Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I.

MAŁPA-CZŁOWIEK

nieznana satyra z XVIII w.

Bartoszewicz Kazimierz

Satyrę, której streszczenie podaję, znalazłem w starej pisanej księdze, złożonej z kilku rękopismów XVIII w. razem zeszytych i oprawionych. Książkę tę podarował niegdyś p. Cezar Biernacki mojemu ojcu, który ją oznaczył w spisie swoich manuskryptów nazwą rękopismu kaliskiego.

Rękopism satyry dość obszerny zająłby prawdopodobnie do sześciu arkuszy druku. Tytuł jego pierwotny: Małpa-człowiek w cnotach, tytuł zaś późniejszy, pełny: Satyra. Małpa-człowiek w cnotach, obyczajach i kraju. Te dwa ostatnie wyrazy i pierwszy dopisane są tąż samą ręką, ale innym ciemniejszym atramentem. Widocznie autor pomysł swój pierwotny rozszerzył, czego dowodzi i sam wstęp, w którym o tak rozległym zakresie pracy niema wcale wzmianki (1). Satyra, tak jak wyszła ostatecznie z pod pióra nieznanego jej autora, rozpada się na trzy części: 1) Małpa-człowiek w cnotach, 2) Małpa-człowiek w obyczajach i 3) Małpa-człowiek w kraju. Na każdą z tych części składa się kilka rozdziałów.

Kto był autorem satyry — daremnie byłoby dociekać, niema bowiem żadnych wskazówek, mogących naprowadzić na ślad nazwiska autora. Gdyby można przypuszczać, że jestto utwór którego ze znanych pisarzy, prędzej by się dało pokusić o dochodzenie ojcostwa tego dziecięcia; ale styl rubaszny, nieproporcyonalny układ, brak literackiego obrobienia, częste wreszcie powracanie do tego samego przedmiotu, nie pozostawiają żadnej wątpliwości, że autor satyry, choć nie bez zdolności, nie był jednakże pisarzem z zawodu, ale tęgim szlachcicem, co ręką od korda odjętą niewprawnie ale zamaszyście, od serca i do serca pragnął przemawiać.

Parę wyrażeń tchnących niechęcią do Sasów, jako też wspomnienie o pełnym pobożności „królu nieboszczyku" wskazują wyraźnie pierwsze lata XVIII w. jako czas powstania satyry. Pewna surowość i ton mentorski, jakim autor pracę swoję zabarwił, pozwalają wnosić, że w chwili kiedy jął pióro do ręki, był już mężem dojrzałym, a bodaj czy nie starcem.

Przypuszczenie to upoważniałoby do domysłu, że brał udział w odsieczy Wiednia, a może i do chocimskiej wiktoryi się przyłożył. „Że był to bowiem człek rycerski," jawny dowód w jego własnych słowach: „Czytając o wojnach i sam zaraz wojując, nauczyłem się wojować z niemałą męztwa swojego reputacyą, bo pochop sercu i aplikacyi wziąłem z opisanych na pochwałę naszych kawalerów akcyi." Nie można tego brać za czczą przechwałkę, boć autor starannie ukrył swoje nazwisko. Są wreszcie i inne poszlaki przemawiające za jego długim zawodem rycerskim, a najważniejszą bodaj z nich będzie stan kawalerski autora. „Żołnierz za żonę miewa szablicę" — mówi bardzo słusznie któryś z dawnych poetów, bo stan rycerski, jak go dawniej jako zawód pojmowano, nie mógł się godzić ze spokojem domowego ogniska. Nasz satyryk widocznie był tegoż zdania, mówiąc bowiem o „stroju białogłowskim" dodaje, że ma „do tego wolność," gdyż mu jej „przez przywilej stuły nie zawiązała żona."

Charakterystykę autora wyciągnie sam czytelnik z mojego streszczenia satyry. Nie mogę się jednak powstrzymać od zwrócenia uwagi na kilka wybitnych rysów, cechujących jego indywidualność i przekonania.

Przedewszystkiém przyznać mu należy spory zasób odwagi cywilnej i prawdomówność. Każda prawie strona jego utworu silnie za tem przemawia, ztąd na zupełną wiarę zasługują słowa, które mówi sam o sobie: „Za drzwiami respektów wystawać nie będę."

Szczery, prawdziwy katolik, ubolewający nad „upadkiem chwały Boskiej i nabożeństwa," upatrujący w tem nawet przyczynę wszelkiego złego, gromi jednakże wady duchowieństwa, choć wie, że „za to prawdziwego katolika gotowi zrobić heretykiem." Rzeczywiście, dziwne u nas dotąd jeszcze panują w pewnych sferach pojęcia. Owi Opalińskiego „liżyobrazki i zmyśleni obojéj płci nabożnisie" nie pozwalają nawet wspomniéć, że ktoś gdzieś naganiał lub nagania ułomności ludzkie w osobach poświęcających się stanowi duchownemu. Przeglądając zaś dokładnie dzieła naszych katolickich pisarzy od XVI do końca XVIII w. na każdym kroku spotykamy się z tą słuszną czy niesłuszną naganą. Kochanowskiego carmen macaronicum jest jakby wstępem do całego ich szeregu. Najszerzéj rozwodzi się o tej sprawie Opaliński, choć jak sam powiada:

piszę prawowierny
Katolik, z synów jeden Kościoła świętego.

Nasz satyryk wreszcie pisze prawie to samo, co podnosili i uznawali współcześni dostojnicy kościoła. Kilkunastu może laty od niego oddalony Wacław Sierakowski, biskup przemyski, następnie arcybiskup lwowski, przestrzega w r. 1747 przed "zamienianiem się świątyń pańskich w jaskinie" a potem w sprawozdaniu swojem do Rzymu (1763) uskarża się na lekkomyślne odbywanie służby bożej, narzeka, że w jego nieobecności opuszcza się wyższe i niższe duchowieństwo, wspomina o oburzeniu ludu, o kanonikach „latających po wioskach okolicznych nawet po nocach" itd. (Dzieduszycki żywot Sierakowskiego str. 51 i inne).

Na wszelkie uznanie zasługuje rozumne i uczciwe pojmowanie przez satyryka obowiązków rządzących względem rządzonych. Dość spory traktacik: „jakim szlachcic być powinien" zawiera tyle zdrowych myśli, że obudza prawdziwy szacunek dla autora. A już najwyższy zaszczyt mu przynosi wstęp biedzie i poniżeniu maluczkich.

„Języka polskiego obyczaj" szczerze mu leży na sercu. W ogóle wszelka cudzoziemszczyzna jest mu wstrętna i niemiła.

Uposażenie umysłowe satyryka zdaje się być dość obfitem. Wiele razy powołuje się na fakta czerpane z historyi, chłoszcze dowcipnie nieuctwo kaznodziejów, Plutarchus, Diodorus Siculus są jego dobrzy znajomi. Ze czcią wyraża się o poprzedniku swoim Opalińskim: „Nie przyjdzie rzecz ta (satyra) do druku przez podłość swoją i prywatną zabawę wyrobiona. Ma ją na świecie w satyrze swoim sudanno, nader kształtnie, okrągło i rzetelnie wielki nad zamiar Opaliński."Skończywszy tę krótką charakterystykę autora, wypada mi jeszcze może usprawiedliwić się dlaczego streszczenia satyry dokonałem.

Literatura nasza drugiej polowy XVII w. i pierwszej wieku XVIII-go, najmniej była i jest znaną. Po Kochanowskim, Reju, Skardze, szli prawie zaraz w następnym szeregu Krasicki, Naruszewicz, Trembecki, a próżni ztąd powstałej nie starano się długo zapełnić. Epokę panegiryzmu sądzono z pogardą i uprzedzeniem. A jednak nabywa ona coraz więcej znaczenia w literaturze, coraz więcej domaga się sprawiedliwości. Kto wie nawet czy nie okaże się z czasem najobfitszą w prace umysłowe, pomiędzy któremi może być wiele śmiecia, ale jest i wiele pożywnej strawy. Trzeba tylko szukać i szperać, a za plon obfity ręczyć można. Wszakże dopiero przed trzydziestu laty odnaleziono perlę naszej epicznej poezyi: „Wojnę chocimską" Potockiego. Kochowski zaledwie w ostatnim dziesiątku lat otrzymał należne sobie stanowisko w rzędzie poetów. Z Morsztynami dopiero Małecki gruntownie nas zapoznał i uporządkowawszy chaotyczne o nich wiadomości przyznał Andrzejowi to, co miał pisać nieistniejący Zbigniew. O autora „Swady" jeszcze dziś się sprzeczamy. Jemiołowskiego odnalazł w r. 1859 Bielowski, Jerlicza Wójcicki, Otwinowskiego Raczyński. Julian Bartoszewicz podał pierwszą wiadomość w Dzienniku Poznańskim o dwóch wierszopisach polskich z XVII wieku: Janie z Krzyszkowic i Sebastyanie Kochanowskich. Religijny wierszopis Walenty Odymalski nawet historykom literatury nie jest znany lubo znał go dobrze Brodziński (Kursa literatury pols. w Uniw. Warsz.); z nowszych tylko Tyszyński poświęcił mu zaszczytną wzmiankę, na którą ze wszech miar zasługuje płynnością i silą wiersza. Słowem, dziś każda chwila zdziera pomrokę z tej pogardzanej literatury, każdy rok przynosi jej zaszczytniejsze uznanie, każdy wzbogaca ją nowemi odkryciami.

Do téj pracy, około wyrządzenia sprawiedliwości literaturze z czasów Sobieskiego i Sasów, pragnąłbym się ze swej strony przyczynić, a ponieważ styl autora satyry dość silne na mnie zrobił wrażenie, ponieważ język wydał mi się dziwnie jędrnym i dobitnym, a treść bardzo a bardzo rozumną i poczciwą, postanowiłem więc wydobyć z ukrycia utwór choć niepierwszorzędny, to w każdym razie dorzucający co nieco do historyi obyczajów i świadczący, że zdrowa myśl przebijała się ciągle przez powłokę gnuśności, nieporadności i upadku naszego w początkach XVIII wieku.

(1) Ze sprawozdania o zajęciach naukowych, złożonego Uniwersytetowi Warszawskiemu przez p. Teodora Wierzbowskiego, dowiadujemy się, że w królewskiej bibliotece w Dreznie znajduje się rękopis z XVIII wieku, zawierający kart 102 folio (sygnatura biblioteczna G. 44), pod napisem: „Małpa człowiek w cnocie, w obyczajach i w kraju, to jest na kształt ludzkiej, ale nie cale ludzka wieku teraźniejszego maniera."

I.

Satyra rozpoczyna się od zapytania: czemu przypisać należy ogólny upadek obyczajów i gdzie się podziały starodawne cnoty ojców naszych? Oglądając się naokoło, nigdzie ich autor nie dostrzega i pyta sam siebie, gdzie je znaleść może: „w państwach i królestwach całych, w zwierzchnościach czy władzach, w płci i stanach, w zgromadzeniach czyli w osobach?" Przewiduje, że poszukiwania jego będą bezowocne. „O jak ciężkiéj i nieskutecznéj podjąłem się pracy! Żyć mi było z wami, strawione dawnością wieków z samemi grobami waszemi imiona, staroświeccy i poczciwi ludzie. Tam bym się był napatrzył w cnotach ludzi, w ludziach Boga, w Bogu pokoju, w pokoju wszystkich żyjących szczęśliwości, w szczęśliwościach słodkiej i spokojnej dawcy wszystkiego chwały."

Pomroka wieków pokryła te czasy, kiedy w państwach i królestwach widziano „ową przyobiecaną ludowi bożemu ziemię, w której dla pobożności, dla zachowania przykazania swojego, dla cnoty i świętobliwych narodu obyczajów, pomnażał Pan Bóg  wszelakie dostatki i obfitości, spokojnemu onych błogosławiąc zażywaniu." Wtedy to wznosiły się w tych błogosławionych ziemiach „mistyczne trony," a na nich zasiadali monarchowie pomni, „że lubo ich Pan Bóg nad wielu podwyższa ludzi," to jednak chce ich mieć „w równości skazitelnej natury ludzkiéj," aby o ludzkie nad ludźmi starali się panowanie. To też w owych czasach Pan Bóg „uprzywilejował cudownemi cnotami i mocami same nawet berła, laski i insze przełożenia znaki, tak dalece, że skinienia ich, jakoby samych ordynansów i rozkazów, nietylko ludzie, ale same nieba, twarde opoki, bezdenne morza i insze elementa słuchały i w cudowném obserwowały posłuszeństwie." Żyli wówczas pobożni Auguści, wstydliwe Bolesławy, czyści i wstrzemięźliwi Józefy, sprawiedliwi Aureliusze, gorliwi o całość państwa Alfonsi, że już się nie wspomina Dawidów, Jozafatów, Barachiuszów, owe wzory bogomyślności, pokory, pokuty i starania o pomnożenie wiary i chwały boskiéj.

Wspomnienia tych znakomitych monarchów smutne nastręczają porównanie. Dziś „tron osiada albo nieodrodna od nieprawości antecessorów natura, albo sama panowania ambicya, w panowaniu ludziom ciężka potęga, w potędze własna pasyonalna wola, w woli nieznośne bezprawie w tém przykry nieporządek, we wszystkiém bezbożne uciemiężenie i tyraństwo. Kędy miejsce pobożności zabrała bezbożność, miłości boskiéj wszeteczeństwo i nierząd, wierze pozór i niedowiarstwo, sprawiedliwości bezprawie, przysiędze gwałt i nieposłuszeństwo, powadze lekkość, sercu słabość, akcyom infamia, wojnie pretekst, pokojowi wewnętrzne zamięszanie, dobru pospolitemu interes, prywatnemu zdzierstwo i oppresia, całości ruina, zasługom krzywda, zgoła błogosławieństwu boskiemu same łzy i nieoszacowany krwi dostojnéj szafunek." Jaka tego przyczyna? w czem leży to złe, które wykorzenić się nie daje? Odpowiedź prosta: przyczyną złego jest ogólny upadek cnoty. Monarchowie połączeni są ścisłem węzłem ze swoim ludem, są kością ich kości, krwią ich krwi. Jaki lud, taki monarcha, przedtem „ludzie według Boga bywali, a według ludzi królowie, według tych zaś Pan Bóg dla ludzi." Winy ludów spadają na monarchów i odwrotnie: „dla ladajakiego monarchów życia cale, choć niewinne Pan Bóg zwykł karać narody." Dla ladajakich poddanych król dobry, dla złego króla dobrzy poddani być nie mogą. Poszanowanie majestatu nie dozwala pisać, „co się teraźniejszych lat przez nieprzyzwoitą zwierzchność w różnych państwach i królestwach dzieje." Wyręcza się więc autor słowami ,,poety," którym prawdopodobnie sam będzie. Poeta zadługo rozprawia, aby przytaczać wiersz cały in extenso. Oto niektóre wyjątki.

Nie na królestwa, licz teraz na groby

Najwyższej ziemie poddane zwierzchności,

Gdzie tylko smutne kiry i żałoby,

Albo po polach widziéć martwo kości,

Gdzie Mars wyssawszy z ludzkiej krew wątroby,

Koniec wersji demonstracyjnej.