać? — zawołała pani Olimpia.

— Rzecz szczególna, że taka drobnostka bratowę przeraża. Kobiety bez przesądów nie boją się byle czego.

— I kobiety bez przesądów mają nerwy.

Żółty blask światła lamp padł na pięć twarzy zmęczonych, jakby wyczerpanych po jakimś niezwykłym wysiłku umysłowym. Panie pobladły, drżąc na całem ciele.

Szkoda, że ów gość zagrobowy nie miał czasu odpowiedzieć na ostatnie pytanie — mówił Ostrobudzki rzucając Żaglińskiemu z pod siwych brwi szyderskie spojrzenie. — Byliśmy tacy ciekawi, za kogo Zosia wyjdzie...

— Była to tylko zabawka — wyrzekł dziennikarz.

— Zapewne... I powinna zostać tylko zabawką... W głosie Ostrobudzkiego, gdy słowa te wymawiał, drżała groźba.

— A jednak rzecz dziwna — odezwała się pani Olimpia — stolik mszał się, wirował. Nie może nam pan przyczyny tego ruchu wytłómaczyć, panie Słotnicki?

Zapytany wzruszył ramionami.

— I dla mnie to tajemnicą. Fakt jest, że wirował — odparł.

— Objaśni nas niezawodnie pan Żagliński — wtrącił Ostrobudzki.

Dziennikarz odczuł ironię w wyzwaniu ziemianina, ale nie zawahał się ani na chwilę.

— Mogę dać tylko znane powszechnie wyjaśnienie — odrzekł. — Spirytyści twierdzą, że duch wchodzi w stolik, medyumiści szukają jakiejś siły, nie określonej dotąd przez naukę, zwykli zaś ludzie, do których i ja mam honor się zaliczać, domyślają, się współdziałania częściowego stanu hypnotycznego, spowodowanego stopniowem rozdrażnieniem nerwów, osłabieniem woli, podnieceniem wyobraźni i autosuggestyi.

— Gdyby się redaktor zechciał nie tak uczenie wyrażać — zauważył Ostrobudzki — możebym i ja coś z wykładu skorzystał.

— O, to bardzo jasne — zawołała pani Olimpia.

— Dla pani może, dla mnie nie. Mnie się tylko zdaje, że stolik wirował dlatego, bo go państwo, zmęczywszy się i zniecierpliwiwszy, zaczęli sami popychać. Resztę to już zrobiła owa mądra suggestya pana Żaglińskiego.

Była już późna godzina. Pani Olimpia, żegnając się z panami z Zalesia, zapraszała ich szczerze do częstszych wizyt. Głównie Żaglińskiemu nie szczędziła uśmiechów i słów uprzejmych.

Gdy goście odjechali, odezwała się do pani Iłowskiej:

— Cóż to za miły człowiek, ten pan Żagliński! A jaki rozumny, wykształcony, utalentowany, a mimo to przyjemny w towarzystwie! To istny Faust! Wszystko wie, umie; uczył się wszystkiego!

Pani Iłowska nie przeczyła. I ona była Żaglińskim zachwycona.

— A ty co na to, Zochno? — zapytał Ostrobudzki.

— Podzielam zupełnie zdanie mamy — odpowiedziała Zofia. — Pan Żagliński jest nietylko wszechstronny, ale także bardzo łatwy, o co dość trudno w sferach literacko-artystycznych. Ci panowie bywają, najczęściej dziwakami. Pan Słotnicki np. raczy zaledwie rozmawiać.

Mówił mi dziś, że milczy dlatego, bo nie lubi przelewania pustych słów i frazesów.

— Czy być może? — zawołała pani Olimpia. — Arogant! Robi rzeczywiście wrażenie pyszałka.

— To tylko szczególne — mówił Ostrobudzki — że ten wasz utalentowany Żagliński nie dał dotąd dowodu swoich zdolności.

— Jakto? Jest przecież dziennikarzem — broniła nieobecnego pani Olimpia.

— To żaden dowód, bo dziennikarstwo jest rzemiosłem, jak każde inne. Można go się nauczyć. Od człowieka z talentem żądamy dzieł talentu. Że Słotnicki posiada zdolności niepospolite, wiemy wszyscy, bo czytamy od lat dziesięciu nietylko artykuły, ale i książki z jego podpisem. O Żaglińskim jednakże słyszę dziś po raz pierwszy. Nie widziałem tego nazwiska nigdzie, chociaż przerzucam zimą różne czasopisma. Musi to być jakiś podrzędny gazeciarz.

— Może pan Żagliński pisze pod pseudonimem? — wtrąciła pani Olimpia.

— Wątpię bardzo, bo pochwaliłby się przed paniami. Tacy nie lubią ukrywać swojego światła pod korcem. Trąbiłby na cały świat. Mądry to gracz! Słyszy, jak trawa rośnie, ale nie mnie starego brać nad gładkie frazesy. Gębę ma bestya, niby tartak, a spryt, jak lichwiarz.

Pani Olimpia poruszyła się niecierpliwie na fotelu.

— Pan brat zapomina, że pan Żagliński będzie jeszcze często moim gościem — wyrzekła. — Zresztą, nie na to kształciłyśmy się w Zurychu, abyśmy się tu, na prowincyi, miały uczyć znajomości ludzi. Pan brat pozwoli, że będziemy sobie same dobierały towarzystwo. Znamy się wybornie na ludziach.

— Widzę to, widzę — mruknął Ostrobudzki. — Proszę tylko pamiętać, że przestrzegałem.

A podnosząc się, wydobył z kieszeni zwój papierów.

— Oto rachunki z opieki; — wyrzekł — są w porządku. Proszę je przejrzeć i przysłać mi pokwitowanie, bo to teraz takie czasy, że własna synowica mogłaby zarzucić staremu stryjowi nieuczciwość, zwłaszcza, gdyby się dostała pod komendę jakiego Żaglińskiego. Więc formalne pokwitowanie jutro. A teraz, kiedy panie wróciły i mają dużo czasu, nie będę się już zajmował administracyą Ostrobudek. Przypilnuję tylko gospodarstwa rolnego i inwentarza, aby Woralski nie palnął jakiego głupstwa. Resztę, niech panie same robią. Dobrej nocy życzę.

Na progu odwrócił się i dodał:

— Niech tylko bratowa dobrze uważa. Jeźli pan Wojciech nie był jeszcze z powitaniem u swojej wdowy, to z pewnością którego dnia przyjdzie. Dobrej nocy życzę w miłem towarzystwie nieboszczyka męża. — Gbur! — syknęła za nim pani Olimpia.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej