Antonio Fogazzaro

MAŁY ŚWIATEK NOWOŻYTNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

MAŁY ŚWIATEK NOWOŻYTNY

Antonio Fogazzaro

ROZDZIAŁ PIERWSZY

AB OVO

1

Stara margrabina Nene Scremin, w wizytowej sukni i z surową, niezadowoloną twarzą, własnoręcznie wycierała kurze w swoim salonie. Przecierała chustką do nosa oparcia krzeseł stojących pod ścianami, rzeźbione poręcze kanapy i foteli, wierzchy narożnych serwantek, szklany klosz osłaniający zegar. Podnosiła, jeden po drugim, złocone świeczniki zdobiące czarny marmurowy gzyms kominka, ze stołu z białego marmuru brała kolejno w rękę wazony, oprawne w ramki fotografie, bombonierki, wszelkiego rodzaju bibeloty nagromadzone na przestrzeni lat z okazji niezliczonych urodzin i rocznic, przecierała marmur, wytropiła każdą najlżejszą mgiełkę kurzu, mrucząc gniewnie słowa pod adresem tego okropnego Federica, który twierdził, że kurze powycierał. Biedaczysko Federico, trochę kulawy, częściowo bezzębny, częściowo łysy, pojawił się właśnie w roboczej bluzie, aby powiedzieć pani, że stary ogrodnik, zwolniony przed dwoma miesiącami, przyszedł i pragnie z nią mówić.

— Mech czeka! — oświadczyła margrabina. — A wy, człeku nieszczęsny, czemużeście nie ubrany? Nie wiecie, że dziś wtorek? I jak wy sprzątacie? Nie widzicie, jaki tu chlew?

— Chlew? — powtórzył Federico osłupiały. — Jaki chlew? Ja tu dziś rano sprzątałem dwie godziny. — Ano, chyba przez sen. Czy Tonina dostała jajko?

Toninę, dawną pokojówkę, teraz starą i chorą, trzymano w domu Screminów na łaskawym chlebie. Federico powiedział, że nie wie, czy Tonina dostała w południe swoje codzienne jajko; w tej samej chwili weszła kucharka z tą samą wiadomością o ogrodniku, który czeka. Mimo obecności pani, między dwojgiem służących wybuchła sprzeczka z powodu tego powtórzonego niepotrzebnie oznajmienia. Ale margrabina, opanowana złym przeczuciem, chciała przede wszystkim wiedzieć, jak to było z tym jajkiem, i dowiedziała się, że jajko zaniosła Toninie pomywaczka, ale Tonina, niezbyt dobrze się czując, jajka nie zjadła. Wyniknął stąd cały dramat. Co więc się stało z jajkiem? Milczenie. Czy to możliwe, żeby ktoś je zjadł, nie pamiętając, że jest post? Federico wymamrotał, że jajko jest zapewne w kuchni. Margrabina wsunęła zabrudzoną chustkę do kieszeni i poszła do kuchni. Szukała tu, szukała tam, jajka ani śladu. Stanąwszy w oknie zawołała stangreta, który czyścił uprząż na podwórzu. Zanim przyszedł, wyjrzała na ciemne schodki służbowe, żeby zawołać pomywaczkę, dostrzegła kogoś w mroku i myśląc, że to stangret, spytała szorstko:

— Wziąłeś jajko?

— Ja, signora? — odezwał się ten ktoś nieśmiało — ja nic nie wiem o jajkach.

Margrabina wzięła go więc za żebraka i rzuciła stanowczo:

— Nic się nie daje!

Tamten wyjaśnił, że jest dawnym ogrodnikiem.

— Ach tak, zaczekajcie.

I stara dama powróciła do polowania na jajko.

Jajka nikt nie wziął, ani pomywaczka, ani stangret, ani pokojówka. Margrabina zagadnęła więc rządcą, który jak zwykle o tej porze przyszedł do kuchni na kawę.

— Widzieliście jajko?

— Jajko, signora?

Biedny rządca, nie mogąc zaprzeczyć, że w ciągu swego życia widział niejedno jajko, a niepewny, czy należy to w takiej chwili potwierdzić, stał z otwartą gębą. Tymczasem cała piątka służby, gdzie kto był — na schodach, w pokojach, na korytarzu czy w kuchni — mamrotała pod nosem niezbyt przystojne monologi i zaginione jajko wypełniało sobą cały dom.

— O jedno jajko! — burczał stangret, wściekły, że musiał wejść na tyle schodów z takiej przyczyny — a trzymają powozy i konie, sukinsyny!

Ale właśnie w tej chwili margrabina zawołała go jeszcze raz. Chciała wiedzieć, czy widział pana. Stangret odpowiedział niegrzecznie, że nie.

— Pan margrabia jest pewnie w katedrze — odezwała się za plecami margrabiny pokojowa. — Poszedł chyba odmawiać godzinki.

Stara pani wiedziała, że jej mąż od jakiegoś już czasu, w związku z pewnymi, skrywanymi zresztą, ambicjami politycznymi, odsunął się nieco od bractwa katedralnego. Zmilczała jednak. Właśnie z wrót stajni wyszedł chłopak stajenny z dużym naręczem siana.

—Dokąd to z tym sianem, hej? — zawołała władczym głosem.

Tym razem odpowiedział jej stangret, rad z okazji zamknięcia ust margrabinie, a jednocześnie wyrażenia zamaskowanej pogardy w stosunku do kogoś innego:

— Siano pana młodszego. Rozkaz pana młodszego!

Federico, który właśnie dopinał na sobie guziki liberii, mruczał do siebie wyzwiska na tę klientelę oberwańców, oblegającą „pana młodszego”, zięcia starych baronostwa; mieszkał on w. jednym skrzydle pałacu i trzymał w stajni konia pod wierzch. Teraz widać już i dorożkarze próbują go naciągać! Rozdarowuje im siano!

Federico udzielił ogrodnikowi mądrej rady, żeby przyszedł raczej koło czwartej, kiedy wraca do domu „pan młodszy”. Pani starsza ma teraz co innego w głowie: szuka jajka, a jutro może jej się w głowie wylęgnie kogutek? Lepiej przyjść, jak będzie pan młodszy. A jeszcze teraz, kiedy zrobili go radnym!

Nadejście pierwszych gości przerwało śledztwo margrabiny w chwili, kiedy już-już miało doprowadzić do niespodziewanego i żenującego odkrycia. Starsza pani utrzymywała stosunki z całym miastem. W jej notatniku figurowało dziewięćdziesiąt siedem wizyt, które należało odbyć w grudniu i w kwietniu — pozostałość ze stu czterdziestu sześciu, bo taką liczbę osiągała, chcąc zadowolić męża, w młodości, a może również w ciągu męczących kłopotliwych lat, kiedy musiała wprowadzać w świat swoją córkę. Jej wtorkowe przyjęcia nie były tłumne, wręcz przeciwnie, gdyż bliskie przyjaciółki, a także przyjaciółki pokorne, unikały uroczystych okazji. Ale tego właśnie wtorku, w dniu urodzin pani domu, po części dlatego, a po części przypadkowo, zjawiło się wiele osób. Przyjaciółki pokorne przyszły wcześnie, żeby nie natknąć się na przyjaciółki ważne. Były to trzy czy cztery staruszki o ceremonialnych manierach, z godnością obnoszące sfatygowane jedwabie i świadome swojej skromnej kondycji. Do margrabiny Nene zwracały się per ty, wkładając w to słówko utajoną, wzruszającą treść — oddanie i intymną radość. Margrabina rozumiała się z nimi lepiej niż z innymi paniami poniekąd i dlatego, że we wszystkim, co dotyczyło praktyk religijnych, postów ścisłych i zwykłych, miały one, tak jak i ona sama, sumienie czyste, bielutkie jak futerko gronostaja, na którym nawet kropelka mleka mogłaby pozostawić ślad. Te stare panie w rozmowie wystrzegały się zawsze pilnie najlżejszej bodaj aluzji da. polityki, wyborów, składu Rady Miejskiej, nie wykraczając poza tematy pogody, zdrowia, spraw czysto rodzinnych, co najwyżej wypowiadając opinię o umysłowości bądź też sile płuc takiego czy innego kaznodziei. Tak nieodmiennie zawsze milczały, z zawsze jednakową obojętną pogodą słuchając, jak inni mówią bądź o sprawach publicznych, bądź o jakichś innych brudnych aferach, że teraz zupełnie nie wiedziały, w jakich słowach pogratulować margrabinie wyboru zięcia do Rady Miejskiej, wyboru, który nastąpił przed dwoma dniami. Gdy już ponarzekały, wszystkie jednym głosem, na raptowne oziębienie, dostarczające niezawodnego sposobu ożywienia konwersacji w salonach, najodważniejsza z dam zaryzykowala:

— Jaka to piękna satysfakcja dla twego zięcia, słyszałam, a jakże. Taki dobry człowiek, biedaczek!

Pozostałe staruszki, nabrawszy też odwagi, zagdakały chóralnie i z namaszczeniem:

— Ach, jaki dobry! Jaki dobry, wszyscy to mówią! Tak się cieszymy!

Margrabina Nene, ze spoważniałą nagle twarzą, powiedziała:

— Słaba pociecha.

Przyjaciółki pospieszyły więc z niejasnymi wyrazami żalu i nadziei, które jednak pozostały bez echa. Rozmowa wróciła do osoby zięcia, ale poczciwe panie, zamiast zwracać się do jego teściowej, wymieniały uwagi między sobą, w ten wyrafinowany sposób wyrażając swoje uwielbienie. Jedna z nich słyszała, jak kanonik w katedrze wynosił pod niebiosa pobożność pana Maroni; druga oznajmiła, że jej służąca co rano widuje pana Maroni na pierwszej mszy. Najbardziej nieśmiała poprawiała tylko półgłosem te inne, kiedy przekręcały nazwisko tak wychwalanego przez siebie człowieka, ale choć wytrwale szeptała „Maironi, Maironi”, one nie przestawały nazywać go Maronim; nic zresztą dziwnego, skoro nawet sama margrabina, nawykła do posługiwania się dialektem, często przekręcała imiona i nazwiska i trzy razy na cztery nazywała swego zięcia Maroni. W końcu rozmowa zeszła na temat małżeństwa sprzedawcy ze sklepu, w którym wszystkie te panie zaopatrywały się w igły i nici.

Trochę później, kiedy wyszły już nieważne pionki, pojawiło się niemal jednocześnie kilka dam w towarzystwie paru kawalerów, których sobie dobrały, aby ożywić nieco nudę wizyty u starszej pani biorącej w życiu światowym zbyt nikły udział, żeby było o czym z nią rozmawiać, a jednak żyjącej nie aż tak poza światem, żeby można było przestać ją odwiedzać. Muzyka w gruncie rzeczy wciąż ta sama, tylko w trochę innej tonacji; mówiło się o zimnie, damy i kawalerowie napomykali z lekka o projektowanym pikniku, stanowiącym problem dyplomatyczny, zważywszy, że niektóre osoby nie były tam pożądane. Myśl o wczesnej rannej wycieczce wywoływała u niektórych lekki utajony dreszcz, ale w końcu gotowi byli nawet zmarznąć na tak eleganckiej imprezie w doborowym towarzystwie. Następnie pewna rozpolitykowana dama z dobytą szpadą zaatakowała temat wyborów, podczas gdy reszta patrzyła z podziwem na ten fenomen elokwencji i odwagi, a jeden z panów stroił ukradkiem drwiące miny. Ten sam demonstracyjnie głośno składał margrabinie życzenia, a zaraz potem, półgłosem, na użytek najbliższych sąsiadek, rzucał dowcipy: „Uwaga, zaraz wejdzie Federico z kieliszkami święconej wody; założą  się, że nowy radny w swoim pokoju, w uroczystej szacie, śpiewa teraz Te Deum przed domowym ołtarzykiem; już jakbym go słyszał na sald obrad, jak kończy przemówienie: et cum spiritus tu o”. Sąsiadki przygryzały usta, szeptały: „Ona słyszy”, on jednak twierdził, że margrabina jest głucha. „Aj, aj — mruknął słysząc, że anonsują przybycie prefekta — teraz trzeba przejść na poprawny język! Szkoda, że nie zabrałem z sobą gramatyki!”

Prefekt, typowy toskańczyk lubiący spokojne życie, od miesiąca przebywał w swojej skromnej siedzibie w prowincji Veneto; margrabinie przedstawił go mąż, kiedy spotkali się w pociągu. Teraz Commendatore zjawił się z obowiązkową wizytą, zadowolony z okazji usidlenia margrabiego Zaneta, aby podsycając jego marzenie wejścia do senatu, odciągnąć go po trochu od partii klerykalnej. Margrabina, czując się zawsze nieswojo w towarzystwie ludzi mówiących czysto po włosku, przywitała go w taki sposób, że i on też poczuł się skrępowany; na szczęście tamta elokwentna i bojowa dama spotykała nieraz Commendatora w jakimś zaprzyjaźnionym domu we Florencji. Nie omieszkała też zaraz wyeksponować. tej znajomości; wszczęła z nim swobodną rozmowę i przedstawiła mu siedzącą pomiędzy nimi damę, napomykając dyskretnie, że wprawdzie należałoby to do pani domu, ona jednak pozwala sobie wyręczyć ją w tym miłym obowiązku.

— Możemy teraz powiedzieć Nene — szepnął swoim sąsiadkom kawaler-kpiarz — że tu już nic nie ma do roboty i może śmiało iść do kuchni i kazać podawać.

W istocie biedna margrabina, znana ze swej przesadnej oszczędności w gospodarstwie domowym, milcząco asystowała przy błyskotliwym duecie przyjaciółki z Commendatorem, który po pierwszej kłopotliwej chwili rozmowy z panią domu rad uchwycił się jedynej wyciągniętej ku niemu pomocnej dłoni. Nie wspomniał, rzecz jasna, margrabinie ani słowem o wyborze klerykalnego kandydata Maironiego i nie biedząc, o czym by tu mówić z panią domu, wypowiedział parę komplementów na temat piękności jej piętnastowiecznego pałacu; w odpowiedzi usłyszał, że pałac ten cenił również bardzo nieboszczyk profesor Canella i nie pytając, kim u licha był ten znakomity mąż, skoro tylko zobaczył, że kawaler-kpiarz i elokwentna dama wstają, żeby się pożegnać, podniósł się z ulgą także.

Ulica lśniła w marcowym słońcu. Przedsiębiorcza dama, zamiast wsiąść do powozu, pociągnęła za sobą obu panów na  pieszy spacer pod rozłożystymi kasztanowcami o pękających już zielonych pąkach. Prefekt poinformował się z wyrazem szacunku na twarzy, czy dama jest krewną Screminów. Usłyszawszy, że nie, zwrócił się do drugiego pana:

— Więc zapewne pan? — zapytał. — Ach, pan także nie? Dzięki Bogu!

Po miesięcznym pobycie w tym swoim malutkim królestwie prefekt wbił sobie w głowę, że wszyscy miejscowi mobile są między sobą spowinowaceni. Wyobrażał sobie z przerażeniem stopnie ich pokrewieństwa, ich parantele, w postaci niemożliwego do rozwikłania węzła, gigantycznego kłębowiska, które, jeśli pociągnąć za najcieńszą bodaj z niego niteczkę, wali się całe na człowieka. Toteż nie odważał się nigdy rozmawiać z kimkolwiek z tych nobilów o którymkolwiek innym bez jak najdalej idącej ostrożności. Ale teraz, upewniwszy się już, chciał dowiedzieć się, co też jest naprawdę wart ten nowy radny, popierany przez kler, ten mąż bez żony, zięć teściowej bez córki. Nie znał go, nie spotkał nawet nigdy w towarzystwie. I dlaczego, dobry Boże, ten człowiek, którego się nie widzi, mieszka w domu tej kobiety, która nie mówi?

Zarówno dama rozpolitykowana, jak i kawaler-kpiarz posiadali niezwykle szczegółową wiedzę o wszystkim, co dotyczyło rodziny Screminów, nie wyłączając ich służby, począwszy od sławetnego Federica, który służył poprzednio u  biskupa, ale został odprawiony w związku z pewną powabną handlarką drobiem, a kończąc na pomywaczce, kuzynce pięknej Matyldy, służącej państwa X, ulubienicy pana domu. Wiedzieli dokładnie, ile stara margrabina wydaje miesięcznie na cukier, a ile na kawę, i do jakiej niewiarygodnej wysokości sięgają pończochy margrabiego. Mogliby zaprezentować prefektowi pełny życiorys nowego radnego, ozdobiony portretem, na którym nie byłoby brak ani jednego włoska. Może tylko zabrakłoby pewnych głębokich odcieni w jego oczach, odcieni nieuchwytnych dla intelektów tych dwojga i bardzo niewiele znaczących z punktu widzenia administracji prowincji. Ale żadna z tych osób nie udzieliłaby prefektowi tego rodzaju informacji w obecności tej drugiej osoby w obawie, że wszystko zostanie puszczone dalej w świat. Trzeba zresztą dodać, że choć nie byli oni. krewnymi ani przyjaciółmi Screminów, mieli jednak poczucie godności wspólne z tą szlachtą starej daty i lekceważące uwagi prefekta uraziły ich jako uchybienie wobec arystokratycznej” siedziby, która, choć nie chcieli się do tego przyznać, dostarczała im jakiejś tajemnej satysfakcji. Kawaler-kpiarz mógł sobie podrwiwać ze Screminów prywatnie, czego zresztą nie odmówił sobie, kiedy udało mu się wydobyć z Federica historyjkę o jajku, ale publicznie, to rzecz inna; i ilekroć zdarzyło mu się spotkać w mieście powóz margrabiny Nene, składał uroczysty, pełen czci ukłon, jakby to przejeżdżała sama Święta Rodzina. Tak więc prefekt zdołał tylko tyle się dowiedzieć, że Piero Maironi, owoc niezbyt rozsądnego małżeństwa szlachetnie urodzonego Franca Maironiego z Brescii z osobą niższego stanu, osierocony w dzieciństwie, chował się pod opieką margrabiego Scremina, swego krewnego od strony nie żyjącej już prababki Maironi, z domu margrabianki Scremin; że następnie poślubił on jedyną córkę Screminów, która w kilka miesięcy po ślubie zapadła na ciężką chorobę umysłową i od czterech lat przebywa, bez nadziei wyzdrowienia, w zakładzie psychiatrycznym. Mąż jej nigdy się nie pocieszył, żyje bardzo samotnie, unika towarzystwa, dużo czasu spędza w kościołach, a także pracuje naukowo. Dzięki spadkowi po prababce jest bogatszy od Screminów, ale wcale się o swoje interesy nie troszczy i hojną ręką wspomaga instytucje dobroczynne.

Biedny prefekt czułby się bardzo nieswojo, gdyby mógł słyszeć, jak elokwentna dama, wsiadłszy ze swoim towarzyszem do karety, która podczas przechadzki jechała stępa za nimi, komentuje dowcipnie jego kapelusz, istny Panteon, i równie rozłożysty krawat: „W sam raz uprząż dla konia, ciągnącego wóz władzy państwowej!” Co się tyczy Maironiego, zarówno kawaler, jak i dama nie mogli go ścierpieć i powetowali sobie powściągliwość wobec prefekta obgadując teraz do woli nowego radnego, tego antypatycznego bigota, dzikusa, dziwaka, ukrytego karierowicza, który swoją dobroczynność umie z pewnością korzystnie lokować. Kawaler-kpiarz nie bardzo nawet wierzył w rzekomą cnotłiwość młodego człowieka, od czterech lat żonatego i nieżonatego zarazem. Ale zarówno kawaler, jak dama też nieszczególnie by się poczuli, gdyby, siedząc już w karecie, usłyszeli, jak znany ze swego cynizmu kapitan Reggini zagadnął w alei kasztanowej prefekta, swego krajana:

— No i jak się panu udał, spacer, drogi Commendatore, między tym starym pudłem i jego pokrywką? W pana obecności chyba jakoś nie całkiem do siebie pasowali?

2

Margrabina Nene znalazła się sam na sam z mężem, bezpieczna od wścibstwa służby, dopiero późnym popołudniem, na krótko i przed porą, o której schodzili się panowie na wieczorne rozmowy.

— Jajko! — wyznał pokornie margrabia, kiedy żoną zapytała go o nie z surową, posępną twarzą — no tak, to prawda, ja je wziąłem. Ale nie zjadłem. Cóż chcesz, poszedłem zagrać w gęś.

Potulnie zaproponował, że wyzna to publicznie w kuchni.

— Też głupota! — burknęła gniewnie margrabina.

Jej mąż, znacznie przewyższający ją wykształceniem, ale nie charakterem, żywiący potajemnie obce jej ambicje, umiał wędrować zarówno z głową w chmurach, jak i innymi, podziemnymi drogami, tunelami, które wznosząc się spiralnie mogły może powolutku wydźwignąć na szczyty jego ładunek pragnień przemieszanych ze skrupułami; nigdy natomiast nie potrafił chodzić zwykłymi drogami, jakimi zwyczajni ludzie dochodzą prosto i szybko do celu. Nie orientował się nawet w sprawach swego własnego domu, które jego żona miała w małym palcu. Ona zaś, ze swoją skomplikowaną naturą, gdzie inteligencja przemieszana była z pewną zacofaną tępotą, szczodrość z przesadną oszczędnością, delikatność uczuć z  surową stanowczością, wolna od fantazji, namiętności, ale również od egoizmu, świadoma siebie i wytrwale dążąca, jawnie lub w sekrecie, do swoich celów, zdobywająca się na trudną nawet szczerość, a jednocześnie zazdrośnie strzegąca swoich własnych myśli, miała nieomylne wyczucie trudnej rzeczywistości i przejawiała niewyczerpaną energię, zamykała swoje głęboko tajone uczucia, swoje mądre zamysły, niedostrzegalne pod zwyczajnymi, nijakimi słowami.

Była przywiązana do męża, jedynego mężczyzny, o jakim kiedykolwiek pomyślała; z oddaniem pracowała dla jego szczęścia, choć pojmowała je nie tyle zgodnie z jego pragnieniami, ile z własnym poglądem na świat. Nieporadność Zaneta w życiu praktycznym irytowała ją skrycie. I ani jego fama archeologa, ani zdobycie upragnionego krzesła w senacie, czy nawet teki ministra nie umniejszyłyby ani o Włos utajonego lekceważenia, któremu teraz dała mimowolny upust owym burknięciem „Też głupota!” Cień niezadowolenia nie zniknął z jej twarzy w ciągu całego wieczora, chociaż jej staruszek mąż raz po raz próbował przejednać ją jakimś miłym słówkiem i mimo że rozmowa ze stałymi bywalcami domu, księżmi i drobnomieszczańskimi klientami arystokratycznej rodziny, była tego wieczora bardziej niż zwykle ożywiona.

Salon Screminów stanowił swego rodzaju laboratorium, do którego co wieczór znosiło się i poddawało analizie zdania zasłyszane w innych domach czy po prostu na ulicy, takie, których autorstwo było znane, a także inne, bezpańskie, byleby dało się z nich wycisnąć jakąś ciekawostkę, jakieś pikantne podejrzenie lub jaką bądź ciemną materię, w której, przy zastosowaniu odpowiednich odczynników, dawało się dostrzec ruchome cienie jakiejś intrygi, wywęszyć trop jakiejś znanej osobistości i, kierując się nadal węchem, odsłonić coś ż jej sekretnego życia i lekko nadgryźć, tyle tylko, żeby poczuć smak tego czegoś i uchwycić bodaj najcieńszą, niteczkę subtelnych wątków komediowych, jakie wokół każdego niemal człowieka mota, rozrywa i znów nawiązuje życie. W laboratorium nie brak było kwasów ani soli. Omawiało się tam, ale z umiarem, wszelkie grzechy bliźnich, z wyjątkiem romansów. Grzechom miłosnym wstęp był tam absolutnie wzbroniony. Ilekroć któryś z dwóch czy trzech swobodniejszych bywalców odważył się ten zakaz przekroczyć, natychmiast margrabia Zaneto uciszał go mówiąc głośno „Ta ta ta!” i bardzo rzadko się zdarzało, żeby musiał dla poskromienia bezczelnego buntownika galopować dalej, z większym tętentem: „Taratata, taratata, taratata!” Ten poczciwiec, z całej duszy skłonny przyłączyć się do faryzeuszów kamienujących cudzołożnicę, był w tych sprawach równie rygorystyczny jak i w sprawach wiary. Tam, gdzie nie wchodziło w grę ani zepsucie obyczajów, ani uchybienie dogmatom, był raczej wyrozumiały. Choć sam strzegł się pilnie jakiegoś ryzykownego słowa, u innych nawet mu się to podobało. Ostatecznie, do pewnej szczypty soli każdy miał prawo. Bywał tam też pewien zgryźliwy sędzia na emeryturze, mający zawsze w pogotowiu sól raczej gorzką, i inny wysoki, chudy, żółty i złośliwy starzec, który przychodził zawsze z żoną, równie jak on wysoką, chudą, żółtą i melancholijną, której każde z rzadka rzucane słowo było kropelką kwasu.

Tego wieczora chemicy domu Screminów rozcierali w swoim tyglu sam kwiat eleganckiego świata, sam Olimp miasta. . Potraktować ten Olimp kwasami i solami to była prawdziwa przyjemność. Te małe mieszczańskie pieski nie bały się ani trochę groźnego zwierza na tarczy herbowej tego domu. Margrabina Nene nie zdawała się przywiązywać do tej bestii większego znaczenia; margrabia Zaneto, skromny i dla wszystkich uprzejmy, umiał ukrywać swoją pewną do tego herbowego zwierza słabość. Arystokratyczna para należała do ociężałej, nieco zacofanej grupy nobilów, której wzajemne stosunki z Olimpem, słynącym z wytwornych przyjęć, balów, pikników, tenisa i ślizgawek, były luźne i raczej chłodne. Jeden z dobrodusznych księży, dociekliwy i ambitny kronikarz aktualnych wydarzeń, zaraz po przyjściu zaprezentował smakowitą nowalijkę:

— A więc nic z pikniku! Natychmiast pan Kwaśny i pan Gorzki, uszczęśliwieni, ilekroć im się udało dokuczyć księdzu, wykrzyknęli:

— Nic nowego, nic nowego, nowina z brodą!

Na co ksiądz zaskoczony, zaczerwieniony z irytacji, oświadczył, że decyzja zrezygnowania z pikniku zapadła zaledwie przed trzema godzinami, o szóstej; jego uparci przeciwnicy stwierdzili, że już o wpół do siódmej mówiło się o tym w kawiarni i że projekt pikniku upadł z powodu tych obcych: z willi Diedo.

— A właśnie że nic nie wiecie! — wykrzyknął tryumfalnie ksiądz. On miał inną wersję tej sprawy. — I tak właśnie było z całą pewnością!

Otóż pewna wielka dama, istna amfibia, rano nic tylko kościół, za to wieczorem cały Olimp, opowiedziała o tym swemu mężowi w obecności domowego lekarza, a ten lekarz, jego, księdza, przyjaciel, powtórzył mu to przy spotkaniu i dodał: „Idziesz dziś wieczór do Screminów? Opowiedz o tym”. I ksiądz rozpoczął swoją opowieść tonem uroczystym i wzniosłym:

— Trzeba wiedzieć, że niektóre panie postawiły za warunek, aby piknik odbył się w niedzielę, ze względu na wielki post.

— A jakże, wierzę w to — mrunkął pan Kwaśny.

Inni zaczęli go uciszać, ksiądz rzucił w dialekcie: „Głupota!”, po czym zaraz powrócił do wzniosłej mowy włoskiej, jakby wstąpił na kazalnicę, szczerze mówiąc trochę niepewną i skrzypiącą;

— Tak tedy zdecydowano się na niedzielę; tę najbliższą. A tymczasem nasza Pittimèla, wiedzą państwo, kogo mam na myśli, spotyka na spacerze Zigiottich, męża i żonę, i ni z tego ni z owego zaprasza ich na piknik. Zigiottich, pomyśleć tylko! Ładna historia. Rzecz się rozniosła i powstał wielki: krzyk. Nikt nie chce Zigiottich, zwłaszcza panie. Wszyscy pomstują na Pittimèlę, ale: „Co robić?” pytają organizatorzy pikniku. „Co robić?” powiada jedna z pań. „Zmusić Pittimèlę, skoro nawarzyła piwa, niech je sama wypije i jakoś nas od tego uwolni.” Inna mówi: „Bez Pittimèli też się obejdzie”. A jeszcze inna: „Dać sobie spokój z tym całym piknikiem”. Czwarta pani nic nie mówi, tylko po prostu mdleje.

— Pięknie! — burknął pan Gorzki. — Nietrudno odgadnąć, kto to taki.

— Taka i taka — dodaje pan Kwaśny.

— Ależ ja nic nie „wiem! — wykrzykuje ksiądz.

— Ech, drogi księże, czy to wszyscy nie wiedzą, że jej mąż: i ta Zigiotta...

— Ta ta ta, ta ta ta! — zabrzmiał sygnał alarmowy margrabiego Zaneta. — No, dalej, don Serafinie!

Ksiądz ciągnie dalej:

— Organizatorzy, zrozpaczeni, nie wiedzą wprost, którego świętego prosić o ratunek. Ale teraz powiem państwu, że dziś rano wszystko wydawało się już pomyślnie załatwione i o godzinie trzeciej udała się do willi Diedo delegacja, żeby zaprosić państwa Dessiàl.

— Dessalle! — poprawił ktoś.

— Dobrze, dobrze, z soli czy z pieprzu, i tak wiadomo, o kogo chodzi.

Kiedy wymieniono nazwisko Dessalle, tych „obcych” z willi Diedo, pan Kwaśny, który dopiero co uważał ich za winnych katastrofy, a teraz z ust księdza usłyszał tego zaprzeczenie, jął wykrzywiać usta, kręcić nosem, napinać każdy muskuł swojej pergaminowej twarzy, przybierając jak najbardziej ponure miny. Don Serafino popatrzył na niego i zanim jeszcze tamten zdążył otworzyć usta, powiedział:

— Czekaj pan!

— Przecież nic nie mówię, do licha!

— Fatalnym zbiegiem okoliczności — podjął ksiądz — państwo Dessalle właśnie na niedzielę oczekiwali gości z Wenecji.

— No i co z tego? — burknął ten, który „nic nie mówił”.

I podczas gdy don Serafino opowiadał, jak to w związku z odmową Dessalle'ów powstała różnica zdań co do tego, czy urządzać piknik, czy go nie urządzać, pan Kwaśny i pan Gorzki przerywali mu coraz gwałtowniej:

— No więc co? No i cóż z tego?

Gdzieniegdzie i wśród obecnych rozlegały się, tylko cichsze i bardziej nieśmiałe, pytania:

— I co z tego?

Ksiądz z początku nie przerywał swojej relacji, po chwili jednak stracił cierpliwość i zaczął krzyczeć:

— Spokój! Spokój! — A w końcu zrezygnował: — Niechże sobie sami gadają, tam do licha!

— Cicho, cicho, uspokójcie się! — nawoływał Zaneto. Ale kiedy ksiądz, zaczerwieniony jak rak, warknął, że oni nic, ale to nic nie wiedzą i że z powodu odmowy ze strony Dessalle'ów znowu roztrząsana była sprawa Zigiottich, a z powodu Zigiottich cały projekt weźmie w łeb, inni z kolei zaczęli protestować przeciwko temu, jakoby bez odmowy Dessalle'ów sprawy Zigiottich nikt by już nie wywlekał; i to protestowali tak gwałtownie, że Zaneto musiał obrócić ster w drugą stroną i skierować rozmowę na nos pana Carlina Dessalle.

— Raz jeden go widziałem, ale co to za nos!

— Ostrożnie z tym nosem, margrabio!— wykrzyknął pan Kwaśny. — W domu Dessalle'ów wszystko musi być doskonałe, nosy również. To cudzoziemcy, margrabio, ludzie, którzy wydają przyjęcia i pieniądze, mój panie! Uwielbiajmy ich, namaszczajmy ich, podlizujmy się im, składajmy im wizyty, padajmy na twarze! Jacy dystyngowani, jacy uprzejmi, jacy mili, co za umysły, co za uroda! Pan, margrabio, mówi o jego nosie, ale mógłbym przysiąc, że tutaj budzi zachwyt również nos tej pani!

— Phi! — prychnął don Serafino, jakby chciał powiedzieć, że tamten drugi nos także nie jest do pogardzenia.

— Pewnie, pewnie! Słyszy pan, margrabio? Nawet kler, nawet kler traci głowę! A przecież ci państwo nawet nie chodzą na mszę! To tacy, o których tutaj mówi się „pamói”.

Słowo „pamóio”, które w miejscowym dialekcie oznacza zarówno pewien rodzaj zupy, jak i osobę wątpliwej religijności, może z powodu niewyraźnego smaku i znikomych wartości odżywczych takiej zupy i takiej wiary, wywołało wśród obecnych nową burzę. Ksiądz krzyczał:

— I co z tego? Co mnie to obchodzi, pamói czy nie pamói? I co to ma wspólnego z nosem?

Cnotliwy wątrobiarz przekrzykiwał księdza:

— Sissignor, sissiginor, pamói, pamói! I on, i ona! Reszta śmiała się i podjudzała tamtych. Zaneto, na pół rozśmieszony, a na pół zbity z tropu niepowodzeniem swego manewru, usiłował przywrócić spokój. W trakcie tego rozgardiaszu uprzejmy pan siedzący obok. margrabiny Nene zagadnął przyciszonym głosem, jakie jest jej zdanie w tej kwestii; Margrabina, zajęta robotą na drutach, nie podnosząc nawet oczu odpowiedziała w dialekcie:

— Ja sobie tym głowy nie zawracam.

Stara margrabina nigdy nie „zawracała sobie głowy” tym, co jej bezpośrednio nie dotyczyło. Tak to przynajmniej wyglądało. Bo naprawdę miała w głębi duszy wiele sekretnych komórek zamkniętych na klucz i gromadziła w nich spostrzeżenia i sądy na temat wielu spraw, które pozornie jej nie obchodziły, splątane nici rozlicznych planów, jakie snuła dla dobra tej czy innej osoby, w takich czy innych przyszłych i niepewnych przypadkach. Kryła tam nigdy nie ujawniane sympatie i antypatie, sądy o ludziach i rzeczach nieugięte i twarde jak brąz, czasem słuszne, a czasem wykrzywione, rzadko tylko, w bardziej intymnych rozmowach, pozwalała sobie na jakieś nie przemyślane słówko, bardzo różne od tych niezłomnych komunałów, których miała pełne usta. Zresztą tego wieczora była szczególnie markotna, a margrabia Zaneto, któremu ciążyło na sumieniu nieszczęsne jajko, zabrane lekkomyślnie z kuchni, korzystając z chwili, kiedy rozgorączkowani dyskutanci obmawiający Dessalle'ów nie zwracali na niego uwagi, zbliżył się do żony strojąc skruszone miny, które ją tylko bardziej zirytowały.

— Idź sobie! Daj mi spokój! — powiedziała szorstko. — I nie rób więcej głupstw!

Biedaczysko wrócił potulnie do don Serafina, który gromił właśnie kogoś, kto mu przerywał:

— Abraham? Co ma z tym wspólnego Abraham?

— Owszem, ma — odpowiedział tamten. — Abraham i Rebeka, a raczej nie, to Sara, tak, tak, właśnie ona, ot co!

Ponieważ Dessalle'owie znani byli jako brat i siostra, prowokowało to do dobrotliwych insynuacji, że może któryś z faraonów mógłby to nazwać inaczej. Wiele głosów zaprotestowało z oburzeniem. Dessalle'owie byli dobrze znani w Rzymie i Wenecji jako rodzeństwo, sieroty po szalenie bogatym bankierze z Marsylii i jego żonie z rzymskiej rodziny Guglielmuccich. Don Serafino twierdził, że nic mu nie wiadomo, czy to są pamói, czy nie. W każdym razie zaprosili proboszcza do siebie na obiad i hojnie obdarzyli go pieniędzmi dla biednych. Pani ofiarowała także coś dla kościoła.

— Święta! —mruczał pan Kwaśny z miną wyrażającą wiele wątpliwości.

— Nic złego się o niej nie wie! — wykrzyknął don Serafino.

— No, ksiądz na pewno nie wie — odparł tamten, ale zamilkł, nie chcąc znowu usłyszeć „Ta ta ta” margrabiego.

— A jest już chyba po trzydziestce — dodał pan Gorzki, jakby na zakończenie czegoś, co nie zostało powiedziane. Na to ze wszystkich stron podniosły się oburzone głosy:

— Ona, trzydzieści? Ona, trzydzieści? — Najwyżej dwadzieścia pięć!

— Dwadzieścia dwa!

Tu pan Kwaśny przyszedł w sukurs Gorzkiemu:

— Skądże! Jedenaście! Dziesięć!

Z uderzeniem godziny jedenastej całe towarzystwo ruszyło hurmem z salonu na podest schodów. Już w westybulu pałacu zaczęły się szepty komentujące zły humor margrabiny. O co jej, u diabła, poszło? Zaledwie goście wyroili się na ulicę, dołączył do nich ostatni z przyjaciół domu, który zamarudził trochę na schodach z Federikiem po to właśnie, żeby wydrzeć mu sekret tego złego humoru pani domu. Dogonił towarzystwo biegiem, chichocząc w podniesiony kołnierz, zacierając ręce i powtarzając, jakby tylko dla siebie: „Wspaniałe, piękne, doskonałe!” Natychmiast wszyscy go otoczyli, wszyscy raczyli się z rozkoszą owym sławetnym jajkiem, powtarzali: „Piękne, doskonałe”, wszyscy, z wyjątkiem don Serafina, który, jako że materia była bardzo delikatna, uśmiechał się tylko powtarzając tonem wątpliwego współczucia: „Biedaczka! biedaczka!” Po wyczerpaniu tematu złego humoru margrabiny przyszła kolej na oświetlenie. „Ten smród nafty! To haniebne!” „A ta kawa? — wykrzyknął don Serafino. — Dzisiaj to już naprawdę była tylko brudna woda!” W tym miejscu także wszyscy przytaknęli, z wyjątkiem pana Kwaśnego, który twierdził, że woda była czysta.

Ksiądz opowiedział, jak to kiedyś zrobił na ten temat uwagę Federicowi. Federico tłumaczył się, zasłaniając swoją panią. „Pieskie sknerstwo, proszę księdza.” Każdego miesiąca, po zapłaceniu rachunku w sklepie kolonialnym, pani przychodziła do kuchni wygłosić kazanie o szkodliwości zbyt mocnej kawy.

Odpłaciwszy się już w ten ładny sposób za gościnę w margrabiowskim pałacu, gdzie ci małomieszczanie od lat rozkoszowali się zapachem i smakiem pańskości, tak miłym ich demokratycznym podniebieniom, zacna kompanią pożegnała się w kręgu światła latarni na skrzyżowaniu ulic i rozproszyła w trzech czy czterech kierunkach znikając w głębi opustoszałych nocą ulic. Pan Kwaśny w zmniejszonym już gronie podjął na nowo temat Dessalle'ów mamrocząc gniewnie, jak przystało obrażonej surowej cnocie, takie rzeczy, które zdenerwowałyby nie jednego Zaneta, ale czterech i zmusiłyby do wołania „Ta ta ta” nawet postacie z szęsnastowiecznych metop, spoglądające w dół z wysokości palladiańskiego fryzu. Znowu też wśród śmieszków i szeptów zaczęto szperać o fatalnym jajku margrabiny i komentować wystąpienie Zaneta z bractwa katedralnego. Dokonywano autopsji starego przyjaciela doszukując się w nim ulcus senatorum, a gorzki wątrobiarz powtarzał raz za razem:

— Taki świat! Wszyscy jednacy! Taki świat!

— To dopiero! — wykrzyknął ktoś inny. — Jajko na śniadanie, w wielki post! Zobaczycie, zostanie w końcu Turkiem!

Z kolei wspomniano o pewnych obietnicach poczynionych przez Zaneta deputowanemu z kolegium. Pomyśleć tylko, ten Zaneto, który od roku 1870 nigdy nie głosował! Ktoś napomknął również o jakichś staraniach na rzecz Zaneta, które ów deputowany robił u pewnej rzymskiej damy, przyjaciółki dwóch ministrów.

— Rozumiecie? Przyjaciółka dwóch naraz! Piękna mi dama! Prawdziwie ta ta ta!

Ktoś jeszcze napomknął dyskretnie o pewnym potentacie miasta, znanym polityku, zwanym powszechnie Commendatore, mężczyźnie niskiego wzrostu. No tak, ale jeżeli mały mu nie pomoże!...

Inną uliczką dreptał don Serafino do swojego skromnego mieszkanka, w towarzystwie kogoś mieszkającego w tejże okolicy. Ci dwaj również omawiali nieszczęsne jajko, ale w sposób łagodniejszy. Wyobrażali sobie, jakie wyrzuty sumienia musiały dręczyć Zaneta z powodu zgorszenia, którego stał się przyczyną.

— Bo to przecież mądry i świątobliwy człowiek! — mówił ksiądz. — Już ja to wiem!

I opowiedział swemu towarzyszowi o różnych ascetycznych a sekretnych uczynkach margrabiego Scremina. Szkoda, że wgryzł mu się w głowę ten robak, ta zachcianka wejścia do Senatu! Prawdziwy robak, co go gryzie i niszczy! I ksiądz szczegółowo, przyciszonym głosem, rozwodził się nad tym robakiem i jego zgubnym działaniem, dopóki na zakręcie drogi towarzysz nie trącił go znacząco w łokieć. Gdyż na tym zakręcie otarli się niemal o zamyślonego pana idącego w przeciwnym kierunku, powoli, z rękami w kieszeniach płaszcza.

— Widział ksiądz radnego? — zapytał, kiedy oddalili się już o kilka kroków.

— Nie, jakiego znów radnego?

— No, tego właśnie! Maironiego!

Maironi? O tej porze? W tych stronach? Skądże on wracał? Na wieczornych rozmowach w domu teściów od dawna się go nie widywało. Wielu zwracało na to uwagę, że ów młody człowiek staje się coraz bardziej roztargniony, coraz posępniejszy. Co rano bywał na mszy, co wieczór też na nabożeństwie, co tydzień przystępował do sakramentów. Zawsze był pobożny, to prawda, ale nie aż do tego stopnia.

I jałmużny, jałmużny bez końca. Wiadomo, jakie spotkało go nieszczęście. Ale ostatecznie, to rzecz nienowa, trwa to już cztery lata!

Więc nie może to być tylko to. Dobry człowiek, ale trochę dziwny. Krew nie woda, wiadomo; powiadają, że jego matka to była prawdziwie „gorąca głowa”. A ojciec, ho, ho! Dobry człowiek, istny święty. Jaka pobożność, jakie miłosierdzie! A jaki oddany sprawie! Klerykał ze szczerego przekonania, rozumie pan: bo, mówiąc między nami, i na naszych polach kąkol się pleni. Jeden poluje na korzyści, drugi chce narobić szumu, stać się znany, mieć wpływy. Niewielu takich, ale są. A ten nie; ach, on! Talent. Wielki talent.

Tu don Serafino przerwał nagle, wydobył tabakierkę, wsunął w nią dwa palce i dodał z ważną miną:

— Teraz zrobimy go burmistrzem, zrozumiano?

3

Tymczasem zamyślony Maironi zbliżał się powolnym, znużonym krokiem do palazzo Screminów. Bramę zastał zamkniętą, lampy gazowe w westybulu i na schodach pogaszone. Wszedł do swoich pokoi na pierwszym piętrze naprzeciwko apartamentu zajmowanego przez Screminów. Zdejmował właśnie płaszcz w przedpokoju, kiedy ktoś cicho zapukał do drzwi. Otworzył. Zobaczył młodą pokojówkę margrabiny Nene, smukłą wysoką dziewczynę z nastroszonymi nad czołem blond włosami. Pobladł, z ręką na klamce zapytał, czego chce. Dziewczyna, równie blada, patrzyła na niego pięknymi niebieskimi oczyma, których płomienną głębię przesłaniała leciutka mgiełka.

— Chwileczkę, proszę — powiedziała. — Jest coś.... — Szybkim ruchem obróciła głowę, spojrzała za siebie i powtórzyła: — Coś, co mam panu powiedzieć.

Jej cichy głos, nieco gruby, był jednak melodyjny. Młody człowiek zawahał się chwilkę, potem wyszeptał „proszę” i odsunął się na bok. Dziewczyna weszła, owiewając go ciepłym zapachem swoich włosów i całej schludnej postaci, szepnęła „dziękuję”, nadając temu słowu jakiś głębszy sens, wzięła płaszcz pana, powoli i starannie umieszczała go na wieszaku, wygładzając lekkimi ruchami rąk nie białych wprawdzie, ale drobnych i kształtnych. Lampka płonąca na konsolce naprzeciw wieszadeł złociła jej piękne włosy skręcone na karku na kształt węży.

— Był ogrodnik — powiedziała nie przestając gładzić płaszcza, głosem cichym i tkliwym, jakby jej słowa płynęły bardziej z tych pieszczotliwych ruchów ręki niż z czegokolwiek innego. — Ten ogrodnik, co stąd odszedł.

Czekała długą chwilę na odpowiedź, ruchy jej rąk stały się niepewne, jakby błądzące bez celu, po omacku. Wreszcie młody człowiek powiedział: „Co...” głosem jakimś innym niż zwykle i nie dokończył pytania. Ona schyliła się, jakby czegoś szukając na posadzce, aż błysnęła biel jej delikatnej szyi.

— On mówi — podjęła jeszcze ciszej — że będzie może pracować u państwa Dessalle i że państwo Dessalle pewnie zwrócą się o informacje do mojej pani, a pan zechciałby może przemówić za nim słówko. Powiada także, że teraz, kiedy pan zostanie burmistrzem, może pan dałby jego synowi zajęcie w bibliotece?

Odwróciła się, spojrzała na lampkę, która kopciła, i powoli, powoli zbliżyła się do niej, aby zmniejszyć płomyk. Przechodząc koło Maironiego podniosła ku niemu dwoje wielkich, lśniących oczu, jasno wyrażających gotowość. Zadrżał, ale nie powiedział nic. Blondynka zaczęła powolutku przykręcać światło lampki, coraz bardziej, coraz bardziej, niemal do zupełnego zgaśnięcia. Nagle Maironi powiedział szorstko:

— Pani dzwoniła.

— Dzwoniła? — Dziewczyna drgnęła, podkręciła płomień lampki, spojrzała młodemu człowiekowi prosto w twarz, zrozumiała, że posunęła się za daleko.

— Jeżeli ogrodnik jeszcze przyjdzie, proszę mu powiedzieć, że informacją się zajmę.

Dziewczyna odpowiedziała sucho: „Tak jest” i odeszła, wyprostowana i poważna, bez ukłonu i bez spojrzenia.

Zostawszy sam, młody człowiek ścisnął głowę pięściami, opuścił je gwałtownie na konsolkę i trwał tak przez chwilę nieruchomo, ciężko dysząc, wpatrzony w lustro, jakby w swoim odbiciu szukał na coś odpowiedzi. Potem, jak gdyby przeraził go obraz własnej twarzy, własnego wzroku i własnych myśli, zdmuchnął płomień lampki, wszedł do swojej ciemnej sypialni, padł na kolana na białawej smudze, którą nocne niebo skośnie rzucało na dywan, i ze splecionymi mocno rękami wpatrzył się w słabo jaśniejące obłoki.

Po kilku sekundach spojrzenie jego zsunęło się niżej, na parapet okna, w cień, i zatrzymało się, jakby zagubione, na czymś w rodzaju wizji. Obrazy pojawiały się bez udziału woli, która ani nie poddawała się zapierającym dech wyobrażeniom, ani ich nie odpychała. Po chwili wstrząsnął się i padł twarzą na posadzkę, przyciskając się do niej z całych sił. Nagle zerwał się na nogi, zapalił świecę i, odsłoniwszy prawe ramię, trzymał je, kilkakrotnie przesuwając zaciśniętą pięścią, tuż nad płomieniem. Popatrzył na duże czerwone ślady oparzenia, odetchnął z ulgą, wydobył portfel, otworzył go i wpatrywał się długą chwilę w małą owalną fotografię — w twarz osiemnastoletniej dziewczyny o regularnych rysach, chłodną, ale nie pozbawioną wyrazu łagodnej melancholii w oczach i stanowczości w zarysie podbródka. Bardzo wysoka fryzura, niemodna już od jakich pięciu-sześciu lat, podobna do niezgrabnego accent circonflexe, nie była ozdobą tej twarzy i nasuwała raczej myśl o osobie dawno zmarłej. Młody człowiek przybliżył fotografię do ust, ale zabrakło mu odwagi, żeby ją pocałować, poczuł się tego niegodny; z westchnieniem odłożył portfel na nocny stoliczek i wtedy dopiero zauważył leżący na nim bukiecik fiołków, a pod fiołkami list.

Myśl jego pobiegła do toskańskiej pokojówki. Może to ona napisała, ona przyniosła te kwiatki? Powolnym ruchem, niepewny, czy chce tego, czy nie chce, wyciągnął rękę, zdjął fiołki z listu i stał z ręką zawieszoną w powietrzu, przejęty gorzkim wstydem.

To nie był list, tylko kartonik bez koperty, a na nim napisane ręką margrabiny Nene: „17 marca”.

Piero Maironi i Elisa Scremin, ofiarodawczyni portfelika, zaręczyli się 17 marca 1882 roku i co roku tego dnia margrabina w ten delikatny i poetyczny sposób przypominała zięciowi ów szczęśliwy dzień, który później stał się dniem łez. Po raz pierwszy zdarzyło się, że dzień 17 marca nadszedł, a on o tym nie pamiętał. Nawet widok fiołków nie przypomniał mu rocznicy. O Boże, jakże mógł pomyśleć, że są od pokojówki! W myśli prosił o przebaczenie starą panią, którą szanował, przepraszał ją w porywie, który opadł zaraz, zatonął w uczuciu beznadziejności dobywającym się z samego dna duszy. Położył się bez modlitwy, z chaosem sprzecznych uczuć: upokorzonej miłości własnej, złości na siebie, że materialne zwycięstwo nad pokusą nie przyniosło mu żadnej ulgi, głuchego żalu do Boga, który milczał, podejrzenia, że jego walka z naturą jest po prostu głupotą, a on sam jest nędznym, nieświadomym niewolnikiem przesądów religijnych i moralnych, które inni ludzie wyryli trwale w jego podatnej jeszcze na wpływy dziecięcej świadomości; w końcu poczuł przerażenie, wyrzuty sumienia z powodu tych wszystkich uczuć, wolę walczenia nadal. Wreszcie, kiedy te bezładne rozterki duchowe przycichły i ogarnęła go senność, w ciemnym wnętrzu mózgu pojawił się znowu obraz z każdą chwilą żywszy, tej kobiety, która tak wyraźnie ofiarowywała mu siebie, pojawiły się jej lśniące, wymowne, palące oczy. Odpędził tę rozkoszną wizję, przywołał z powrotem, odepchnął, ale słabiej. Serce biło mu gwałtownie, zdawało mu się, że jakaś gęsta, miękka zasłona opada z wolna z góry, zamykając przed nim niebo. Doznał uczucia wyzwolenia, upojenia, jakim dyszała, ciepła ziemia, miłosnej ekstazy przenikającej każdy najbardziej ukryty zakątek jego istoty, wspaniała moc namiętności, radości i szaleństwa wybuchła nagle z głębi jego serca, myśli, zmysłów. W nagłych błyskach zaczęły mu się jawić coraz inne wizje: zuchwała jasnowłosa pokojówka, piękna pani Dessalle spotkana niedawno w pociągu, jej wielkie, brązowe, wpatrzone w niego oczy, i jeszcze inne obrazy, kształtowane samą mocą jego wyobraźni, zlane w jedną postać, w jedną istotę, stworzoną magicznym pocałunkiem pomiędzy uchem a szyją. Obie one, pokojówka i dama, poddane jego nieodpartej władzy przekształciły się w jedną kobietę przez niego upragnioną, ożywioną jego płomieniem, w kobietę, którą on wyłonił z siebie po to, by na powrót w siebie wchłonąć. Zerwał się i usiadł na łóżku. W ciszy nocnej, w drżącym świetle świecy, wszystkie otaczające go przedmioty zdawały się patrzeć na niego zdumione. Wstał z łóżka, otworzył okno, wciągnął haust zimnego, ciemnego, milczącego powietrza.

Bije godzina na wieży miejskiej: raz, dwa. Cisza. Zegar pobliskiego kościoła: raz, dwa. Wydaje się, że te smutne, poważne głosy wymieniają między sobą posępne pozdrowienie klasztorne: memento. Inne uroczyste głosy, bliskie, dalekie i te wewnątrz samego domu, powtarzają: raz, dwa — memento. Maironi przeżegnał się machinalnie i równie machinalnie wyszeptał: Et ne nos inducas im tentationem, sed libera nos a malo, amen.

Czuł, jak ta modlitwa zapada bez echa w głuchą pustkę tajemnicy; złożył ręce i przywołał ku sobie, wiedziony ślepym instynktem, dwie osoby nieznane, zapomniane, a czasem gorąco upragnione, objęte kręgiem jego serdecznego przywiązania, ale którym nie wolno było na jego wezwanie odpowiedzieć; dwie osoby śpiące snem wiecznym na ubogim cmentarzyku Oria w Valsoldzie: Matko moja! Mój ojcze!

Przypomniał sobie, że ma pilny list do napisania, postanowił zrobić to zaraz. Miał odpowiedzieć monsignorowi De Antoni, kanonikowi katedralnemu, który poprzedniego dnia przyszedł do niego z sekretną misją od J. E. biskupa. Klerykalnej większości Rady, wyłonionej w niedawnych wyborach, groziłoby śmiertelne niebezpieczeństwo, gdyby nie zdołała wydać na świat młodego burmistrza. Owym opornym owocem jej łona miał być Piero Maironi. Nalegania wszczęte przed wyborami nie przyniosły rezultatów; Maironi nie chciał ani słyszeć o tym, tak oświadczył stanowczo monsignorówi De Antoni. Cierpliwy monsignor De Antoni nie przestawał w czasie tej rozmowy wtrącać swoich przymilnych „dobrze, dobrze, sissignor, sissignor”, uśmiechać się, wić, powtarzając blado „rozumiem” i zachęcająco „zróbmy tak", dopóki nie zdołał uzyskać pewnej zwłoki przed definitywną odmową. Teraz Maironiemu spieszno było skończyć z tym wszystkim. Dał się przyjaciołom wciągnąć w akcję częściowo z poczucia dyscypliny partyjnej, a częściowo z nieokreślonej potrzeby jakiegoś ruchu, jakiegoś działania, ale nie chciał, będąc w tych sprawach nowicjuszem, brać na siebie całego ciężaru zarządzania miastem w momencie tak trudnym, kiedy jego brak doświadczenia mógł drogo kosztować nie tylko stronnictwo, ale, co gorsza, ogół obywateli. Odpychająca również była dla niego myśl, że miałby tak nagle odrzucić ten szary tryb życia na uboczu, do którego przywykł od czterech lat. I coś jeszcze innego odpychało go w naleganiach przyjaciół, coś, do czego nie chciał się przyznać nawet samemu sobie. Tamtego wieczoru wrócił do domu zdecydowany napisać ten. list zaraz i mieć to już za sobą.

Gdy tak obmyślał, z piórem w ręku, zdania, w jakie powinien by przystroić, ubrać swoje argumenty, tak aby przekonały biskupa, któremu monsignor De Antoni bez wątpienia, ten list pokaże, gdy szukał odpowiednich określeń tych wszystkich trudności, niebezpieczeństw, trosk i przykrości, jakie czekały go na burmistrzowskim fotelu, błysnęła mu nagle zupełnie nowa myśl. A gdyby tak się zgodzić? Może owe trudności, niebezpieczeństwa, troski i przykrości zdołałyby odpędzić zjawy miłości i rozkoszy, które nie dawały mu spokoju? Może tą myślą natchnęły go właśnie duchy ojca i matki dopiero co przez niego wzywane? Może namowy przyjaciół i biskupa kryły w sobie ratunek zesłany przez Boga? Myślał, myślał, a głowa ciążyła mu coraz bardziej, ogarnęło go zmęczenie i senność; odłożył ostateczną decyzję do. jutrzejszego rana.

Spał jeszcze, kiedy do pokoju wsunął się ostrożnie, ze skruszonym wyrazem twarzy i ustami pełnymi przeprosin, margrabia Zaneto. Bardzo pilnie musiał pomówić o czymś z zięciem, a że znał jego tryb życia, nie przeszło mu nawet przez myśl, że o tej porze mógłby jeszcze spać. Jeżeli zięciowi nie przeszkadzałoby to zbytnio, chętnie powiedziałby zaraz, co ma do powiedzenia. Po wyborczym sukcesie Maironiego teść odnosił się do niego w sposób tak oficjalny, skrępowany i chłodny, że Piera to irytowało i wciąż czekał, kiedy wyjdzie na jaw niezrozumiała przyczyna takiego zachowania. Usłyszawszy ten wstęp pomyślał: „No, nareszcie” i odpowiedział skwapliwie:

— Ależ proszę!

— Więc dobrze, oto dwie sprawy — zaczął Zaneto powoli, gniotąc lewą ręką policzek, jakby wyciskał z niego z trudem lepkie słowa. — Dwie sprawy.

Otworzywszy w ten sposób strumień wymowy, wzniósł oczy, nie unosząc twarzy, ku swemu rozmówcy i zaczął przemawiać bardziej płynnie: .

— Przyszły do mnie pewne osoby z twojego stronnictwa. Mówię: z twojego stronnictwa, gdyż może moje poglądy... tak, mówię, sam nie wiem... jednym słowem, żebyśmy się lepiej zrozumieli. Osoby bardzo godne i wiele mogące. Tak, tak, wiele mogące. Chciały one, abym cię przekonał, że powinieneś przyjąć stanowisko burmistrza. Odpowiedziałem, że powtórzę ci to, po prostu. Mówią...

Tu głos Zaneta zmienił się, przybrał intonację kogoś, kto powtarzając cudze słowa, chce dać jasno do zrozumienia, że to mówi ktoś inny, nie on.

— Mówią, że na to stanowisko wyznacza cię twoja pozycja społeczna, poparta wynikiem głosowania, że w ogóle jakikolwiek inny burmistrz poza tobą jest nie do pomyślenia że jeżeli się nie zgodzisz, będzie to z olbrzymią szkodą dla miasta, i tak dalej.

Zaneto zamilkł na chwilę, potem spojrzał wreszcie wprost na zięcia i zakończył z ulgą: — Otóż to.

— A ty — zapytał Piero — co o tym myślisz?

Zaneto spochmurniał, przybrał wyraz twarzy niechętnej Sybilli i po chwili milczenia, która wydała, mu się wystarczająca, przemówił z niezwykłą stanowczością:

— Zwolnij mnie od odpowiedzi!

— O, nie! — rzekł młody człowiek ironicznie, chcąc jednak zrozumieć przyczynę tak dyplomatycznej postawy. — Dlaczego miałbym cię od niej zwalniać?

Zaneto uczynił milczący gest, zatoczył prawym ramieniem krąg w powietrzu, uśmiechnął się tak, jakby chciał powiedzieć „Na cóż ci to?” i powtórzył:

— Zwolnij mnie!

— Czyż to tak trudno — wykrzyknął Piero — powiedzieć, że jesteś przeciwny?

— Nie — odpowiedział. Zaneto — ja nie jestem ani za, ani przeciw. Powiem ci też, że na ten temat rozmawiała ze mną również inna osoba, nakłaniając mnie, żebym ci odradził przyjąć to stanowisko, a ja poprosiłem ją, jak teraz ciebie, aby zwolniła mnie od odpowiedzi.

— Kimże była ta inna osoba?

Zaneto otrząsnął się i jakby skulił, z pomrukiem, który zdawał się wydobywać z jego trzewi. Jego zięć odgadł natychmiast.

— Prefekt — powiedział. — Nie ulega wątpliwości.

— Powoli, powoli— rzekł zdetonowany Zaneto. — Ja nic nie powiedziałem i nic nie mówię. Zresztą wczoraj wielu, przychodziło mówić ze mną o twoim burmistrzostwie. Pierwszy przyszedł, już o ósmej rano, jakiś nie znany mi osobnik. „Kto pan jest?” pytam. A on na to: „Gram na kontrabasie w fa bemol”. „Pięknie. I cóż stąd?” „Gdyby pan szepnął słówko swemu zięciowi, który będzie naszym burmistrzem... żeby kazał mnie przyjąć do orkiestry miejskiej...” W południe zjawia się inny; ten także z prośbą o protekcję, żebyś dał jego synowi pracę na poczcie, a matkę umieścił w miejskim przytułku. Trzeci przyszedł wczoraj wieczór, dorywczy pracownik Magistratu. Powiada, że za kilka dni będziesz obrany burmistrzem, więc chciałby ci się przedstawić, złożyć swoje uszanowanie, no i ma pewne prośby, ale nie ma. porządnego ubrania i bardzo przydałby mu się przyzwoity surdut, gdybyś tylko zechciał mu pomóc. Widzisz, widzisz, jaka ci się szykuje doborowa klientela!

Piero słuchał w milczeniu, czytając w zakamarkach jego duszy, a kiedy wszystko odczytał, zmienił temat.

— Wydaje mi się, że miałeś jeszcze coś innego na myśli — powiedział.

Margrabia udał, że powstrzymuje wybuch śmiechu, również udanego.

— A jakże, mam coś innego na myśli — powiedział. — Coś innego, całkiem innego.

I wypowiedział tę inną rzecz, nie przestając raz po raz ostentacyjnie powstrzymywać się od śmiechu.

Jeden jeszcze ambasador tego samego gatunku co ci, którzy zjawili się z szarfą burmistrzowską w kieszeni, zapukał do drzwi Zaneta znacznie dyskretniej i mniej śmiało; chciał zapewnić sobie jego pomoc w wydobyciu od zięcia pieniędzy na potrzeby klerykalnej gazety. Zaneto przedstawił naleganie tamtego z takim samym humorem, jakim przed chwilą przyprawił supliki innych klientów, dosolił nieco tę gorzką strawę, by uczynić ją tym trudniejszą do przełknięcia, nie tyle powodowany ojcowską troskliwością o zagrożone pieniądze zięcia, ile chęcią przeszkodzenia temu, żeby gazeta najbardziej źle widziana przez Prefekturę miała otrzymywać zasiłki z jego domu.

— No cóż, ja swoją rolę — zakończył stary dyplomata — spełniłem. — I podniósł się,

Maironi uznał rozmowę za skończoną, ale się mylił. Teść zbliżył się do jego łóżka, wziął go za rękę i odezwał się półgłosem, zupełnie zmieniony na twarzy:

— Posłuchaj...— Z trudem powstrzymywał szloch, tak jak przedtem powstrzymywał śmiech, i wreszcie zdołał wykrztusić dwa słowa: — Kiedy jedziesz?...

— Jak zawsze — odpowiedział, również półgłosem, Piero. — Pojutrze.

— Myślisz, że ją zobaczysz?

— Ależ nie, wiesz dobrze, że już od dawna dyrektor się nie zgadza.

Na te słowa Zaneto wybuchnął gwałtownym łkaniem. Maironi wiedział, że starzec naprawdę kocha córkę zamkniętą w tym jakże smutnym miejscu, wiedział, że w tym płaczu nie ma fałszu. Jednakże, ponieważ jego sposób odczuwania i okazywania bólu był bardzo odmienny, głośne i niewczesne demonstracje Zaneta działały mu na nerwy, jak niegdyś przesadna słodycz Peppiny działała na nerwy jego ojcu. I krew, która teraz napłynęła do jego twarzy, była tą samą impetyczną krwią zmarłego Franca.

— O, Boże! — wyszeptał Zaneto ocierając oczy dużą niezbyt białą chustką.

Piero zadrżał.

A więc coś jeszcze?

— Och, taka jedna rzecz! To tak trudno powiedzieć!...

Nowe łkanie, nowe łzy, gorączkowe szukanie chustki po wszystkich kieszeniach, grzebanie rękami w pościeli, bardzo dla Piera niemiłe i wreszcie odkrycie przybrudzonej chustki pod krzesłem, kiedy oczy zdążyły już obeschnąć i Zanetowi trudno było przywołać łzy od nowa.

— Cóż chcesz? Trzeba jednak powiedzieć. Czy wiesz, że termin, w którym powinieneś dysponować całością kapitału posagowego...

Przerwał, twarz mu się. skurczyła, ale wysiłkiem woli opanował się.

— ...upływa w przyszłym roku. Trzeba więc się co do tego porozumieć. Otóż przyznam ci się, że w mojej obecnej sytuacji wyłożenie takiej sumy...

Piero przerwał mu. Więc o to się tak martwi? Ależ, kto tu mówi o jakichś terminachm, wypłatach! Niechże zrobi tak, jak mu wygodniej. NATO poczciwy Zaneto pogrążył się w morzu jakichś niesłychanie zawiłych podziękowań i pewno nie wydostałby się na jego brzeg bez pomocy. W gruncie rzeczy ta prośba o prolongatę wypłaty posagu okazała się tylko wstępem do propozycji obarczenia zięcia kłopotliwym ciężarem majątku ruchomego. Piero od razu się zorientował, że biedaczysko powtarza nieudolnie lekcję, zrodzoną i dokładnie przemyślaną w jakimś zakamarku okolonej siwymi włosami głowy margrabiny Nene.

— Ależ, wszystko, co chcecie! — powiedział lekceważąco, trochę urażony.

— Bądź cierpliwy — powiedział nieszczęsny Zaneto. — Bądź cierpliwy. Wszystko musi być powiedziane wyraźnie.

Wydobył zegarek, spojrzał, drgnął i wykrzyknąwszy: „Och, och!” umknął z pokoju, tłumacząc się, że musi iść z Nene do katedry na nowennę do św. Józefa.

Po wyjściu Zaneta Piero zamyślił się patrząc na pusty fotel z wgłębieniem wyciśniętym przez otyłe ciało teścia; wgniecenie to kojarzyło mu się w myśli z tymi propozycjami gorsząco natarczywymi, nie złagodzonymi żadną z tych dyplomatycznych przesłonek, jakimi Zaneto zwykł się posługiwać, kiedy chciał wywrzeć na kimś wrażenie wyższą, godniejszą stroną swojej osobowości. Potem ubrał się i zasiadł do pisania listu do monsignora De Antoni:

„Monsignore,

Proszę uprzejmie powiadomić monsignora Biskupa, że jeśli moi koledzy rzeczywiście zechcą powierzyć mi ten urząd wbrew moim nikłym kwalifikacjom i całkowitemu brakowi doświadczenia w sprawach publicznych, zgodzę się. Proszę powiedzieć Ekscelencji, że pokładam nadzieję w jego modlitwach. I proszę, aby i monsignor zechciał modlić się za mnie.

Szczerze oddany

P. Maironi”

Odczytał list zadając sobie pytanie: „W jakiej mierze jestem szczery? A w jakiej jestem obłudnikiem?”

Wszedł Federico z listem w ręku. „Znowu ktoś, pomyślał Piero, kto pewnie gra na basetli w tonacji mi.” Ale zaraz spostrzegł, że się myli. Koperta była bardzo wykwintna, pergaminowa, lekko pachnąca fiołkami, a na niej tylko „Pan Maironi” wypisane zamaszystymi literami. Kto przyniósł list? Przyniósł go służący tych cudzoziemców z willi Diedo.

„Szanowny Panie, niejaki Pomato, strający się o miejsce ogrodnika u nas, zapewnia, że pozostawał przez długi czas na służbie u Pana. Pozwalam sobie, w imieniu również mego brata, chwilowo nieobecnego, poprosić o informacje co do umiejętności tego człowieka.

Proszę o wybaczenie kłopotu, jaki Panu sprawiam.

Jeanne Dessalle

P.S. Jestem zawsze w domu w poniedziałki i piątki od piątej do siódmej.”

Federico zapytał, czy będzie odpowiedź. Maironi milczał, rozważając w myśli owe dwie linijki dopisku, dyskretne, ale wiele mówiące. Dwa miesiące przedtem spotkał w pociągu nieznajomą młodą kobietę niezmiernie elegancką, o rysach może zbyt wydatnych, ale piękną, o wielkich, inteligentnych i łagodnych oczach, których spojrzenie wielokroć spotkało się z jego spojrzeniem i które przez szereg dni zachował w pamięci. Dama wysiadła z pociągu razem z nim, a w forysiu w liberii, który odebrał od niej walizeczkę, Piero rozpoznał dawnego służącego Screminów, który później przeszedł na służbę do państwa Dessalle. I teraz te duże, pełne zrozumienia łagodne oczy pojawiły mu się znowu w pamięci.

— Odpowiedź? — rzekł nie odrywając wzroku od post

seriptum. — Nie, na razie nie. — Ale zaraz po odejściu Federiea przywołał go z powrotem. — Zaczekaj, owszem, będzie odpowiedź.

I napisał:

„Szanowna Pani,

Pomato był rzeczywiście na służbie u margrabiego Scremina, mego teścia. Myślę, że jest dobrym pracownikiem. Słyszałem, że wyznaje idee socjalistyczne. Nic mi nie wiadomo, żeby Screminowie mieli jakiekolwiek podejrzenia co do jego uczciwości.

Z wyrazami szacunku

oddany

P. Maironi”.

Oddał list Federicowi nawet bez powtórnego przeczytania i odprawił zdumionego sługę niezwykle gwałtownym: „Idź, idź!”, jakby się lękał, że pożałuje tego, co napisał.

ROZDZIAŁ DRUGI

W KLASZTORZE

1

Służący o staroświeckim wyglądzie wprowadził do pokoju bilardowego mężczyznę, który przyszedł do don Giuseppa.

— Pańskie nazwisko, jeśli łaska? — zapytał.

— Maironi.

Służący poszedł poszukać swego pana.

Szklane drzwi, prowadzące po pięciu schodkach do ogrodu willi Flores, były otwarte, słaby blask kwietniowego słońca przygasał na szarym suknie okrywającym stół bilardowy i jasnej posadzce z jodłowego drzewa. Wraz z ciepłym powietrzem napływał przez drzwi lekki zapach drobniutkiego deszczu, którego drżące krople widać było w słońcu i który przesłaniał mgiełką dalekie pola pod niebieskawym niebem. Spadzisty trawnik przed frontem wysokiego, odsłoniętego budynku i wielkie drzewa po obu stronach, jakby stojące w oczekiwaniu na książęcy orszak, wchłaniały ten łagodny deszczyk bez najlżejszego szmeru. Tak samo też milczał pusty dom. W tej sali krzesła ustawione pod ścianami, nieliczne inne, symetrycznie rozmieszczone, meble, przykryty bilardowy stół —wszystko miało smutny wygląd rzeczy martwych, ale zachowujących jeszcze wspomnienie życia.

Służący nie wracał. Piero wyszedł na schodki popatrzeć na ten cichy wiosenny deszcz i w tej chwili słaby zapach fiołków przywiódł mu na pamięć rozkoszną wizję pierwszego spotkania z kobietą, która teraz wypełniała mu duszę. Widział ją znowu, rozchylającą powolnym ruchem futro na piersi, wdychał zapach fiołków, których bukiecik tkwił za paskiem sukni. Poczuł rozumne spojrzenie, które wtedy zabolało go, a teraz przenikało go całego, rozprzestrzeniało się w nim, ogarniało łagodnie i powoli.

— Nie mogę go znaleźć, proszę pana — usłyszał za plecami głos starego służącego. — Nie ma go ani w pokoju, ani w kościółku. Może poszedł na wzgórze.

Dodał, że zaraz pójdzie na dalsze poszukiwanie, ale Maironi nie pozwolił mu i sam ruszył w kierunku wzgórza wznoszącego się na tyłach willi łagodnym południowym stokiem, poprzecinanym poziomo rzędami winorośli, z wstępującym ku górze, niby procesja, szeregiem cyprysów; po zachodnim zboczu, bardziej stromym, wiły się wśród gęstych zarośli ścieżki. Na jednej z nich Piero dostrzegł schodzącego w dół starego księdza, którego szukał, don Giuseppa Flores, ostatniego potomka swojej rodziny i jedynego pana obszernej willi, wzgórza, nisko opadających trawników, gdzie w południowej ciszy rozlegało się gulgotanie przechadzających się indyków i skrzekliwe głosy gęsi i kaczek; wspaniałe kępy drzew egzotycznych i krajowych pięły się dolinkami i zboczem wzgórza aż po dolną granicę wysoko położonych winnic.

Don Giuseppe schodził w dół powoli, pogrążony w czytaniu, nie dbając o drobne kropelki deszczu. Kiedy podniósł oczy znad książki, Maironi ukłonił się i przyspieszył kroku. W pierwszej chwili stary ksiądz nie poznał go; potem wykrzyknął radośnie: „Oo!” — i zaczął schodzić z młodzieńczą żywością, rozpostarłszy ramiona, z kapeluszem w jednej ręce i książką w drugiej, z wyrazem radosnego zaskoczenia na twarzy. Była to szlachetna twarz o bardzo męskich rysach, wydatnym łuku nosa, stanowiącym godne uzupełnienie wyniosłego czoła; ciemne, żywe oczy jednocześnie surowe i łagodne odbijały w sobie każdy błysk, każdy płomień, każdy odcień ducha, mówiły o żarliwej wewnętrznej czystości, o słodyczy ukrytej pod słowami brzmiącymi niemal majestatycznie. Teraz lśniły jasno, gdyż don Giuseppe poznał niegdyś, jeszcze przed 1859 rokiem, w Valsoldzie, gdzie gościł u jakichś swoich krewnych, Franca i Luizę Maironich, rodziców Piera; i zawsze rad był widzieć Piera, który przypominał mu te dwie wybrane istoty, to samotne, poetyczne jezioro i najpogodniejsze dni jego życia. Spotykali się rzadko. Bliski już siedemdziesiątki, samotny, żyjący z dala od miasta przez dziewięć miesięcy w roku, don Giuseppe, dawniej częsty gość w domu Screminów i spowiednik margrabiny Nene, teraz już prawie nigdy tam nie zaglądał. Spotykał czasem Piera zimą w czytelni albo za miastem, na samotnych drogach na wzgórzu.

— Kochany panie burmistrzu, kochany panie burmistrzu!— wykrzyknął roześmiany, serdecznym gestem kładąc ręce na ramionach młodego człowieka, który stał przed nim z uśmiechem, ale w pozie pełnej szacunku. — Cóż za cud? Co pana sprowadza?

— Ksiądz był zawsze dla mnie. tak dobry, tyle razy. zachęcał mnie do przyjścia; dzisiaj przypomniałem sobie o tym, miałem specjalny powód, żeby sobie przypomnieć.

— Dobrze, dobrze — wpadł mu w słowa don Giuseppe; przyszło mu na. myśl, że pewnie Magistrat chce czegoś od niego, może próbuje mu narzucić jakąś funkcję urzędową. Idąc milcząco z gościem ku domowi, obmyślał zawczasu, jakby tu się od tego wybronić, przygotowywał argumenty, którymi mógłby się zasłonić; naprawdę czuł się na to już zbyt stary i słaby. Maironi szedł również w milczeniu, zatroskany. Don Giuseppe pierwszy wyczuł ciężar tego milczenia, zagadnął, co słychać u Screminów. Przystanął i spojrzał na Piera uśmiechając się z niewinną złośliwością.

— Czy to prawda — zapytał — co mi mówiono o margrabim?

— Ale co?

— Że wkrótce zostanie senatorem? Piero wzruszył ramionami.

— Możliwe — odpowiedział. — Ja nie wiem. Nie zdziwiłbym się. Ale proszę mi powiedzieć: czy ja księdzu nie przeszkadzam? Ksiądz pewnie zostałby jeszcze na dworze?

Don Giuseppe zaprzeczył i zarazem utwierdził się w przekonaniu, że burmistrz przyszedł do niego w jakimś określonym celu. Przy bramie podwórza musieli się zatrzymać, żeby przepuścić stado wołów idące do wodopoju.

— To księdza poddani? — rzekł Maironi. — Sto razy lepsi od niektórych moich, zapewniam księdza.

W jego głosie było tyle goryczy, że don Giuseppe, zdumiony, wykrzyknął:

— Przykrości? Ma pan jakieś przykrości na Ratuszu?

— Nie, skądże — spiesznie wycofał się Maironi. — To naprawdę nieważne. Tak sobie powiedziałem, byle co.

Było więc coś innego, coś ważnego. Don Giuseppe wprowadził gościa do pokoju bilardowego i poprosił, żeby usiadł.

— Przepraszam — szepnął Maironi, nadal stojąc. — Jeśli ksiądz pozwoli, chciałbym o czymś pomówić.

A kiedy don Giuseppe gestem zaprosił go ponownie, żeby usiadł, popatrzył na niego w milczeniu. Stary ksiądz zrozumiał.

— Jak pan chce, jak pan chce — powiedział i dotknąwszy ręką ramienia gościa, skierował się z nim razem ku drzwiom prowadzącym do małego, zimnego i wilgotnego pokoiku.

— Proszę mi wybaczyć — rzekł cicho Maironi.

Nie, tu nie mogło chodzie o sprawy urzędowe. Głos Piera Maironi był nie ten co zawszę.

— Tutaj nikt nie wejdzie? — upewnił się.

Don Giuseppe zamknął drzwi na klucz.

Podejrzewał, dochodziły go takie głosy, że Screminowie znaleźli się w złej sytuacji finansowej. Czyżby zwierzenie miało dotyczyć tej sprawy? A może tej zamkniętej w klinice biedaczki? Podczas gdy szukał tak w myśli rozwiązania, Piero Maironi siedział koło niego na starej, zniszczonej, czerwonej kanapie, milczący i z nisko zwieszoną głową.

— Don Giuseppe — przemówił wreszcie wyciągając do księdza rękę, ale nie zwracając ku niemu twarzy — przyszedłem do księdza jak syn.

Don Giuseppe ujął wyciągniętą rękę i uścisnął ją wzruszony, z serdecznym wyrazem twarzy, bezgłośnie poruszając wargami.

— Mam dla księdza uczucie czci, jak wszyscy; tak, tak jest, proszę nie przeczyć! Ale prócz tego żywię do księdza szczególne przywiązanie i ksiądz wie, dlaczego. I teraz tak bardzo, tak ogromnie ksiądz mi jest potrzebny.

Na czystej, pokornej twarzy księdza odmalowało się zdumienie.

— Ja jestem panu potrzebny?

— Tak. Bardzo. Przyszedłem tu do księdza jak do ojca, ale ojca, który jest zarazem kapłanem.

Don Giuseppe ujął znów jego rękę i uścisnął ją bez słowa.

— Proszę się niczemu nie dziwić, dobrze? Proszę myśleć, że jestem penitentem, a ksiądz spowiednikiem. Przede wszystkim chcę wiedzieć jedno: czy według praw Kościoła nigdy, w żadnym wypadku, nie jest możliwe, żeby człowiek żonaty, którego żona żyje, ale jest od lat obłąkana, bez żadnej nadziei wyzdrowienia, otrzymał zgodę na wstąpienie do jakiegoś zgromadzenia zakonnego?

— Nie. Maironi milczał.

— Może odseparować się od świata — powiedział szybko don Giuseppe — może żyć z Bogiem samotnie, sam sobie stworzyć regułę, uświęcić swoje życie.

Wyniosłe czoło, poważny wzrok, łagodny cichy głos tchnęły szacunkiem dla wielkiego bólu i wielkiej wiary, jakie kryło w sobie pragnienie młodego człowieka.

Mairani odpowiedział cicho:

— To nie jest możliwe.

W ciszy, która zapadła po tych słowach, w myśli don Giuseppa błysnęły dawno zapomniane słowa pani Luizy Maironi Rigey, matki Piera. Szli wtedy razem, oboje Maironi, Pasotti i on pieszo, pan Giacomo Puttini na grzbiecie osła młynarza, na szczyt Boglia, drogą koło zamku. Kiedy przechodzili koło Mazzaglio, pan Franco Maironi odezwał się: „Jakie piękne miejsce na klasztor!”, na co pani Luiza szepnęła: „Zbyt piękne dla ludzi niepotrzebnych”. Wynikła z tego gorąca dyskusja. Teraz, po tylu latach — przedziwne ludzkie koleje — syna Luizy, wtedy jeszcze nie narodzonego, pociąga czar klasztoru!

— Ksiądz nie może zrozumieć — powiedział po chwili Maironi — dlaczego nie mógłbym odsunąć się od świata bez przywdziania duchownej sukni, bez ślubowania. To się wiąże ze stanem mojej duszy. Domyślałem się, że co do tamtej sprawy ksiądz odpowie mi tak, jak rzeczywiście odpowiedział. A mówić o mojej duszy jest mi tak bardzo trudno! Sam siebie nie potrafię zrozumieć. Kiedy pomyślę coś o sobie, natychmiast nasuwają mi się racje, żeby myśleć coś zupełnie innego. Proszę, niech mi ksiądz pomoże, don Giuseppe. Cierpię bardzo. A ksiądz przecież lubił, prawda, moich zmarłych rodziców?

Przy tych ostatnich słowach uśmiechnął się tak smutno, że don Giuseppe poczuł ukłucie w sercu.

— O, tak! — powiedział — bardzo! — I umilkł, wahając się udzielać rady i pokrzepienia, gdyż opierała się temu wrodzona jego pokora. — Niech mi pan powie — zaczął wreszcie półgłosem, z twarzą rozjaśnioną blaskiem świętej radości — tę myśl o całkowitym poświęceniu się religii zrodziło w panu cierpienie, jak ”sądzę. Ale kiedy to nastąpiło? I jak się rozpoczęło?

— Nie, don Giuseppe, wcale nie z cierpienia się zrodziło.

— Nie?

Twarz Maironiego zmieniła się pod wpływem wewnętrznej burzy. Panował jeszcze nad. swoim głosem, ale głos ten drżał.

— Nie, don Giuseppe, jestem nikczemnikiem: stan mojej żony nie przyczynia mi już wcale cierpienia.

Don Giuseppe popatrzył na niego, bardziej przerażony wyrazem wzburzenia na twarzy Maironiego niż jego słowami. A tamten powtórzył z wysiłkiem, głucho:

— Wcale.

Don Giuseppe rozłożył ręce.

— A więc? — powiedział niemal surowo.

Maironi zerwał się, podszedł do okna, stał przy nim chwilę obrócony do księdza plecami, które drżały. Kiedy wrócił i stanął przed kanapą, twarz miał już spokojną, ton głosu pewny. — Muszę księdzu wszystko wytłumaczyć — powiedział.— Czy starczy księdzu cierpliwości, don Giuseppe? — A kiedy ksiądz skinął w milczeniu głową, ciągnął: — Ksiądz wie, skąd się wziąłem w domu Screminów. I to, że straciłem ojca zaraz po urodzeniu, rzec można; gdyż mój ojciec zmarł w Orii wskutek rany odniesionej w 1860 roku, a ja urodziłem się w 1859. Moja matka umarła, także w Orii, w dwa lata potem, a moja prababka Maironi nie chciała mnie w swoim domu i oddała mnie swoim krewnym Screminom. Margrabia jest synem brata mojej prababki. Ona sama zmarła także wkrótce potem, czyniąc mnie swoim spadkobiercą, a margrabiego mianując moim opiekunem. Wydaje mi się, że już od tamtej pory margrabiostwo Scremin myśleli o mnie jako o przyszłym mężu biednej Elisy. Stałem się członkiem ich rodziny, uczyłem się, jak księdzu wiadomo, pod kierunkiem don Paola, nie mając żadnej swobody w doborze przyjaciół, bywając zawsze w tych samych domach, u ludzi przesiąkniętych tym samym duchem. Po dziś dzień kocham tego dobrego don Paola, a jako mały chłopiec po prostu go uwielbiałem! Jakżeż ja wtedy marzyłem, żeby zostać zakonnikiem jak on! Już sam zapach kadzidła, jakim przepojona była jego sutanna, kiedy przychodził po mnie, żeby po mszy zabrać mnie na spacer, budził we mnie uczucie czci. Myślałem o stanie duchownym jak o czymś niemal boskim. Podczas mszy, przy dźwięku organów, błogo marzyłem o Tebaidzie albo o Libanie, a czasem też o jakimś wyimaginowanym klasztorze zagubionym pośrodku Morza Północnego. Jednocześnie...

Tu Piero przerwał.

— Proszę, niech ksiądz słucha mnie jak na spowiedzi — powiedział cicho. — Otóż ja, który marzyłem o klasztorach i życiu zakonnym, od wczesnochłopięcych lat, zanim jeszcze ukształtowało się we mnie jakieś poczucie moralne, podlegałem, choć trudno w to uwierzyć, dziwnym porywom zmysłowości; zmysłowości, którą moja niewiedza, na szczęście dość długo trwająca, czyniła ślepą, ale tym bardziej dręczącą. Kiedy świadomość moralna zaczęła się we mnie budzić, a głęboko religijny byłem już od dawna, nie umiem wprost wypowiedzieć rosnącego we mnie uczucia grozy i moich potajemnych praktyk pokutnych! Wtedy to, bardzo, bardzo wcześnie — ponieważ już od czasu, kiedy zacząłem przystępować do sakramentów, przeżywałem chwile ekstazy religijnej, porywy, których nie potrafię opisać, a myśl o najmniejszej bodaj nieczystości przejmowała mnie odrazą — zacząłem dochodzić do przekonania, że aby wyzwolić się od tych obsesji nieczystego ducha powinienem wstąpić do jakiegoś religijnego zgromadzenia. Kiedyś zawieziono mnie do opactwa Praglia, na Wzgórzach Euganejskich, ksiądz oczywiście zna to opactwo, stąd chyba jest do niego ze sześć, siedem mil. Właśnie tam, w krużgankach opactwa, zapragnąłem zostać benedyktynem. Miałem wtedy piętnaście lat. Powiedziałem o tym don Paolowi, a on tłumaczył mi, że jestem jeszcze zbyt młody, żeby myśleć o takich rzeczach. Z pewnych niejasnych słów mojego spowiednika zrozumiałem, że to moje pragnienie omawiane było w rodzinie, że moi opiekunowie wzięli je na serio i są mu stanowczo przeciwni. Wysłali mnie z don Paolem w podróż, a w mieście jeden z ich przyjaciół zabierał mnie czasem do teatru. Przeżywałem różne wewnętrzne rozterki, ale zasadniczy mój zamiar pozostawał nie naruszony. Chętnie uczyłem się łaciny i greki i rad byłem, że mój opiekun nie narzuca mi normalnego programu szkolnego, bo już dawno, zanim jeszcze zacząłem myśleć o wstąpieniu do zakonu, kiedy powiedziano mi, że po regularnych studiach będę mógł zostać adwokatem, urzędnikiem, lekarzem, inżynierem czy profesorem, byłem niemile zaskoczony. Nie czułem się stworzony do żadnego z tych zawodów, zawsze myślałem, że znajdzie się chyba na świecie jakaś inna, odpowiedniejsza dla mnie droga; czułem boleśnie moją omyłkę i dręczyło mnie, że nie umiem się rozeznać w moich własnych pragnieniach i niepokojach. Myśl o zostaniu mnichem wydała mi się objawieniem, obdarzyła mnie głębokim spokojem na pewien czas, chyba do ukończenia szesnastu lat. Wtedy to zacząłem się w pewnym sensie zmieniać, patrzeć na wiele rzeczy inaczej, jakieś dawniej nie dostrzegane spojrzenia kobiet, pewne odkrycia dotyczące życia i świata wywołały we mnie głęboki wstrząs. Ale nawet w chwilach największej rozterki, kiedy życie zakonne napełniało mnie grozą, myśl, aby odciąć się od niego przez małżeństwo odpychała mnie jeszcze silniej: po prostu mnie przerażała. W tym okresie trzymałem się mocno wszelkich zewnętrznych form religii, należałem do Konferencji św. Wincentego a Paulo, do Koła Młodzieży Katolickiej, instynktownie czując, że w tym przynajmniej jest coś stałego, jakieś oparcie. Płynęły lata, byłbym mógł zacząć już zajmować się moimi sprawami majątkowymi, ale nie myślałem o tym. Widziałem, że mój opiekun wcale tego nie pragnie i chętnie szedłem mu w tym na rękę: nie mam żadnego instytnktu posiadania. Stronnictwo klerykalne wręcz mnie rozpieszczało, ksiądz dobrze o tym wie. Wybrano mnie wiceprezesem Koła, powierzano mi różne zadania, tłumaczenia niemieckich i francuskich pisarzy katolickich, wciąż mówiono o moich zdolnościach, o urzędach publicznych, do jakich zostanę powołany, o roli, jaką niewątpliwie odegram w Akcji Katolickiej; zamknęli mnie w swoim kręgu, ukazując mi całą młodzież nie klerykalną jako zepsutą i niebezpieczną, podsuwali mi myśl o małżeństwie nie bez pewnych aluzji do osoby mojej młodziutkiej kuzyneczki, przebywającej w katolickiej szkole z internatem. Wszystko, co robiłem dla Koła, robiłem raczej obojętnie. Serce włożyłem tylko w jeden przekład książki Kettelera. Czułem, że idea chrześcijańskiego prawodawstwa społecznego mogłaby mnie pasjonować, ale jednocześnie zdawałem sobie sprawę z głębokich rozdźwięków istniejących pomiędzy moimi partyjnymi towarzyszami i nie wydawała mi się możliwa wspólna z nimi działalność, taka naprawdę ex corde. Zdawało mi się, że w żyłach mają wodę, może święconą, ale zbyt odmienną od gorącej krwi, jaką ja czułem w sobie; toteż popadałem w rodzaj letargu, pocieszając się bezsensowną nadzieją, że z czasem dojrzeją we mnie jakieś nieznane siły. Co się tyczy małżeństwa, zaczynałem myśleć o nim tak, jak zmęczony pływak zaczyna myśleć o poddaniu się nurtowi wody. Miałem dwadzieścia jeden lat, kiedy Screminowie odebrali ze szkoły siedemnastoletnią Elisę. Dano mi wtedy do dyspozycji osobne mieszkanko i osobnego służącego. Margrabia oświadczył mi uroczyście, że tego wymagają względy przystojności; tak dalece uroczyście, że wyglądało to, jak gdyby uznali mnie za niegodnego starania się o rękę kuzynki. Na pozór byłem wolny. A w rzeczywistości margrabina przy pomocy tych różnych swoich dobrotliwych sztuczek trzymała mnie w ściślejszej jeszcze niż przedtem niewoli. Elisa podobała mi się, pociągało mnie coś zagadkowego nawet w jej chłodzie i pewnej surowości, a nade wszystko, jak mi się wydaje, podobało mi się to, że niewątpliwie i ja jej się podobałem. Ale, ponieważ drażniły mnie dosyć jawne manewry jej rodziców, broniłem się; zresztą tak naprawdę nie byłem zakochany. W tym stanie ducha, pewnego wieczora, w Wenecji, ja, który do tamtej pory zachowałem, w sensie fizycznym, czystość...”

Umilkł.

— Niech pan mówi dalej — rzekł cicho don Giuseppe. Piero podjął:

— Reakcja, bezmiar wstydu i niesmaku, była gwałtowna. I wtedy właśnie małżeństwo z dziewczęciem tak czystym i surowym jak moja kuzynka wydało mi się oazą spokoju. Kiedy ją poślubiłem, pewny byłem, że jestem w niej bardzo zakochany. Ale nawet jej nie chciałem się zwierzyć z dawnych moich zamierzeń. Pamiętam tylko, że wybraliśmy się kiedyś razem do Praglii i fakt, że znalazłem się na tym krużgankowym dziedzińcu z żoną, wywarł na mnie jakieś niezwykłe wrażenie — do tego stopnia, że moja żona zapytała z niepokojem, czy się źle czuję. I teraz don Giuseppe, muszę powiedzieć coś niezmiernie przykrego... Wydaję się sobie samemu podły mówiąc o takich rzeczach podczas gdy...

Nie mógł mówić dalej, nie mógł powstrzymać łkania.

— Otóż — podjął wreszcie — już w pierwszych dniach małżeństwa doznałem rozczarowania, w pewnym sensie, jeśli chodzi o moją żonę... Mimo że mnie kochała, była zimna i nie umiała tego w sobie zmienić. Proszę mi wybaczyć; ojcu powinienem przecież wyznać wszystko! Nie wydawała mi się już zagadkowa, tylko zamknięta, a wewnątrz pusta. Zawiozłem ją do Valsoldy, by odwiedzić moich zmarłych; bardzo chciałem, żeby polubiła to miejsce, ten dom, który był mi zawsze tak drogi. Ale ona i tam była lodowato zimna. Czułem się głęboko dotknięty i pełen goryczy. Jej okropna choroba rozpoczęła się od stanów prostracji, lęku, złych przeczuć i rozdzierających serc przypływów miłości do mnie. Nie potrafię wypowiedzieć jak straszne miałem wtedy wyrzuty sumienia, jak pełen byłem pogardy i nienawiści do siebie. Przyrzekałem sobie, że jeśli ona wyzdrowieje, będę ją wielbił jak istotę niebiańską. Nie chciałem oddawać jej do lecznicy, ale ustąpiłem, bo tylko pod tym warunkiem lekarze pozwalali mi mieć nadzieję. Bóg jeden wie, co wycierpiałem, ale w Nim jednym pokładałem ufność. Po roku choroby lekarze, którzy dawniej dodawali mi zawsze otuchy, zaczęli mieć coraz więcej wątpliwości, coraz czarniej widzieli przyszłość. Przeżyłem to bardzo ciężko, ale potem, stopniowo, wrażenie zaczęło słabnąć; czasem przychodziły momenty pozornego polepszenia i to. wystarczało, żeby dodać mi otuchy. Moja teściowa, biedaczka, miała wciąż jeszcze tyle ufności! Początkowo mówiła o córce tak, jakby dziś jutro miała wyzdrowieć, później przestała o tym mówić, ale ja wiedziałem, że w sekrecie przygotowuje na wsi mieszkanko dla niej. Proszę sobie wyobrazić, że instalowała w nim nawet piece, żeby w każdej chwili mieszkanie to mogło przyjąć rekonwalescentkę, gromadziła tam różne stare meble i inne przedmioty, które Elisa dawniej lubiła; tak to trwało, płynęły dalsze lata z tą nieustającą huśtawką nadziei i rozczarowań. Wreszcie kiedyś schwytałem się na tym, że gdy myślę o żonie, przypominają mi się takie czy inne jej uczynki czy słowa, które zrobiły na mnie przykre wrażenie. Przeraziło mnie to. Czyż to możliwe, żeby moje cierpienie słabło, zaczynało zanikać? Odpędzałem od siebie te wspomnienia jako diabelskie pokusy. Ale one wracały. Opierałem się im jak mogłem, modliłem się więcej i usilniej niż dawniej, przesadzałem w demonstrowaniu mojej wiary. Na przykład przywróciłem sypialni i ubieralni mojej żony taki wygląd, jakby ona wciąż jeszcze tam była, porozkładałem jej wszystkie drobiazgi, nawet peniuar rozwiesiłem na foteliku przed toaletką. Przez pewien krótki czas sprawiało mi to przyjemność, ożywiało moje wspomnienie. Ale później! Widziałem tkliwą czułość w oczach moich teściów, widziałem litość w oczach moich znajomych. I to było straszne, bo ja nie czułem już wcale bólu, nie kochałem już i grozą przejmowała mnie świadomość, że jestem obłudnikiem. Nie dość na tym: dawniej nigdy nie spojrzałbym na kobietę tylko z powodu jej piękności. A potem...

Młody człowiek ukrył twarz w rękach powtarzając, że chce powiedzieć wszystko, wszystko! Po chwili odsłonił oczy i ciągnął dalej:

— Pewnego dnia, właśnie w drodze powrotnej z miejsca, gdzie jest moja żona, spotkałem przypadkowo w pociągu młodą i piękną damę, która musiała wiedzieć coś o mnie, bo spostrzegłem, że mi się przygląda z wyraźnym zaciekawieniem. Jest to pierwsza osoba, która z pewnością odgadła moje prawdziwe uczucia, bo kiedy rzuciłem na nią okiem dwa czy trzy razy, jasno wyczytałem w jej twarzy coś jakby zaskoczenie, coś na kształt wewnętrznego uśmiechu; czy ksiądz rozumie? Przez długi czas nie mogłem zapomnieć tego wyrazu jej oczu. Z coraz większą żarliwością uprawiałem ascezę, błagałem Boga, żeby mi dopomógł i po jakimś czasie wydało mi się, że naprawdę zapomniałem.

Mówiąc to wszystko Maironi dyszał ciężko, łamiącym się głosem, z wysiłkiem, wyrywał z duszy to, co tkwiło w niej zamknięte. Don Giuseppe słuchał go ze smutkiem, nie patrząc na niego, z wyrazem rezygnacji właściwej komuś, kogo nic już nie dziwi i kto zdaje sobie sprawę, że przyjdzie mu usłyszeć tę samą co zawsze, odwieczną, niezmienną historię. Piero mówił dalej:

— Ascetyczny zapał trwał krótko. I muszę tu wyznać, że to nie pod wpływem ciosu, jaki mnie dotknął, lecz później, wtedy właśnie, kiedy moje cierpienie słabło, a ja gorliwiej niż kiedykolwiek oddawałem się praktykom religijnym, zaczęły mnie nawiedzać dziwne myśli, zupełnie dla mnie nowe, wątpliwości dotyczyły wiary; spadały na mnie jak grom, wstrząsały mną, a ja odpędzałem je, cały drżący. Któregoś wieczoru pokojówka mojej teściowej, młoda, pełna wdzięku dziewczyna, przyszła do mnie pod jakimś nieważnym pretekstem. Trzymałem się w karbach; moja twarz, moje słowa były lodowate i ona odeszła, ale ja potem zadawałem sobie pytanie, dlaczego Bóg, jeśli zsyła swoim dzieciom takie udręki, nie przychodzi im z większą pomocą! Dlaczego sprawił, że spotkałem w pociągu tę panią, a teraz tę dziewczynę w domu teściów! Buntowałem się, natarczywe, bolesne pytania jak młotem biły w mój mózg: A może Boga nie ma? Może Boga nie ma? Może cała moja wiara utkana jest ze złudzeń? Może jestem niewolnikiem cudzych przesądów, wtłoczonych mi w głowę, zanim zacząłem myśleć? Może w dziedzinie religii jestem po prostu małpą powtarzającą gesty ludzi, których zawsze widziałem wokół siebie? Och, don Giuseppe, don Giuseppe, niech mnie ksiądz ratuje!

Młody człowiek zarzucił ręce na szyję starego księdza, szlochając. Don Giuseppe odwzajemnił uścisk i szepnął łagodnie:

— Tak, tak, mój drogi, nie ja, ale Bóg uratuje pana. Niech Mu pan ufa, niech pan ufa!

Do drzwi zapukał służący niosąc kawę. Don Giuseppe uznał, że lepiej mu otworzyć. Maironi opanował się trochę i po odejściu służącego podjął swoją opowieść.

— Właśnie tamtej nocy zdecydowałem się przyjąć urząd burmistrza. Przedtem coś mnie od tego odpychało. Ilekroć, odkąd spadło na mnie nieszczęście, pomyślałem o jakimś usystematyzowaniu mego tak pustego życia, o uwiązaniu się w jakikolwiek sposób, powstrzymywał mnie zawsze instynktowny lęk. Zawsze czułem, że Bóg przeznaczył mnie do czegoś innego, tylko mi jeszcze tego nie oznajmił, i że źle zrobię obierając sam jakąś inną drogę. Tamtej nocy przyszło mi na myśl, że dobrze będzie narzucić sobie tyle nowych trosk, nowych zajęć, dużo pracować i zajmować się więcej innymi niż sobą. Zdecydowałem się i oto zaraz potem dostaję bilecik od tej pani spotkanej w pociągu: prosi mnie o pewne informacje, a jednocześnie daje mi do zrozumienia, niezupełnie otwarcie, ale nieomal, że rada byłaby, gdybym ją odwiedził. Ogarnęła mnie fala goryczy z powodu tej pokusy, zesłanej mi przez Boga właśnie wtedy, kiedy złożyłem dużą ofiarę po to, żeby pozostać wierny Jego prawom. Wziąłem pióro i od ręki przesłałem tej pani żądane informacje, przekreślając w ten sposób jakikolwiek pretekst do złożenia wizyty. Zabrałem się z całą energią do przygotowań niezbędnych do objęcia przeze mnie urzędu burmistrza. Mój Boże, don Giuseppe, od tego czasu upłynął rok, a ze mną jest wciąż równie źle; jeżeli istnieje dla mnie jakaś droga ocalenia, to tylko jedna: odejść ze świata! — Umilkł. Po chwili ujął ramię księdza i uścisnął je spazmatycznie: — Don Giuseppe, don Giuseppe, proszę pomyśleć, czy to na pewno jest niemożliwe? Takie wolne, nie związane niczym pustelnictwo, to nie dla mnie. Potrzebne mi jest więzienie, cztery ściany grobowe, twarde, zimne, nieme, w tej chwili jestem jeszcze gotowy, poszedłbym tam z radością, a jutro? Nie wiem! Błagam księdza, zaklinam na imię mojego zmarłego ojca, mojej zmarłej matki, których ksiądz tak serdecznie wspomina. Zaklinam księdza!

Mówiąc to zrobił taki ruch, jakby chciał rzucić się na kolana. Don Giuseppe objął go ramionami i powstrzymał. Szerokie, dostojne czoło promieniowało bólem i tkliwością, oczy zamgliło mu wzruszenie, usta poruszały się, jakby mówił, ale głos w nich zamierał.

— Nie — powiedział z wysiłkiem po długiej chwili milczenia — nie cela klasztorna, teraz cela nic by panu nie dała.

— Dlaczego? Dlaczego?

Starzec popatrzył ona niego i wyszeptał ze smutkiem:

— Dlatego że wszystkie pana pokusy poszłyby tam za panem, dlatego że świat tkwi jeszcze zbyt mocno w pana sercu i pan, wierząc, że przed nim ucieka, zabrałby go z sobą.

— Ale Bóg byłby mi większą pomocą!

Don Giuseppe westchnął jak ktoś, kto martwi się, że mu nie wierzą.

— O tym jeszcze pomówimy — powiedział. — Ałe najpierw chciałbym zrozumieć, co tak złego dzieje się teraz z panem.

— Otóż, przede wszystkim, moja wiara bardzo osłabła. Mówiłem dopiero co o moich wątpliwościach. I muszę dodać, że są to nade wszystko wątpliwości uczuciowe, instynktowne i w gruncie rzeczy,  rozumiem to, płyną raczej z całokształtu doznawanych wrażeń niż z rozumowania. Odkąd zacząłem doznawać pokus zmysłowych i, w związku z tym, pokusy oskarżania Boga, że narzucając mi tak ciężkie, przeciwne mojej cielesnej naturze, prawo, nie pomaga mi w dochowaniu temu. prawu posłuszeństwa; odtąd, i jest to zbieg okoliczności, który może mnie potępia, ale jest to jednak prawda, zaczął mnie męczyć ten rodzaj religii, jaki widziałem wszędzie dokoła mnie; drażniły mnie skrupuły mego teścia, który tyle wciąż mówi o chrześcijańskiej pokorze, ugina kolano przed biskupem, a przepełznąłby na czworakach schody wszystkich ministerstw, gdyby mu to mogło zapewnić godność senatora; drażniły mnie nawet czasem pobożne praktyki mojej teściowej, która przy całej swej świątobliwości i dobroci podszeptuje mężowi małostkowe zabiegi zarówno w interesach, jak i w sprawach, „tamtego świata”; drażniły mnie pewne pobożne osoby, które w każdy wtorek przychodziły ponudzić się w domu Screminów, żeby raz na tydzień najeść się do syta; i tak samo wiele innych pobożnych osób, skąpych i złośliwych, potępiających wszystko i wszystkich, a już z całą surowością tych nieszczęśników, którzy ulegli niedozwolonej namiętności; i wszelkie objawy faryzejskiego formalizmu, zabobonnego bałwochwalstwa, iście pogańskie kadzenie niektórym ludziom. Starałem się pokonywać w sobie to rozdrażnienie, odpędzałem je od siebie jako pokusę wymierzoną przeciwko miłości bliźniego i pokorze. Ach, don Giuseppe, jakże ono przybrało na sile w ciągu tego roku, odkąd znalazłem się, jako burmistrz, w aktywnej i politykującej części partii, która traci już do mnie zaufanie, gdyż odgaduje coś niecoś z tego, co we mnie siedzi! Nie powtórzę księdzu tych wszystkich małych podłostek, małych intryżek, małych ambicyjek, małych uraz, które dokoła mnie fermentują! Ale niech sobie ksiądz nie wyobraża, że podziwiam i pochwalam tych, z którymi często staję twarzą w twarz w Radzie Miejskiej, tych ludzi zawsze gotowych skakać do oczu takim, o których wiedzą, że ich nie spoliczkują ani nie wyzwą na pojedynek, ludzi szafujących sentymentalnymi frazesami, a skąpych, kiedy chodzi o pieniądze, ludzi, którzy boją się wody święconej, póki żyją, a diabła, kiedy umierają, zawsze lawirują pomiędzy Rzymem a monarchią liberalną, a przysiąc można, że na każdych czterech z nich trzech to nic a nic nie obchodzi! Nie, nie podziwiam ich ani nie pochwalam, ale oni przynajmniej nie udają, że kroczą naprzód w imię Boga! O tych nie dbam. Natomiast dręczy mnie inna okropna myśl: jacy są naprawdę ci wszyscy inni, ci mali, małostkowi, złośliwi ludzie, ci głupcy, którzy są pewni, że tylko oni jedni posiadają prawdę, znają wszelkie tajemnice Bytu, tajemnice ludzkiej duszy i naszych przyszłych losów? Przez jakiś czas chroniłem się w przemawiających za wiarą argumentach, które odnajdywałem w moim własnym mózgu, moim własnym sercu; teraz nie czuję się już niczego pewny. Więc jak: czy mogę powiedzieć, że źródłem mojej wiary jest mój własny rozum, moje własne uczucie? Czy mogę powiedzieć, że nie została ona posiana i pielęgnowana przez moich wychowawców? Czy mogę powiedzieć — proszę mi wybaczyć, don Giuseppe! — że oni nie okaleczyli mi mózgu i serca, aby zrobić z nich naczynia wypełnione tą ich sztuczną kulturą, tak że w rezultacie może to ich, a nie moja wiara we mnie żyje, gdyż nigdy nie dano mi wolności wyboru między wiarą a niewiarą, i dopiero teraz mogę tego wyboru dokonać? Ich wiara! Może i im także wtłoczono tę wiarę w nieukształtowane jeszcze umysły, okaleczając je? Rozumie ksiądz, jakie to straszne podejrzenie? Także i dlatego chciałbym pogrzebać się żywcem w jakimś klasztorze trapistów, wśród ludzi, którzy nie zostawili sobie nic własnego, oddali Bogu wszystko, ludzi, których mógłbym podziwiać, ludzi, którzy swoją wiarę przejęli także od swoich wychowawców, ale wyogromnili. ją w sobie własnymi siłami. I nie wolno mi, don Giuseppe, naprawdę nie wolno?

— Nie! — odpowiedział don Giuseppe prawie szorstko. Jego twarz była zimna i poważna; twarz lekarza, który słuchając narzekań swego pacjenta zbytnio się nimi nie wzruszał, ale potem, osłuchawszy mu serce, dosłyszał w jego głębi utykający krok Śmierci. Sądząc, że Maironi powiedział już wszystko, szukał w myśli początku odpowiedzi; z wiele mówiącym, niespokojnym napięciem wszystkich muskułów twarzy i przyciśniętych do piersi rąk, zaczął:

— Otóż...

Maironi wyszeptał z pełnym lęku pośpiechem:

— Nie skończyłem jeszcze, don Giuseppe, nie skończyłem.

— Dobrze, dobrze, proszę mówić dalej.

Ale tamten nie od razu się odezwał. Przyszła pora na słowa może najtrudniejsze. Stały mu w gardle, nie dawały się wypowiedzieć.

— Jeżeli myśli pan, że lepiej powiedzieć wszystko, proszę się zdobyć na odwagę — zachęcił go łagodnie don Giuseppe.

— Tak, drogi don Giuseppe, zdobędę się na nią. Ksiądz pamięta, co mówiłem o jednej pani? Pani, którą spotkałem kiedyś w pociągu i która napisała do mnie liścik, a ja odpowiedziałem na niego również na piśmie, żeby przekreślić pokusę zobaczenia jej znowu? No więc...

— Ach! — wymknął się don Giuseppowi cichy okrzyk.

— Proszę zaczekać! — wykrzyknął młody człowiek. — Może ksiądz pomyślał coś gorszego niż to, co chcę księdzu powiedzieć. I powiem. Proszę mnie wysłuchać, nie wiem, po co miąłbym coś przed księdzem ukrywać w takiej chwili jak ta. Ta kobieta to pani Dessalle z willi Diedo. Może ksiądz o niej słyszał. Coś złego? Coś bardzo złego?

— No cóż, niezbyt dobrze o niej mówią — odpowiedział don Giuseppe zakłopotany, z trudem dobierając słowa — niezbyt dobrze. Ale wydaje mi się, że w gruncie rzeczy mówią w sposób nieokreślony, może to tylko plotki, przypuszczenia... Tu, chcąc okazać, że te obmowy mogą być przecież fałszywe, stary ksiądz spojrzał wesoło. Maironi, widząc to wesołe spojrzenie, pomyślał, że widać don Giuseppe usposobiony jest pobłażliwie do osoby, o której on mówił jako o grożącym mu niebezpieczeństwie; ujął na powrót dłoń starca, uścisnął ją i bezwiednie pytał wzrokiem, niemal z nadzieją, że usłyszy jakiś wyraz zrozumienia dla wyznanych przez niego uczuć. Ale don Giuseppe nie. zrozumiał intencji.

— Więc co?

Dobrotliwe światło zniknęło już z jego oczu. Maironi podjął smutno:

— Nic. Co to ja mówiłem? Myślę, że ją chyba oczernili, z początku opowiadali o niej okropne rzeczy,  ale teraz już przestali. Wierzę, że ona jest czysta. Że rozeszła się z mężem? Wniosła prośbę o separację, bo jej mąż upijał się i bił ją. Jest czysta — przez dumę, może także przez odrazę i silne poczucie moralne; nie z powodów religijnych. Boże mój, jakże ja teraz mogę księdzu opowiedzieć, co było między nią a mną, jeżeli nic konkretnego się nie zdarzyło? Mógłbym opowiadać tylko o odruchach duchowych, które są we mnie, które wyczuwam i w niej, i które mówią wszystko... Tak, wyczuwam je także w jej duszy, wyczuwam namiętność objawiającą się nawet wtedy, kiedy broni się sama przed sobą, kiedy walczy, może przez dumę, ze swoją skłonnością i jest wobec mnie agresywna. Zrozumiałem, że pierwsze wrażenie wywarło na niej, tak samo jak na mnie, owo spotkanie w pociągu. Pierwszy raz wprowadził mnie do niej radca Bassanelli, przyjaciel domu Dessalle'ów, towarzysz broni mojego ojca, kulawy wskutek rany odniesionej pod Palestro. Bassanelli chciał pokazać mi małą uliczkę prowadzącą do posiadłości „willa Diedo”, którą jego zdaniem Zarząd Miejski powinien się zająć. Spotkaliśmy pana Dessalle i trzeba było wejść do wnętrza. Wyszedłem, stamtąd sam. Ksiądz zna oczywiście willę Diedo? Oglądał ksiądz z pewnością freski Tiepola. Wychodząc przez zachodni taras, wśród róż spływających falami z balustrad, mając przed sobą blask zachodzącego słońca, czułem się upojony jakimś przedziwnym marzeniem sennym, a zarazem czułem cierpienie, przepajające całe moje jestestwo. Zrozumiałem, że ta pani chce być przeze mnie kochana, a mnie pociągały do niej nie zmysły, nie dusza, w której czaił się lęk, tylko jakiś szczególny czar magnetyczny. I otóż tego właśnie nie rozumiem i nie zrozumiem nigdy, jeżeli ksiądz mi nie dopomoże: myśl o takiej cudownej więzi — wyłącznie duchowej — z tą panią przerażała mnie bardziej niż myśl o grzechu popełnionym z jaką bądź nieszczęsną istotą z ulicy. Wracałem do willi Diedo wielokroć, jakby wbrew woli, przyciągany tą jakąś siłą magnetyczną. Zachowywałem się jak człowiek zakochany, choć się za takiego nie uważałem; nie mogłem się powstrzymać od częstego spoglądania na nią, przemawiania do niej, kiedy byliśmy sami, w taki sposób jak ktoś, kto kocha, ale stara się nad sobą panować. Jednocześnie, muszę to powiedzieć, te moje inne pokusy zelżały. Może dlatego mój spowiednik przytoczył mi urywek z Naśladowania, mówiący mniej więcej: nie każde uczucie, które wydaje się niedobre, trzeba od siebie odpychać; i nie nakazał mi zerwania. To święty człowiek, ale, poza grzechami, pewnych rzeczy nie potrafi zrozumieć. Mówienie mu o nich byłoby gorzej niż bezużyteczne. I oto w ostatnich czasach, mówiąc ściślej w ostatnich dniach, coś się zmieniło. Czuję, widzę, wiem, że z tamtej strony to, co z początku było tylko kaprysem, przeobraziło się w namiętność, prawie nie ukrywaną. Właśnie wczoraj wyznała mi to niemal otwarcie. A ja od trzech dni lękam się, że prawdziwa namiętność budzi się również we mnie, chwilami zaciemniając moje poczucie moralne. Wydaje mi się w takich chwilach, że w obliczu miłości wszelkie moralne zakazy tracą prawo, przestają istnieć, że tylko miłość posiada pełnię praw. Nie akceptuję jeszcze tych myśli, budzą we mnie uczucie grozy, odpycham je, mówię sobie, że jeśli nawet dopuszcza je moja wyobraźnia, nie byłbym jednak zdolny do potwierdzenia ich czynem; raz po raz czuję w sobie siłę oporu, reakcję wiary, jakieś porywy mistyczne i nawet czułość dla mojej nieszczęśliwej żony; pomaga mi w tym pamięć mego ojca i matki. Dobro i zło na przemian biorą we mnie górę z taką gwałtownością, że nie mogę tego dłużej znosić. Powiem księdzu, że jedynie wtedy, kiedy przebywam z tą panią, mogę zaznać chwili spokoju, duchowego odprężenia. Jej obecność mnie uspokaja, zamiast podniecać. Później jest gorzej, tak, to prawda. Sam nie wiem, jak mogę w takim stanie spełniać swoje urzędowe obowiązki. Ludzie już chyba zauważyli, nie może być inaczej. Tej nocy nie mogłem spać, ale przyszła na mnie dobra godzina, modliłem się, płakałem i wtedy to nawiedziła mnie myśl, że powinienem odejść od świata, wydało mi się, że Bóg każe mi przyjść tu, do księdza i...

Gwałtowne łkanie bez łez nie dało mu mówić dalej. Don Giuseppe łagodnie położył mu rękę na głowie.

— Nie — powiedział — nie, mój drogi. Dlaczego? Cierpienie, tak, ale lęk? Płynie pan przez wzburzone wody, ale przecież w łódce jest także Chrystus, pan wie; Chrystus spokojnie śpiący.

— Proszę mówić jeszcze, proszę mówić — wyszeptał Maironi. Ukląkł u stóp księdza, który mu tego nie wzbronił.

— Tak, mój drogi, tak. Przede wszystkim niech się pan tak bardzo nie lęka swoich pokus! Niech pan nie myśli, że jest bardziej kuszony od wielu innych, którzy wydają się panu bezpieczni, całkowicie oddani Bogu. A pana pokusy skierowane przeciwko wierze, choć niezbyt mocno im się pan opiera, nie wydają mi się groźne. Gdyby nie było pokus zmysłowych, tak silnych i, zważywszy kruchość ludzką, tak łatwych do przewidzenia, prawdopodobnie i tamte nie nachodziłyby pana. Dlaczego doznaje pan pokus przeciwko wierze? Dlatego, że wydało się panu, iż Bóg nie pomaga mu w przestrzeganiu Jego surowych przykazań, a także lękał się pan, że wiara została mu narzucona, gdyż widział pan wokół siebie wielu katolików o umyśle ograniczonym, którzy nie wydają się panu żyć zgodnie z ideałem ewangelicznym. Niechże pan pomyśli, jak nieznaczne są te trudności! Bóg panu nie pomaga? Jakże to? Pozwala, aby pan doznawał pokus, ale potem, kiedy pan walczył, kiedy pan zwyciężał, jak mi to pan powiedział, któż to natchnął pana ową dobrą siłą? Czyż nie wie pan, że nemo potest esse continens nisi Deus det? Bóg działa w ukryciu, my nie możemy wyczuć tego, czego On dokonuje w nas i wokół nas, ale z pewnością nie możemy panować nad swoim ciałem bez Jego pomocy. Choć pozwolił panu raz upaść, zaraz przecież pana podźwignął. Wiara narzucona? Może tak nawet i było do pewnego stopnia. Ale czy wydaje się to panu dostatecznym powodem, by ją odrzucić? Czy odrzuciłby pan wiadomości z nauk ścisłych, które panu wpojono, gdy był pan dzieckiem, tylko dlatego że ich panu naocznie nie udowodniono? Czy nie jest to raczej jeszcze jedna podnieta do medytacji, do rozważania rozumowych podstaw naszej wiary, tak wspaniałych, do wypełniania powinności inteligentnego i wykształconego chrześcijanina, powinności niedostatecznie rozumianej, zbyt mało uprawianej, powinności wzniesienia swojego pojęcia prawdy katolickiej ponad jej pojęcia pospolite i dziecinne, stworzenia sobie pojęcia odpowiedniego do zdolności, jakimi Bóg nas obdarza po to, abyśmy Go znali i wielbili? A co się tyczy niesmaku, jaki w panu budzą niektóre osoby... ale niech pan wstanie... Niech pan siądzie tu, obok mnie... Naprawdę, mizerny to argument! Przyjmijmy nawet, że ci ludzie są tacy, jak pan mówi, ja ich nie osądzam; może ich intencje są lepsze niż ich uczynki. Chciałbym tylko stwierdzić, że pańska teściowa, choć może nie jest wolna od jakichś drobnych słabostek, tego nie wiem, ale wiem jedno: że to wspaniała dusza chrześcijańska. Ale mniejsza z tym. A więc dla pana pańscy teściowie, ich przyjaciele, pana koledzy, dodajmy do tego jeszcze jakąś setkę ludzi, z którymi pan ma do czynienia, to już cały Kościół katolicki wszystkich miejsc . na świecie i wszystkich, czasów? Czyż Kościół katolicki nie wyłonił z siebie ogromnej rzeszy świętych i ludzi wielkich, którzy mieli właściwe pojęcie prawdy religijnej i umieli nią żyć w sposób najlepszy? Czy nigdy nie dostrzegł pan wielkości moralnej w ludziach maluczkich i skromnych, którzy nic nie wiedzą o partiach i żarliwie wyznają religię katolicką? Trudno mi w to uwierzyć! Pan tego nie dostrzega dlatego, że namiętność nie pozwala panu widzieć jasno. Niech pan posłucha: wyobraźmy sobie apostołów, którzy z początku głosiliby wywyższenie ducha chrześcijańskiego w Kościele, a potem od niego odeszli, ponieważ dzisiaj jego ludzka strona nie odpowiada naszym ideałom? Czyli, jeśli jesteśmy patriotami, udajemy się na wygnanie! Czyż nie tak?

Mówiąc, stary ksiądz wpatrywał się w Maironiego szeroko otwartymi oczyma; cała jego gorąca duszą była w tym wzroku, przywołującym do opamiętania. Z lekko rozchylonymi ustami czekał na odpowiedź, nachylony w stronę rozmówcy, nie przestając przemawiać do niego płomiennym wzrokiem i twarzą.

— Proszę mi wybaczyć — powiedział młody człowiek smutno. — Może istnieje jeszcze jakaś inna przyczyna moich zwątpień, głębiej ukryta i której ja nie znam.

Don Giuseppe westchnął.

— Niech pan posłucha —. zaczął po chwili milczenia. — Kiedy pan mówił mi o tej osobie, którą pana pociąga, myślałem sobie o czymś. Skoro ten eksperyment z życiem publicznym nie powiódł się panu, czemuż by z nim nie skończyć? Jeśli nie jest pan zadowolony ze swoich kolegów, po co zostawać w Zarządzie Miejskim? A znów zrywając z nim tak raptownie, czy nie chciałby pan zostać w mieście, znosić przykrości nacisku, jaki zechcą na pana wywierać, dociekań i plotek, które niewątpliwie zaczęłyby krążyć na pana temat? Czy nie lepiej byłoby spędzie rok lub dwa w domu pańskich rodziców? Wydaje mi się, że taki pobyt miałby dla pana wiele dobrych stron. I tamtejszy krajobraz, taki uduchowiony, sprzyjający skupieniu, pełen — czy ja wiem? — jakiejś czystej słodyczy. — W takim razie... — odezwał się Maironi cicho. Następne słowo utknęło mu w krtani. Po co je wymawiać? Nie wymówił go nawet don Giuseppe, ale cała jego przemowa o urzędzie burmistrza, o mieście, o Valsoldzie, oznaczała to właśnie słowo: zerwać. .

— Był pan przecież gotów — podjął don Giuseppe widząc jego wahanie — wstąpić do klasztoru?

Maironi powoli zwrócił się ku niemu przodem, z otwartymi rękami. Objął starca i kryjąc twarz na jego ramieniu szepnął;

— Odejść od świata byłoby łatwiej.

Z kolei don Giuseppe otoczył go ramieniem i zaczął mówić z powagą, dotykając ustami jego włosów. Świątobliwe słowa miały dźwięk jakby stłumiony, głęboki i bardzo łagodny.

— Mój drogi, trzeba pozostać na świecie i trzeba od niego odejść. Niech celą klasztorną będzie dla pana własne serce, sama głębia tego serca. Tak, mój drogi, niech pan płacze z bólu, ale także ze wzruszenia. Jest Ktoś, kto już w tej chwili przygotowuje dla pana tę celę i skłania pana do czekania na nią cierpliwie, Ktoś, kto wzywa pana do siebie, by złożył pan głowę na Jego łonie, gdyż czuje dla pana litość i chce przebaczyć panu wszystko, wszystko, wszystko. Niech pan się nie opiera, niech pan tam wejdzie. Mówi pan, że tak panu ciężko? Tak, bo patrzy pan na sprawy świata, z którymi pan jest związany, ale przecież i w nich jest Jezus, tylko jest to Jezus surowy i smutny, a nic nie przejmuje serca takim bólem jak surowe i smutne spojrzenie Jezusa. To jest cenny dar goryczy Jego serca, niech pan o tym wie! Jakże mógłby pan żyć w takiej męce, gdyby od Jezusa surowego nie zwrócił się do Jezusa miłosiernego? Cenny to dar, a pańskie pokusy, jeśli rzeczywiście o tyle sroższe od powszednich, są oznaką rzeczy wielkich, do których Bóg pana powołał. Mówiąc to panu powtarzam słowa archanioła, jedne z najpiękniejszych, jakie do nas doszły ze świata aniołów. Mówi pan, że pokusy zmysłów złagodniały i że pan nie rozumie, dlaczego niebezpieczeństwo duchowego związku z tą panią przeraża pana bardziej niż niebezpieczeństwo upadku czysto zmysłowego. Pana lęk jest słuszny, gdyż sama nikczemność grzechu wyłącznie cielesnego najpierw budzi sprzeciw w człowieku, a potem rodzi ból i odrazę i te uczucia pomagają mu się podźwignąć. Natomiast związek, o którym sądzi się, że jest wyłącznie duchowy, wiedzie stopniowo, przy okazji, do spoufalenia coraz bardziej zmysłowego, do nadmiernego podniecenia ciała i ducha. Wtedy, w tym martwym zespoleniu ciała i ducha, grzech wydaje się mniej wulgarny, mniej zniekształcający ludzką naturę, i nie rodzi tej nienawiści i odrazy, jak w pierwszym wypadku, prowadzi za to do ściślejszego związku z tą drugą osobą, związku nacechowanego pychą i ślepotą, zadowoleniem z siebie aż do czasu, kiedy i duch, i ciało ostygną, i to jest kara. Niech pan dziękuje Bogu, że pana ostrzega przed niebezpieczeństwem, którego pan nie widzi, ostrzega tym niezrozumiałym dla pana uczuciem lęku. Niech pan nie zwleka, niech pan przestanie widywać tę panią i nie lękając się swoich wątpliwości dotyczących wiary schroni się w ramionach Jezusa. Co do tego, czy zostać, czy odejść, nie chcę już nic panu radzić. Widzę już pana w tych ramionach i czuję, że jedno tylko powinienem powiedzieć panu jako przyjaciel: Jego niech pan zapyta, Jego niech pan słucha. A kiedy pan powierzy swoje pragnienia Jezusowi, niech pan wspomni jeszcze, na samym końcu, tego starego księdza o duchu wciąż jeszcze spętanym przez to mizerne ciało, które coraz bardziej podupada, ale nie chce się rozpaść. Rozumie mnie pan, mój drogi?

Maironi nie odpowiedział, tylko płacząc całował habit świętego starca. A on nachylił się, lekko dotknął ustami jego włosów, nie przestając wpatrywać się ze czcią w górę, w Niewidzialne.

Nie padało już, blada jasność słońca przenikając przez żółtawe chmury ożywiała senny ogród, lśniła na wilgotnych schodach willi, gdzie don Giuseppe stał pokazując ze smutnym uśmiechem Maironiemu cały rozległy krajobraz, coraz dalsze plany, coraz bardziej zamglone, od miejsca, gdzie stali, aż po rozległe, niebieskawe wzniesienia Wzgórz Euganejskich z jednej strony, z drugiej po delikatny zarys osłonecznionych zboczy gór Berici, a bliżej — ogród przez niego samego obmyślony, zaplanowany, obejmujący sielską równinę i lesiste wzgórze, z każdym rokiem piękniejszy, bardziej ukwiecony, pielęgnowany z myślą o tych wybranych duszach, które zeszły z tego świata przed nim. .

— Tak — powiedział wskazując ręką Wzgórza Euganejskie. — Praglia jest tam.

Wybierając się do don Giuseppa Maironi powiedział w domu, że bierze sobie jeden dzień odpoczynku i chciałby zobaczyć znowu opactwo benedyktyńskie w Pragli. Teraz jednak nie miał już chęci tam jechać. Don Giuseppe zachęcał go. Ten stary klasztor taki piękny, tak dostojnie smutny! I tak sprzyjający w swojej majestatycznej samotności myślom, jakich Maironi najbardziej potrzebuje! Twarz starca ożywiła się, kiedy opisywał z entuzjazmem surowe piękno krużgankowych dziedzińców. Ukrzyżowanie, obraz pędzla Bartolomea Montagni w refektarzu, żalił się na haniebne opuszczenie, w jakim rząd pozostawia tak cenny zabytek, szkody już dokonane i te, które zagrażały opactwu: niecne morderstwo popełnione na pełnym chwaty starcu po cichu i bezkarnie, gdyż sprzyjała tej zbrodni samotność opactwa. Maironi słuchał niezbyt uważnie. Myślał o innym, dalekim, osamotnieniu Valsoldy. Właśnie poprzedniego dnia otrzymał stamtąd wieści, że drzewo mandarynkowe w górnym ogródku bardzo źle zniosło ostrą zimę, że stara passiflora pnąca się po tarasie uschła, że dach nad salonem i palisada umacniająca brzeg jeziora pilnie wymagają reperacji, rychły przyjazd właściciela jest więc bardzo potrzebny. Podczas gdy don Giuseppe mówił o żałosnym opuszczeniu, w jakim pozostawała Praglia, Piero miał przed oczyma pusty dom, w którym niegdyś pomarli jego ojciec i matka i gdzie on pojawiał się tylko dwa razy do roku: w Dzień Zaduszny i w maju, żeby zająć się kwiatami w ogrodzie. Ksiądz wyczuł, że Maironi go nie słucha, i umilkł. Potem, jakby odgadując, że jego gość rozmyśla o sprawach bliższych sobie, zaczął mówić o wizycie, jaką margrabina Nene złożyła mu w ubiegłym roku.

— Prosiła o odprawienie mszy w intencji pańskiej żony, tu w mojej kaplicy, gdzie pani Elisa była kiedyś jako mała dziewczynka i bardzo ją bawiło poruszanie miechami organów. Poprosiła mnie także o trochę pomarańcz z mojej cieplarni, szczerze mówiąc mocno kwaśnych, ale które wtedy bardzo smakowały pańskiej żonie i nieraz później o nich wspominała. Życzyła też sobie biedna pani margrabina, żebym do pomarańcz dołączył parę słów od siebie.

Tu don Giuseppe uśmiechnął się smutno, jakby mówił: Na cóż jej się teraz mogą zdać moje słowa!

— Teraz przesyłam jej parę słów razem z pomarańczami —

powiedział. — Wzbudziła we mnie prawdziwy podziw, biedna margrabina. Pan wie, jak ona rzadko uzewnętrznia swoje uczucia, nigdy nie wypowiada jakichś szczególnie znaczących rzeczy. I właśnie tu, w tym miejscu, gdzie teraz stoimy, powiedziała słowa, które zapamiętałem do dziś, powiedziała je bez łez, bez widocznego wzruszenia: „Don Giuseppe, niech ksiądz powie Panu Bogu, że ja już nie mam sił”.

Istotnie, zważywszy maskę spokoju, jaką starsza pani nosiła zawsze wobec swoich bliskich i wobec świata, były to słowa tragiczne. Maironi, choć nieraz zdarzało mu się zajrzeć w tajemną głębię tej duszy, odczuł te słowa jak wyrzut, dostrzegł w nich całą niższość moralną swojej własnej natury, skłonnej do zapominania i pełnej pożądań. Przemknęła mu myśl, że to chyba jakiś defekt woli nie pozwala mu się przeciwstawić temu fatalnemu nakazowi jego natury, w duszy odezwało się gorzkie i buntownicze „dlaczego?”, ale zaraz ukorzył się i powciągnął przez szacunek dla człowieka, który był przy nim — Don Giuseppe — powiedział, kiedy służący przyszedł z wiadomością, że dorożka zajechała — czy wierzy ksiądz naprawdę, że Bóg zechce mi dopomóc?

— Z pewnością, byleby pan w to nie wątpił.

Na siedzeniu dorożki stał koszyczek pomarańcz. Maironi spojrzał pytająco na don Giuseppa.

— To te, co to pan wie — wyjaśnił don Giuseppe pokornie, jakby się usprawiedliwiając. Młody człowiek mocno uścisnął jego obie ręce; nie mógł wymówić słowa. Zaledwie zdołał, kiedy dorożka ruszyła, zdjąć kapelusz w odpowiedzi na pożegnalny gest starego księdza, milczący i wzruszony.

Koniec wersji demonstracyjnej.

2

Dorożka jechała najpierw wzdłuż półkola niskich pagórków, potem minęła wieś, rzekę, za nią jeszcze dalsze wioski, toczyła się dalej krętą dróżką biegnącą po równinie aż do podnóża Wzgórz  Euganejskich i skręciła w majestatyczną aleję platanów osłaniającą od północy ich zbocza.

Później droga skręca na wschód, odchyla ku południowi, oddala od szosy i po pięciu minutach jazdy ma się przed sobą posępny masyw murów wielkiego opuszczonego klasztoru, jego zębatą wieżę, piękną i potężną, piętnastowieczną świątynię, osadzoną na ogromnym sześcianie z czarnych kamieni, spomiędzy których tu i ówdzie wystrzelają, niby buntownicza myśl, kępy żywej trawy. Maironi całą tę drogę przebył nie, spoglądając w prawo ani w lewo, pogrążony w swoim wewnętrznym dramacie, w wizjach willi Diedo, w smętnej zjawie Valsoldy. Nachodziły go też chwilami dokuczliwe myśli o trudnych i pilnych sprawach publicznych, ciążących na jego barkach, ale staraj się tym myślom nie dawać posłuchu. W gruncie rzeczy rozmowa z don Giuseppem pozostawiła mu w duszy wdzięczność, wzmożony szacunek i ogrom serdecznych uczuć dla świątobliwego starca, ale z tym wszystkim łączyło się pewne rozczarowanie, z początku nie dostrzeżone, ale rysujące się coraz wyraźniej w miarę, jak rozpamiętywał słowa don Giuseppa w oderwaniu od łagodnej powagi jego głosu, obrazu jego twarzy, otaczającej go aury nieskalanego ducha. Podejrzewał w głębi duszy, że nie został dobrze zrozumiany, że rada schronienia się w samotność i życia w niej wypływała z nieznajomości jego natury i podyktowana była pragnieniem zastąpienia nieosiągalnego klasztoru podobnym trybem życia. Ale on wymarzył sobie ofiarę, ostrą pokutę i odpychała go myśl o bezczynnym życiu w miłym sercu domku. Ach, ale jeżeli to Bóg zsyłał mu taką pomoc? Jeżeli dziwna zbieżność rady don Giuseppa z listem z Valsoldy była oznaką woli Opatrzności? Kiedy ukazały mu się posępne mury i zębata wieża Praglii, pomyślał, że może, któż wie, w ciszy odwiecznego klasztoru dane mu będzie usłyszeć głos Boga? Nagle wyrwał go z zamyślenia tętent koni i turkot kół na żwirze. Z klasztoru wypadła na drogę elegancka „wiktoria”, minęła go, znajomy głos zawołał:

— Maironi, Maironi! Stój, stój!

Dorożka zatrzymała się, z „Wiktorii” wyskoczył wytworny młody człowiek i podbiegł do drzwiczek.

— Nareszcie! — powiedział z wyraźnym akcentem toskańskim. — Widzi pan, panie burmistrzu, jaka niespodzianka! Dowiedzieliśmy się, że nasz pan i władca wybiera się do Praglii, więc my, najwierniejsi z wiernych, w jego ślady! Ale myśleliśmy, że już go tu zastaniemy i byliśmy trochę puzzled. Jeanne jest w klasztorze. Ja jadę zadbać trochę o moje zwierzęta i zaraz wracam. Ale cóż to? Pan nie ma z sobą parasola i nawet nie kazał pan podnieść budy? Złapie pan jakąś chorobę na tym zimnym deszczu, który teraz, w kwietniu, kryje w sobie jeszcze na pewno przeróżne szkodliwe fermenty!

Maironi rzeczywiście wcale nie zauważył, że pada deszcz.

Na widok Carlina Dessalle pewny był, zanim to jeszcze usłyszał, że jego siostra jest w Praglii, że przyjechała tam dla niego i cofnąć się teraz było niepodobieństwem. Płomień ogarnął jego serce. Więc to tak, to tak Bóg mu przychodzi z pomocą? Czyż nie jest to szyderstwo z niego, który spodziewał się odkryć wolę Boga w ciszy klasztoru, a także szyderstwo z własnego sługi, biednego świętego starca, który zachęcił go do tej niemal pielgrzymki? Gwałtownie stłumił wzbierający w swojej duszy bunt i przywitał się, nie bez pewnego zmieszania, z Dessalle'm. Kiedy tamten odjechał, kazał dorożkarzowi jechać powoli. Boże, jak, jak ma się zachować przy tym spotkaniu? Pozwolić jej domyślić się stanu jego ducha, postanowienia, że odejdzie, czy też zataić je, udawać? Tak, tak, trzeba udawać. Ale nie zanadto, bo to byłaby zdrada! Pozostać krótko? Ale jaki znaleźć pretekst do szybkiego odjazdu? Jaki pretekst, Boże! Kopyta konia zadźwięczały na kamiennych płytach wjazdu. Maironi, wewnętrznie rozdygotany, siłą przywołał na twarz wyraz chłodnego spokoju, powozik wjechał w podcienie sielskiego podwórca.

Nie było tam nikogo. Piero stał długą chwilę patrząc na gęsty drobny deszcz za łukami podcienia, na gęstą, bujną trawę, na wykwintny kształt szesnastowiecznej studni, na wysoką ścianę klasztornego budynku po lewej stronie, na jego małe ostrołukowe okienka i duże okna osiemnastowiecznych schodów wewnętrznych z terakotowym fryzem rzeźbionym w małe potrójne łuki. Patrzył i nasłuchiwał. Żadnych kroków, żadnego głosu. Przyzwał na pomoc wszystkie swoje dobre intencje i ruszył w lewo, w stronę uchylonych drzwi. Otworzył je, ujrzał śmiałe, pnące się ku górze arkady, w których surowym, czystym pięknie wyrażała się odwieczna, pobożna przestroga. Wszedł do środka i nic już nie widział, nic nie wyczuwał ze Szlachetnej urody piętnastowiecznej budowli. Bo w odległości dziesięciu kroków pani Dessalle w długim ciemnozielonym płaszczu podbitym futrem, ze skunksowym kołnierzem obejmującym jej bladą twarz, wpatrywała się w niego nieruchomo.

Był to ten sam poważny wzrok, jaki utkwiła w jego twarzy wtedy w pociągu, po uprzednich wielu przelotnych spojrzeniach, po niepewnym trzepotaniu powiek zdradzającym niewątpliwą walkę z samą sobą. Już wtedy jej wielkie oczy, każde poruszenie wysokiej, wytwornej postaci, każdy szczegół jej bogatego a surowego stroju wprawiły go w wewnętrzne drżenie. Nieruchoma głębia tego wzroku, w którym utajona namiętność i utajona ironia składały się na niemożliwą do określenia barwę rozkosznej dojrzałości! Ona pierwsza odwróciła wzrok. Patrząc w okno, rozchyliła powolnym, niedbałym ruchem ręki swój długi, ciemnozielony podbity futrem płaszcz, pozwalając dostrzec doskonały zarys biustu. Jej figura i ruchy miały w sobie taką dostojną szlachetność, a twarz tyle powagi, że na samą, myśl, iż ten gest mógł być zamierzony, przeniknęła Maironiego ostra, drapieżna rozkosz. W pięknych oczach znowu zamigotał niepokój, spojrzawszy od niechcenia tu i ówdzie, dama na powrót utkwiła wzrok w jego oczach, a jego całego przeniknęła bolesna słodycz. I teraz, po miesiącach zażyłości, ona patrzyła na niego tak samo jak wtedy, milcząca, nieruchoma, okryta tym samym płaszczem ze skunksowym kołnierzem uniesionym po obu stronach bladej, poważnej twarzy. Piękne oczy mówiły: „Oto jestem, przyjechałam tu dla pana, czy źle zrobiłam? Czekam na pana słowo”.

Młody człowiek ukłonił się z wymuszonym uśmiechem i wyciągnął rękę, której ona nie przyjęła.

— Chciał pan być tutaj sam? Mam sobie pójść? — zapytała szybko tym swoim pięknym, czystym głosem. I powoli, prawie nieśmiało, ręka w. białej rękawiczce wysunęła się spod płaszcza,. podczas gdy badawczy wzrok szukał odpowiedzi w jego oczach.

Maironi uścisnął wyciągniętą ku niemu rękę, powiedział „dziękuję” — chcąc uniknąć wyraźnej odpowiedzi bez okazania się niegrzecznym; zabrzmiało to jednak gorąco. I zaraz, widząc jej uszczęśliwiony uśmiech, poczuł wyrzut sumienia.

— Podoba się panu moja toilette?... — zapytała. — Pamięta ją pan? — I, wciąż uśmiechnięta, rozchyliła trochę płaszcz.

Zbladł i odpowiedział zimno, że pamięta.

— Wiem, że pan pamięta. Co prawda, jestem wrażliwa na zimno, ale dziś wzięłam ten płaszcz dlatego, że wiem. Niech pan przyzna, nigdy już potem nie podobałam się panu tak jak wtedy, w pociągu.

— Ach — odpowiedział żartobliwie — w podróży miewam bardzo wrażliwe serce.

Zmarszczyła brwi, szepnęła:

— Niedobry! — I zaraz dodała: — Ale przecież uważa mnie pan za piękną, bardzo piękną, czyż nie? I teraz także?

— Och, bardzo! — odpowiedział z głębokim ukłonem. Jego ton ją uraził.

— Gdybym nie była wobec pana taka słaba, powinnam. odwrócić się plecami! Doprowadza mnie pan do wściekłości! Pan jest zawsze taki opanowany, a ja od razu się zdradziłam. Nie potrafię ukrywać swoich uczuć, zresztą nawet się o to zbytnio nie staram! Mech pan posłucha! Wydałam się panu lekkomyślna, wtedy, w pociągu? Uznał mnie pan za kokietkę?

— Nie, każdą inną mógłbym tak osądzić. Ale pani, z tą szczerością w oczach, nie!

— A jednak później pan mi to powiedział!

— Ach, to był żart.

— A teraz sądzi mnie pan surowo dlatego, że jestem tutaj? Maironi zawahał się na mgnienie oka, zanim odpowiedział:

— Nie.

— Dlaczego się pan zawahał? Więc jednak mnie pan potępia? Co pan chciał powiedzieć? Zaprzeczył pan z litości. Pan osądza mnie tak samo jak niektórzy pańscy współobywatele!

Wiedział, jakie niegodne oszczerstwa rozsiewali pewni bezmyślni głupcy na temat Jeanne Dessalle; zaprotestował z takim oburzeniem i tak gorąco, że w jej oczach pojawił się znowu pełen słodyczy uśmiech.

— Nie jestem zła, naprawdę, jestem bardzo dobra — powiedziała skruszona, z minką nadąsanego dziecka, zbolałym głosem. — Tylko że ja nie umiem ukrywać tego, co czuję. Nie potrafiłam ukryć mojej sympatii nawet tego pierwszego dnia. I źle robię, zawsze źle robiłam, tak się zdradzając, bo pan jest dumny i chciałby zdobywać siłą miłość dumnej kobiety. A ja jestem pokorna i dlatego się panu nie podobam.

Nie po raz pierwszy pani Dessalle zachowywała się wobec Piera Maironi tak śmiało. Pierwszy raz zdarzyło się to w willi Diedo, w ustronnym lasku, ze zbocza pagórka schodzącym w zaciszną dolinkę. Powiedziała mu wtedy, że wydaje się jej on tak bardzo różny od innych, o tyle lepszy; że czuje się szczęśliwa, kiedy go widzi, oczekiwanie na jego wizytę wprawia ją w stan głębokiego niepokoju, który potem jego przybycie ucisza, ale zarazem tak ją onieśmiela, że nie ma odwagi powiedzieć mu tego, co chciałaby powiedzieć, gdyż wie, że on jest święty. Maironi, nie znając jej jeszcze, sądził, że wchodzi tu w grę zwykły kaprys, rozmyślna prowokacja i nie wątpił, że jego rezerwa wywoła w niej uczucie pogardy. Ale później zrozumiał, że wcale tak nie jest, uwierzył w jej dumną szczerość, w jej pogardę dla kaprysów zmysłowych, i zawstydził się swoich niegodnych podejrzeń jako przejawu moralnej niższości

— Niech pan mówi — nalegała, kiedy on milczał. Nagle w jej oczach pojawił się dziwny błysk.

— Co panu jest? — zapytała. — Co się z panem dzieje?

— Nic, nic się nie dzieje, cóż by się mogło dziać? Powiedział to z uśmiechem tak mało spontanicznym, że na bladej twarzy Jeanne odmalował się lęk i czułość bez granic.

— Czy coś się stało? Co się  stało? Niechże pan mówi! — i uchwyciła go mocno za ramię.

— Proszę uważać, jest dozorca — szepnął przerażony Piero.

— Nie, nie, nie ma go tu, poszedł po klucze od refektarza. Niechże pan mówi!

— Ależ, o Boże, zaraz wróci tu pani brat!

— Cóż mnie to obchodzi! — wykrzyknęła. — Niech pan mówi! Co się stało?

Jej gwałtowność zabolała Maironiego.

— Nic — powiedział stanowczo. — Nic się nie stało. Powziąłem pewną decyzję, oto wszystko.

— Jaką decyzję? Nadszedł dozorca z kluczami.

— Nie teraz — powiedział Piero. Ale cóż ją obchodziła obecność tego człowieka! Przelotny błysk dumnego politowania przemknął przez jej zamglone oczy i zmarszczył jej brwi. Jakże wielka miłość może się uciekać do tak małostkowej ostrożności?

— Proszę odejść — rozkazała dozorcy. — Proszę otworzyć, my przyjdziemy później. — I nie troszcząc się o to, że dozorca coś mruczy i nie jest skłonny posłuchać, zwróciła się do Piera. — Co to za decyzja?

— Decyzja, o której panią powiadomię, ale nie teraz.

— Dlaczego? Czy to jest decyzja, która mnie może zaboleć?

— Nie mówmy o tym teraz! Proszę panią!

— Jakże mogę o tym nie mówić? Pan nic nie rozumie!

Tym ostrym słowom towarzyszył odruch z trudem powstrzymywany. Cała postać pięknej kobiety pochyliła się ku Maironiemu, drżąca z miłości, którą promieniała jej twarz, jej wzrok pokorny, gorzko kochający.

— Och, ależ to istne cudo, to raj! — To Carlino Dessalle, stojąc w bramie podwórca, za plecami Maironiego, unosił się nad pięknością tego miejsca. — Drogi Maironi — powiedział — niech pan posłucha, co mi to nasuwa na myśl. Praglia jest snem świątobliwego dziewiczego starca, który po wieczerzy złożonej z oliwek i granatów zasnął przy . dźwiękach preludium Bacha, nie takim jednak—snem, jaki śnilibyście wy. Pozwoliłbym sobie nawet ”dodać, że ten starzec pił przy wieczerzy wodę sterylizowaną.

— Ale pan jeszcze nic nie widział — wtrącił Maironi.

— Boże, co za biurokraci z tych burmistrzów! Nic, powiada pan! Nic rzeczywiście nie widziałem, kiedy przyjechałem tu powozem, bo bałem się, że złapię jakąś chorobę przez kaprysy mojej siostry, która lubi swoje futro, ale lubi także deszcz i wiatr, a w dodatku była nieznośna, przez cały czas zadręczała mnie wyrzutami z powodu opóźnienia, jakby od tego niebo i ziemia mogły się zawalić; ale teraz, wracając pieszo, doznałem istnego coup de foudre. Rozumiecie, wystarcza jedno spojrzenie. Ta zębata wieża i ta boska maleńka loggia, która wychyla się ku tobie z wysoka — wyście jej pewnie nawet nie zauważyli! — niby pozdrowienie ducha tego opactwa, który nie mógł stąd odejść razem z mnichami; i ten ciemny piętnastowieczny kościół, taki obszerny, taki masywny a  wykwintny, rozsiadły na kwadratowym cokole z kamieni ciężkich i martwych jak księgi teologów, doktorów i Ojców Kościoła; na jego widok zabiło mocniej moje serce, a przynajmniej to coś, co się w miejscu serca znajduje, bo moja siostra nie jest wcale pewna, czy ja w ogóle mam serce; mnie osobiście na nim nie zależy. Rozumiecie, ta masywność — pozwólcie, że tak to nazwę — toskańska masywność tego cokołu i tego kościoła, tak związana z „toskańszczyzną” tego wzgórza, którego jedyną cechą barbarzyńską jest ta czapa dzikiego lasu powyżej sadów oliwnych, ale tak zwartego, skupionego w każdym swoim poruszeniu, tak dalekiego od wszelkiej wulgarności, tak poważnego, czyż nie?, stworzonego jakby do medytacji, z tymi małymi procesjami braciszków-cyprysów, może nieco bornes, ale prostodusznych i pobożnych, takiego, jednym słowem, wzgórza, że widzi się w jego potężnej bryle zbożną pokorę w stosunku do kościoła, który stoi poniżej jego wierzchołka, a jednak góruje nad nim i panuje — wszystko to razem przepełniło moje — cóż, siostrzyczko, powiedzmy: moje płuca, bo te przecież posiadam, i cały dech rozmieniłem na serię „ochów” i „achów”, tak że co najmniej przez pięć minut pozostałem bez tchu.

— Ale, jak widać, już ci wrócił — zauważyła Jeanne.

— O tak, wrócił. A tutaj znów to boskie podwórko, ta czysta myśl przemieniona w sen! Patrzcie na niewypowiedziany wdzięk tych misternych fryzów, na te terakotowe gzymsy, te delikatne potrójne łuki, ten symboliczny owoc granatu, ten sznur muszelek, niby antyczny różaniec. Słusznie, to pewno nie były granaty, tylko pomarańcze, które ów święty starzec spożył na wieczerzę. I ten urok ogromu! Spójrzcie tylko na tę wieżę, która króluje, ale nie przytłacza. Pozwólmy jej zagarnąć dla siebie całą naszą wdzięczność dla wzniosłego źródła wszelkich pięknych kształtów!

— Carlino— przerwała mu siostra — nie udawaj Carucciego!

— Skąd znów Carucci! Carucci to monolit, a ja jestem konstrukcją nieskończenie złożoną. Carucci ma tylko jeden ton, a ja mam ich sto. Carucci jest intelektualnym hipokrytą. Tak długo udawał omdlewanie z zachwytu na widok piękna, że w końcu uwierzył w swoją szczerość. W gruncie rzeczy lubi tylko wino b 1 e u, owczy ser i kucharki. Pozwól mi stwierdzić, że Carucci nie jest zwierciadłem rzeczy różnobarwnym, ruchomym, to płaskim, to znów wklęsłym lub wypukłym, jakim jestem ją, który zresztą nie piszę. Dla Carucciego zwierciadło znajduje się w samych rzeczach; on widzi w nim tylko siebie, wszędzie i zawsze siebie. Pozwól mi to powiedzieć. O, spójrzcie! To mi wygląda na godło tego klasztoru. Gwiazda! Doskonale.

Podczas gdy Carlino Dessalle z monoklem tkwiącym pod prawą brwią wznosił w górę swój bardzo długi, cienki nos i swoją ciemną, szczupłą, niebanalną twarz ku godłu klasztoru, wyrzeźbionemu nad drzwiami, jego siostra ujęła pod ramię Maironiego.

— Chodźmy — powiedziała — i pociągnęła go tam, gdzie dozorca wciąż czekał przy drugich drzwiach, wiodących do schodów.

Dessalle, choć przyglądał się gwieździe, spostrzegł to jednak i spochmurniał. Uważał swoją starszą siostrę za kobietę najpiękniejszą, najbardziej fascynującą, a jednocześnie najrozumniejszą ze wszystkich kobiet na świecie. Dziwił się, że nie kochają się w niej gromadnie wszyscy jego znajomi, uważał za rzecz naturalną, że adoracja tego czy owego z nich może robić na niej pewne wrażenie, ale żeby ona mogła jakimś uczynkiem czy słowem uchybić własnej godności, tego nigdy by się nie spodziewał. Teraz po raz pierwszy zaczął coś takiego podejrzewać i wprawiło go to w tajemny niepokój. Że jego siostra powzięła żywą sympatię do Maironiego, którego on sam cenił, mimo. ”wielkiej rozbieżności poglądów między nimi, bardzo wysoko, to mógł zrozumieć.

Trudniej mu było pogodzić się z tym, że ona tak mało starała się ukrywać swoje uczucia, podczas gdy Maironi, choć także zakochany, umiał tego nie okazywać: Nie bez oporów Carlino zgodził się na tą wycieczkę do Praglii; zgodził się w obawie, że inaczej Jeanne pojedzie tam sama. A teraz drażniło go, że ona mimo obecności brata nie dość, że czatowała na Maironiego, to jeszcze w taki sposób się go czepiała. Przywołał ją, żeby obejrzała godło klasztoru, a ton tego. wołania wibrował gniewem. Jeanne puściła ramię Maironiego, który nie zdradzał chęci pójścia ż nią razem i przyszła, bardzo niechętnie, sama.

— Vergisst mein nicht! — powiedział półgłosem z naciskiem na „t” oznaczającym liczbę mnogą.

Ona podniosła nadąsaną twarz na rzeźbę gwiazdy i mruknęła w odpowiedzi:

— Bądź pewny, że umiem się zachować.

Carlino, zadowolony, że go zrozumiała, zapewnił gorliwie, że nic takiego nie chciał powiedzieć. Skądże by! Nigdy w świecie!

W tym czasie Maironi nie tyle podziwiał podwójny ciąg smukłych arkad zwieńczonych delikatnym rzeźbionym w terakocie gzymsem, który tworzył nad nimi jakby pełną uroku brew, czy wyniosłą wieżę, niejako pośredniczącą pomiędzy klasztorem i niebem, ile wpatrywał się w bujne, splątane, pijane wiosną trawy i ziała na podwórzu, z sercem pełnym bolesnego zamętu po tym przejmującym wyznaniu miłosnym i zastanawiał się, czy Bóg wcale nie istnieje, czy też jest Bogiem zupełnie innym od tego z wiary chrześcijańskiej, jeżeli w nagrodę za tyle modlitw, pokut i walk pozwala, aby tak srodze był kuszony.

— Lubi pan kwiaty? Te białe to lilie, prawda? A te żółte to lwie paszcze? A te niebieskie to jakie? Wie pan, co mi przyszło na myśl? Że te wszystkie kwiaty wyglądają tak, jakby wiedziały, że nie ma tu już surowych mnichów ani żarłocznych osiołków, nie ma przykazań ani zakazów i dlatego wymknęły się z tej starej studni pośrodku i rozbiegły po całym podwórzu, żeby kochać się radośnie i swobodnie. Proszę powiedzieć, czy nie tak?

Domagając się bodaj jednego dobrego słowa w nagrodę za swoją poetyczną myśl, Dessalle dotknął palcem ramienia Maironiego, który drgnął i odpowiedział nie całkiem przytomnie:.

— Z pewnością! .

Na potężnych osiemnastowiecznych schodach wiodących do obszernych korytarzy z rzędami cel, podczas gdy dozorca wskazywał płyty upamiętniające kolejne wizyty cesarzy austriackich, Franciszka I, Ferdynanda I, a Dessalle jęczał, jak gdyby te płyty i te schody uciskały go w żołądek, jego siostra wsunęła znowu rękę pod ramię Piera, szepcząc błagalnie:

— Niech mnie pan nie opuści!

On nie odpowiedział, tylko bezwiednie przycisnął mocniej ramieniem rękę Jeanne, ale natychmiast zwolnił uścisk, jakby przerażony. Jej oczy, rozjaśnione słodyczą, teraz spojrzały pytająco, z lękiem.

A on wtedy, nie chcąc tego wcale, w jakimś rozdwojeniu woli ulegając złośliwemu wewnętrznemu impulsowi, wypowiedział słowa, które miały stać się początkiem jego klęski:

— Powiem to pani zarazi

Przeszli przez korytarz aż do małej loggii w wykuszu, skąd widać było czarne wsporniki klasztoru, bok kościoła i rozległą równinę ciągnącą się na północ aż po dalekie podnóża ośnieżonych Alp. Nie słyszeli nawoływania dozorcy: „Proszę państwa, tędy!” Dopiero kiedy Dessalle krzyknął: „Jeanne!”, odwrócili się i Carlino powiedział siostrze, na jaki wpadł pomysł: oto ponieważ rząd razem ze swoją Radą Najwyższą do Spraw Sztuk Pięknych, swoimi spisami zabytków i komisjami konserwatorskimi, które nic nie konserwują, a tylko bez końca gadają, przy całych kataraktach ministerialnej retoryki pozwala murszeć i ginąć takiemu klejnotowi, on chciałby kupić opactwo i przeznaczyć je nowemu zakonowi artystów i poetów, których łączyłoby wspólne pojmowanie sztuki i którzy osiągnęliby już wiek dojrzałej mądrości, tak że nie dbaliby już ani o honory, ani o amory.

— Obejrzyjmy cele — zaproponowała na to siostra. Ale Dessalle zaprotestował: nigdy w życiu jego stopa nie postanie w żadnej z tych cel, jeżeli przedtem jej nie zdezynfekuje czteroprocentowym sublimatem. — Najbardziej boję się mikrobów mnisich — powiedział. — Wy wchodźcie, jeżeli chcecie, ale nie pozostawajcie tam długo.

Weszli do jednej z cel. Zaledwie dozorca oddalił się, myśląc, że oni za nim idą, Jeanne zatrzymała się.

— No więc? — zapytała.

Ale teraz Maironi nie chciał już nic mówić. Ona, gniewna, podeszła do okienka i patrząc w dół na pola powiedziała cicho:

— Pan nie ma serca. Egoista. Bawi pana świadomość, że jest pan kochany, ale boi się pan skompromitować, chciałby pan powiedzieć i nie powiedzieć, zrobić krok naprzód i cofnąć się, nie aż taki krok naprzód, żeby narazić się na niebezpieczeństwo i nie aż taki w tył, żeby mnie obrazić. Jest pan antypatyczny, wstrętny!

Odwróciła się i popatrzyła na niego. Gniew i ból w jej oczach i zaciśniętych wargach ustąpił miejsca łagodnej prośbie.

— Tak — powiedział nie zbliżając się do niej. — Wstrętny nade wszystko dla samego siebie. Moją pierwszą decyzją było: zamknąć się w celi klasztornej, na zawsze!

— Gdzie? Tutaj? — zapytała ironicznie pani Dessalle. — Taka była pierwsza decyzja; a druga?

Wrócił dozorca brzęcząc kluczami i powiedział, że małżonek signory życzy sobie ją widzieć. Zarówno Maironi jak Jeanne czuli, co ten człowiek sobie o nich myśli. Ale jej było to obojętne, Maironiemu natomiast wydało się, że oto zrobił pierwszy krok na ciemnej drodze bezwolnego poddania się namiętności.

— Już myślałem, że odprawiacie tam nabożeństwo — powiedział Dessalle trochę szorstko. Siostra odparła mu na to, że w istocie odczuła tam skłonność do życia zakonnego, a Maironiemu objawiło się powołanie do roli zakrystiana w klasztorze. Wiedząc, że jego siostra nie zwykła kryć pod maską impertynencji innego rodzaju wzruszeń, Carlino roześmiał się i powrócił do. fantazjowania na temat klasztoru i tworzenia w wyobraźni coraz nowych jego uroków, którymi on miał się cieszyć jako pierwszy i jedyny. Wyłuszczał swoje intelektualne kaprysy w formie ciekawej, właściwej jego umyslowości. Przedtem już ten zabytek skojarzył mu się z marzeniem sennym i jak ów Carucci, który w przekonaniu Carlina był tak bardzo od niego różny, ukazywał i widział niby w zwierciadle swoje własne sny, swoje własne estetyczne fantazje. Rozsmakował się w tej subtelnej doskonałości szczegółów mówiących mu o jego ulubionym piętnastym wieku, ale jedyna w swoim rodzaju dusza czcigodnego opactwa, ożywiająca każdy kamień świętą myślą, rozmodlona w swojej samotności z dostojeństwem wielkiej istoty roztapiającej się w Bogu, nie przemawiała do niego ani też on nie próbował jej przeniknąć. Nie przemawiała ona również wcale do pani Dessalle. Jeanne Dessalle, tak rozumiejąca sztukę, nie obdarzyła wspaniałej architektury klasztoru ani jednym prawdziwie uważnym spojrzeniem, błąkała się bez celu, jej myśl i zmysły całkowicie skupiały się wokół osoby Maironiego. A on w impertynenckieh słowach Jeanne o powołaniu zakonnym wyczuł ukłucie szpilki pod swoim adresem i zarazem dmuchnięcie piaskiem w oczy brata; i to dmuchnięcie piaskiem suponowało jej wspólnictwo. W pierwszej chwili na myśl o tym poczuł rozkoszny dreszcz, ale zaraz nastąpiła reakcja: niezadowolenie. Kiedy idący przed nim jego towarzysze minęli zamknięte drzwi i skręcili z korytarza w wewnętrzny krużgankowy dziedziniec, on, zostawszy nieco w tyle, ujrzał przed sobą szeroką jasną przestrzeń obramowaną surowym kwadratem arkadowych ścian, studnię pośrodku, kapliczkę w rogu koło refektarza, pełną nieba pod strzelistą wieżyczką, między czterema cienkimi kolumienkami, gdzie, zdawało się, pozostało coś z ducha dawnego klasztoru. Pochłonięty swoim dramatem, młody człowiek zapomniał, że jest w Praglii. Teraz nagle rozpoznał tę widzianą niegdyś jasną kwadratową przestrzeń, arkady, studnię pośrodku i kapliczkę w rogu koło refektarza. Zadrżał, zatrzymał się. Miejsce to wywołało w nim niezrozumiałe wzruszenie, to samo poczucie jakiejś utajonej obecności, którego doznał już na przestrzeni wielu lat dwa razy. Na dziedzińcu, na arkadowych ścianach, coraz jaskrawszy blask słońca barwił surowy kamień dając mu życie, czucie, mowę. Za pierwszym razem duch klasztoru upoił młodego chłopca nowym pragnieniem, za drugim zgromił mężczyznę, dał mu odczuć swoje potępienie; teraz milcząco odtrącał go od siebie.

— No co tam, drogi panie Maironi, co pan robi? Niech pan przyjdzie! Tu są istne cuda!

Dessalle pociągnął Piera do loggii, wskazał czarny grzbiet wzgórza tuż za dachem przeciwległego krużganka.

— Czyż nie prawda, że Praglia to opactwo Morganta, mojego ubóstwianego Morganta! A tam góra olbrzymów! O czym pan myślał? Niechże pan nas tak nie puszcza kantem! Niech pan tylko pomyśli, że dzisiaj miała odwiedzić willę Diedo hrabina Ważna z hrabiankami Ważniutkimi, a myśmy je puścili kantem dla pana!

Śmieli się kiedyś wszyscy troje z tych przezwisk, jakie pewna ich wspólna znajoma nadała wyniosłej damie z miasta i jej córkom, o których mówiono, że knują zamachy na celibat Carlina.

— Nie dla pana, dla Praglii! — sprostowała nie odwracając się Jeanne.

— No, niechże pan idzie udobruchać jakoś moją siostrą! — wykrzyknął Dessalle i zatrzymał się, żeby naszkicować wytworny zarys drzwi pod arkadami wschodniej strony dziedzińca.

Maironi zbliżył się do pani Dessalle, która zdawała się wcale go nie dostrzegać. Przez chwilę szli tak obok siebie, nic nie mówiąc.

— Boi się pan! — odezwała się w końcu Jeanne cichym, ale wibrującym głosem. — Pan nie chce tego przyznać, ale ja wiem, że pan, choć taki religijny, myśli o mnie bardzo źle. Właśnie ;dlatego, że ma pan takie ciasne, fałszywe pojęcia o religii, o miłości, o mnie, zwłaszcza o mnie, wyobraża sobie pan, że ja wciągnę pana w zło. Tak to jest: pan mnie nie zna, nie jest zdolny mnie poznać, wierzy pan, że wszystko poza pańską religią jest nieczyste, fałszywe, przed wszystkim trzeba uciekać, wszystkiego nienawidzić! — Pani wie, że nie jestem wolny?

Wypowiadając półgłosem te słowa Piero zatrzymał się. Nigdy dotychczas nie było między nimi mowy o obłąkanej.

Jeanne popatrzyła mu prosto w oczy.

— Wiem.

Po chwili, rozumiejąc milczenie Maironiego jako chęć oszczędzenia jej nieuniknionej a gorzkiej konkluzji, dodała z nieopatrznym pośpiechem: — Ale ja niczego nie odbieram pańskiej żonie.

Słowa te można było zrozumieć dwojako: że Jeanne ma na myśli, iż Piero od dawna już nie kocha swojej żony, a także że pani Maironi, w jej. stanie, nic już nie można odebrać. Pierowi przemknęła przez myśl ta druga interpretacja. Wykrzyknął z oburzeniem:

— Niech pani tak nie mówi!

I ruszył przed siebie, wstrząśnięty. Przerażona Jeanne pospieszyła za nim.

— Jak mam nie mówić? Co pan sobie pomyślał?

Zrozumiawszy przyczynę jego oburzenia, chwyciła go mocno za ramię i podczas gdy Maironi powtarzał jak błędny: „Proszę mnie puścić! Proszę mnie puścić!” jęła tak gwałtownie zapewniać go, iż nie było w jej słowach żadnej aluzji do nieszczęścia jego żony, że musiał uwierzyć i poddać się. Szli teraz oboje, ani tego nie chcąc, ani nie wiedząc, w stronę wyjścia z dziedzińca. Dozorca, który uważnie przyglądał się rysunkowi Carlina, przywołał ich:

— Proszę państwa! Proszę państwa! Nie chcą państwo obejrzeć refektarza?

Zawrócili z wolna.

— Wierzę! — rzekł Maironi głosem przytłumionym wzruszeniem. — Ale dalej tak żyć nie mogę. Lepiej, żebym odszedł daleko od pani, od wszystkiego; o tyle, ile to jest w mojej mocy. To była właśnie ta druga decyzja.

— Proszę zaczekać — powiedziała Jeanne.

Poprosiła dozorcę, chcąc się go pozbyć, żeby przyniósł jej szklankę wody, rzuciła okiem na brata, wciąż jeszcze zajętego rysowaniem, wróciła do Piera i pociągnęła go za sobą do małej loggii koło refektarza z widokiem na sady, na bezkresną równinę ciągnącą się na wschód. Pociągnęła go tam z nerwowym pośpiechem, bez wahania.

— Niech pan posłucha! — powiedziała, opadając na parapet. — Pan nie ma słuszności, uciekając ode mnie, pan nie ma powodu się mnie bać. Pan nie zna istoty moich uczuć dla pana, nie zna mojej duszy. Duchowo ja żyję tylko dla pana. Zawsze kochałam mego brata jak matka, kocham go nadal z poczuciem macierzyńskiego obowiązku, z całego serca, mogę powiedzieć, że moje życie zewnętrzne całe należy do niego, mogłabym dla niego poświęcić nawet radość widywania pana; ale moje życie wewnętrzne, to, co nie zależy od mojej woli, należy do pana. Jeżeli byłam tak szczera i śmiała wobec pana, to dlatego że w moim uczuciu nie ma nic do ukrywania, nic, czego powinna bym się wstydzić, nic, czego mógłby się pan lękać, a także dlatego że bardzo panu ufam. Chcę tylko serdecznego uczucia, cała reszta budzi we mnie odrazę. Nie wiem, czy taka jestem zimna z natury, czy to duma, czy pamięć tych potwornych sześciu miesięcy, jakie przeżyłam z moim nieczystym mężem, bo przecież pan wie, że ja także nie jestem wolna; niech będzie tak, jak pan chce, ja pragnę tylko tkliwej przyjaźni. Jeżeli pan miewa jakieś złe pragnienia, czuję, że ja mogłabym raczej oczyścić pana duszę, niż ściągnąć ją w dół. Oczyściłabym ją lepiej niż posty i modły na pustyni, bo taka myśl o walce z wrogiem prowadzi nieuchronnie do szukania go, i dokądkolwiek by pan poszedł, musiałby pan źle o mnie myśleć; w pana umyśle stałabym się inną osobą, siejącą zepsucie, taką, jaką wcale nie jestem; ale ja... — Ukryła twarz w rękach i ciągnęła zniżając głos: — Tak ogromnie, ogromnie, ogromnie potrzeba mi pana serdecznego uczucia. Będę w rozpaczy, jeżeli pan mnie opuści, rzucę się w przepaść. Niech mi pan powie, że mnie kocha, że mnie pan nie opuści! Niech mi pan nie da umrzeć!

— Woda, proszę pani — usłyszeli za sobą głos dozorcy.

Jeanne podniosła się z parapetu, śmiertelnie blada, z zaczerwienionymi oczyma, wzięła filiżankę.

— Si c'était du poison. — odezwała się zwrócona znów do Maironiego — faudrait il boire?

W wielkich magnetycznych oczach błąkał się smutek i bezbrzeżna czułość.

— Je crois que non — wyszeptał wbrew woli, porwany w jakiś potężny wir, blady także, jakby uszło z niego życie.

Oczy Jeanne rozjaśnił niewypowiedziany blask uśmiechu.

— Ta woda jest mętna — powiedziała zdziwionemu dozorcy. — Wysunęła rękę z filiżanką za parapet i powoli wylała wodę, aż do ostatniej kropli, wpatrując się w nią z uśmiechem i szepcząc: — Jaka radość, jaka radość, jaka radość!

Wydawało się, jakby jej oczy od nowa otwarły się na świat. Zostawiła Piera, serdecznym ruchem wsunęła rękę pod ramię brata, obejrzała szkic drzwi, doradziła jeszcze naszkicowanie przylegającego do klasztoru wzgórza, ale z innego, lepszego widokowo miejsca, poszła poszukać takiego miejsca na dziedzińcu, poprosiła, żeby jej przetłumaczył motto wyrzeźbione na okolu studni: „Aestus, sordes, sitim pulso” , wpadła w ekstazę przed prześliczną konchą umywalni przy wejściu do refektarza, poprowadziła Carlina do małej loggii wychylonej nad sady, pokazała zielonkawe morze pól sięgające aż po wieże i kopuły jakiegoś dalekiego miasta, które pokornie i czarno rysowały się na widnokręgu; i stamtąd, dopiero stamtąd, rzuciła Maironiemu pełne słodyczy spojrzenie. Obróciwszy się potem w stronę arkad i wznoszących się nad nimi władczo wysokiej absydy i dzwonnicy kościoła, wyobraziła sobie, i zaraz cichym głosem, z natchnionym wyrazem twarzy, opowiedziała tę swoją wizję, księżycowy wieczór i mnichów, powoli, milcząco snujących się pod arkadami, w smugach księżycowej poświaty na przemian ze smugami cienia. Westchnęła z żalem, że mnichów już tam nie ma, ale zaraz, patrząc na Piera, śmiało wypowiedziała pogląd,” że duch dzisiejszego katolicyzmu nie harmonizuje już z tą pełną poezji samotnością. Utrzymywała, że obecny wojujący katolicyzm może osiedlać się w klasztorach znajdujących się wśród ludzi, w miastach, ale o pustyniach nikt już nie marzy; a choć pod względem ducha jest przestarzały, to w działalności swojej dąży do form najbardziej nowoczesnych.

— Są zawsze na świecie pewne dusze zranione — rzekł Carlino. — Są natury samotnicze, na przykład ja, lekko pomylony benedyktyn. Gdybym był wierzący, przywdziałbym habit i odkupił Praglię.

— Pan? — zdumiał się Maironi.

Agresywna wypowiedź Jeanne na temat ducha katolicyzmu nie dotknęła go. Ciekawe zestawienie lekkomyślnych słów Dessalle'a z tym, co sam czuł tak niedawno, wcale nim nie wstrząsnęło. Śmiał się i oczy mu błyszczały. Kiedy Jeanne mówiła mu o swojej miłości, tak silnej i czystej, czuł, jak porywają go jej słowa i ta myśl, że jego lęki to cienie i sny, a zahamowania religijne i te, które wynikały z jego małżeństwa, to więzy martwe, a może też cała religia katolicka to jeden wielki trup, stojący, ale bez życia, tak jak to opactwo. Tajemne dzieło tylu pokus przeciwko wierze, odpychanych ze zgrozą, ale nie pokonanych, objawiało się teraz, w zderzeniu z namiętnością, nie spodziewanym obrazem ruiny.

Natychmiast po wypowiedzeniu, niemal bezwiednie, tych słów: „Je crois que non”, jak ktoś, kto gołą stopą próbuje zimnego nurtu wody i waha się, ale jeśli poczuje, że brzeg usuwa mu się spod nóg, rzuca się w ten nurt i bezwolnie mu się poddaje, tak on poddał się uczuciu, które już nie wydawało mu się pokusą, lecz darem Boga prawdziwego, większego i lepszego niż ten Bóg, o jakim go uczono. Przez krótką chwilę, kiedy serce biło mu jak młotem, a mury, łuki i kolumny klasztoru wirowały w oczach, miał szaloną chęć opasać ramieniem kibić Jeanne, pociągnąć ją z sobą na zewnątrz loggii, na otwartą przestrzeń, i biec z nią przez łąki, sady oliwne, na szczyty wzgórz, głośno oznajmiając niebu swoją wolność i radość. I jednocześnie śmiał się we . wnętrznie ze swojej szalonej zachcianki, bał się z nią zdradzić, zamykał w piersi swoje nowe bujne życie. Cieszył się, że Jeanne nie stoi w tej chwili przy nim, gwałtowną radość sprawiało mu patrzenie na nią, pozornie od niego oddaloną, kiedy przecież wiedział, że jest z nim razem myślą, i że ją ta myśl upaja. Oddychał pełną piersią i zdawało mu się, że ten oddech rozszerza mu duszę. Wspomnienie pełnego słodyczy, przeciągłego spojrzenia Jeanne, tam w małej loggii, gdzie woda przemieniona została w wyimaginowaną truciznę, znowu na mgnienie oka sprawiło, że wszystko dokoła zawirowało.

— Pan? — powiedział ze śmiechem. — Taki światowiec jak pan?

— Nie jestem światowcem, drogi Maironi.. Interesuje, mnie po prostu obserwowanie ludzkiej próżności; nie jestem światowcem, tak jak astronom nie jest istotą niebiańską.

Jeanne, która właśnie oglądała z bliska rzeźbione fryzy umywalni — morskie ryby, wyrzeźbione w zielonym porfirze — gestem przywołała Maironiego do siebie.

— Nigdy nie wiem, jak się do pana zwracać — powiedziała szeptem i zaraz dodała głośno: — Co tu jest napisane? Proszę mi to przetłumaczyć.

Piero przetłumaczył jej łacińskie motto wyryte na wewnętrznej stronie łuku, nad marmurową konchą: „Omnes velut aqua dilabimur”. I nachylając się, jakby dla lepszego obejrzenia przepięknego marmuru, powiedział szeptem:

— Mów do mnie „ukochany".

Nic nie odpowiedziała; on trwał w swojej pochylonej pozie chcąc ukryć płomień, jaki ogarnął jego twarz.

— Biedni braciszkowie! — wykrzyknął za ich plecami Dessalle. — Wszyscy przeminęli naprawdę, co? Ale powiedzcie mi, jak należy rozumieć to motto? Czy to, w tej orgii radosnych fryzów, epikurejski uśmiech sceptycznego szesnastego wieku? Jedzmy, pijmy i używajmy życia, póki czas, ech?

Weszli do refektarza: Jeanne, pogrążona w swoim błogostanie, przebiegała roztargnionym spojrzeniem ozdobne motta, symboliczne rzeźby nad każdym z drewnianych poręczowych krzeseł, które wiek osiemnasty ustawił szeregami wzdłuż ścian czworobocznej sali, pod malowidłami, na których tłoczyły się olbrzymie postacie. Dessalle, zachwycony rzeźbami, bystrymi i głębokimi mottami, odciągnął Maironiego od Jeanne, prowadził go od jednego krzesła do drugiego, odczytując,komentując i głośno podziwiając napisy.

— Niech pan raczej mnie pomaga, panie Maironi — zaprotestowała Jeanne. — Carlo zna łacinę. — Podczas gdy Maironi zbliżał się, spijając wzrokiem z jej oczu najsłodsze wezwanie, ona, stojąc tam, gdzie nad krzesłem wyobrażony był sierp księżyca, zapytała głośno:

— Co to znaczy „completur cursu?” A kiedy on był już tuż koło niej, szybkim ruchem nachylając się ku niemu, dodała cicho drżące uczuciem słowo: — Ukochany!

I uśmiechnęła się.

Maironi przez chwilę nie był zdolny przemówić słowa. A ona śmiała się, te krótkie śmieszki tryskały z niej jak krew ze zranionej żyły, wymykająca się spod naciskającego ranę palca.

— To oznacza... — zaczął młody człowiek i chciał powiedzieć: moją duszę, która krąży dokoła ciebie i wypełnia się, jaśnieje w świetle twoim. Ale Jeanne przerwała mu zaraz przy pierwszym słowie:

— Nieważne; proszę powiedzieć, że mnie pan kocha! Czy tak? Naprawdę? Proszę tak jakoś zrobić, żeby wracać do miasta razem z nami.

— Posłuchajcie, jakie piękne motto dla studni! — zawołał Carlino z drugiego końca sali: — „Exercita purior”.

— Co to znaczy? — zapytała Jeanne Maironiego, bo dozorca stanął właśnie tuż przy nich. A usłyszawszy objaśnienie, powiedziała: — Cóż, być może, niejednemu mnichowi przychodziło na myśl, że gdyby gdzie indziej, nie tu, ćwiczył swój umysł, serce i pełnił dobre uczynki, stałby się bardziej czysty, zdrowszy?

— A to, a to! — wykrzyknął Dessalle. — Syrena. Dulcedine perdit .

— Jeżeli dobrze rozumiem, nie jest mi obca! — zawołała żywo, Jeanne. Maironi milczał. Dessalle przywołał dozorcę, spytał go, kto jest autorem fresku przedstawiającego Ukrzyżowanie.

— Bartolomeo Montagna, malarz z Vicenzy rodem. Dessalle nalegał, żeby jego siostra i Maironi przyszli podziwiąc wielki fresk. Podeszli, pochwalili dość zdawkowo,co zdziwiło i uraziło Carlina. Postać Chrystusa nie podobała im się wcale. W pozostałych widoczne były cechy dobrej szkoły, ale nic więcej.

— Ale popatrzcież na Maryję! Co do mnie, to mogę powiedzieć, że spośród wszystkich, jakie znam, tylko jedna Maryja wzruszyła mnie bardziej: ta Van Dyckowska w muzeum w Antwerpii, która trzyma umarłego Chrystusa na kolanach i unosi ku niebu twarz i ramiona, pamiętasz ją,.

Jeanne? Tę twarz gorzką i zapłakaną, która mówi: dlaczego? Z punktu widzenia religii, ta tamtą przewyższa. Jest pełna odwagi, wierzy w zmartwychwstanie swego syna. Tu, przed nią, grozi mi, drogi Maironi, że i ja złapię małego bakcyla wiary. A pan weźmie mnie do swego Ratusza jako doradcę w sprawach sztuk pięknych, dobrze?

Maironi uśmiechnął się słabo i odpowiedział jednym tylko słowem:

— Dobrze.

3

Wyruszyli z powrotem o zachodzie słońca, jednym powozem. Zanim wyjechali poza teren opactwa, mijając wielki czarny bastion, na którym wznosi się kościół, Dessalle wykrzyknął nagle:

— A kościół? Nie obejrzeliśmy kościoła!

Kiedy opuszczali refektarz, dozorca dwa razy pytał Jeanne i Maironiego, czy chcą zwiedzić kościół, ale nie słysząc odpowiedzi, dał spokój. Teraz także ani Maironi, -ani Jeanne nie odezwali się, powóz mknął już szybko, odpowiednia chwila minęła. Dessalle był pod wrażeniem milczącego klasztoru, otaczającej go samotności, cyprysów, drzew oliwnych, potrójnych łuków, godeł, sentencji, niegdysiejszych mnichów, dozorcy z kluczami, których podzwanianie brzmiało jak krzykliwy hymn tryumfalny ducha nowoczesności. I wszystko to wypowiadał teraz w swój barwny, inteligentny sposób, wynajdując dziwne skojarzenia, które utrwalały mu w pamięci rzeczy widziane, wszczepiając je niejako w jego osobowość. Potem zaczął głośno szkicować plan powieści, w której Praglię wystawioną przez rząd na sprzedaż, nabywa jakiś polski mistyk i gromadzi w niej rozhisteryzowane damy, aby stworzyć tam, drogą medytacji i modłów, zupełnie nową religię.

— Jaką? — zapytał Maironi.

— To nieważne. Po prostu nową! Powiedzmy, jeśli pan chce, moją, która jest religią wątpliwości i zamiast zmuszać nas do wierzenia w coś, czego wiedzieć się nie da, zabrania też temu przeczyć i nakazuje wątpić, co jest nieskończenie mądrzejsze i pożyteczniejsze od wiary, gdyż przygotowuje nas na wszelkie możliwości! I jest także bardziej poetyczne!

Na to Maironi wybuchnął z niezwykłą gwałtownością.

— Nie, nie, trzeba być całkowicie za albo całkowicie przeciw! Niech pan raczej zaprzecza! Niech pan powie, że człowiek stworzył Boga, bo mu z tym było wygodnie! Albo niech pan powie, że Bóg chrześcijański jest maską Boga prawdziwego, a pan nie chce wielbić masek! Albo niech się pan zbuntuje, powie, że posiadanie ciała i umysłu nie zobowiązuje pana do niczego, że pragnienie życia i wolności nie pan sam w sobie wzbudził i żąda pan ich obu! Niech pan to głosi, jeśli się panu podoba, ale nie to, co pan powiedział!

— Oto jacy są katolicy! — odparł Dessalle z uśmiechem. — Wręcz chcą, żebyśmy byli bezbożnikami. Im bardziej się do was przybliżamy, tym trudniej wam nas. znosić. Można by rzec, że wasza religia uczy nienawiści bliźniego. Jakżeż wy traktujecie protestantów i tych biednych liberałów, którzy chcieliby móc głosić się także katolikami! Nienawiść bliźniego!

— A jednak... — zaczęła Jeanne zwracając się do Maironiego, jakby chciała mu odpowiedzieć poza i ponad słowami brata. Ale po pierwszym słowie urwała.

— A jednak? — powtórzył Maironi wyczekująco.

— Nic — odpowiedziała.

Młody człowiek przytrzymał białe przykrycie z futra rosyjskich wilków, które zsunęło się z kolan Jeanne i jego własnych i podciągając je napotkał pod futrem rękę, która najpierw przyjęła dotknięcie biernie, ale zaraz potem uchwyciła się jego ręki z całej siły, podczas gdy piękne usta wypowiadały niedbale dwa obojętne słowa:

— Chłodno jest.

Przez długą chwilę nikt się nie odzywał. Z kolei Jeanne poprawiła futrzane okrycie podciągając je dużo wyżej. Maironiemu wydało się, że ciężkie białe futro dzikiego zwierza poddaje się lekkim ruchom rąk nawykłych do rozkazywania. Spoglądał na tę upragnioną rękę, nie śmiąc w obecności Dessalle'a patrzeć w oczy Jeanne w milczeniu, a nie mógł znaleźć  ani słowa. Patrzył więc tylko na rękę, która spoczywając leniwie na futrze zdawała się odpowiadać na to spojrzenie, wraz ze źle ukrywanym uśmiechem: koniec z potajemnymi uściskami. Zapach płaszcza Jeanne otulającego jej prześliczną postać, futra i rękawiczek leciutko uperfumowanych, może także włosów, ogarniał ciepłą falą mózg Piera na przemian, w zależności od powiewów wiatru i od biegu koni, ze świeżym zapachem pól i wilgotnej drogi. Maironiemu wydawało się, że tajemna, słodka aura otaczająca Jeanne udziela mu się z oddaniem; był to jakby początek rozkoszy posiadania. Minęli willę don Giuseppa, białą w gasnącym świetle zachodu, ponad ogrodem pogrążonym już w cieniu. Dessalle'owi zdawało się, że dostrzega jakiegoś księdza siedzącego na schodach przed frontem domu, zapewne jego właściciela. Powiedział, że słyszał o tym księdzu wiele dobrego i zapytał Maironiego, czy go zna. W tej samej chwili Jeanne, która nie zwróciła uwagi na to, co mówił jej brat, wskazała Maironiemu sierp księżyca po zachodniej stronie nieba.

— Completur? — powiedziała pytająco, bo zapomniała drugiego słowa napisu. Maironi. zdawał się nie słyszeć, więc powtórzyła: — Completur i co dalej?

—Aa, cursu, cursu! — wykrzyknął Dessalle i nie ponowił pytania. Tymczasem ręka Jeanne poszukała pod futrem ręki ukochanego i uścisnęła ją, szepnęła: „Wiem, wiem, o czym się tak zamyśliłeś!”, a jego ręka odpowiedziała kłamliwie: „Tak, tak, wiesz”. Oboje potem woleliby milczeć, ale Carlino gadał bez opamiętania. Opowiedział Maironiemu, jak bardzo jego siostra była zgorszona, dawno temu, że on polecił jej tego ogrodnika, piękny egzemplarz socjalisty i rewolucjonisty. Dowiedziawszy się o różnych jego wypowiedziach, chciała ogrodnika odprawić, ale jemu, Carlinowi, bardzo się to podobało, hodować w ogrodniczej klatce taką interesującą krwiożerczą bestię. Tylko że ta bestia nie daje się obejrzeć z bliska; ma skorupę, czyściutką i gładziutką, w którą chowa się natychmiast, kiedy tylko państwo się zbliżą. Tymczasem tamci dwoje wiedli sekretną rozmowę rąk splecionych pod futrem, choć Jeanne delikatnie próbowała, na próżno, swoją wysunąć. Pozwolili gadać Carlinowi, nie broniąc się, od czasu do czasu tylko okazując zainteresowanie zdawkowym uśmiechem. Carlino przeszedł z kolei na osobę syna ogrodnika, który nazywał się Ricciotti Pomato; można go śmiało polecić do służby pomocniczej w bibliotece. Przed rokiem zatrudniono tam kogoś innego zamiast niego; teraz miejsce było znowu wolne. Maironi obiecał natychmiast, chcąc już wyczerpać temat. Ale Carlino był niezmordowany: teraz zaczął mówić o margrabim Screminie, który za pośrednictwem zięcia prosił Dessalle'ów o poparcie jego senatorskich aspiracji u pewnej wiele mogącej intrygantki, rzymskiej damy, o której powszechnie było wiadomo, że łączy ją przyjaźń — należy ufać, że nie zdrożna, mówił Zaneto; nader dwuznaczna, osądzał świat — z pewnym ważnym mężem stanu, wujem rodzeństwa Dessalle. Po czym margrabia pojawił się osobiście w willi Diedo, a kiedy odchodził, długo jeszcze dźwięczał satanicznie szyderczy śmiech rozgoryczonego człowieka: „Świat! Świat!” Później wracał tam jeszcze dwa czy trzy razy, uroczyście, w cylindrze i, jak mówił Carlino, on także miał swoją skorupę: gładką, ale trochę tłustą skorupę pokory, w której znikał spiesznie głową na dół, zaledwie Jeanne czy Carlino napomknęli o tym, że należałoby nacisnąć klawisz zasług, za jakie rząd winien być margrabiemu wdzięczny. I teraz Carlino rozciągnął go delikatnie na wyimaginowanej tablicy anatomicznej próbując doszukać się tych zasług. W końcu jednak, ponieważ jego towarzysze nie zdawali się przyznawać mu racji, zamilkł i on.

Wysoka, smukła wieża, przysadziste dzwonnice, stłoczona masa dachów, wyrastały na równinie przed powozem, na tle ośnieżonych szczytów dalekich gór. To było miasto, żałosny kres nieba otwartego marzeniom, spokojnej przestrzeni ziemi pachnącej życiem i świeżością. Smutny dla Jeanne i Piera koniec miękkiej, choć szybkiej, milczącej jazdy, kiedy przy każdym wstrząsie pojazdu czuli nawzajem lekkie dotknięcie ramienia. Powóz zatrzymał się przed stajnią Dessalle'ów, u wylotu stromej uliczki wiodącej do willi Diedo. Jeszcze tylko zaproszenie na obiad na dzień następny, pożegnanie krótkie, ale już rozgrzane oczekiwaniem lubego jutra. Kiedy Piero wysiadał, aby wrócić pieszo do miasta, stangret powiedział, że ma przy sobie koszyczek pomarańcz, należący do tego pana: powierzył mu go dorożkarz. Na co Dessalle kazał odwieźć pana do pałacu Screminów.

Koszyczek pomarańcz postawiono na przednim siedzeniu „Wiktorii”, na wprost Piera. On zrozumiał jego tragiczną wymowę, ale się nią nie przejął. Jeżeli był to wyrzut, to pod adresem losu; nie jego. Utkwił wzrok w złocistych owocach, zmysły jego przepełniał trwający jeszcze upajający zapach tej, której miejsce zajął w powozie, widział znowu Jeanne w loggii opactwa, z filiżanką wody w ręku, widział smutek w jej dużych oczach o magnetycznym spojrzeniu, słyszał niepowtarzalny ton jej cichych słów: „Si c'etait du poison, faudrait-il boire?”

ROZDZIAŁ TRZECI

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Zaproszeni panowie radni schodzili się pojedynczo i z opóźnieniem. Kwadrans po czwartej było ich zaledwie siedmiu. Pan Kwaśny, pan Gorzki, również członkowie Rady, przedstawiciele jej większości, zaczęli już mruczeć niecierpliwie. Pan Kwaśny przeżuwał z żałobną miną jakieś obelżywe uwagi nie patrząc nikomu prosto w twarz. Pan Gorzki wtórował mu swoim pizzicato na kontrabasie:

— Świństwo, świństwo!

Radny Quaiotto, który przyszedł pierwszy, wydawał się także bardzo zniecierpliwiony, wyglądał raz po raz na ulicę. Inni, wymieniwszy obfitość ceremonialnych powitań z doktorem Záupą i pomiędzy sobą i wypytawszy się o cenne zdrowie starszej pani Záupa, pani doktorowej Záupa i wszystkich małych Záupa, pochwaliwszy nieśmiało doskonały stan kanapy, krzeseł i foteli, wspomniawszy przy tej sposobności z szacunkiem cienie antenatów rodu Záupa, wyraziwszy chóralnie podziw dla zalet dawnych obić meblowych, nic już więcej nie mogli znaleźć do powiedzenia. Matio zapytał z pewnym niepokojem pana Kwaśnego, czy zamierza obserwować całkowite zaćmienie księżyca oczekiwane najbliższej nocy, na co usłyszał wzgardliwe prychnięcie:

— Dobre sobie! Nie widzi pan, jakie chmury?

Na szczęście nadciągnęło wreszcie ośmiu pozostałych panów. Matio usiadł, odchrząknął, otworzył posiedzenie i zaczął wyjaśniać, z pełnym skupienia wyrazem twarzy, przyczynę tego nadzwyczajnego zebrania w jego domu. Wszystkie twarze natychmiast przybrały również wyraz skupienia, wszyscy zaczęli spoglądać w dół na dobrze im znane własne nogi — wszyscy z wyjątkiem pana Kwaśnego, który wpatrywał, się w mówcę z wyrazem twarzy chmurnym i mglistym, z góry przesądzającym o miernej ocenie tego, co usłyszy.

Mówca wygłosił na wstępie zręczne dyplomatyczne zagajenie. Wszyscy obecni wiedzieli, ze zebranie zostało zwołane celem porozumienia się co do quid agendum w stosunku do burmistrza i prawie wszyscy przyszli niechętnie, z góry przekonani, że dobrego wyjścia z trudnej sytuacji nie potrafią znaleźć. Jeden tylko radny Quaiotto, drobny podmiejski właściciel ziemski, jeden z najgorętszych, najwymowniejszych i najbardziej lubiących zamęt członków partii, przyszedł z głową pełną oskarżeń wszelkiego rodzaju i srogich zamiarów, z wnioskiem o uchwalenie stanowczego ultimatum. Łagodny Záupa, skłaniający się w duszy ku poglądom. Soldiniego, zaczął mówić, że pewne punkty sporne między większością a jej naturalnym przywódcą co do niektórych poważnych kwestii administracyjnych, wymagały takiego zebrania, prawie plenarnego, tejże większości, bez udziału tegoż burmistrza, aby naradzić się co do... — ...tychże... — szepnął pan Kwaśny.

Ale Záupa, zawahawszy się na krótką chwilkę, powiedział:

— ...tych właśnie Kwestii.

Audytorium wydawało się zaskoczone. Ci, którzy zorganizowali to zebranie wspólnie z Záupą, wymienili między sobą pytające spojrzenia. Matio powiódł wzrokiem dokoła i powtórzył głośniej z naciskiem:

— Tych właśnie spraw.

Radny Quaiotto, który wiercił się na krześle i rzucał na prawo i lewo niezadowolone spojrzenia, powiedział niezbyt cicho:

— Niby jakich?

Inni, zaczynający pojmować myśl Matia, radzi, że nie trzeba będzie dotykać klawisza najbardziej palącego, uciszyli Quaiotta. Matio podjął swoje przemówienie. Jako członek Komitetu wyłożył, acz z przykrością, „te właśnie sprawy”. Zaledwie podwyższono zarobki zamiataczy, przyszły z kolei żądania straży miejskiej, woźnych urzędu miejskiego, nauczycieli szkół podmiejskich. Co się tyczy żądań tych ostatnich, burmistrz przedłożył Radzie deklaracje wręcz kompromitujące i, co Záupa musiał stwierdzić z przykrością, samowolne.

Teraz chodziło o to, by uciąć niezwłocznie, choć z żalem, ruch, który wszczęty przez zamiataczy, groził rozszerzeniem aż po szefa sekretariatu i stanowił poważne niebezpieczeństwo dla budżetu. Należało ratować budżet za wszelką cenę i przejść do porządku dziennego nad wszystkimi wysuniętymi żądaniami. Záupa był zdania, że jego koledzy asesorzy nie będą mieli szczególnych trudności z oznajmieniem burmistrzowi Maironiemu, z żalem, ale stanowczo, że wola Rady w tej kwestii jest niewzruszona, nawet gdyby w grę wchodziła dymisja. Rozumiał dobrze, iż równa się to niemal zmuszeniu burmistrza do zgłoszenia swej dymisji, ale jest to, niestety, konieczność absolutna. Uważał, że powinien wyłożyć ten swój osobisty pogląd z całą skromnością, gotowy zresztą przyjąć...

— Z rozpaczą — podsunął cicho pan Kwaśny.

— ... z całym szacunkiem — rzekł Záupa — opinię kolegów:

Małe audytorium przez chwilę trwało w milczeniu. Potem zaczęły się jakieś szepty w najbliższym sąsiedztwie Quaiotta i dał się słyszeć jego głos:

— Albo jesteśmy w rodzinie, albo nie jesteśmy w rodzinie! Widocznie sąsiedzi nakłaniali go szeptem do spokoju, Záupa popatrzył na niego i rozłożył ręce w milczącym dominus vobiscum i odrzucił do tyłu głowę, co miało oznaczać, że tak czy inaczej dojdzie się do celu, którego domaga się Quaiotto. Ale Quaiotto rozpalał się coraz mocniej, rzucał na prawo i lewo odpowiedzi swoim przyjaciołom, potrząsając im przed oczyma rękami, żeby dodać im zapału. Jak kiedy w wiązce chrustu rzuconej na przykryty żar ogień toruje sobie drogę powoli i mozolnie, dopóki nie zabłysną pod nim dwa, trzy, cztery żarzące się punkciki, wiązka chrustu rozpada się, coraz więcej bucha iskier i małych obłoczków dymu, wszystko szepcze i trzaska, aż wreszcie ktoś niecierpliwy przysunie płonącą zapałkę i wszystko wybucha wielkim płomieniem, tak i tu, gdy pan Kwaśny, z utęsknieniem myślący o wieczornej zupie, dorzucił swoją płonącą zapałkę „albo razem, albo fora”, Quaiotto zerwał się:

— Proszę o głos!

Przemówił z ogromną swadą, jaką Opatrzność obdarza najbardziej puste głowy stronnictwa, aby wydobyć z nich zbawienny owoc głupoty. Powiedział, że na posiedzeniu Rady Miejskiej można sobie do woli grać komedię, ale na prywatnym zebraniu wydaje mu się to nie na miejscu. Dodał, prosząc o wybaczenie czcigodnego doktora Záupę, że nawet, sceneria tej komedii nie zdaje mu się być wybrana trafnie. Udowodnił, ze odrzucenie hurtem wszystkich żądań podwyżek nie jest dobrym posunięciem politycznym i że w sumie mniejszym błędem byłoby podnieść uposażenie także i szefowi sekretariatu.

— Pięknie! — burknął pan Kwaśny, a ktoś inny wykrzyknął:

— A budżet? Budżet? Na swoje nieszczęście Quaiotto podjął rzucone . wyzwanie.

Cóż znaczyło pięć, sześć, osiem tysięcy lirów w milionowym budżecie? Dopóki wzdęty balon jego retoryki płynął w obłokach, koledzy patrzyli na niego zadarłszy w górę nosy, ale z chwilą kiedy dotknął ziemi, zaplątał się w cyfrach i wszyscy, jak to zwykle bywa z pasażerami balonu, rzucili się hurmem na niego. W gruncie rzeczy większość tej większości, ludzie spokojni, silniej odczuwający źle pojęte nakazy religijne niż namiętności polityczne, wierni także w działalności publicznej starym tradycjom prywatnych dobrych obyczajów, tolerowali demagoga Quaiotta, ale go nie lubili. Zabrzmiały gwałtowne protesty. Jakie tam pięć, jakie sześć, jakie osiem! Quaiotto odwrócił się wściekły, wyzywająco patrząc na zebranych. Dwóch czy trzech kolegów, finansistów partii, stawiło mu czoło. Inni tylko między sobą wymieniali uwagi potępiające gwałtowność wypowiedzi Quaiotta, zagrażającą porozbijaniem jajek tak starannie ułożonych w koszyczku doktora Záupy. A ponieważ Quaiotto i jego przeciwnicy dyskutowali na stojąco, z piekielnym hałasem, oni ze swej strony obiegli także zmieszanego przewodniczącego, przykazując mu być twardym, twardym, twardym, nie dopuszczać do roztrząsania prywatnych skandalów. Pan Kwaśny nadstawił ucha.

— Doskonale! — mruknął wycofując się.— Burmistrz dokazuje, a skrupia się na biedaczyskach urzędnikach.

Tymczasem Quaiotto i jego adwersarze obrzucali się nawzajem całymi garściami cyfr.

— Papier i pióro! — krzyknął jeden z dyskutantów. — Doktorze Záupa, proszę o papier i pióro!

Oszołomiony i zakrzyczany Záupa nie usłyszał. Demagog wrzasnął:

— Tu, dla mnie! — I potrząsnął dzwonkiem. — Arkusz papieru, kałamarz i pióro! — rozkazał, kiedy w drzwiach ukazała się służąca; ale ona postąpiła naprzód, okropnie zaczerwieniona, niosąc w wyciągniętych rękach, niby tacę, złożone we czworo spodnie i zalęknionym wzrokiem szukając swego pana.

— Panowie! Panowie! — wykrzyknął tryumfalnie Quaiotto. — Proszę o ciszę! Dar Opatrzności! Teraz się wnet pogodzimy! Proszę o głos!

Jednocześnie chwycił przyniesione spodnie. Wszyscy zwrócili się ku niemu, ciekawie patrząc na trzymany przez niego tajemniczy przedmiot.

— Cóż to takiego? Spodnie? Para spodni?

Większość obecnych o niczym nie wiedziała, nie rozumiała, przyglądała się spodniom w zdumieniu. Ktoś, kto wiedział, uśmiechnął się i pokiwał głową. Pan Kwaśny zapytał półgłosem swego sąsiada:

— Czy to pantalony starej pani Záupa?

Quaiotto, potrząsając swoją zdobyczą z: widocznym zadowoleniem, nalegał: — Proszę o głos! Proszę o głos! Tymczasem Záupa robił gniewne gesty w stronę służącej, która odpowiadała gestami pełnymi czci i posłuszeństwa, wskazując na dzwonek. Wreszcie wyszła i.Quaiottowi udzielono głosu.

— Panowie — zaczął — jeżeli pojawienie się tych... tych... jednym słowem, tej części ubioru, wydaje wam się dziwne i śmieszne, dowiedzcie się, że winowajcą jestem ja. Posłałem tę rzecz naszemu szanownemu prezesowi i winszuję sobie tego posunięcia, panowie. Kiedy chodzi o dobro publiczne, o zwycięstwo naszych zasad, naszych poglądów, argumenty śmieszne nie istnieją. Ten szczegół garderoby ma trudną do uwierzenia, ale prawdziwą historię. Historię, powiadam: a tę historię...

—  Tylko tak dalej! — szepnął pan Kwaśny. — ...tę historię opowiem wam teraz, panowie, ku waszemu zbudowaniu i ponieważ rozumiem, że wy, szanowni koledzy, kierując się uczuciem nadzwyczajnej delikatności...

Pan Kwaśny mruknął głośniej:

— Wobec komedii!

Urażony mówca zwrócił się teraz wprost do niego:

— Co pan tam mruczy? Bądź pan łaskaw milczeć, bądź pań łaskaw!

Pan Kwaśny skrzywił się, zmarszczył brwi, jął wykręcać żółtawe fałdy policzków i czoła w najrozmaitszych bezsensownych kierunkach, ale nie odpowiedział ani słowem.

— Ponieważ rozumiem — podjął Quaiotto — że wy, szanowni koledzy, dalecy jesteście, dzięki poczuciu niezwykłej delikatności, od zajmowania się drastycznymi prywatnymi sprawami, moja opowieść podsunie wam sposób wybrnięcia z obecnych trudności bez dotykania tych spraw i bez szkody dla interesów tylu wiernych i skromnych sług naszego miasta. Tu niektórzy z zebranych zaczęli nawoływać:

— Do rzeczy! Do rzeczy! Do rzeczy!

Mówca nie przyjął tego do wiadomości i ciągnął dalej:

— Wiadomo wam, że ostatnio przyjęty został nowy pomocnik w Bibliotece, syn niejakiego Pomata, zwanego Çeóla, socjalisty, może nawet anarchisty, zatrudnionego jako ogrodnik w pewnym domu, w którym nasz znakomity pan burmistrz jest częstym gościem.

Doktor Záupa zaczerwienił się i chrząknął.

— Proszę się nie obawiać, panie przewodniczący! Zatrzymam się w porę. Rada zaakceptowała nominację pana Ricciottiego Çeóla chcąc ucieszyć naszego szanownego pana burmistrza, ale źle uczyniła, musimy to sobie powiedzieć. Wystarczy samo nazwisko Ricciotti, żeby to zrozumieć. Tak więc pan Ricciotti, otrzymawszy nominację, zgłosił się do bibliotekarza, a bibliotekarz odesłał go do wydziału gospodarczego po służbowe ubranie. Pan Ricciotti udaje się do magazyniera i każe sobie pokazać ubranie. Kiedy zobaczył spodnie z czerwoną wypustką, oświadcza, że nie chce żadnych mundurów. Magazynier, zamiast zgodnie ze swoim obowiązkiem odesłać go do diabła...

Kilku pobożnych radnych zaprotestowało mruknięciem.

— Więc dobrze, powiem tak: zamiast odesłać go do jego ojca, magazynier obiecuje zapytać asesora. Asesor, nasz szanowny przewodniczący, osoba uprzejma i dobrotliwa jak mało kto, proponuje zamianę wypustki czerwonej na granatową. Spodnie są czarne. Komisja wyraża zgodę.

Matio przytaknął głową, uśmiechając się skromnie.

— A teraz proszę was, panowie, popatrzcie na wypustkę i osądźcie sami!

Quaiotto rozłożył spodnie na stole, przed sobą.

— Proszę się wypowiedzieć, czy wypustka może być bardziej niedostrzegalna niż ta, czy ciemny granat nie znika na czarnym tle?

Záupa uśmiechnął się ponownie i potrząsnął głową, jakby chciał strącić z niej wyimaginowany wieniec laurowy, którym kolega zaraz uczci jego sprytny pomysł.

— A tymczasem — ciągnął Quaiotto — pan Çeóla, wezwany ponownie do magazynu, oświadczył, że jego zasady wzbraniają, mu przyjęcia granatowej wypustki tak samo jak czerwonej, i to samo powtórzył bibliotekarzowi...

— Który— wtrącił się radny poinformowany, zagłębiając dwa palce w tabakierce i uśmiechając się mile do tabaki — odpowiedział mu: „Więc niech pan zmieni zasady”. — „Ja nie”, młodzieniec na to. — „Więc dobrze, mówi bibliotekarz, niech pan chodzi bez spodni.”

— Wspaniale — rzekł Quaiotto. — Pan bibliotekarz, człowiek inteligentny, uczony i znający świat, dał taką odpowiedź, jaką uważał za najlepszą. A teraz uwaga, panowie. Imć Çeóla idzie do pewnego radnego-liberała, najbardziej liberalnego w świecie, swego protektora. Nie przytaczam nazwisk, ale rzecz nie ulega Wątpliwości. Nasz kolega liberał, wysłuchawszy relacji, bierze tamtego w ramiona, winszuje mu jego szlachetnej dumy, zachęca do wytrwania, idzie do bibliotekarza, napada na niego, gada o średniowieczu i o nowoczesnych ideałach, o granatowej wypustce, która zmieni się w czerwoną ze wstydu, i nawet o chrześcijańskiej równości. Mówię to wszystko, bo siedziałem w sąsiednim pokoju, czytając,.. (— No, no — mruknął pan Kwaśny. — Chyba żywot Bertolda?) ... i słyszałem to na własne uszy.

Ktoś zapytał, co bibliotekarz odpowiedział koledze liberałowi. .

— Bibliotekarz? Najpierw odpowiedział: „Co mi do tego? Niech pan z tym idzie na Ratusz”. A potem zapytał: „Widział pan te spodnie?” I nasz wymowny kolega musiał przyznać, że nie. Ale nie uznał się za pokonanego. Na Ratuszu, rozumie się, nie miał odwagi się z tym pokazać. Musiał udać się do Commendatora prefekta w sprawach prowincji, razem z pewnym senatorem i dwoma deputowanymi. Nazwisk nie przytaczam. Po załatwieniu spraw urzędowych wywiązała się (pogawędka i nasz kolega... niby żartem ... niemal ją ośmieszając... wyciągnął aferę spodni.

Tu pan Kwaśny, spragniony odwetu, wykrzyknął:

— Skąd pan to wie?

— Skąd to wiem? — odpowiedział wzgardliwie Quaiotto. — Wiem, bo wiem. I proszę łaskawie uwierzyć, że jak coś wiem, to wiem.

— Brawo! — rzekł pan Kwaśny. A jego sąsiad objaśnił go po cichu, że odźwierny prefektury, Martinato, jest bratem rządcy Quaiotta.

Tamten zaś ciągnął:

— Zarówno senator, jak deputowani, przyłączają się do drwiących śmieszków. Wielce szanowny pan prefekt to samo. Żartują, śmieją się wszyscy pięciu. Nie sądzę, żeby pan Ricciotti Çeóla był z tej rozmowy zadowolony, gdyby podsłuchiwał pod drzwiami; niemniej szanowny pan prefekt obiecuje pomówić w tej sprawie z szanownym panem burmistrzem. I rzeczywiście nazajutrz, czyli onegdaj, prefekt i burmistrz spotykają się w pewnym domu, rozmawiają, żartują, śmieją się. Imię uwierzycie, panowie: wczoraj Çeóla zjawia się w Bibliotece z listem od pana burmistrza, zwalniającym go od noszenia munduru. Nasz doktor Záupa nic o tym nie wie, nie wie też nikt z członków Rady. Çeóla odnosi zwycięstwo nad wszystkim i wszystkimi, a spodnie, które powinny służyć Bibliotece, oto widzimy tutaj!

Mówca w obawie, że słuchacze zaczną się uśmiechać, a ich oburzenie nie osiągnie stopnia odpowiadającego jego życzeniom  oraz przestępstwu burmistrza, zerwał się na nogi i ges tykulując, deklamując jak cyrulik w tragedii, wykrzyknął:

— Panowie! Ten postępek pana burmistrza jest, nie cofam się przed tym słowem, niedopuszczalny! Jest zniewagą dla Rady, zniewagą dla bibliotekarza, zniewagą dla tradycji administracji komunalnej, zniewagą dla naszych zasad i przekonań. Fakt ten wydaje się błahy, ale w istocie swej jest ogromny, podobnie jak ogromny byłby fakt przeniknięcia pierwszej kropli wody z rzeki do fundamentów solidnego domu, w którym się znajdujemy.

Doktor Záupa uniósł brwi aż po nasadę włosów. Tamten podjął:

— Konieczne jest przeto, aby ten postępek burmistrza został odwołany, unicestwiony! Dla nas to kwestia godności, kwestia honoru. Konieczne jest, aby to nierozważne i niewłaściwe zezwolenie zostało anulowane uchwałą samej Rady Miejskiej. Konieczne!

Quaiotto, który postanowił podeprzeć efekt swojej elokwencji potężnym walnięciem pięścią w stół, zamaszystym ruchem lewej ręki odsunął na bok fatalne spodnie, jednocześnie prawą pięścią łupnął w stół mimo przerażonych okrzyków sąsiadów: „Ostrożnie! Ostrożnie!” i oto złocony koszyczek z porcelany, popchnięty przez bombonierkę, popchniętą z kolei przez album, a ten — przez magistrackie spodnie, runął w przepaść. „O Boże, mama!” jęknął w duchu Matio, podczas gdy jego usta wymawiały: „To nic, to nie, to nic!” I razem, ze zrozpaczonym Quaiottem i co żwawszymi kolegami rzucił się zbierać z podłogi złociste skorupki. Cztery schylone grzbiety kłębiły się pod stołem: jeden poczciwego Matia, który nie przestawał powtarzać: „To nic, to nic, to nic”, drugi Quaiotta, jęczącego: „Na miły Bóg, na miły Bóg, na miły Bóg!” i dwa jeszcze inne grzbiety, Ożywione złudną nadzieją na cudowne zmartwychwstanie koszyczka.. Jedenastu pozostałych panów siedziało z rękami opartymi o kolana i z uwagą śledząc schylone grzbiety i błyszczące szczątki, dyrygowało:

— Quaiotto, na prawo, doktorze, z lewej strony! Dalej, nie tu! Dalej!

Pan Kwaśny szturchając łokciem pana Zgorzkniałego i sąsiada z drugiej strony wskazywał im ze złośliwym uśmieszkiem główkę i biust porcelanowej figurynki, wyzierające z lewej tylnej kieszeni surduta Matia. Na próżno służąca, która pojawiła się znów w drzwiach, z listem w ręku, wołała trzykrotnie, patrząc w osłupieniu na to, co się dzieje:

— Proszę pana! Proszę pana! Proszę pana! Matio dosłyszał dopiero za czwartym razem.

— Cóż tam znowu?

List bardzo pilny, przysłany przez pana burmistrza.

Przewodniczący zebrania wygramolił się, bardzo czerwony, spod stołu, wziął list, otworzył go, wydał głośny okrzyk, w myśli raz jeszcze złożył hołd sprytowi chudego opata, gestami obu rąk przyżwał kolegów do siebie i odczytał głośno 

„Szanowny Panie!

Dowiaduję się, że członkowie Rady przynależni do większości zbierają się dzisiaj w domu Pana, aby radzić nad sprawami miasta. Nie zaproszony na to zebranie rozumiem, bez zaskoczenia i bez najmniejszego żalu, że większość życzy sobie zerwać więź łączącą ją z szefem administracji komunalnej. Decyduję się więc złożyć niezwłocznie u Pana Prefekta rezygnację moją ze stanowiska i powiadamiam o tym Pana, jako starszego asesora, zaznaczając, że w urzędzie moja noga więcej nie postanie.

Proszę przyjąć, szanowny Panie, zapewnienie mego osobistego szacunku

Oddany

P. Maironi”

— Evviva! — wykrzyknął Quaiotto. — Zaćmienie burmistrza!

I wszystkie twarze rozpromieniły się, z wyjątkiem jednej tylko — pana Kwaśnego.

— Gdyby przysłał nam tę swoją nowinkę godzinę wcześniej — powiedział schodząc ze schodów — nie musiałbym jeść ryżu rozgotowanego i nie nasłuchałbym się tyle o spodniach.

— A ja panu mówię — wrzasnął Quaiotto z dołu schodów — że mam już wyżej uszu pańskich wydziwiań!

Pan Kwaśny skrzywił usta, zmarszczył nos, oczy, brwi, żółte fałdy policzków, może nawet i uszy, ale nie odezwał się już ani słówkiem. Inni rozpuścili języki na temat amorów burmistrza i całe schody rozbrzmiewały tym wszystkim, co w salonie ż trudem trzymane było za zębami. — A co na to margrabina?

— Biedaczka! Wygląda jak trup.

— A margrabia? — Cóż, musi się godzić.

— Ale czy to zaszło naprawdę tak daleko?

— Ja powiadam, że tak.

— A ja, że nie.

— Pan mówi, że nie? Ja mówię, że tak.

Takie same szepty, tylko cichsze, słychać już było na tych samych schodach przed zebraniem, ponieważ kilku panów spotkało się u drzwi. Podobnie szepczą w górskiej zapadlinie maleńkie strumyczki wody, a kiedy już ją napełnią, przelewają się i spadając jedną masą w dół podejmują swoje szepty już głośniej.

3

Z chmur, które o czwartej wisiały nad zacnym domem Záupów,o szóstej spadła gwałtowna ulewa. Pioruny, błyskawice, wściekła wichura od wschodu i zachodu omiotły i otworzyły drogę księżycowi. Początek zaćmienia spodziewany był o wpół do dwunastej, przed jedenastą Maironi miał przybyć do willi Diedo, aby razem z Dessalle'ami pójść na pobliskie wzgórze, gdzie wstęga wspaniałej drogi wije się po wzniesieniach panując kolejno, a czasem nawet jednocześnie, nad bezkresnym wschodem i bezładną połacią zachodu, gdzie kręte, wysunięte korzenie Alp zmuszają ją do ucieczki, do omijania ich wyniosłych czół. Trochę po wpół do jedenastej Piero szedł, już w górę stromą bezludną uliczką wiodącą od stajen do willi. Księżyc oblewał światłem korony drzew, zwisające ze zbocza ku uliczce. Idąc szybkim krokiem w gęstym cieniu, usłyszał gwar kobiecych i męskich głosów zbliżający się z góry ku niemu. Zwolnił kroku.

Rozpoznał głosy owych pań, które Carlino Dessalle nazywał „hrabina Ważna i hrabianki Ważniutkie”, jeszcze innych znajomych pań i panów, oficerów i cywilów; wszyscy śmiali się, wymieniali między sobą kpiące gratulacje, wychwalali wspaniały widok zaćmienia oglądanego z tarasu willi. Mężczyźni gadali głośno, hrabina Ważna strofowała ich, wołała: „Cicho, cicho!”, inny głos kobiecy protestował ze złością: „Dlaczego cicho? Mówcie głośno! Co do mnie, przysięgam, że nigdy więcej tu nie wrócę!” Na przedzie szła gromadka panien; śmiały się paplając o  pewnym zaćmieniu, które z pewnością nie było zaćmieniem księżyca — o zaćmieniu mianowicie pewnego młodego pana, które jakoby bardzo zmartwiło najstarszą z Ważniutkich. Ta protestowała, odrzucała wymierzone w nią strzały, mówiła, że zaćmiły się raczej herbata, babka z rumem i kubańskie papierosy, których na próżno spodziewały się jej przyjaciółki, wspomniała też o zaćmieniu pewnego porucznika i pewnego sekretarza prefektury, którzy również byli oczekiwani, ale nie stawili się na spotkanie. Ktoś ze straży tylnej zawołał głośno:

— Niech pani powie: zaćmienie dobrego wychowania! Dama zirytowana przytaknęła:

— Brawo! I co wam się zdaje? Że pójdą oglądać zaćmienie księżyca, ona i jej przyjaciel? Raczej zaćmią się we dwoje w jakimś ciemnym gaiku!

Łatwo było zrozumieć, że całe to towarzystwo przyjechało do willi Diedo z pięknym zamiarem zrobienia miłej niespodzianki pod pretekstem oglądania zaćmienia; i że Jeanne ich wszystkich uprzejmie się pozbyła. Panny spotkały Maironiego, który szedł z boku, wzdłuż muru umacniającego zbocze, w cieniu. Jedna z nich rozpoznała go i udając, że się pośliznęła, uczepiła się z całych sił ramienia biednej panny Ważniutkiej, młodszej, tak że obie razem pośliznęły się naprawdę, obie krzyknęły, w ślad za nimi zaczęły krzyczeć matki, kawalerowie rzucili się na pomoc, cała straż tylna zleciała z góry na straż przednią na kształt lawiny i Maironi przeszedł.

Furtkę ogrodu zastał uchyloną i wszedł w gęsty szpaler grabowy, po którego lewej stronie w głębi jaśniał żwirowany placyk oblany światłem księżyca. Na to jasne tło wysunął się nagle czarny cień, Piero znalazł się w uścisku ramion Jeanne, jej czoło przylgnęło do jego piersi. Stali tak długo objęci, bez słowa, on dotykał ustami jej ciepłych miękkich włosów wdychając ich zapach; ona przyciskała czoło do jego piersi z całych sił, jakby chciała ją czołem rozejrzeć i przeniknąć cała do wnętrza. W końcu Jeanne powiedziała cicho, nie unosząc głowy; że jej brata nie ma w mieście, i ona tak się cieszyła tym nieoczekiwanym szczęściem, a potem tak się bała, tak bardzo się bała. Najpierw, że nie będzie mogła być z nim sama; potem, kiedy już udało się jej pozbyć natrętów, bała się, że on nie przyjdzie. I zaśmiała się, na jego piersi, cichym, radosnym śmiechem. Piero nie powiedział nic, ujął jej głowę w obie ręce, uniósł siłą ku górze i zaczął całować bez opamiętania jej oczy, policzki, usta, wciąż w zupełnym milczeniu, a ona nie opierała się, oddawała mu pocałunki, ale nie tak gwałtownie. Wreszcie łagodnie odsunęła jego ręce, sama z kolei ujęła jego głowę i ucałowała w czoło, jakby chcąc uspokoić jego wzburzoną krew, i szepnęła:

— Teraz powiedz mi jedno słowo.

Ale ponieważ on, wciąż nienasycony, spragniony jeszcze bardziej, szeptał tylko między jednym a drugim pocałunkiem: „Pragnę, pragnę”, odsunęła się od niego, powiedziała stanowczo: „Dosyć” i kazała mu wyjść, odczekać kilka minut, a potem zadzwonić do drzwi, przez wzgląd.na służbę. Ona czekać go będzie na tarasie. Maironi odszedł posłusznie, bardzo niezadowolony.

W pięć minut potem służący wyprowadził go z ciemnego szpaleru na światło księżyca i unosząc swoją nieprzeniknioną, gładko wygoloną twarz starożytnego Rzymianina w górę ku balustradzie tarasu, oznajmił:

— Pan Maironi.

Wyprostowana za balustradą, otulona białym płaszczem. Jeanne na pełen szacunku ukłon gościa odpowiedziała:

— Jak to miło! — I uśmiechnęła się.

Piero wszedł na taras z kapeluszem w ręku i z uśmiechem zbyt podobnym do tego, z jakim ona szła mu naprzeciw. Wspaniale wyglądał w świetle księżyca ten taras z białego marmuru wysunięty naprzód z pierwszego piętra willi, ze schodami prowadzącymi wprost do ogrodu, z balustradą zdobywaną szturmem przez pnące róże, gąszcz ich listowia, bogactwo kwiatów cielistej barwy, długie pędy chwiejące się w powiewach nocnego wiatru. Majestatycznym łukiem otaczał budowlę z trzech stron, od ciemnej równiny na północy po promienną jasność nieba nad rzęsiście oświetlonym miastem, po wąski grzbiet górski wciśnięty między dwie długie smugi grabowego lasu i po uprawne pola śpiące w dolince od południowej strony, rozjaśnione księżycową poświatą.

— Czemu nie zostajemy tutaj? — zapytał Piero głosem przyciszonym, jak gdyby te niewinnie brzmiące słowa mogły zdradzić jakiemuś wścibskiemu uchu jego pragnienie błogiej godziny w tej zaczarowanej marmurowo-księżycowej samotności wśród róż, których niespokojne falowanie zdawało się słać jakiś rozkoszny zew.

— Na razie zostajemy — odpowiedziała Jeanne; kazała służącemu podać kawę, ulubiony napój ich obojga, i skierowała się ku bambusowym fotelikom ustawionym w kącie tarasu.

— A potem pójdziemy — dodała cicho, opadając z westchnieniem na niski fotel pod zwisającymi nad nim gałązkami róż. W oczach Piera dojrzała błysk, który sprawił, że wyprostowała się nagle. — Niedobry pan jest! — powiedziała. — Ja nigdy o tym nie myślę.

Zaprotestował gwałtownie, twierdząc, iż nie ma nic złego w tym, że on ją kocha całą duszą, wszystką swoją krwią, że...

Jeanne przerwała mu gestem, wskazując jedno z okien willi, oświetlone i otwarte. — Służące — powiedziała.

Piero przygryzł usta, wpatrzył się w nią, przemawiając płomiennym wzrokiem. Potem oznajmił jej, że nie jest już burmistrzem, zerwał z tymi ludźmi na zawsze, i wydaje mu się, że narodził się do nowego życia, pijany jest wolnością. Zaledwie jednak wypowiedział te słowa, uprzytomnił sobie te inne więzy, nietknięte. Jeanne wydawała się uderzona tą samą myślą, nie znalazła ani jednego słowa. Po dłuższej chwili przykrego milczenia zaczęła mówić o natrętach, którzy wybrali się tu z miasta pod pretekstem zaćmienia księżyca, a naprawdę po to, żeby się zabawić w ten wątpliwie elegancki sposób. Z wielkim żalem musiała wyrzec się ich wizyty, biedna Jeanne! Niestety była umówiona na ważne spotkanie, daleko, na wzgórzach. Jej brat ma wrócić z Wenecji z przyjacielem, malarzem, mają razem oglądać zaćmienie; ona przyrzekła wyjechać im naprzeciw powozem, aż na wzgórza i czekać tam na ich przyjazd w miejscu, gdzie droga biegnie grzbietem, panując nad oboma zboczami. Goście zdradzali chęć pozostania do chwili jej odjazdu.

— Obawiam się, że byłam niezbyt gościnna — powiedziała. — Zresztą — dodała po chwili, mając na myśli dwie damy z miasta, które okazywały jej wręcz uwielbienie mimo widocznego chłodu z jej strony — żadnej z moich dwóch zazdrośnic nie było, a te panny i ich mamy przyciąga nieporównanie silniej osoba mojego brata niż moja; możliwe, że niejedną z nich przywiodła chęć „zaćmienia się” w czyimś miłym towarzystwie gdzieś w lasku czy w grabowych szpalerach.

Maironi wbrew woli pomyślał, że coś bardzo podobnego słyszał od „natrętów” w odniesieniu do Jeanne i zrobiło mu się nieprzyjemnie. W tej właśnie chwili „starożytny Rzymianin” przyniósł kawę.

— Wiedziałam już o tym, co mi pan opowiedział — rzekła Jeanne...— Mówił mi o tym dziś wieczór, ni to skonsternowany, ni to podniecony, ten dumny młodzieniec z biblioteki. Zrozumiałam, że wiedzą o tym również inni.. Je les ai entendus dire en partant que j'avais les nerfs et c'êtait l'effet de la crise.

— Pójdziemy pieszo, prawda? — powiedziała po chwili. — Poślę powóz na stację i każę później po nas zajechać na górę, bez względu na to, czy oni przyjadą, czy nie.

Wydała służącemu dyspozycję i wstała w chwili, gdy z góry, z sanktuarium, bielejącego na wzgórzu na tle jasnego nieba, wielkim uroczystym głosem biła północ. Skoro mieli iść pieszo, czas już było nałożyć kapelusz i rękawiczki.

Maironi poszedł za nią do rozległej, pięknej, prostokątnej sali, której dwie główne ściany Tiepolo pokrył freskami przedstawiającymi po jednej stronie Ifigenię wśród katów i zbolałą parę książęcą, po drugiej achajskich wojowników wpatrujących się w okręty, na których mieli odpłynąć. Sala była mroczna, pachnąca heliotropem i kubańskimi papierosami.

— Zostańmy tutaj, zostańmy tutaj — odezwał się mężczyzna głosem tak dziwnym, tak gorąco błagalnym, że Jeanne, odchodząca do swoich pokoi, przyspieszyła kroku. On rzucił się za nią i w ciemnym przejściu wiodącym do schodów objął obu rękami jej kibić, ale ona wyrwała się i jednym susem dosięgła oświetlonych schodów. Zeszła po chwili, z powrotem, smutna, mając przy sobie pokojową.

Zaledwie służący zamknął za nimi bramę ogrodu, Maironi poprosił o przebaczenie. Jeanne nie odpowiedziała. On poczuł, że krew ścina się w nim lodem, zatrzymał się nagle. Jeanne wzięła go pod ramię, powiedziała, że się nie gniewa, jest jej tylko smutno, bardzo smutno, że wbrew woli tak podnieca mu zmysły, że on nie potrafi wczuć się w jej porywy miłości tak ogromnej, chociaż nie zmysłowej. Była zbolała i zaskoczona odkryciem, że taki jest jej wpływ na niego, przedmiot jej pierwszej prawdziwej miłości. Inni, którzy kochali ją niegdyś i może nawet kochają nadal, bez wzajemności, czuli się niejako oczyszczeni przez nią, błagali ją o miłość w imię ich własnego moralnego zbawienia. Toteż lęka się teraz, że on może kocha ją tylko jako wyzwolenie od przeszłości, wyzwolenie, które nie wydaje mu się pełne bez śmiertelnej, nieodwołalnej, wyrządzonej tej przeszłości obrazy, bez uczynku, który by go związał niemal materialnie z wybawicielką. W tym miejscu chciał jej przerwać, ale Jeanne nie pozwoliła mu. O ile w swojej namiętności stawała się chwilami wobec niego pokorna jak niewolnica, to teraz osądzała go z wyniosłą niezależnością, przenikliwie, z chłodną szczerością, która go przeraziła.

— Nie kochasz mnie już? — zapytał. Wykrzyknęła „Och!” I przycisnęła jego ramię, mocno przylgnęła do jego ,boku. Ogarnęła go krzepiąca słodycz.

— Ja także — powiedział — czuję się oczyszczony przez ciebie, bo teraz rozkosz bez miłości budziłaby we mnie odrazę. W tej chwili czuję się czysty tak, jak tego chcesz. Pomyśl, że w tej chwili całuję cię w czoło.

Jeanne uśmiechnęła się.

— Tak, najdroższy. — I podjęła: — Widzisz, musisz mi wierzyć; jestem pod tym względem jakaś dziwna. Nie wiem, czy to wrodzony chłód, czy duma, czy też konsekwencja okropnego wrażenia, jakie na mnie wywarła brutalność mojego męża, a może, czy ja wiem, jakiś zmysł estetyczny, czy wreszcie to Wszystko razem. Wiem jedno, że na samą myśl o krańcowej zmysłowości coś mnie od niej odpycha. Mogłabym może, z pewnym wysiłkiem, poświęcić się dla rozkoszy kogoś ukochanego, ale jestem pewna, że potem kochałabym go już mniej. Nawet ciebie mniej kocham w pewnych chwilach, takich jak ta niedawna. Może jestem dziwna, inna od wszystkich, ale tak już jest! A poza tym, jest jeszcze mój brat. Mam dla niego uczucie macierzyńskie, a on wierzy bez granic w moją wzniosłość moralną, uwielbia mnie jako istotę wyższą ponad wszelką ludzką ułomność. Byłoby dla niego okropne, gdyby odkrył, że zniżam się tak samo jak inne. Tym bardziej że on wydaje mi się także zimny w tym, co dotyczy temperamentu; chorobliwie nieśmiały, jak na mężczyznę, nie tylko jeśli chodzi o jakieś niezbyt subtelne uczynki, ale nawet słowa dotyczące pewnych tematów. Nie jest bardziej religijny ode mnie, a jednak mogłabym powiedzieć, że żyje inaczej niż inni. Może zbytnio troszczy się o swoje zdrowie... Jeanne popatrzyła na księżyc. — Nie wiem — powiedziała — jak to się dzieje, że rozmawiam z panem o takich rzeczach, właśnie przed całkowitym zaćmieniem.

— Z panem?

— Tak, z panem. Nie widzi pan, że są tu ludzie? Wychodzili właśnie z wąskiej dróżki między dwoma murami na otwartą przestrzeń, grzbiet wznoszący się dalej ku wyższym górom; w odległości niewielu kroków, przy parapecie wieńczącym szczyt wzgórza od strony miasta, kręciła się gromadka młodzieży rozgadanej i roześmianej.

— Teraz, kiedy puścił kantem tamtych świętoszków — mówił ktoś, czyj głos wybijał się ponad ogólny gwar — dla przyjemności.... — tu nastąpiło nieprzyzwoite wyrażenie — teraz go szanuję i będę na niego głosował!

— Ależ skąd! —zawołał ktoś drugi. — To z powodu spodni Ricciottiego! — I przeszli dalej, śmiejąc się głośno.

Niedaleko stamtąd droga idąca od willi Diedo i innych willi rozrzuconych w pobliżu łączy się z tą, która od miasta pnie się do Sanktuarium. Maironi, bardzo blady, skierował się ze swoją towarzyszką w cień wielkich kasztanowców, których rząd po lewej stronie drogi na szczyt tworzył jakby straż honorową. Przed sobą i za sobą widzieli grupki osób, również ciekawych zaćmienia. Usłyszeli głos jakiegoś pana, który mówił do dwóch idących z nim pań:

— A to by było pięknie, gdyby tak ona wyzdrowiała!

Może nie odnosiło się to wcale do jej osoby, o której Maironi i Jeanne natychmiast pomyśleli, ale te niejasne słowa wywołały u nich obojga lodowaty dreszcz. Każdemu z nich przykra była zwłaszcza świadomość, że to drugie również to słyszało; a także, że niepodobna nic o tym powiedzieć; i wreszcie, że ich zmieszanie nie było wolne od pewnej śmieszności. Bez porozumienia, bez słowa, przeszli na drugą stronę szerokiej drogi. Wreszcie Jeanne przerwała milczenie, mówiąc, że jej bratu, przyszedł do głowy kaprys urządzenia w willi Diedo albo garden-party w czerwcu, albo balu kostiumowego w czasie przyszłej zimy, że w tym celu trzeba byłoby pokryć tarasy szklanym dachem, a więc zaraz rozpocząć przynajmniej projektowanie tego urządzenia; ona była temu przeciwna, ale przyjaciele i przyjaciółki Carlina, którym spodobał się ten pomysł — Tiepolo, wiek osiemnasty, kostiumy w stylu Tiepola i Settecenta — nagabują go w tej sprawie aż z Florencji. Biorąc pod uwagę plotkarskie środowisko, można było jednak mieć nadzieję, że impreza rozwieje się podobnie jak tamten piknik;

Piero nie objawiał zainteresowania tym tematem. Więc Jeanne zapytała go, głosem przyciszonym przez wzgląd na idącą blisko przed nimi grupę panów i pań, czy nie jest prawdopodobne, że Rada miejska wybierze go ponownie? Nie, wcale nie było to prawdopodobne. Nie chcąc, żeby ktoś myślał tu o jakiejś obrazie, urażonej ambicji, Piero zamierzał niezwłocznie zgłosić swoje ustąpienie także ze stanowiska radnego.

— O iluż rzeczach pan myśli! — powiedziała Jeanne. — Ja myślę tylko o jednej.

— Ja mogę o niej myśleć równie intensywnie jak pani — odparł Piero — ale jednocześnie muszę też myśleć o wielu innych!

W gromadce młodych panów i pań rozprawiano o herbie. Niektóre panny, srogie demokratki, mówiły o szlachcie, a także o burżuazji przemieszanej ze szlachtą jako o ludziach intelektualnie i moralnie niższych, których przeznaczeniem jest powolne wyniszczenie w próżniactwie i rozkoszach, a w końcu pogrążenie w ruinie ekonomicznej, która im niemal wszystkim grozi i której rozliczne oznaki dają się już dostrzegać pod pokrywką herbów, koron i liberii. Tu, trochę ciszej, przytaczano nazwiska. Każdy w tym towarzystwie miał do opowiedzenia jakąś historyjkę kompromitującą tych bogatych próżniaków — o ich wstydliwych długach, skrywanym skąpstwie ludzi nie umiejących rezygnować z pozorów zbytku, o nędzy intelektualnej klas wyższych, ich nieuctwie, kretyńskiej apatii, bigoterii, praktycznym ateizmie nie opartym na podstawach rozumowych; o nędzy moralnej — wzgardliwej obojętności w stosunku do osób zależnych, twardym skąpstwie, amorach bez miłości.

— To przynajmniej nie — szepnął Piero do swojej towarzyszki. On — szlachcic, ona — bogata burżujka „przemieszana” z arystokracją, bawili się wesoło wysłuchując tych „panegiryków”.

— Socjalizm, socjalizm! — wykrzyknął ze śmiechem jeden z młodych ludzi. Dwie czy trzy panny, które świeżo ukończyły seminarium nauczycielskie i skłaniały się ku socjalizmowi, śmiałe i szczere, podjęły rękawicę. Młodzi panowie, również świeżo po studiach uniwersyteckich, odpierali ich argumenty z ironicznym zapałem, przeciwstawiając im doktrynę liberalną, na jedno się zgadzając, odrzucając drugie, w dumnym poczuciu swojej męskiej wyższości. Wydawali się bardziej wykształceni; dziewczęta natomiast silniejsze w swojej pasji sprawiedliwości takiej, w jaką wierzyły. Jedna z nich, zirytowana sarkastycznym tonem przeciwników, rzuciła coś tak ostro, że ktoś z kolei odpowiedział:

— Droga pani, powinna pani wyjść za Riciottiego Çeólę!

Panienka na to, żarliwie, że szanuje go więcej niż tu obecnych, niestety jednak młody bohater jest już więźniem pewnej pokojówki. Wówczas jedna z dwóch nieszczęsnych wyszłych z obiegu mam, towarzyszących z obowiązku młodej kompanii, zdenerwowana zbyt śmiałym tonem rozmowy, odważyła się wtrącić:

— No, idziemy, idziemy! Druga, łagodna, potulna gęś nawykła do klepania różańca, a za to popuszczająca cugli swoim córkom, dodała, jako że wchodzili już na placyk przed świątynią:

— Przynajmniej nie dajcie tego słuchać Madonnie! Młodzież ze śmiechem rozproszyła się po placyku, patrząc na panoramę dokoła i na księżyc.

— A ty teraz — zagadnęła Jeanne z uśmiechem — przyłączysz się do liberałów?

Maironi nie odpowiedział. Kilka kroków dalej weszli w cień rzucany przez kościół. On wtedy chciał ująć Jeanne pod ramię, ale ona oparła się.

— Mnie to nie, szkodzi, że nas zobaczą — powiedziała — ale boję się, że może to zaszkodzić tobie.

On przyciągnął ją tylko mocniej do siebie, a ona ustąpiła natychmiast.

— Nie bój się — powiedział. — Nie dbam ani trochę o to wszystko, co o mnie powiedzieli, mówią i jeszcze powiedzą. Zresztą nie mów mi o żadnych tutejszych partiach! I nie mów mi o tym mieście, które staje mi się z każdą chwilą bardziej nienawistne! Ja zresztą nie tu się urodziłem, w moich żyłach płynie inna krew. Teraz, kiedy z tylu rzeczami zerwałem, świat mi się rozszerza i zaczyna jaśnieć wspaniale dokoła mnie. Czuję się, jakbym był Bogiem, rozumiesz, Bogiem odbitym w kałuży. Przyłączyć się do liberałów? Ależ do jakiej partii ja tu mógłbym się przyłączyć, wielkie nieba, jeżeli każda ma na sobie piętno ciasnoty, nędzy duchowej? Popatrz na klerykałów! Jeżeli jest jakiś klerykał, z którym można naprawdę dyskutować, to nie ktoś stąd, ale na przykład Soldini, który jest mediolańczykiem. Liberałowie? Wiem, że. teraz będę ich miał wszystkich dokoła siebie i złości mnie to. Znam ich i wiem, co są warci! Zresztą ja sam nie wiem, co ze mną będzie. Na razie, wypełniam moją cząstkę działania na świecie. Nie wiem, wydaje mi się, że kieruje mną przeznaczenie, ale nie wierzę, żebym, nawet gdzie indziej niż tu, mógł stać się tym, co się zwykło nazywać liberałem. Ludzie zestarzeli się. Wolność była niegdyś ideałem, teraz może być co najwyżej bronią. Już prędzej możesz mnie ujrzeć socjalistą.

— Nie, nie — zaprzeczyła Jeanne, ale bez większego zapału. — No, nie jednym z tutejszych socjalistów, na pewno! Może nawet nie takim jak ci z Mediolanu czy Turynu, którzy warci są więcej. Na pewno nie przyłączą się do ignorantów, ani do nieuczciwych, ani do chciwych!

— Ale i do innych nie!

— Dlaczego?

Piero wiedział, że Carlino Dessalle jest zaciekłym wrogiem socjalizmu, ale nigdy nie zauważył, żeby Jeanne żywiła takie jak brat uczucia. W rzeczy samej, Jeanne nie podzielała jego nienawiści. Była naturą sceptyczną, do głębi sceptyczną.

— Bo to jest czymś niepotrzebnym — powiedziała. — Świat toczy się tak, jak musi się toczyć. To są mrzonki. Będziesz muchą przy zaprzęgu.

Zaprotestował z takim oburzeniem, że Jeanne się przelękła.

— Nie, nie, przebacz mi, cicho już, cicho!

A właśnie nadeszło towarzystwo które niedawno wyminęli. Młodzi, przed chwilą jeszcze tak hałaśliwi, przeszli spiesznie i w milczeniu, bo rozpoznali Maironiego. Na próżno obie biedne zmordowane mamy dreptały za nimi nawołując żartobliwie:

— Panowie! Panienki!

Maironi zaczekał, aż przejdą i one, i wrócił do swoich gwałtownych protestów; ale Jeanne ubłagała go, żeby dać temu spokój, żeby nie psuł szczęśliwej chwili, żeby mówił jej o miłości, tylko o miłości, a w jej głosie dźwięczała powolna pieszczota kochających rąk. Poddał się, objęła go znowu fala namiętności tak jak przedtem w willi, chciał odejść od głównej drogi, zapuścić się w cienistą, wąską dróżkę odchodzącą w bok parę kroków za kościołem. Jeanne nie zgadzała się, Piero nalegał coraz gwałtowniej.

— Wezmę cię na ręce i zaniosę, dokąd zechcę. Ona jednak nie poddała się, pociągnęła go naprzód.

— Czy krzyczałabyś?— zapytał.

— Nie, ugryzłabym cię.

Milczał. Uszli niewiele kroków, kiedy Jeanne, jakby kończąc na głos tok rozumowania przeprowadzony w milczeniu, zapytała go, czy zerwał rzeczywiście ze wszystkim .— również i ze swoją wiarą?

— Chyba tak — odpowiedział.

Jeanne uśmiechnęła się.

— Jak to „chyba”?

Wyjaśnił jej to dziwne określenie:

— Rozumiesz, mam w duszy taki tuman z tego świeżego rumowiska, że nawet nie. widzę, co się zawaliło, a co jeszcze stoi. Myślę, że wierzę nadal w Boga, tak, wierzę, ale nie w takiego Boga, o jakim mnie uczono. Tamtego pochowałem w Praglii. Już i przedtem był we mnie na pół umarły: trwałem jeszcze jak przyklejony do moich dawnych nawyków myślowych. Kto wie, gdyby wszyscy katolicy byli podobni do pewnego starego księdza, którego znam, może nie utraciłbym wiary. Ale i on także mówi mi, że nie powinienem osądzać Kościoła katolickiego według tych paru setek znanych mi osób, a ja nie potrafię mu odpowiedzieć, że z całego Kościoła katolickiego życie uchodzi, że cały on jest przestarzały, od Watykanu aż po najostatniejszego wiejskiego księżynę! Kiedyś myślałem: gdyby tak pojawił się nowy święty Franciszek! Nowy święty Augustyn! Teraz wiem już, że nie przyjdą.

— Przykro mi — powiedziała Jeanne — że utraciłeś swoją wiarę.

— Dlaczego?

— Bo wiem, jak to smutno nie mieć w sobie nic trwałego, nic absolutnego.

— Ty nie masz w sobie nic trwałego?

— Nic, oprócz miłości.

— Nie wierzysz nawet w istnienie przyszłego życia?

— Nie — odpowiedziała z westchnieniem. Zamilkli oboje. Nagle Jeanne wykrzyknęła:

— A księżyc?

Oboje jednocześnie podnieśli oczy na księżyc, niemal pewni, że zaćmienie już minęło. Cień zasłaniał jedną trzecią księżyca. Spojrzeli, która godzina. Lada chwila powinien nadjechać powóz.

— Mam nadzieję, że nie przyjadą — westchnęła Jeanne. Dodała, że wenecki malarz był w niej kiedyś zakochany, wyznała też, że jej, choć nie kochała go wcale, wydawał się bardzo miły i bawiły ją te szaleńcze brednie, które, on, mimo jej drwin, opowiadał. Teraz nie opowiada już żadnych głupstw i znudził się jej. Maironi udał, że zrozumiał, jakoby ona teraz żałowała tych jego dawnych opowiastek, i że jest zazdrosny. Zaczęli się śmiać, śmiali się rozkosznie także z innych wielbicieli Jeanne, z kapitana Reggini, który był dowcipny, a mimo to nudny z powodu zazdrości, którą pozwalał sobie prawem kaduka objawiać, z pewnego starszego pana w mieście, żonatego, ale którego ambicją było zdobycie sławy libertyna mimo słabych kwalifikacji w tej sztuce: próbował metody zuchwalstwa, ale osadzony na miejscu, musiał poprzestać na żałosnym wzdychaniu.

Usłyszeli zbliżanie się powozu: białe konie, a więc nie powóz Dessalle'ów. Jeanne i Maironi zeszli na bok, w cień muru. Zaczynał się w tym miejscu ostry zjazd w dół, stangret ściągnął konie, zmuszając je do lekkiego truchtu. Powóz pełen był pań i oficerów, toczyła się tam hałaśliwa dyskusja astronomiczna na temat nosa pułkownika, kapitan Reggini przysięgał, że widzi wyraźnie jego cień na górach księżycowych, a w szczególności na wulkanie Rozpaczy, ktoś inny z kolei twierdził, że jest to cień profilu pana... Odezwały się na to pełne grozy protesty, okrzyki, śmiechy, śmieszki, kpiny, wreszcie wszystko — ikonie, pojazd i gwar — oddaliło się. Jeanne zdawało się, że dosłyszała w tym gwarze nazwisko swojego męża.

— Ja także, wiesz — powiedziała — chciałabym tak bardzo stąd odjechać!

— Dokąd?

— Gdzieś, gdzie nikt by nas nie znał. Zrozumiał, przycisnął mocniej jej ramię i zapytał:

— A twój brat? Jeanne westchnęła.

— Wystarczyłoby mu powiedzieć, że w Dolince Ciszy po dużych deszczach stoi woda i zakaża trochę powietrze. Ale ja tego nie zrobię. On tak lubi willę Diedo i wpakował w nią taką masę pieniędzy!

Teraz nadbiegły drobnym truchtem konie Dessalle'ów. Lando było puste, starożytny Rzymianin zeskoczył z kozła i powiedział, że nikt nie przyjechał. Jeanne i Maironi wsiedli. Jeanne nie miała chęci spotkać znowu rozgadanego powozu, zaproponowała bez zastanowienia, żeby wrócić do willi Diedo i doczekać się całkowitego zaćmienia na tarasie. Maironi szepnął na to: „Dziękuję” — tak gorąco, że pożałowała swojej propozycji. Nie odważyła się jednak jej zmienić.

Dopiero teraz, jadąc wolno pod górę, tuż za plecami bystrouchych stangreta i forysia, Jeanne i Piero ujrzeli całą scenerię ich sielanki — białe wille rozsypane po ciemniejących wzgórzach, drżenie gwiazd rodzących się w głębokościach nieba. Przepływały wokół nich fale ciepłego powietrza, zapach akacji w rozkwicie, to znów fale chłodne, niosące wilgotną woń lasu.

— Piękna jest ta pana kraina — odezwała się Jeanne.

— Nie jest moja.

— Jak to, nie pana?

Maironiego ubawił ton tych słów. Jeanne wydawała się urażona i jakby mu nie wierzyła.

— Zawsze ta pycha! — powiedział. — Nigdy nie chce pani przyznać, że się omyliła.

Ona uśmiechnęła się także, wionęła mu w twarz ledwo dosłyszalnym: „Niedobry!” Potem zapytała głośno, gdzie właściwie jest jego ojczyste miejsce i dodała szeptem:

— Wiem, tylko nie pomyślałam.

Piero zaczął jej opowiadać o  domku, w którym się urodził, o samotnym jeziorze, o wyniosłych, surowych górach Valsoldy. Lando osiągnęło już szczyt wzniesienia, konie przyspieszyły biegu.

— Gdybyśmy mogli znaleźć się tam, na łódce, tylko my dwoje! — westchnął Piero. — Czy to kiedy nastąpi? Sami, w małej łódce, w cienistej zatoczce, na lekko drżącej wodzie?

Wsunął ramię za plecy Jeanne, poczuł, jak jej śliczna postać unosi się z lekka, a potem z lubością opiera o jego ramię, raz mocniej, raz lżej, odpowiadając na każdy jego uścisk. Tylko w ten sposób do siebie mówili. Konie biegły szparko, pachnące fale powietrza napływały to z jednego, to z drugiego stoku wzgórza, wszystko stawało się coraz bledsze w niknącym świetle księżyca, pogrążało się w rozkosznym bezruchu, w przeczuciu rychłego tajemniczego złączenia się dwóch planet w mroku.

Kiedy oboje wyszli na ciemny taras, na niebie błyszczał już tylko srebrzysty brzeżek czerwonawego księżyca. W niespokojnym ciemnym powietrzu czuło się chwilami delikatne fale zapachu róż, niby ciche głosy wyrażające pragnienie i żal. Długie pędy róż kołysały się niepewnie, jak szukające ramiona ślepców. Schylając się, żeby obrócić leżak ku zachodniej stronie, gdzie księżyc przybliżał się do widnokręgu, Piero musnął lekko wargami ramię Jeanne i szepnął:

— Miły mrok!

Na co Jeanne odpowiedziała:

— Ja jednak kocham jasność.

A jemu przemknęły przez myśl, na kształt grudki lodu wciśniętej pod czaszkę, słowa: Dilexerunt tenebras. Precz, precz z tymi słowami! Obyż nigdy ich nawet nie pomyślał! Usiadł obok Jeanne i powiedział głośno, na wypadek gdyby ich ktoś szpiegował:

— Teraz proszę pani, zabawmy się w astronomów. — Ujął jej rękę. — Byłaś niesprawiedliwa — wyszeptał — gorzko niesprawiedliwa, mówiąc, że w moim zapale tkwi zimny cel. Nie mów tak nigdy więcej!

Jeanne podniosła jego rękę do ust.

Cisza, zapach róż, lekkie falowanie gałązek i ludzkie westchnienia pełne tego, co niewyrażalne.

— Czy nie jest zbyt chłodno i wilgotno dla pani? — odezwał się w końcu Piero. — Czy nie byłoby lepiej?...

Jeanne uśmiechnęła się:

— Byłoby lepiej, myślę, żeby pań już odszedł, przyjacielu mój.

— A więc, żegnam!

— Nie!

Sama powiedziała mu, żeby odszedł, ale teraz już tego nie chciała. Oboje roześmieli się cicho i łagodnie.

— Tak, tak — powiedziała po chwili, poważniejąc. A kiedy Piero szepnął: „Odejść bez pocałunku?”, podniosła się, weszła do salonu, a on za nią. — Teraz każę odprowadzić pana do bramy — powiedziała.

Dotykając palcem guzika elektrycznego dzwonka, zwróciła twarz ku niemu i podała mu usta.

Schodził w dół jak we śnie, nie czując nic prócz tego pocałunku, z tą jedną tylko myślą, że nie jest w stanie myśleć o niczym, niczego chcieć, że zanurza się szczęśliwy w nurt Rzeki Życia, płomiennej i słodkiej. Wchodząc do domu zadał sobie pytanie, czy potrafi żyć dalej wśród tych ludzi. Kiedy zdejmował płaszcz, przypomniała mu się jasnowłosa pokojówka i poczuł niesmak. Co za radość nie czuć już w sobie żądzy bez miłości, jakież szczęście, takie przeistoczenie nawet cielesnego życia! Usiadł na łóżku, przeżywał jeszcze najsłodsze chwile tej nocy, od milczącego uścisku pod grabami do pożegnalnego pocałunku w salonie. Rozmyślał nad niektórymi słowami Jeanne ciesząc się dumnie miłością istoty tak pięknej, niezwykłej 1 głębokiej i zastanawiając się, teraz, kiedy już ochłonął, czy przy całej swej miłości nie ma ona w sobie jakiegoś wewnętrznego zalążka pychy, wyobrażeń silniejszych niż miłość, niezwyciężonych. A to jej przywiązanie do brata czy nie jest przesadne, niemal zaborcze? Ale jaka miłość, jaka ogromna, gwałtowna, a czuła jest ta miłość nawet w swoich zamkniętych granicach! Miłość jedyna, intensywne uduchowienie miłości przemieszanej z cudownymi, jakże delikatnymi pragnieniami zmysłów! Chciwie przywołał na pamięć ów milczący uścisk, owe słodkie usta.

Otrząsnął się, trzeba było wreszcie się położyć. Znowu coś leżało na stoliku przy łóżku, jak w tamten wieczór pokusy.

Nie kwiaty tym razem, zamknięta koperta z najprostszym adresem „Piero” wypisanym rąką margrabiny. Otworzył, nie zauważając drugiej małej koperty, która wysunęła się z tamtej, i przeczytał:

„Niech Bogu będą dzięki za pociechę, jaką nam zsyła dziś wieczór. Po dziesiątej przyjechał lekarz, asystent z Zakładu, i przyniósł napisany przez Elisę bilecik, który załączam...”

Piero zadrżał, rozejrzał się i podniósł z ziemi małą kopertkę. Zawierała prostokącik papieru, na którym chora napisała krzywo i niepewnie, dużymi literami: „Twoja”.

Gdzieś w głębi domu stary zegar wybił godzinę trzecią. Powróciła cisza, trwożna cisza rzeczy świadomych. Piero, siedząc na łóżku z listem w ręku, wpatrywał się w niego półprzytomnie, spoglądał na mały kwadracik papieru, a potem znowu na list, czytał wciąż od nowa o nadziejach lekarzy, o mszy, która ma być odprawiona nazajutrz rano w katedrze. Wreszcie utkwił zamglony wzrok w tym niezdarnie, krzywo, wielkimi literami napisanym słowie. Różnorodne uczucia — wyrzuty sumienia, przerażenie, nadzieja niegodziwa czy też odczuta przez niego jako niegodziwa, rozmaite obrazy możliwych wydarzeń, w których dojrzewać mógł przedziwny dramat — kołatały się w nim, pogrążając duszę w mroku. Stopniowo, wciąż wpatrzony w to słowo omotane jeszcze w cienie obłędu, zaczął odnajdywać posępny spokój w myśli o prawdopodobnym ostatecznym zwycięstwie tych cieni, mówiąc sobie jednocześnie, że to tylko chłodny osąd jego rozumu, a nie głos bezlitosnej nadziei. Płomień świecy pobladł w  szarej jasności świtu, stary zegar w głębi domu wybił godzinę czwartą, powróciła cisza, ta sama trwożna cisza rzeczy świadomych.

4

Jeanne po odejściu Maironiego zwolniła służącego, żeby poszedł spać, zadzwoniła na pokojową i jej także kazała się położyć, a sama wyszła na taras oblany światłem już znowu odsłoniętego księżyca, ułożyła się na leżaku i uśmiechnęła się do siebie, szczęśliwa. Przed spotkaniem Maironiego nigdy nikogo nie kochała i nawet nie pragnęła kochać. Żaden z jej licznych adoratorów nie umiał rozbudzić w jej duszy głębokiego poczucia własnej kobiecości. A i teraz zbudziło się ono tylko połowicznie. Płomień ducha nie przeniknął jeszcze w jej ciało. Jej pragnienia nie sięgały dalej poza nieustanną obecność i namiętną czułość ukochanego, poza posiadanie jego duszy, poza możliwość, w chwilach, kiedy milczenie milsze jest od słów, zarzucenia rąk na jego szyję, oparcia czoła o jego ramię. To błogie poddanie się pieszczocie, lekkie muśnięcie wargami w pocałunku, stanowiły granicę, za którą zaczynał się opór, uczucie odrazy. Jej porywom czułości nie towarzyszyła bodaj najmniejsza drobina lęku czy wyrzutów sumienia. Córka rodziców niewierzących, ale odnoszących się do religii z szacunkiem, w łatach szkolnych przeżywała przelotne nastroje ascetyczne. Ów duch już odziedziczony, który przeniknął jej w krew, świadomość swojej wyższości intelektualnej nad osobami, które starały się zaszczepić jej pobożność, krytyczne skłonności umysłu, lektury, rozmowy z ludźmi wykształconymi a niewierzącymi, znana jej areligijność rodziców, którzy jednakże posyłali ją na mszę, pozwalali przystępować do sakramentów i dawali w podarunku książki do nabożeństwa — wszystko to razem wytworzyło w niej jakiś pogodny fatalizm i z tego punktu widzenia dogmaty chrześcijańskie, Bóg, nieśmiertelność duszy, wydawały się jej złudzeniami pełnymi uroku, szlachetnymi i nawet pożytecznymi dla tych, którzy nie mieli, jak ona, wrodzonego poczucia godności moralnej i wynikających zeń hamulców i bodźców. Jej duma, jej przywiązanie do ludzkiego szacunku, jej niezbyt jasne ideały moralne zastępowały w pewnym sensie wiarę wpajały odrazę do cudzołóstwa, ale nie skłaniały do potępiania miłości,  która, zaspokajana zgodnie z jej pragnieniem, nasycała jej duszę dobrocią. Wiedziała, że żony Piera nie pozbawia niczego, a jej sceptycyzm wobec złudzeń, jakie stwarza miłość, jej silne, jasne poczucie rzeczywistości, nie dopuszczały do niej wyrzutów sumienia z powodu tej krzywdy, która, skoro nie mogła być odczuta, tym samym krzywdą nie była.

Żałosny obraz obłąkanej nigdy nie zakłócał spokoju jej sumienia. Raz jeden pomyślała, że matka tej biedaczki cierpiałaby bardzo, gdyby wiedziała; ale w przekonaniu Jeanne w życiu istnieje zawsze coś, z czym nie sposób walczyć — i te cierpienia stanowią część tego Niezwalczonego. Tak samo jak miłość. Dlaczego zakochała się w Maironim? Z powodu jego urody czy intelektu? Nie, po prostu było coś takiego w jego oczach. Wiele słyszała o tym młodym człowieku, inteligentnyrn, wykształconym, wielkodusznym, pobożnym, nieszczęśliwym; wzbudziło to w niej chęć poznania go, a w szczególności chciała wiedzieć, czy on jeszcze kocha swoją żonę; ale naprawdę wzięło ją tylko owo tajemnicze Coś. Czyżby była jedną z tych niezliczonych kobiet, którym wystarczy, że dwa razy popatrzy na nie mężczyzna niestary, niebrzydki, w miarę elegancki, by już poczuły pociąg do niego? Skądże: wielu mężczyzn, z którymi zdarzyło jej się rozmawiać, wzbudzało jej sympatię, przyjemnie jej było czuć się uwielbianą, nie zawsze powstrzymywała się od lekkiej kokieterii, ale tylko przy spotkaniu Maironiego od pierwszej, chwili poczuła się nagle we władzy przeznaczenia. Z tą chwilą stała się niewolnicą Niezwałczonego.

Niezwalczona miłość, niezwalczone były cierpienia, jakie miała przynieść innym ludzkim istotom; nie mogły więc one wzbudzać w niej wyrzutów sumienia, lecz tylko litość. W upojeniu miłosnym Maironiego, kiedy odchodził czując jeszcze jej pocałunek na wargach, tworzył się, niedostrzegalny jeszcze, ferment goryczy. W upojeniu Jeanne kryło się zimne jądro jej sceptycyzmu, jej jasnej wizji odwiecznego wiru, jaki wkrótce miał wchłonąć jej miłość, jej sumienie, podobnie jak wchłania wszystkie inne miłości, wszystkie inne sumienia. To było właśnie to Niezwalczone, ostateczne, i nie niepokoiło jej to, lecz jeszcze nasilało szczęście chwili obecnej.

Nie wyobrażała sobie, żeby mogła zasnąć tej nocy; miło jej było tak patrzeć na zachodzący księżyc, czuć zapach róż i myśleć o nim. Jakże mogła pozwolić mu tak odejść, nie zapytawszy nawet, kiedy przyjdzie znowu? Nie mogła, nie mogła trwać w takiej niepewności! Spostrzegła jego rękawiczki zapomniane na krześle. Och, gdybyż teraz wrócił po nie! Wyprostowała się, nasłuchując. Co za szaleństwo! Pomyślała, że jutro rano odeśle mu rękawiczki wraz z listem. I wzięła je w ręce, uszczęśliwiona. Miała ochotę je całować, ale uśmiechnęła się sama z siebie. Nie pocałowała rękawiczek, tylko wsunęła rękę w jedną z nich i uśmiechnęła się znowu widząc, że takie są duże, a przecież mogłaby przysiąc, że Piero ma małe ręce. Skrzypi furtka! Czy to on?

To nie był Maironi, lecz Carlino, który przyjechał dorożką z czterema przyjaciółmi — wytwornym deputowanym Berardinim, słynnym wiolonczelistą Lazzarem Chieco, wesołym weneckim malarzem Fusarinem i niejakim Fanellim, sieneńczykiem, krytykiem sztuki i literatury, młodziutkim libertynem bezczelnym jak mały florencki łobuziak. Wyjechali z Wenecji pociągiem, ale potem wysiedli z niego, żeby odbyć trzydzdestokilometrową drogę końmi i w pełni cieszyć się ciepłą majową nocą i zaćmieniem księżyca. Za nimi szedł dorożkarz niosący wiolonczelę Chieca. Byli zdumieni widząc Jeanne ma tarasie o tej porze. Z przybyłych znała tylko Fusarina, niegdyś swego szalonego wielbiciela. Pierwszy wysunął się naprzód Chieco z kapeluszem w ręku i rozwartymi ramionami.

— Boska pani, proszę nie patrzeć na tych zjadaczy sera, niegodnych pani uwagi. Ja tylko jeden, Lazzaro Chieco, nadworny czy może przedpokojowy wiolonczelista Ojca Przedwiecznego, zasługuję na pand spojrzenie!

— Carlino! — zawołała ze śmiechem Jeanne, podczas gdy inni błagali ją komicznie o litość nad zdziecinniałym maestro. — Nie przedstawisz mi panów? Cóż tam robisz?

Carlirao wchodził na schody tarasu tyłem, powolutku.

— Wybaczcie, wybaczcie! .— powiedział. — Zaczekajcie! Nauczyli mnie w Wenecji wspaniałej rzeczy: wchodzenie na schody w ten sposób dobrze robi na płuca. I jest rozkoszne!

Fusarin i Fanelli uchwycili go z dwóch stron i siłą powlekli na górę, podczas gdy on nie przestawał wykrzykiwać:

— Lepiej! Lepiej!

Tymczasem Berandini prosił Jeanne, żeby nie traktowała go na równi z tymi łobuzami: on przy kolacji nie pił nic prócz wody; a oni!... Mówiąc to zrobił obłudny gest rzekomej niewiedzy Carlino tymczasem, poprawiwszy kołnierzyk, krawat i kołnierz surduta, przystąpił do prezentacji.

— Dajmy spokój tym wulgarnym ceremoniom, na miły Bóg! —wykrzyknął deputowany. — Pani, ja widziałem już panią w moich snach i ufam, że i pani widziała mnie. Pozwólmy tym tam, żeby zwali mnie Berardinim. Brat pani, który mną pogardza, mówi: deputowany Berardini, Fusarin, który mnie nienawidzi, mówi: commendatore Berardini.

— Psi syn! — mruknął Fusarin. — Już zdążył nas obsmarować.

— Nie zwracajmy na nich uwagi — ciągnął deputowany. — Pani jest panią, a ja jestem mną.

— Pani — rzekł Fanelli — ja, jako najbardziej obyczajny z tych czterech przyjaciół brata pani, czym zresztą nie ma co się chwalić, pozwolę sobie przedstawić się.

Ale Jeanne patrzyła na Carlina zatroskana. Owszem, nader miła taka wizyta, ale... Chieco uprzedził słowa, których nie wypowiedziała.

— Nic, nic, droga pani! My nie jesteśmy tacy jak ci poczciwi ludziska z waszej mieściny, co tam już chrapią w swoim plotkarskim bagienku. Nie musi pani sobie robić żadnego kłopotu z nocowaniem nas. To pani, piękna moja, śpi teraz, a my się pani śnimy tej nocy, Przyjechałem tu, bo pani brat mi powiedział, że ma stary klawesyn w doskonałym stanie; a także dlatego, że chciałem zobaczyć, czy mógłbym się w pani zakochać, czy pani potrafi nie zakochać się we mnie. Tamte obdartusy to moja świta. No, więc teraz trochę pomuzykujemy, wypijemy, jeśli możliwe, trzy, cztery filiżanki herbaty, nie za mocnej, z mlekiem. Fusarin i brat pani naradzą się co do tego tiepolowskiego balu, który zamierzacie wydąć, mój krajan Berardini wysypie jeszcze jeden worek głupstw, ja się trochę powdzięczę, i o świtaniu cały ten sen. rozwieje się, odjedzie landem na wschód.

Służbie uniemożliwiło sen to, co się działo i co wyglądało naprawdę jak senne marzenie. Elektryczne światła rozbłysły w wielkim salonie i czterech niniejszych, obramiających ten największy, również ozdobiony freskami Tiepola ku czci Homera, Wergiliusza, Ariosta i Tassa. Na ścianach pojawiły się potężne żywe postacie bohaterów, wspaniale harmonijne zarówno w ruchu, jak w spoczynku; pojawiły się plebejskie twarze książąt w pompatycznych strojach, ciepłe, pulchne nagości sielskich księżniczek, kolumnady Aulidy, loggie Kartaginy, achajskie namioty, skały wyspy Kalipso i Hebrydów, mgliste głębie nieba i morza. Wybuchła hałaśliwa kłótnia, gdyż Berardini i Chieco szaleli z zachwytu nad freskami, natomiast Fanelli krytykował je zimno i sarkastycznie, przyglądając się im przez monokl, wybrzydzał, dopatrywał się skandalicznych błędów w rysunku, tak że Chieco nazwał go „wstrętną małpą”, a Fusarin omal nie rzucił się na niego z wściekłością.

— Co nam pan tu wygaduje — wrzeszczał — panie krytyku! Zostaw pan w spokoju nieboszczyka, co te obrazy namalował! Kontentuj się pan tymi Sześciuset artykułami na tydzień, co je pan wysmaża z tymi swoimi sugestywnymi. gamami barw, swoim „kolorem, który śpiewa”, swoim „wibrowaniem nowoczesnością”! Krzywisz się pan na Tiepola, bo malował grube kolana, a ja mam za złe Panu Bogu, że ci dał taką krzywą gębę!

Tirlin! Tirlin! Tirlin! Carlino dźwiękami klawesynu zwołuje wszystkich do, salonu Homera. Jeanne woła:

— Muzyka, muzyka!

— Muzyka, muzyka! Dosyć, koniec! — słychać w odpowiedzi.

Wszyscy śpieszą do salonu Homera, tylko Chieco wydobywa jeszcze z pudła wiolonczelę. Skoro mają tu zawitać niejaki pan Bach, niejaki pan Haydn, niejaki pan Marcello i inne osobistości w perukach, przy szpadzie, w jedwabnych pończochach i z brylantowymi klamrami, niechże będą radośnie powitani! Szampana! Fanelli wznosi dowcipny toast na cześć „najbardziej wibrującej nowoczesnością” spośród wszystkich bogiń w willi Diedo. Berardini improwizuje barokową mówkę na temat bogini Diany i przepija do jej boskiego brata, Apollina Dessalle. Chieco, wznosząc kielich ku freskowi z zamyślonym Ulissesem na brzegu morza, proponuje siebie jako pocieszyciela słodkiej, smutnej, przepięknej Kalipso, która wyłania się z fal z nagimi ramionami i nagą piersią, pije za zdrowie jej i jej krawcowej. Fusarini pije ;za „starych Diedo, biedaczysków, co sobie ten dom zbudowali!” A Carlino, kiedy Jeanne próbuje mu wzbronić otwierania zbyt wielu butelek szampana, pije do niej niby do żandarma:

— Pas a Jeanne d'Arc mais à Jeanne d'armes!

I oto nadchodzi Bach, boski Bach, jak mówi Chieco, wymyślając Carlinowi od łachmaniarzy, skoro w takim domu, z takimi freskami, z takim klawesynem, gdzie panują wspólnie Tiepolo i Bach, on nie ma zapasu peruk, szpadek, haftowanych fraczków, krótkich spodni i jedwabnych pończoch dla wszystkich swoich gości.  

— Przysięgnijmy — woła Berardini — że na wasz bal przyjdziemy w takich strojach!

Wszyscy przysięgają i Bach zabiera głos swoją pogodną melodyjką. W dzwoniący jak kryształ głosik chłopięcy wplata się żartobliwy i serdeczny głos starego dziadka z dużym nosem. Chieco gra na wiolonczeli jak młody bóg, a Carlino dokazuje cudów na klawesynie tak, że kolega raz po raz woła mu: „Drawo!” Rozkoszna aura Settecenta zmiękcza serca. Jeanne wzdycha, Fusarin odnajduje w sobie veteris vestigia flammae, próbuje ukradkiem pogłaskać jej rękę, więc Jeanne wstaje i z leciutkim, zdradzieckim uśmiechem idzie przewracać swemu bratu karty nut. Fanelli domyśla, się i spogląda złośliwie na Fusarina, który rzuca się do okna i zaczyna okadzać gwiazdy dymkiem swojej manilli. Berardini węszy jakiś sekret, spotyka dwa razy, przypadkowo, spójrżenie pięknych oczu Jeanne, serce mu bije, marzy mu się jakaś przygoda w stylu Casanovy. Jeanne czuje działanie swego czaru i składa je w darze temu, do którego duchem przynależy. A dworak Bach krąży dokoła, przypodchlebiając się każdemu słodkimi słówkami, lekkimi uśmiechami, kłania się wdzięcznie, zamiatając trójgraniastym kapeluszem, i wycofuje się Berardini głośno bije brawo i zaraz znajduje sposób szepnięcia po cichu Jeanne, po francusku, że nic a nie nie słyszał, widział cały czas tylko ją, że na balu trzeba by odtworzyć postacie z fresków, ona będzie nimfą Kalipso, a on morzem.

— L' amer? — Wścibia nos w ich rozmowę Fanelli. — il l'est toujours. N'en goutez pas! — I śmieje się.. Po cichu, bo właśnie wchodzi Jego Ekscelencja pan Maircello i Chieco przywołuje Jeanne:

— Piękna pani, proszę nie słuchać ich bredni. Na stanowisko! I proszę nie spieszyć się tak z przewracaniem nut jak przedtem. A wy tam, świntuchy, cisza! Bo j:a, kiedy gram Marcella, wierzę w Boga! Naprzód! Idziemy!

Była to sonata czwarta na wiolonczelę i fortepian. Po pierwszym trylu wiolonczeli, wierzący Chieco kilka razy pociągnął mocno smyczkiem, krzyknął:

— Ten świat jest nie do ścierpienia!

I popłynął coraz wyżej, coraz wyżej, piętrzącymi się gwałtownie falami tonów.

— Bez Kalipso — szepnął Fanelli.

Rzeczywiście Fusarin, porwany muzyką, nie spuszczał z Jeanne płomiennego wzroku, zaklinał ją tymi tonami wiolonczeli. Klawesyn zdawał się nie móc udźwignąć takiego ładunku namiętności. Jakże mógł Beethoven tworzyć sonaty i nie wymyślić jednocześnie nowoczesnego fortepianu? Carlino twierdził, że właśnie muzyka Beethovena stworzyła nowoczesny fortepian, tak jak w organizmie nie organ tworzy swoją siłę, lecz siła tworzy organ. Przeszli potem do Corellego, ale Carlino był zmęczony, już przy drugiej stronie nut. zmylił tempo, za co Chieco nawymyślał mu od złodziei i morderców, a po chwili, po dwóch a capo znowu pomylonych, zerwał się na nogi wrzeszcząc: — Spotkamy się w kawiarni! Spotkamy się w kawiarni!

Wszyscy zaczęli się śmiać razem z winowajcą — Carlinem

Chieco pociągnął Jeanne na stroną i szepnął jej coś tak ryzykownego, że Jeanne cofnęła się, wyraźnie oburzona.

— Nic, nic, nic! — zaczął na to błazeńsko wykrzykiwać ten bezczelny człowiek. — Powiem jak mój gondolier w Wenecji, kiedy go pytam, czy będzie padało: „Nie, ani mowy! Góra by chciała, ale morze jej nie słucha!”

I całe towarzystwo przeszło, śmiejąc się, do salonu Ifigenii.

Dźwięki klawesynu i wiolonczeli wywabiły na dwór, nieomal w koszulach, ogrodnika Çeólę, sadowego, jego żonę i kilku parobków. Pod oknami Kalipso przyłączył się do nich głupkowaty obdartus w cylindrze, wałęsający się zwykle po nocach, zwany powszechnie „el sior Piereto Pignolo”.

— A ty, świętoszku — odezwał się ogrodnik do sadowego, kiedy skończył się gawot Bacha — ty, co wycierasz tyłkiem wszystkie ławki w kościele i wierzysz w piekło, powiedz, czy ci panowie, co się zabawiają przez całe dni i całe noce, pójdą czy nie pójdą do piekła?

— Co ty głupi wygadujesz? — odpowiedział sadowy, a jego żona poparła go.

— Zostawcie w spokoju mojego, bo jest dobre chłopisko. Sami na siebie lepiej baczcie, żebyście nie skończyli w piekle.

— Ja? Chętnie bym tam poszedł, widzicie, popatrzeć, jak oni się w smole smażą, razem z tymi przeklętymi muchami, co jeszcze w listopadzie tną jak istne diabły, niech tylko słońce zaświeci. Ale mam jeszcze czas, mnie się tam nie śpieszy.

Muzyka na górze przycicha. To Marcello.

— Co za kocia muzyka! Ja wracam spać — burczy żona sadowego, biedy utwór się kończy.

— Milcz, głupia —odpowiada mąż łagodnie.

— A ja — mówi ona — chciałabym wiedzieć, czy ci panowie to wierzą w piekło? Myślę sobie, że oni tak wierzą jak i wy, ogrodniku. No i kto wie, czy Pan Bóg ich nie skarze, tak samo jak was, co nie chcecie ani słyszeć o kościele, a panami zrobi nas, co się Jego trzymają. Co pan o tym powie, sior Piereto, człek uczony?

Znowu cichnie muzyka — Corelli.

— Mnie się widzi, że pójdą do czyśćca — mruczy ogrodnik słysząc, jak muzyka się urywa i grzmi Chieco.

— Ja powiadam — zaczyna uroczyście przygłupek w cylindrze, kiedy przez chwilę nie słychać ani muzyki, ani krzyków — że co jeden to osioł. Osły państwo, że płacą tobie, ogrodniku. Osioł ty, bo jakbyś kazał swojemu chłopakowi wziąć te spadnie z biblioteki, to by je nosił, a jego stare spodnie mógłbyś dać mnie. I wyście oślica, sadowa, bo nie rozumiecie, że kto się urodzi chamem, to i pożyje, i zdechnie pośród chamów. I ty osioł, sadowy, co przesiadujesz w kościele bez żadnego pożytku!

Tu sior Piereto Pignolo odwraca się na pięcie i odchodzi powoli, uroczyście, w stronę bramy, przecinając srebrzysty żwir długim cieniem swego cylindra.

Wychodząc z salonu muzycznego Berardini zatrzymał na chwilkę Jeanne.

— Pani się interesuje kandydatem na senatora? — zapytał patrząc na nią płomiennym wzrokiem.

— Nie zanadto, nie zanadto — odpowiedziała ze śmiechem. Rzeczywiście robiła pewne starania w sprawie margrabiego Zaneta, kiedy zależało jej na pozyskaniu życzliwości Screminów, którzy mogli odnosić się podejrzliwie do częstego bywania Maironiego w willi Diedo, mogli starać się go, takiego zawsze niezdecydowanego, od niej odciągnąć. Teraz, kiedy już była pewna swego, pozostawiła sprawę Carlinowi, który się do niej zapalił.

— Nie zanadto, ale jednak trochę — odparł Berardini. — Otóż, może się to udać. Ale są pewne warunki: po pierwsze, zięć margrabiego musi ustąpić ze stanowiska burmistrza i wyjść z partii; a przynajmniej, jeżeli taka decyzja go odpycha, zrezygnować z bojowej postawy.

— Te już się stało — przerwała mu Jeanne.

— Ach tak, to dobrze. Następnie, żeby w okręgu Brescii, gdzie pan Maironi posiada, duże dobra, jego agenci, którzy do tej pory zalecali mieszkańcom bojkot wyborów, teraz skłaniali wyborców do głosowania na kandydata rządu. Następnie, żeby w jakiś sposób uciszyć pogłoski o trudnej sytuacji finansowej margrabiego. Wreszcie, i to jest ważne, gdy rząd nie chce się zbytnio skompromitować, trzeba, żeby pewna wpływowa osobistość polityczna nie występowała przeciwko rządowi. Podałem Carlinowi nazwisko tej osobistości, która niewątpliwie będzie ostrożnie wypytywana przez premiera. Sądzę, że po spełnieniu tych warunków sprawę będzie można uważać za załatwioną. Czy pand zadowolona? Mogę mieć nadzieję na małą nagrodę?

Tu Berardini zniżył głos i z głupawym uśmiechem próbował ująć ręce Jeanne, która szybko odwróciła się w drugą stronę. Kiedy Chieco, w salonie Ifigenii, zobaczył go idącego z niepewną miną tuż za gniewną panią domu, zaczął znowu wykrzykiwać w weneckim dialekcie:

— Nie, ani mowy, góra chciałaby, ale morze jej nie słucha!

Jeanne podeszła do reszty gości i zaczęła przygotowania do herbaty. Carlino i Fusarin rozprawiali o przyszłym balu, dyskutowali, czy można narzucić gościom kostiumy wzorowane na freskach, pomieszać w rozjarzonych światłami salach Ifigenie z Rinaldami, Agamemnonów z Armidami, Medorów z. Dydonami. Omawiali projekt pokrycia metalowo-szklanym dachem obu tarasów willi, przekształcając jeden z nich w szatnię, a drugi w bufet. Carlino ani słyszeć nie chciał o nienawistnym mu żelazie, Fusarin twierdził, że żelazny szkielet można doskonale ukryć pod makatami i kotarami, snob Fanelli wtrącał tu i ówdzie w dyskusję szczyptę swojej wiedzy światowca, ujawniał swoją znajomość sławnych sal, wielkich poetów meblarstwa. Carlinowi spodobał się pomysł użycia makat, ponieważ miał wspaniałe szesnastowieczne arrasy, których w willi Diedo nie mógł pozawieszać. Ale te jego arrasy pewnie stały się wylęgarnią bakterii! Można się od nich zarazić chorobami szesnastego wieku. I jak je odkazić w sposób niezawodny? Czy ich delikatny naskórek zniesie bez szkody sublimat?

— Ha! — wykrzyknął Fusarin — a ta kapucyńska broda Kalchasa i ten wytłuszczony kaftan przeklętego cyrulika, który klęka z brudną miską w ręku, żeby żebrać krew, Ifigenii, i te wszystkie długie do ziemi szaty greckich książąt o zakazanych gębach, czy myślisz, na moją duszę, że w tym wszystkim nie siedzą bakterie? A mnie by się to podobało, wierzcie mi, zdechnąć na dżumę z szesnastego wieku! To byłoby coś pięknego! Coś nowego!

Nastąpił istny turniej wariackich sentencji na temat śmierci i życia. Berardini żartował i śmiał się z  bezczelną twarzą i Jeanne z pewnym trudem przychodziło pamiętać, że powinna, go traktować surowo, tak mało w gruncie rzeczy ją obchodził; zresztą iluż już zaznała podobnie zuchwałych prób ze strony głupców i ludzi inteligentnych! Berardini utrzymywał, że on osobiście nie ma świadomości istnienia, lecz jedynie pozoru istnienia i to właśnie stanowi balsam na wszelkie cierpienia, wszelkie lęki i nie tylko nie umniejsza zdolności używania życia, ale ją nawet potęguje, usuwając, albo przynajmniej sprowadzając do zwykłego pozoru, ów kontrast między życiem a śmiercią, który tak przeraża ogół ludzi. Fanelli stanął po jego stronie przeciwko artystom, broniąc absolutu przy pomocy wręcz metafizycznej lawiny zarzutów. Jeanne przysłuchiwała się w milczeniu, przygotowując herbatę, ale jej oczy, brwi, czoło, a nawet ramiona wyrażały bardzo żywo na przemian to zgodę, to protest. Najżywiej wyrażała ów milczący protest przeciw argumentom Chieca i Fusaricna, jakby drażniło ją to, że właśnie ci dwaj nie mają racji. Fusarin spostrzegł to pierwszy i powiedział, najwidoczniej dotknięty: — Ech, wiadomo! Ja nigdy nie mam racji.

— Na pewno! — wykrzyknęła Jeanne gorąco. — Trudno uwierzyć! Jest rzeczą tak bardzo oczywistą, że każda nasza pewność jest pewnością tylko dla nas, pewnością względną, a twierdzić, że się posiada jakąkolwiek pewność absolutną, to przecież złudzenie!

Fanelli i Berardini klasnęli w ręce.

— Może tak jest — powiedział Carlino — a może nie. I cieszę się, że tego nie wiem. Ale ty się strzeż, Jeanne, wydaje mi się, że zapalasz się tak nie tyle przeciwko argumentom Chieca i Fusarina, ile z wewnętrznej skłonności do siostrzanej opozycji; nie wiem, czy rozumiesz, co mam na myśli.

Wzruszyła ramionami.

— Co za głupstwa! — i uśmiechnęła się do Chieca, który prosił o „jedno złudzenie herbaty, pół złudzenia mleka, trzy złudzenia cukru i sześć-siedem złudzeń gauffrettes”, gdyż może jadł, a może nie jadł kolacji o wpół do jedenastej. Fusarin, bardziej zakochany niż logiczny, razem z herbatą przełknął, zrezygnowany, pewność, że nie ma pewności, i poprzestał na mruknięciu do Jeanne:

— Jeżeli pani nie chce, to i ja na pewno nie, postawmy sprawę jasno!

Odjechali o świcie ku wielkiej uldze Jeanne, która położyła się do łóżka śmiertelnie zmęczona, ale z błogim uczuciem, że wreszcie może w spokoju myśleć o nim, tylko o nim. Czy śni teraz o mnie? — zadała sobie pytanie. I roześmiała się z samej siebie, z tego konwencjonalnego romantyzmu, który, czerpany z książek, przenika nam w krew. Nie, jemu pewnie śni się Ratusz albo coś innego równie głupiego. A ona chciałaby, żeby jej się przyśniło nie znane jezioro Valsoldy w świetle księżyca i przejażdżka łódką z ukochanym. Zamknęła oczy, starała się zasnąć i śnić ten właśnie sen: jezioro i otaczające je góry, o których nie miała pojęcia, jakie są. Potrafiła sobie wyobrazić tylko łódkę, pieszczoty, jego brzmią-

cy miłością głos; ale te obrazy nie dawały jej zasnąć. Zaczęła więc myśleć o tym, jaką famę dokoła jej osoby musiał wytworzyć — ale kto? może któryś z mściwych odrzuconych uwodzicieli, może sam jej mąż? — skoro mężczyźni, którzy wcale jej nie znają, zachowują się w stosunku do niej tak zuchwale. Myślała też o tym, co mówił Berardini, o margrabim Zaneto, o owym wpływowym polityku, z którym chętnie zawarłaby znajomość, żeby usposobić go życzliwie do Maironiego; niechby spróbował zwalczyć jego socjalistyczne skłonności, które jej, Jeanne, nie podobały się i wydawały się niebezpieczne, niezgodne z jego subtelną, mistyczną naturą; po prostu owoc jego wyobraźni. I żadne drżenie, żaden lekki niepokój nie ostrzegły jej, że o tej samej godzinie jej ukochany czuwa, nieruchomo i posępnie wpatrzony w zjawę.

ROZDZIAŁ CZWARTY

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Don Giuseppe Flores modlił się w kaplicy swojej willi, sam, pogrążony w dwojakiej wizji. Zdarzało mu się często w wędrówce po ścieżkach swego wzgórza przystawać, rozmyślając nad głębią Boga i zarazem podziwiając wspaniałe i pobożne piękno świata. Tak też i teraz myśl jego zagłębiała się w świętej, bliskiej już wieczności, wizji wzniosłej a ciemnej, ponad drugą wizją jego długiego życia odwróconą tak, że ukazywała swoje oblicze wewnętrzne jako jedyne mające jakąś wartość. Nie dostrzegał tego ogromu dobra, jakie promieniowało z niego na wiele, wiele dusz drogami jemu samemu nie znanymi, nawet bez uczynków, bez wypowiadanych słów, bez rad i pouczeń, jedynie dzięki aurze otaczającej jego istnienie — czyste, pokorne, przepełnione Bogiem. Widział natomiast niezliczone chwile odrętwienia, duchowego ubóstwa, bezwładu i nawet słabości — on, tyleż surowy dla siebie w tym, co tyczyło pragnień cielesnych, ile łagodny dla innych. Widział ślady wygasłych już przywiązań, jakimi na próżno darzył twory swoich złudzeń i które się rozwiały, innych afektów zbyt gorąco obejmujących rzeczy ziemskie, jak ów dom, w którym teraz się modlił, drzewa na wzgórzu i kwiaty w ogrodzie. Widział, w postaci cieni żałosnej pustki, stracone okazje do dobrych uczynków i te dobre uczynki, których wartość zmniejszało to, że nie wymagały żadnej ofiary z jego strony, lecz były tylko dyktowane biernym posłuszeństwem boskiemu impulsowi, uczuciem zadowolenia, jakie dawało mu pełnienie dobra — zadowolenia, jeśli nawet nie grzesznego, to przecież i nie cnotliwego. Tak widział całe swoje życie, ale nie przydawało to jego modlitwie smutku, lecz serdecznej żarliwości. Tajemną nagrodą za to, że wszystko dobre, czego dokonał, przypisywał Bogu, a wszelki brak dobra — sobie, było uczucie wewnętrznej błogości, że oto on, biedak, powierza się całkowicie Nieskończonemu Miłosierdziu Boga i czuje je z takim ogromem miłości, jakiego nie czuł się godnym. Kiedy w efekcie przyrodzonej, wspólnej wszystkim ludziom słabości natężenie ducha malało i inne myśli pociągały go nieświadomie ku sobie, były to zawsze myśli o rodzinie, która cała wyprzedziła go w odejściu, częściowo zgodnie z oczywistymi prawami natury, częściowo z wyroku jej praw tajemnych. Dusze surowe, dusze radosne, dusze spokojne, dusze płomienne — wszystkie odbyły ziemską wędrówkę z nie gasnącym płomykiem wiary, wszystkie odeszły pod słodką opiekę Chrystusa; i w kaplicy skromne płyty przypominały ich imiona. Don Giuseppe kochał wszystkich swoich bliskich gorącą miłością, ale opłakał ich niewielu tylko łzami, przepojonymi uczuciem poddania się woli Bożej. Teraz jego myśl błąkała się wśród tych drogich postaci, zawsze zajmujących w kaplicy swoje zwykłe miejsca. Błąkała się po ich twarzach, ubiorach, pozach, pozdrowieniach cichych, jak przystało w miejscu świętym. I zaraz świadomość obecnej ciszy i pustki przywoływała go z powrotem do smutnej rzeczywistości i do modlitwy. A w modlitwę włączała się aura osób niewidzialnych dla tych, którzy żyją, żal, że może nie spełniło się kiedyś jakiegoś ich niewinnego pragnienia, nie dość przemilczanego, ale i nie dość objawionego, że nie otworzyło im się drogi do jakiegoś trudnego zwierzenia, albo jeśli droga ta była otwarta, nie zawróciło się na nią pierwszemu, co na pewno byłoby pomocne. Od tego ostatniego wspomnienia myśl don Giuseppa przeszła, podczas gdy usta nie przestawały się modlić, do wspomnienia rozmowy z Pierem Maironim, o którym doszły go później różne smutne wieści, a on nie zrobił żadnej próby przyjścia mu z pomocą. Za zamkniętym głównym wejściem do kaplicy rozległ się tętent koni i turkot kół. Don Giuseppe usłyszał, że tętent i turkot skręcają na dziedziniec willi. I po chwili służący przyszedł z oznajmieniem, że przyjechała margrabina Scremin. Wyszedł na jej spotkanie na schody prowadzące z dziedzińca do wnętrza domu. Stara pani, w nobliwej czerni, trochę chudsza, trochę bardziej pomarszczona i woskowo blada, wchodziła z pośpiechem na schody przez szacunek dla starego księdza, który, znów przez szacunek dla niej, z równym pośpiechem z tych schodów schodził. Don Giuseppe nie śmiał ani dziękować, ani objawiać radości z odwiedzin, które przypisywać zwykłej kurtuazji byłoby zarozumialstwem, a, niestety, może nie nazbyt śmiałe byłoby przypisać je jakiejś niewesołej przyczynie. W mieście margrabina mówiła mu coś o napisie, który należałoby wyryć na jakimś medalionie, prosiła go, aby taki napis obmyślił i zlecił grawerowi jego wykonanie; ale wydawało się niemożliwe, żeby przyjechała tylko z tego powodu.

Ze swej strony margrabina zdawała się ukrywać cel swojej wizyty pod gorączkową plątaniną urywanych, bezładnych frazesów, chwaląc kwitnący wygląd starca i jego ogrodu, urok małego jeziorka, którego poziom wody podniósł się po niedawnych deszczach, dumnie pływające w nim gęsi; to naprowadziło ich na temat kaczek hodowanych przez margrabinę, rosołu z kaczek z makaronem, gustów Zaneta, który nie lubi gęsiny. Don Giuseppe uśmiechał się nie wiedząc, co by tu powiedzieć, wtrącał czasem jakieś nic nie znaczące słówko do chaotycznej, nerwowej paplaniny starej pani, dopóki wreszcie, zmęczona, nie opadła na kanapę w salonie i nie zamilkła wyczerpana. Teraz przyszła na don Giuseppa kolej mówienia; zapytał o  zdrowie margrabiego, a potem cichym, wahającym głosem i o tę osobę, na której intencję przed kilkoma dniami odprawiał mszę w katedrze.

Cichy smutek pojawił się na zmizerowanej twarzy staruszki.

— Cóż!... — wyjąkała. — No cóż!... — Nie dodała ani słowa więcej i w ciągu długiej chwili milczenia, jaka potem nastąpiła, dwie łzy spłynęły z jej oczu. Don Giuseppe westchnął i pochylił głowę ze czcią, jaką napawała go głęboka wielkość tej pokornej istoty o chaotycznej mowie, kryjącej nieprzenikniony ból, istoty chylącej się bez buntu przed gorzkimi wyrokami Boskiej Woli. — Cierpienia, don Giuseppe — odezwała się wreszcie. — Tak, tak, cierpienia... i żadnej z tego korzyści... Ale jednak, zdawałoby się...

Umilkła, oczy znowu zalśniły jej łzami. Don Giuseppe pomyślał, że chyba rozumie jej myśl: ona nie pragnęła, właściwie nie pragnęła wyzdrowienia córki, nie chciała, żeby córka wiedziała, widziała... Widać margrabina nie wątpiła, że została zrozumiana, gdyż choć nie wypowiedziała żadnego słowa goryczy, potwierdziła to nie wypowiedziane żałosnym „właśnie!”, w którym czuło się ból, surowość i niesmak. To „właśnie” mówiło wszystko; don Giuseppe zrobił gest kogoś, kto chciałby zaprzeczyć, ale nie może. „Jak można, pomyślał, przyczyniać tyle zmartwienia takiej biednej, dobrej, a nieszczęśliwej istocie jak ona!” Wyrozumiały dla ludzkiej słabości, powstrzymał się od ostrzejszych sądów. Ale rozkoszne oblicze grzesznej namiętności nigdy dotychczas nie wydało mu się bardziej odrażające ani też jej drugie, okrutne oblicze — bardziej egoistyczne.

— A jednak — powiedział — wtedy w katedrze widziałem go u pani boku.

Bardziej z wyrazu twarzy niż z oględnych słów margrabiny don Giuseppe zrozumiał, że choć tamtego dnia zachowanie się Maironiego było bez zarzutu, to nie wyglądało na to, żeby w jego stosunkach z panią Dessalle coś się zmieniło. Margrabina zawsze wypowiadała się z pewną trudnością, a już do tego, żeby mówić o niedozwolonych namiętnościach, z pewnością brakowało jej słów albo też słowa takie paliły jej usta i nikt nigdy ich od niej nie słyszał.

Całkowicie oddana mężowi od dnia ślubu, żywiła w duszy bezwzględną pogardę dla grzechów erotycznych, których pokusy nigdy nie zaznała, a także nigdy, nawet w czasach rozkwitu młodości, nie wiedziała, co to jest wyobraźnia. Bardzo surowo osądzała cały ród niewieści, a szczególnie surowo — Jeanne, choć nie wyrażała tego w słowach, bo nie pozwalało jej na to poczucie wielkopańskiej godności. Ale ilekroć przyszło jej wymienić nazwisko tej pani czy uczynić jakąś do niej aluzję, twarz jej pochmurniała i ten sam cień padał na ton jej głosu; nic poza tym. W stosunku do mężczyzn była mniej surowa, gdyż zgodnie z jedną ze swoich maksym życiowych, raczej żelaznych niż złotych, uważała ich wszystkich za uwodzonych w tej samej mierze co za uwodzicieli, nie dopuszczając myśli, że któryś z nich mógłby czynić zamachy na prawdziwą niewieścią cnotę. Jednakże, choć uważała Piera za uwiedzionego, nie przychodziło jej na myśl, że długotrwała tragiczna rozłąka z żoną mogła go mniej lub więcej usprawiedliwiać. I ktokolwiek by jej coś takiego powiedział, wzbudziłby w niej odrazę i utracił jej szacunek.

— Traktuję go zawsze tak, jakbym o niczym nie wiedziała. I tak samo mówię o nim z innymi: taką mam zasadę.

Toteż wmieście jedni się śmiali, inni uśmiechali, jeszcze inni litowali słuchając naiwnych pochwał wygłaszanych przez margrabinę na temat zięcia.

— Więc pomyślałam — odezwała się wreszcie pokonując jakieś wewnętrzne opory — tak... sama nie wiem... no tak, że jakieś małe sposoby... jakiś drobiazg... no tak, sama nie wiem... niech mnie ksiądz zrozumie, don Giuseppe!

— Tak, tak, no tak — wyjąkał don Giuseppe, który nie zrozumiał nic a nic, ale usiłował coś odgadnąć albo przynajmniej dopomóc jakoś staruszce.

— Otóż to! — podjęła i zaczęła znowu objaśniać, nic nie objaśniając, tym jedynym niepowtarzalnym stylem, jaką to subtelną siecią próbowała omotać zięcia, dotychczas na próżno, żeby wszystkie te wysnute nici ująć w końcu w rękę i odciągnąć go od pani Dessalle. Piero zawsze bardzo mało interesował się swoimi sprawami majątkowymi, nad którymi opiekę sprawował początkowo margrabia Scremin, bardzo marny administrator, a później płatni agenci. Ta duża fortuna przynosiła znacznie mniejsze dochody, niż powinna. Przed chorobą żony Maironiego teściowa stale pilnowała go, nakłaniała do inspekcji folwarków, kontrolowania agentów i sprawdzania ksiąg. Później dała temu spokój. Dowiedziawszy się jednak o niebezpieczeństwie zagrażającym od strony willi Diedo, wszczęła zawiłą potajemną działalność. Dobrami nieruchomymi zięcia, które usytuowane były wszystkie w pobliżu Brescii, zarządzał stary zaufany księgowy; od czasu do czasu przyjeżdżał omawiać sprawy majątkowe z Maironim, tak jak dawniej omawiał je z jego opiekunem Zanetem. Ten uczciwy i oddany rodzinie Maironich człowiek nie ukrywał dawniej przed Pierem swego przekonania, że najkorzystniej dla jego interesów byłoby osiąść na stałe tam, na miejscu. Rady te były nie po myśli, margrabiny, która też powzięła do administratora wyraźną niechęć. Później jednak, pod pozorem troski o interesy zięcia, prosiła jednego z przyjaciół domu, żeby dał administratorowi do zrozumienia, że im bardziej będzie nalegał na Maironiego i starał się ściągnąć go do Brescii, tym bardziej margrabina będzie temu rada; jednocześnie też, znając częściowo kłopoty finansowe Zaneta, zaczęła przekonywać męża, że dla nich wszystkich byłoby wskazane zmienić miejsce zamieszkania; że z dala od krewnych i znajomych łatwiej byłoby zaprowadzić pewne oszczędności, a i Elisa, kiedy wróci do domu, na pewno wolałaby mieszkać gdzieś, gdzie mniej byłaby znana. Burmistrzostwo Piera legło ciężkim głazem na drodze zamysłów margrabiny. Toteż kiedy dowiedziała się o kryzysie w Ratuszu, z całego serca dziękowała zań Bogu i przerażała ją możliwość jakichś petraktacji pojednawczych między burmistrzem a jego kolegami z Rady. Pomyślała wtedy o panu Kwaśnym i przekazała mu dyskretnie, że martwi się stanem interesów Maironiego, uważa ów kryzys za bardzo pomyślną dla jej zięcia okoliczność i nie byłaby zgoła wdzięczna temu, kto by próbował przywrócić pokój na Ratuszu: był to dobry sposób podjudzenia tego człowieka, żeby tryskał swoim kwasem z większym jeszcze niż zwykle zapałem. Z zięciem rozmawiała o kłopotach, w jakie się uwikłał jej mąż, dwukrotnie; za pierwszym razem wyjawiła mu, półżartem i pogodnie, swój pomysł: „Pewnego pięknego dnia, mój drogi, wszyscy wyniesiemy się tam”, przez „tam” rozumiejąc Brescię. Za drugim razem wystąpiła z bardzo śmiałym i jeszcze bardziej absurdalnym projektem: sprzedać wszystko, domy i ziemie, i osiąść w Brescii, w domu Maironich. „A jeżeli ty nie będziesz chciał, my, biedni starcy, zamieszkamy tam sami.”

Opowiadając to wszystko na swój okrężny, niejasny sposób, tak splątała cieniutkie nici swoich intryg, że w pewnej chwali don Giuseppe przestał cokolwiek rozumieć, a i ona sama tak się uwikłała i zagubiła, że jej rozmówca stracił wszelką nadzieję połapania się w sytuacji. Ale ona, nie zrażona niczym, ciągnęła swoje wywody bardziej niż kiedykolwiek niejasne i urywane, dysząc, z wysiłkiem dobywając z krtani słowa tłoczące się jedne na drugie, opanowana jakąś ukrytą myślą, którą chciała, a zarazem nie chciała wyjawić. Don Giuseppe zaniepokoił się. Już samo to wzmagające się dyszenie margrabiny, która jakby miotała się w coraz gęstszej ciemności, i wtrącane raz po raz „trzeba by” świadczyły o jakimś powziętym zamiarze, jasnym w jej pojęciu, ale na którego wyjawienie swoim zwyczajem nie mogła się zdobyć. Przyszło mu też na myśl, że margrabina w swoich zamysłach wyznaczyła jakieś zadanie i jemu, zadanie niełatwe, wykraczające poza jego możliwości. Margrabina doszła wreszcie do konkluzji, budzącej tym więcej obaw, im bardziej była oczekiwana:

— Rozumie ksiądz, don Giuseppe, co zamyślam?

— No — bąknął nieśmiało i urwał. A ponieważ milczenie się przedłużało, dodał zakłopotany: — Właściwie, może nie wszystko.

Margrabina uśmiechneła się smutno i prosząco.

— Trzeba byłoby, żeby ksiądz z nim o tym pomówił, don Giuseppe.

— Pomówił? Z kim? — Don Giuseppe przesunął parę razy ręką po czole, jakby chciał się uwolnić od jakiejś dokuczliwej troski, wreszcie odważył się o to zapytać.

— No — odpowiedziała margrabina — na razie z Zanetem.

Don Giuseppe pokręcił głową, skrzywił się nieco. Margrabina podjęła cierpliwie, tym razem trochę mniej mglisto, swoje „mówienie-niemówienie”.

— Otóż ja nie wiem. Wbił sobie w głowę ten Senat. Istny bzik, powiadam. Przypuśćmy, że go zrobią senatorem, choć nie wydaje mi się. I co z tego? Same wydatki.

Tu margrabina dała, jak umiała, wyraz temu, co ją szczególnie bolało: Zaneto dopraszał się o rekomendacje stamtąd, z tamtego domu!

— On powiada, że to właśnie będzie świadczyło, że nic się nie dzieje zdrożnego, ale ja mówię mu, że nie powinien tam chodzić. — A potem wróciła znów do wydatków. Mówiła o kłopotach finansowych męża. Wszystko przez nadmiar dobroci. — Bo on z litości trzyma dzierżawców, którzy wcale nie płacą. — Co by to było, gdyby ona nie przyhamowywała trochę tej hojności! Ale teraz nastąpiło to najgorsze.

Ktoś nieznany jej, „jakiś łobuz, powiadam”, naszeptał do ucha Zanetowi, że „ta rzecz”, czyli nominacja na senatora, nie uda się z powodu złej opinii o jego sytuacji majątkowej i że jeżeli chce być tej nominacji pewny, powinien by coś ofiarować, „nie wiem ile i nie wiem komu”, na przewlekle chorych, na sieroty, na opuszczonych czy sparszywiałych — jednym słowem, na kogo mu się spodoba. Coś takiego!

Don Giuseppe bolał, owszem, nad tym wszystkim, ale nie wiedział, co on mógłby na to poradzić, w jakim charakterze miałby pójść do margrabiego i palnąć mu kazanie..

— A pani, margrabino? — powiedział. — Jakże mógłbym ja go przekonać, jeżeli pani się to nie udaje?

Margrabina potrząsnęła głową, westchnęła, wyznała swoją bezsilność.

— Ja nie mogę, niech ksiądz mi uwierzy. To dobry człowiek, ale nie możemy się porozumieć.

Rzeczywiście, o ile elokwencja biednej starej pani była raczej uboga i prymitywna, to jej mąż miał zawsze gotowe na zawołanie nieodparte argumenty. Ona widziała w każdej sprawie jej strony proste, słuszne i zgodne ze zdrowym rozsądkiem, on — kręte drogi sprawiedliwości idącej ramię w ramię z wygodą. Ona czerpała swoją argumentację z dość ciasnego kręgu wiadomości i myśli, on — z rozległego pola kultury i swoich zdolności retorycznych.

Dla niej urząd senatora oznaczał tylko zadowolenie próżności i koszty. Jej najbardziej filozoficzny argument przeciwko ambicjom męża był w swym praktycznym sceptycyzmie, szczególnym zbiegiem okoliczności, dziwnie zbliżony do tego, jakim Jeanne, sceptyczka-teoretyczka, wydrwiła u swego przyjaciela zaczątki idei socjalistycznych: obecność Zaneta w palazzo Madama, a w gruncie rzeczy tak samo i gadanina wszystkich innych, w niczym nie zmienia z góry ustalonych dróg, jakimi toczą się sprawy tego świata! Na próżno poczciwy Zaneto, nie śmiąc odpowiedzieć, że jest jak najbardziej skłonny szanować z góry ustalone drogi spraw tego świata, tłumaczył różnicę między słuszną ambicją i poczuciem obowiązku a ambicjami godnymi potępienia; na próżno mówił o przysługach, jakie można oddać religii w drodze zwykłego głosowania. Mówiąc to uważał, że jest szczery i nawet udało mu się przekonać nieufną małżonkę, która wciąż prawiła mu o ambicji i próżności. Wytłumaczył jej, że on jest z tej samej gliny co wszyscy inni mężczyźni i nie może twierdzić, jakoby był zupełnie wolny od bodźców i motywów nie najwyższego lotu; ale skoro ponad tymi bodźcami, może utajonymi, dostrzega piękno motywów szlachetnych, nie jest obowiązany grzebać się głębiej w swoim sumieniu, bo ostatecznie człowiek powinien mieć miłosierdzie i dla siebie samego i nie powinien prowadzić przeciwko sobie śledztwa, które stosowane wobec innych mierziłoby go. Jego małżonka, oszołomiona, urażona, odepchnęła od siebie całą tę psychologię i kazuistykę jak niezrozumiałą zagadkę.

Zrezygnowała więc z bezpośrednich wysiłków nawracania Zaneta i powtórzyła wszystko don Giuseppowi, który zastanawiał się nad sytuacją to opuszczając, to i unosząc głowę i ramiona, jakby dźwigał na nich wielki ciężar.

— Jak ja to zrobię? — powiedział bezradnie.

Ale nieustraszona stara pani, nie zwracając uwagi ani na jego gesty, ani na słowa, tak jakby już zostało ustalone, że don Giuseppe będzie jej ambasadorem, natychmiast wysunęła nowe żądanie, jakiego nigdy by sobie nie wyobrażał. Z odpowiednim akompaniamentem sapania wtajemniczyła don Giuseppa w sprawę swego majątku nie wliczonego w posag i strzeżonego przez nią zazdrośnie z myślą o córce, „żeby nie zatonął w kotle”, jak wyjaśniła don Giuseppowi, rozumiejąc przez to kocioł Screminów aż pękający pod ciężarem długów. Był to majątek znaczny, i do tej pory dzielna margrabina nie zgadzała się nigdy łatać kotła Screminów ani jednym soldem, ani jednym podpisem.

— Ale jeżeli będzie trzeba, don Giuseppe — powiedziała — to niechże będzie.

Tak to ukryta myśl margrabiny Nene, myśl tajona aż do końca, prawdziwy i jedyny powód jej przybycia, wydobyła się wreszcie krętymi drogami na jej usta, jakby przypadkowo, od niechcenia, jak coś, co właśnie teraz przyszło jej do głowy.

Hodowała ją w głowie od dawna, pozwalała dojrzewać jej w ciszy, czekając na odpowiednią chwilę, żeby ją ujawnić: postanowiła mianowicie przelać swój własny majątek do sławetnego „kotła” Zaneta, warząchew do mieszania w tym kotle powierzyć jakiemuś zdolnemu zarządcy, a w zamian za to uzyskać od Zaneta zgodę na sprzedaż wszystkich dóbr nieruchomych Screminów, pałacu i folwarków, po czym przenieść się do Brescii. Jednocześnie wszczęła potajemne badania realnego stanu interesów męża, wartości handlowej nieruchomości jego i swoich własnych. Usłyszawszy, że Miejski Urząd Inżynieryjny szuka dla siebie wygodniejszej siedziby, przy pomocy pewnego małego pionka z Prefektury jęła macać dyskretnie teren, aby w odpowiedniej chwili zaproponować na ten cel pałac Screminów. Zawiozła nawet swoje brylanty do Wenecji, aby je tam wyceniono. Przymusiła lekarza, tego który przywiózł jej dobrą nowinę, aby wystawił coś w rodzaju lekarskiego polecenia, że jeśli Elisa wróci do zdrowia, należałoby ją ulokować, w otoczeniu zupełnie dla niej nowym.

Ktoś. jej doniósł, że pewien zarządzający dobroczynną instytucją, bliski znajomy Zaneta, gorliwie namawia go do złożenia jakiegoś hojnego daru; zlękła się, uznała, że przyszedł moment działania i rozmówiła się z Zanetem. Zaneto się wzruszył, popłakał z wdzięczności, uściskał żonę i wypowiedział, patetycznie zwracając się do niej per „moja staruszko”, całe swoje niezmierne przywiązanie nie tyle do domu rodzinnego i ziemi przodków, ile do samego ojczystego miasta. Gdyby Bóg zesłał im niezwykłą łaskę uzdrowienia córki, wystarczyłby zapewne wyjazd czasowy, jakaś podróż, niedługi pobyt w innym miejscu. W każdym razie dość będzie czasu pomyśleć o tym później. Po cóż zaraz robić takie ogromne zamieszanie, istny kataklizm, w przewidywaniu wydarzeń tak bardzo niepewnych? Margrabina chciała wtrącić aluzję na temat niebezpieczeństwa zagrażającego ze strony willi Diedo, ale zabrała się do tego w sposób tak zawiły, że Zaneto bez trudu rozbroił jej argumenty swoją obfitą optymistyczną retoryką. A potem spytał pokornie o przyczynę tych niespodziewanie stawianych mu warunków. I tu natrafił na opór: „jego staruszka” odpowiedziała stanowczo, że chce wreszcie widzieć go „ustatkowanego”, a jedynym na to sposobem jest ten, który ona proponuje. Wówczas Zaneto wycofał się naburmuszony za szańce swojej godności. Nawet nie rozumiał, co to „ustatkowanie się” ma oznaczać. Nic mu nie było wiadomo, Bogu dzięki, żeby w czymś uchybił swoim powinnościom rodzinnym. Gdyby taka powinność nakazywała mu przenieść się do innego miasta, umiałby to zrobić i bez stawiania warunków, bez zawieranych z góry układów. Czy madama nie rozumie, że taki warunek jest obrazą? Ale madama nie chciała tego zrozumieć i trwała uparcie przy swoim, tak że i Zaneto z kolei nie chciał dalej prowadzić tej rozmowy.

Teraz więc margrabina wyłożyła don Giuseppowi cały swój plan oraz to, co chciałaby, aby on wytłumaczył Zanetowi. Wierna swojemu nawykowi powściągliwości, nie napomknęła nawet słowem, że już zrobiła próbę bezpośrednią i że poniosła klęskę. Obawiała się, że gdyby don Giuseppe o tym wiedział, odmówiłby prośbie, albo spełniłby ją bez wiary w powodzenie, tej wiary, która sama w sobie stanowi siłę. Don Giuseppe patrzył zdumiony i pełen podziwu na starą panią, o której do tej chwili myślał, że bardzo ceni sobie dobra doczesne, przywiązana jest do własności, a zwłaszcza, że wolałaby umrzeć niż porzucić swój dom, swój kościół, swoje stare przyjaciółki, swoje przyzwyczajenia. Ona, która tylko dla miłości córki i przez ascetyczne przywiązanie do ładu stała zawsze nieugięcie na straży swoich interesów, teraz oto patrzyła na niego zmieszana, całkowicie nieświadoma tego, że powiedziała przed chwilą coś godnego podziwu, podobnie jak daleka byłaby od uwierzenia, że mówiła na przykład po grecku. Don Giuseppe nie miał pojęcia, jak potrafi wywiązać się z proponowanej mu misji, ale czuł też w obliczu Boga, że nie wolno mu jej odrzucić. Przyjął ją więc i zaczął znowu obejmować czoło pięcioma rozpostartymi palcami; przyciskając mocno, powolnym ruchem zsuwał je do środka w kształt stożka, rozsuwał i skupiał znowu, jak ktoś, kto zawikłał się w jakieś trudne kalkulacje i nie może z nich wybrnąć. A gdy tak ciężko rozmyślał, margrabina ni stąd ni zowąd powiedziała, że potrzebuje od niego innej jeszcze pomocy. Podniósł na to głowę z wyrazem naiwnego zaskoczenia i osłupienia, jakby chciał powiedzieć: Jeszcze? Jakby mało było tego, co już mam na wątrobie? Margrabina jednak zdawała się nie dostrzegać wcale jego zdumienia i niewzruszona zaczęła mówić o niezmiernym szacunku, jakim

Piero darzy Commendatora, z którym blisko się* stykał w okresie swego burmistrzowania. Gdyby Commendatore chciał, mógłby może wywrzeć na Piera bardzo dobry wpływ. Trzeba by mu Piera polecić, postarać się żeby on sam zechciał Piera często widywać, związać go z sobą w miarę możności. Wiadomo, że Commendatore żywi wobec don Giuseppa więcej niż szacunek, cześć. Więc któż by mógł się tego podjąć, któż spełniłby to lepiej niż don Giuseppe?

Z tym nie było trudności. Don Giuseppe miał zastrzeżenie tylko co do owej „czci”. Właściwie nawet tego zastrzeżenia nie wyraził głośno, pokiwał tylko głową z politowaniem nad tą żałosną omyłką, jaką żywi co do jego osoby ten zacny pan. Właśnie w tej chwili wszedł ten co zawsze wiejski służący niosąc, też jak zawsze, kawę, i ostrożna stara dama natychmiast przybrała spokojny wyraz twarzy i powróciła do tematu gęsi na jeziorku. Musi koniecznie przyjrzeć im się z bliska, zanim odjedzie. Podniosła się jednocześnie z don Giuseppem, szykując się do przechadzki po ogrodzie, a służącemu poleciła „uprzedzić Giacoma”, uważając, że dość jasno wyraziła w ten sposób życzenie, aby stangret po nią zajechał. „Giacoma? zastanowił się służący. To pewnie stangret. Ale o czym uprzedzić? No, może sam będzie wiedział.” I odszedł z chwalebnym zamiarem powtórzenia mu dosłownie polecenia jego pani. Tylko że ten stangret, który przywiózł margrabinę Nene do willi Flores, nie miał wcale na imię Giacomo; Giacomo było imieniem dawno nieżyjącego stangreta domu Screminów, które margrabina zachowała w sensie jak gdyby emblematu, nazywając tak, w dziewięciu przypadkach na dziesięć, czy im się to podobało, czy nie, wszystkich późniejszych Beppich, Tonich czy Titów, a teraz i aktualnego stangreta. Checka.

Przejrzyste hafty tonów spokojnej melodii, ni to wesołej, ni to smutnej, byłyby może zdolne wyrazić tę nieuchwytną treść, która wymyka się poecie, gdy chce opisać powolne kroki don Giuseppa i margrabiny przez trawy ożywione lekkim powiewem wiatru, w jasnym cieniu srebrzystych obłoków, pośród krzewów rozszeptanych szelestem liści i rozbrzmiewających poważnym śpiewem słowików. Między nimi dwojgiem nie padały prawie żadne słowa i tylko muzyka mogłaby oddać to milczenie przepełnione treścią, porozumienie ich dusz złączonych wzajemnym głębokim współczuciem; margrabina zastanawiała się nad tym wszystkim, nad całym tym otaczającym ich pięknem z taką serdeczną troską stworzonym przez starego księdza dla jej bliskich, którzy wszyscy zeszli do grobu przed nim; don Giuseppe myślał, ile dobroci jest w tej zbolałej zmęczonej kobiecie, która okazywała zainteresowanie jego ogrodem, by zrobić mu przyjemność; i oboje jednocześnie czuli w sercach uspokojenie, ostatnią ziemską słodycz, jaką jest radowanie się pięknem, wciąż jeszcze bliskim ich zbolałym duszom. Bo margrabina w swoim skomplikowanym mózgu miała także komórkę poczucia piękna kwiatów,. drzew i ogrodów; i z tej to właśnie komórki brało początek wiele różnych cieniutkich nerwów myśli i jeden gruby paralityk — nerw słowa.

— Otóż i gęsi — powiedziała pogodnie, zbliżając się do tej zmarszczonej wiatrem żółtawej odrobiny wody, która przez próżność przybrała nazwę jeziora. — Otóż i gęsi. Ładne kaczuszki. Don Giuseppe wyjaśnił jej cierpliwie, że gęsi i kaczki  to nie to samo, a te jego ptaki to jeszcze inny, specjalny gatunek.

W tej chwili leniwy promień słońca padł na tę sielską scenę, na zmarszczoną powierzchnię wody, grupę szeleszczących topoli nad nią, na rozległy owal zielonej łąki w obramieniu lesistego stoku i pasa wysokich zarośli z ciemnym tłem jodeł w głębi. Paralityczny nerw margrabiny skurczył się i drgnął.

— Piękne — powiedziała — don Giuseppe, jaka piękna jest ta łąka.

Don Giuseppe milczał. Kontemplował. Była to jego ulubiona część ogrodu. Marzył niegdyś, że będą się tam rozlegały, wesołe śmiechy, widział tam dzieci swojej krwi, siostrzeńców i cioteczne wnuki. Teraz, podziwiając ze swoją, wiecznie świeżą wrażliwością kapryśną grę światła i zieleni, rozmyślał nad swoim testamentem, spisanym po długich wahaniach i namysłach przed kilku miesiącami; willa i cała posiadłość miały stać się domem i wspólną własnością sześciu starych proboszczów z miejscowej diecezji oraz sześciu starych wysłużonych lekarzy urzędowych prowincji, niezdolnych już do pracy i potrzebujących pomocy; don Giuseppe widział oczyma duszy, jak ci jego żałosni spadkobiercy; będą przechadzali się po łące.

Margrabina dodała, że dla Elisy, jeśli wyjdzie kiedyś „stamtąd”, właśnie jakieś podobne miejsce pobytu byłoby wymarzone. Don Giuseppe zapalił się natychmiast do tej myśli i zaofiarował swoją willę i ogród tak gorąco, że margrabina, uśmiechając się przez łzy,ujęła jego rękę i ściskała ją długo w milczeniu, chcąc wyrazić w ten sposób swoją wdzięczność, a zarazem dać do zrozumienia, że nie ma podstaw do tak znów wielkich nadziei. Don Giuseppe, przejęty i zmieszany, nie wiedział, co powiedzieć. Była silna, tak bardzo silna, że wielu uważało ją za oschłą; ale teraz, kiedy otworzyła przed don Giuseppem serce jak nigdy przed nikim, tej siły, czerpanej w dużej mierze z milczenia, nagle jej zabrakło. Zobaczyła o parę kroków stamtąd, między topolami, kilka krzesełek.

— Ksiądz pozwoli — powiedziała zduszonym głosem — tak tu pięknie. — I usiadła. Don Giuseppe usiadł obok niej i jego zmieszanie, jego niepokój i obawa czegoś jeszcze gorszego musiały być bardzo widoczne, gdyż margrabina powiedziała z wysiłkiem: — To nic, naprawdę nic, don Giuseppe.

Powoli pogodny spokój tej zieleni i wody i cichy szelest zaczęły działać na nią kojąco, jak w domu, na który spadła żałoba, niewinna wesołość dzieci osusza stopniowo gorzkie łzy.

— Ach — powiedziała, ocierając oczy chusteczką — tak ją widzieć!

Chciała powiedzieć, że wzruszyła się, wyobrażając sobie Elisę w tym ogrodzie. Don Giuseppe nie zrozumiał i nie starał się zrozumieć. Poprosił ją, na wszelki wypadek, żeby dbała o swoje zdrowie.

— Zdrowie to ja mam! — odpowiedziała i dodała z niezwykłą energią, że nie chce jeszcze umrzeć, wcale nie.

Biedaczka w gruncie, rzeczy byłaby szczęśliwa mogąc wreszcie znaleźć w śmierci odpoczynek, wierzyła przecież w Boga! Ale jeżeli jej ukochana córka wróci? Któż by się nią opiekował, kto by ją obronił przed tamtą? Cóż by tu poradził Zaneto? Tylko matka, tylko ona, mogła przyjść z pomocą. Więc matka musiała, chciała żyć.

Później służący don Giuseppa na pytanie margrabiny, czy powtórzył jej polecenie Giacomowi, jąkał w odpowiedzi jakieś niezrozumiałe słowa; a kiedy jego pan kazał mu się jaśniej wytłumaczyć, on, zamiast odpowiedzieć margrabinie, z ogłupiałą twarzą rzekł cicho do don Giuseppa: — Signor, on powiedział, że on umarł. Rzeczywiście impertynencki stangret, słysząc wołanie „Hej, Giacomo!” — zawołał:

— On umarł!

Margrabina zrozumiała i uśmiechnęła się z pogodnym politowaniem, potrząsając głową, z dowcipu swego stangreta.

Zanim wsiadła do powozu, poleciła jeszcze swoją córkę modlitwom don Giuseppa.

— Może mi ksiądz wierzyć, don Giuseppe, Piero nigdy nie znał jej naprawdę.

Tylko ona ją znała, tylko ona wiedziała, jakie skarby kryje w sobie jej dusza.

Pozostawszy sam, stary ksiądz przypomniał sobie, jak to kiedyś jeden z jego przyjaciół, poeta, mówiąc z nim o margrabinie Nene, przyrównywał ją do garstki klejnotów, trzymanych, jak to robią jubilerzy, w tekturowym pudełku, do drogich kamyków zawiniętych w wydartą ze starego szkolnego zeszytu kartkę, zabazgraną krzywymi dziecinnymi literami i zygzakami bez sensu, ale także do imponującego ładu podziemnych budowli stworzonych przez czyjąś nieznaną mądrość.

3

W dziesięć minut po powrocie z Rzymu zacny Commendatore, świeżutki i pogodny, zasiadł przed ogromnym stosem listów i druków, zadzwonił na pokojówkę i zażądał mocnej kawy. W tej samej chwili kucharz oznajmił pana Soldini.

— Przynieś dwie kawy — polecił Commendatore służącej. We właściwym czasie dziewczyna przyniosła dwie kawy, ale kiedy otworzywszy drzwi za plecami ”Soldiniego zobaczyła, że razem z nim przyszła i jego żona, cichutko wróciła do kuchni poradzić się, czy powinna zanieść trzy kawy.

— Dla tych tam? — obruszył się kucharz-radykał. — Ależ nie, po co? Żeby nigdy się nie wynieśli?

W tej właśnie chwili po schodach szedł Ciotti Çeóla, który także miał wyznaczoną audiencję. Zdaniem kucharza, druga kawa byłaby w sam raz dla niego. Pokojówka, umiarkowana liberałka, gotowa była zgodzić się z pierwszym punktem, ale co do drugiego, oświadczyła, że raczej umrze, niż zaniesie kawę Ciottiemu Çeóli.

Soldini istotnie przyszedł z żoną stokrotnie przepraszając za taką komplikację rozmowy. Ponieważ między jego panią a nim istniała pewna różnica poglądów na sprawę, o której chciał mówić,  i ponieważ jego żona sądziła, że sposób usunięcia tej różnicy poglądów leży w mocy Commendatora, a wreszcie, ponieważ oni oboje mają niezachwianą wiarę w jego prawość, w jego idee moralne i religijne, on pozwolił sobie zaproponować żonie, żeby przyszła z nim także i żeby omówili tę sprawę wspólnie. Podczas gdy Soldini tłumaczył się przed Commendatorem posługując się swoją wykwintną i płynną elokwencją, nazywając go, z na pół żartobliwym uszanowaniem, swoim przeciwnikiem politycznym, pani, zmieszana, zarumieniona, przepraszała ze śmiechem za swoje zuchwalstwo bąkając: „I co pan powie! Co pan na to powie!”, a Commendatore, powtarzając: „Bardzo mi miło, bardzo mi miło”, gorączkowo zastanawiał się nad wszelkimi możliwymi drogami, łatwymi i trudnymi, pokojowymi i ryzykownymi, jakimi ta rozmowa mogła pójść.

A więc: nie wchodziła tu w grę polityka. Właśnie po tym oświadczeniu małżonka wykrzyknęła, że gdyby szło o politykę, ona nie chciałaby nigdy mieszać się do tego. Commendatore, znający ludzi i ich sprawy, pomyślał wtedy, nie wątpiąc zresztą w dobrą wiarę swoich rozmówców, że w czekającej go rozmowie polityka niewątpliwie odegra dużą rolę. Otóż przyjaciele polityczni Soldiniego uważali za rzecz pewną, że ich przeciwnicy dążą do rozwiązalna Rady i chcą wysunąć kandydaturę Maironiego jako liberała, licząc w tym na pomoc radnego komisarza Bassanellego, od niedawna rządzącego Prefekturą, a który w roku 1859 był towarzyszem broni Maironiego-ojca. Gdyby tak się stało, gazeta klerykalna, na rozkaz pewnych przywódców partii, wszczęłaby z Maironim walkę na noże.

— Ale nie ty! — wykrzyknęła pani Soldini. — W tym właśnie rzecz — powiedział z uśmiechem jej mąż i zaczął dowodzić, że w takim przypadku zapanowałoby prawo walki na noże.

Dalej wyjaśnił Commendatorowi, że o ile inne panie z partii katolickiej są na Maironiego rozwścieczone i chętnie pożarłyby go żywcem, to jego, żona troszczy się tylko o zbawienie tej duszy i drży z lęku widząc, jak owa duszą rzuca się niepohamowanie w otchłań błędów i grzechu; drży na myśl, że część odpowiedzialności za to może zaciążyć i na nim, Soldinim; część może nawet większa, gdyż choć on nie posłużyłby się nigdy godnym pogardy zniesławieniem czy zniewagą, to jego zimna, opanowana uprzejmość mogłaby zadawać jeszcze głębsze rany.

— Moja żona czyni mi ten zaszczyt — powiedział ze śmiechem. I dodał, że jego zdaniem ona nie ma racji. — Dezercja w obliczu nieprzyjaciela jest zawsze czynem moralnie złym. Czyn niemoralny, popełniony publicznie, powinien być publicznie, i to bardzo surowo potępiony, w takiej formie, na jaką miejsce i czas pozwolą. Z tym się pan chyba zgodzi. A więc, cierpliwości. Liberałowie, walcząc z nami, lubią posługiwać się do przesady Ewangelią: Nie mówię oczywiście o panu, pan tego nie robi; ale inni, obawiam się, wiedzą o Ewangelii tyle co ja o astronomii, czyli znają te najszerzej znane fragmenty jak zgromienie faryzeuszów, odpuszczenie jawnogrzesznicy, a przede wszystkim regnum meum non est de hoc mundo. Otóż w Ewangelii Chrystus rzuca swe inwektywy na tych właśnie grzeszników, którzy wzbudzali w Nim oburzenie tchórzostwem i podłością swoich uczynków; tylko że... ale ja nie życzę sobie być oskarżony o brak chrześcijańskiego miłosierdzia w stosunku do Maironiego! Chrystus nie gromił jednego tylko Judasza. Faryzeusze mieli w sobie jeszcze nieco dobrego, ich jeszcze można było uleczyć, dlatego Chrystus ich gromił. Judasza nie, bo tam nie było już ratunku, w Judasza wstąpił Szatan.

— Phi, phi, phi — prychnął Commendatore, okazując, że takie wymyślne rozumowanie nie przypada mu do gustu. — Można by niejedno zakwestionować z tego, co pan tu powiedział, o tchórzostwie pewnych dezercji, na przykład, i o tych ewangelicznych inwektywach, porównywanych z inwektywami dziennikarskimi — tu Commendatore z trudem powstrzymał się od śmiechu. — Jeżeli pan — powiedział — chce wziąć na:siebie rolę Chrystusa, to pańska sprawa; ale, właściwie, co ja mam wspólnego z Szatanem? — I wybuchnął już nie hamowanym śmiechem.

— Gzy nigdy nie pukał do pańskich drzwi? — zapytała pani Soldini, śmiejąc się także. — Choćby po to, żeby pan mu powierzył komendę nad świętym Maurycym i świętym Łazarzem? Albo stanowisko w Ministerstwie Oświaty? Teraz mogę:coś powiedzieć, prawda? Widzi pan, pewni przyjaciele mojego męża, zacni ludzie, ale niezbyt znający świat, od samego początku źle poprowadzili tę sprawę Maironiego. A dlaczego źle? Bo nie posłuchali mojego męża.

Soldini przerwał jej:

— Ba, skoro nie słucha mnie nawet moja własna żona!

— Pomówmy. — ciągnęła pani — z taką swobodą, do jakiej nas uprawniają nasze siwe włosy. Pierwszy wielki szum z powodu tego nieszczęsnego romansu zrobili liberałowie, i to zrozumiałe, ponieważ chodzi o klerykała — mówiła dalej.— Jestem przekonana, że ten szum był gorszy od tego, co tam było złego, i że gdyby odnosić się z rozwagą i z miłością bliźniego do człowieka silnie kuszonego, trzeba to sobie powiedzieć, do. młodego mężczyzny znajdującego się w takiej jak on sytuacji, można było wszystko uratować. Natomiast ci niefortunni przyjaciele zaczęli od nierozważnych, a niemal uroczystych zaprzeczeń, potem znów zmienili swoją postawę na okrutną, co było jeszcze bardziej nierozważne i teraz słyszy pan, jakie mają zamiary. Może nawet są w swoim prawie, ale w taki sposób gubi się dusze, a nie zdobywa. . Pan pewnie myśli: czemu ta kobieta tak się tym przejmuje? Otóż przejmuję się, bo przedtem Maironi przychodził czasem do nas i nabrałam wtedy przekonania, że ten młody człowiek, choć może zbyt krańcowy, zbyt, jak się teraz mówi, impulsywny, prędzej czy później stanie się kimś.

Z bocznych drzwi wsunęła głowę pokojowa i powiedziała przyciszanym głosem, z sarkastycznym uśmiechem:

— Przyszedł „pan hrabia” Çeóla.

— Święci Pańscy! —mruknął Commendatore, podczas gdy Soldiniemu wyniknął się lekki uśmiech. — Niech zaczeka! Niech zaczeka! — A damę, która się podniosła, poprosił gestem, żeby usiadła z powrotem.

— Ach, Commendatore! — powiedziała z westchnieniem — tylko pan może nas pogodzić!

— Ja

Tego Commendatore się nie spodziewał.

— Z pewnością — wtrącił się Soldini i zaczął wyjaśniać zagadkę. Wiadomo było powszechnie, że rozwiązanie Rady Miejskiej znajduje się „na tapecie” w Prefekturze. Ktoś twierdził nawet, że Bassanelli już wystąpił o dekret królewski. Otóż jeżeli dekret taki przyjdzie, trzeba, żeby Commendatore nakłonił Maironiego do wycofania swojej kandydatury. — Otóż moja żona myśli — zakończył Soldini — że jeżeli liberałowie nie wystawią Maironiego jako swojego kandydata, katolicka gazeta będzie siedziała cicho. A więc Commendatore powinien na. wszelki sposób, czy to przy pomocy presji na Maironiego, czy na partię liberalną, zapobiec wystawieniu tej kandydatury.

— He he he! Pan mi tu stawia żądania takie, jakbym był weneckim gondolierem — zaśmiał się Commendatore, wsuwając ręce w kieszenie i wymawiając jakby z wysiłkiem żartobliwe słowa:

— Scià premi! Scia premi! Ale ja nie mam wcale chęci naciskać! — i znowu się roześmiał, ale zaraz dodał poważnie, że do wyborów nigdy się nie wtrącał i wtrącać się nie zamierza.

— Cierpliwości — odparł cavaliere Soldini. — Wypowiedziałem pogląd mojej żony. Mój jest nieco inny, szczerze mówiąc. Otóż ja nie wierzę ani w to, że Maironi pana posłucha, ani że przyjmie kandydaturę liberalną. Jest jedna rzecz, o której nie mówiłem nawet mojej żonie, ale teraz powiem. Podejrzewam, że Maironi przyłączy się do tej szczególnej kategorii wielkopańskich socjalistów, jaką tutaj we Włoszech mamy: do tych, którzy stają się socjalistami naprawdę w dobrej wierze, a nie po to, żeby ustrzec się przed pożarem, rozumie mnie pan. Maironi jest impulsywnym człowiekiem dobrej wiary. Wnoszę to z różnych małych, maleńkich rzeczy, o których wiem, a także z tego, co on sam powiedział Bassanellemu, który znów ma swoje intymne powody, żeby nie żywić dla Maironiego takiej serdecznej przyjaźni...

— Nic o tym nie wiem, nic o tym nie wiem — przerwał mu spiesznie Commendatore tonem człowieka, który nie chce wiedzieć.

— Ale ja wiem — podjął Soldini. — I otóż, gdyby przypadkiem Maironi skłonił się lub dał się skłonić ku socjalistom, niech pan tylko pomyśli, jak ja bym go musiał niszczyć! Więc widzi pan teraz, Commendatore, do czego prowadzę, i w jaki sposób mógłby pan oszczędzić mojej żonie i mnie, może dla zbawienia jednej duszy, a z pewnością dla ocalenia naszego domowego spokoju, tego sporu między nami, o którym mówiłem!

Cavaliere Soldini śmiał się mówiąc to, a Commendatore bronił się. — Nie, nie, wcale nie widzę, nie widzę — ale śmiał się i on jak ktoś, kto, owszem, widzi doskonale.

— Dopiero co popełniłem wielką omyłkę — podjął cavaliere. — Rozwiązanie Rady nie leży „na tapecie” Prefektury, tylko na serwecie pewnego stolika, dużo lepiej widocznego dla moich oczu!

— Och, cóż za przeskoki! — wykrzyknął Commendatore, znowu rozbawiony. — Cóż za przeskoki! Przed chwilą potraktował mnie pan jak weneckiego gondoliera, a teraz mianuje mnie pan ministrem spraw wewnętrznych. Cóż za przeskoki!

I niczego poza tym okrzykiem, pięć czy sześć razy powtarzanym, ani cavalierowi Soldiniemu mimo całej jego przebiegłości, ani jego małżonce mimo szczerego pragnienia, nie udało się z Commendatora wydobyć; on bowiem, choć na pozór tak żartobliwie nastrojony, od samego początku rozmowy miał się na baczności podejrzewając, że cała ta scena była z góry zaplanowana w ściśle określonym celu klerykałów: uniknąć rozwiązania Rady. Było to podejrzenie krzywdzące, przynajmniej jeśli chodzi o panią Soldini. Gwoli rekompensaty odprowadził uprzejmie aż do schodów swoich gości, bardzo ciekawych zobaczyć oznajmionego już następnego gościa, domniemanego sprawcę kryzysu miejskiego; i zobaczyli go w przedpokoju, młodego człowieka o niezbyt sympatycznej twarzy, stojącego sztywno jak ktoś, kto nie potrafi opanować uczucia skrępowania i onieśmielenia, a nie chce wydać się ani nieśmiały, ani czołobitny i na dodatek pielęgnuje w głowie przygotowaną do wyrecytowania mowę. Rozpoczął tę swoją mowę trochę za prędko, zaledwie Commendatore po odprowadzeniu Soldinich wrócił do przedpokoju, przerwał, rozpoczął od nowa, mówiąc nie dialektem, ale poprawnym włoskim językiem:

— Przede wszystkim... pan może pomyśleć... przede wszystkim... gotów pan jeszcze pomyśleć... — podczas gdy Commendatore, z właściwą sobie skromną uprzejmością, zapraszał go do gabinetu, prosił, żeby usiadł, zmuszając nieszczęsnego młodzieńca do zaczynania wciąż od początku. Wreszcie, pod dobrotliwym spojrzeniem wszechmocnego dygnitarza usadowionego w fotelu, udało mu się poprowadzić swoją mowę dalej.

— Przede wszystkim, pan może pomyśli, że przychodzę się tu chwalić, ale to nie jest prawdą. Przychodzę szukać sprawiedliwości z powodu niegodziwego postępowania pewnych osób, które nie są godne zajmowania stanowisk w Zarządzie, nie zasługują na to w takim sławnym, mogę powiedzieć, mieście. Sądzę, że pan wie, o kogo chodzi i co mnie od nich spotkało.

Cierpliwy Commendatore, nie spuszczając zeń uprzejmego a poważnego wzroku, skinął potakująco. Wiedział, że ten Ricciotti Pomato jeszcze w chłopięcych latach skoczył kiedyś do rzeki, żeby uratować towarzysza i że ten jego piękny uczynek fatalnie zaciążył na jego dalszym życiu, gdyż zważywszy że był to chłopiec ubogi, z pospólstwa Zarząd Miejski, prasa i zacni obywatele narobili wokół tego tyle szumu, tak dęli w trąby pochwalne, aż doszczętnie ogłuszyli mu mózg, w którym te pochwały nie przestawały szumieć i szumieć, jak w morskiej muszli zawsze szumi ocean.

Pierwszą niegodziwością klerykalnego Zarządu Miejskiego było to, że po nieszczęsnej aferze spodni jeden z asesorów odmówił, choć przedtem obiecał, wyposażenia z funduszu miejskiego Annetty Pomato, siostry Riccottiego. Drugą — że inny znów asesor zamierzał zaproponować, by jeden z przewidzianych posagów przeznaczono dla córki jego kochanki.

— Oj, oj! — przerwał Commendatore przerażony. Nie, nie, niechże pan nie mówi takich rzeczy!

— Święta prawda! — wykrzyknął na to jego rozmówca i dalej przesuwał paciorki różańca niegodziwości. Popiera się takiego a takiego dostawcę ze szkodą dla miasta, ponieważ jest klerykałem, czy choćby dlatego że w niedzielę trzyma swój sklep zamknięty. Odmawia się gratyfikacji takiemu to a takiemu urzędnikowi, ponieważ pisuje do gazety socjalistów. Na pomocnika do Biblioteki mianuje się, zamiast Ricciottiego, brata pewnego zakrystiana, który nawet nie umie mówić dobrym językiem. Kto wie, kiedy dobry język Çeóli nareszcie by odpoczął, gdyby Commendatore, który siedział jak na rozżarzonych węglach, nie przerwał mu wreszcie.

— Wszystko to może być lub nie być prawdą, ale co ja mogę na to poradzić?

Ale tamten udał głuchego i ciągnął dalej.

— Wyrzucono księgarza z lokalu należącego do miasta, ponieważ sprzedawał pamiętniki Garibaldiego.

W uchylonych drzwiach pojawiła się głowa pokojówki.

— Signore, przyszedł pan Maironi.

Commendatore bardziej gestem niż słowami dał do zrozumienia Çeóli, że nie widzi powodu przedłużania tej rozmowy. I teraz dopiero Çeóla odsłonił swoją ostatnią kartę.

— Proszę wybaczyć — powiedział. — Całe miasto mówi, że rozwiązanie Rady Miejskiej zależy od pana i że pan jest temu przeciwny.

— Ale skądże, skąd! — obruszył się Commendatore.

Ale tamten ciągnął niewzruszony mimo ciągłego przerywania. — Teraz powiem panu, że nas jest wielu...

— Ależ tak, tak...

— ...i że jeżeli wybory będą prędko, to my będziemy głosowali na liberałów, nie żądając mandatów dla nas, nie żądając...

— Dobrze, dobrze, ale ja nie mam z tym nic wspólnego!

— ...ale jeżeli wybory się odwloką, będziemy się uważali za zwolnionych...

— Ależ tak, ależ tak, ale po co mówić o tym mnie, niechże sobie robią, jak chcą!

— ...a jeżeli uważamy się za zwolnionych, to oznacza, że będą porachunki do załatwienia, bo nastąpią burzliwe wydarzenia i to jest coś, co mogłoby zainteresować właśnie pana Maironiego, a to, zdaje się, właśnie jego przyjście oznajmiła sługa.

Gdyby pokojówka Rosina usłyszała, że Çeóla nazwał ją „sługą”, już by go ona obsłużyła! Ale Rosina, zważywszy że teraz na rozmowę czekał nobliwy pan, nigdy przez srogiego kucharza dotąd nie widziany, właśnie wesoło przygotowywała dwie kawy, żeby je zanieść do gabinetu tego biednego świętego Hioba, jej pana, jak tylko wyjdzie nienawistny Ciotti. Słysząc go wreszcie już na schodach, zaczęła schodzić z kawą z trzeciego piętra. Ale kiedy zeszła na drugie, znalazła się twarzą w twarz z pewnym panem, krewnym i przyjacielem domu, który z błogim uśmiechem wyciągnął chciwe ręce w stronę tacki z kawą.

— Dobra dziewczyna! Właśnie tego mi było trzeba po kluskach,. które jadłem na obiad! — Rosina broniła się zaciekle, ale tamten podwoił impet ataku.

— Nie, nie, to dla pana Maironiego!

— Zagrzejesz mu drugą!

— Kiedy już nie ma!

— To zrobisz mu świeżą! — Gość wychłeptał filiżankę gorącej kawy pomrukując i sapiąc z rozkoszy, a Rosina wróciła do kuchni naburmuszona.

Maironi niejednokrotnie odwiedzał Commendatora w okresie swego urzędowania jako burmistrz, radząc się go w jakichś sprawach administracyjnych, bądź też prosząc o coś, co leżało w interesie publicznym. Bywał zawsze serdecznie witany. Tym razem przyszedł niechętnie, podejrzewając, ze rozmowa będzie dotyczyła polityki. Wiedział, że liberałowie mają nadzieję wykorzystać jego oderwanie się od dawnych przyjaciół politycznych, a byłoby mu przykro odpierać atak prowadzony przez człowieka tak dobrego i godnego szacunku, któremu nie mógłby odpowiadać tak twardo jak innym. A znów ustąpić — nie, to była myśl odpychająca. Odpychająca nie tylko dlatego, że idea socjalizmu zawsze go pociągała, ale zwłaszcza dlatego, że grupa liberałów wydawała mu się senna, ich program niezdolny do wyłonienia jakiejś sensownej akcji, której coraz silniejszą potrzebę odczuwał jego duch dręczony wyniszczającym niepokojem, głębokim niezadowoleniem z siebie i poczuciem, że miłość nie ma mocy kojenia tych rozterek.

Commendatore, pozbywszy się Çeóli nie brutalnie, ale jednak bez większych ceremonii, lekceważąc ciche skargi własnych nerwów, które wciąż nie mogły doczekać się kawy, choć przecież należała im się za tak wierną służbę, powitał nowo przybyłego bardzo serdecznie. Wyszedł mu naprzeciw do przedpokoju i nim jeszcze poprosił gościa, żeby usiadł obok niego, pokazał mu książki, które dopiero co nadeszły; między innymi traktat o trygonometrii.

— Widzi pan, widzi pan? — powiedział, dodając w duchu: A nie wierzyłeś, że jestem geometrą. — Był tam również Le socialisme intégral. — To pan pewnie zna? Marzenia, sentymentalne sny!

Maironi znał to rzeczywiście. Niegdyś, w ówczesnym stanie ducha, zaciekawiony socjalizmem przeczytał francuskie kompendium Kapitału Marksa, Progress and Poverty George'a i książkę Benoit Malona.

— Może to sny — powiedział żywo — ale przyzna pan chyba, że bywają też sny odsłaniające przyszłość!

— Proszę, niechże pan siada — zapraszał Commendatore, spiesznie cofając badawczą dłoń od zetknięcia z tą wrzącą krwią.

I zaraz zaczął mówić ,o dwóch sprawach, z powodu których prosił Piera o przyjście. Do pewnych swoich badań historycznych potrzebował kopii niektórych dokumentów znajdujących się w archiwum miejskim w Brescii. Pomyślał, że mógłby w tym celu skorzystać z uprzejmości Maironiego; przypuszczał, że Maironi często bywa w Brescii. Czyż nie posiada w tych stronach rozległych włości? Położył szczególny nacisk na tę wzmiankę o włościach, po czym napomknął o uciążliwości życia w mieście, o godnym zazdrości losie tych, którzy mogą żyć na swoich własnych ziemiach, zajmować się nimi, jednocześnie oddając się studiom, a może trochę i marzeniom! Tu zaśmiał się dyskretnie. Słowa te, pomyślane z głębszą intencją, słowa, które mówiły i nie mówiły zarazem, posłużyły mu jako przejście do innego delikatnego tematu, którego dotknął następnie z wielką ostrożnością.

Chodziło o kandydaturę Zaneta do Senatu. Commendatore wziął za punkt wyjścia właśnie Brescię, polityczne warunki tego miasta i prowincji, mówił o znaczeniu, jakie Ministerstwo przywiązuje, i słusznie, do wyborów, które wkrótce mają się tam odbyć. Krążył wokół tej sprawy powoli, szerokimi kołami, jak nieufny skrzydlaty owad, ledwo muskając wiadomość przyniesioną przez pewnego członka Parlamentu, a dotyczącą przypuszczalnych warunków nominacji Zaneta, dyskretnie szepniętych przez pewnego ministra do ucha tegoż członka Parlamentu. Jednym z nich było poparcie ze strony Maironiego ministerialnego kandydata w kolegium okręgu Brescii. Maironi, zniecierpliwiony krążeniem rozważnego Commendatora tak okólnymi drogami, czując, żę jedyną przyczyną tej ostrożności wypowiedzi jest obawa jakiejś aluzji do osoby Jeanne, którą już nagabywał w tej sprawie członek Parlamentu Berardini, urażony tymi szczególnymi względami, niemal obraźliwymi dla Jeanne i dla niego, przerwał wywody Commendatora oświadczając, że o tym nie może być mowy, on absolutnie nie może się zobowiązać ani. do popierania, ani do zwalczania kogokolwiek.

— Cierpliwości — prosił Commendatore, pragnący w tej sytuacji nie tyle nakłonić Piera do jakiejkolwiek decyzji, ile uspokoić własne sumienie, doprowadzając swoje dokładnie obmyślone wywody do końca. I doprowadził, wyjaśniając szeroko i drobiazgowo, nie bez zawracania czasem wstecz, gwoli większej jasności, że może w tym wszystkim jest, jeśli chodzi o ostateczny rezultat, zbyt wiele optymizmu, bo możliwe, że i sam minister nie ma dostatecznych podstaw do obiecywania; ale możliwość, tak, pewna możliwość — Commendatore położył nacisk na to słowo — istnieje bez wątpienia i wynik wyborów w Brescii mógłby, również bez wątpienia, bardzo zaważyć na szali.

— Otóż to — zakończył zadowolony, uśmiechnięty, uwolniony wreszcie od tej skomplikowanej plątaniny dowodzeń, od skrupułów związanych z nie dość przestrzeganą dyskrecją. — I mam nadzieję, że nie zasłużyłem sobie na epigram jednego z moich najserdeczniejszych przyjaciół, wielkiego nicponia: longus esse laborat, obscurus fit.

Maironi zaczął protestować jeszcze bardziej stanowczo, ale zostało to przyjęte ze spokojnym: „No cóż, jak pan uważa, co ja mogę panu powiedzieć?”, spokojnym tak dalece, że Maironi doznał Wrażenia jakiejś niechętnej obojętności i przyszła mu ochota wstrząśnięcia tym człowiekiem w jakiś zuchwały sposób.

— To nie w związku z Brescią — powiedział — ale dlatego, że mam inne zamiary.

— Dobrze, dobrze, dobrze! — wtrącił Commendatore z takim wyrazem twarzy, jakby mówił: „Źle, źle, źle!”; podobny był w tym do pewnego spowiednika z Veneto, który miał zwyczaj mówić: „Dobrze! dobrze!” przy każdym nowym grzechu wyznawanym przez penitenta.

— Proszę posłuchać — przemówił po chwili głosem niemal uroczystym, jakby właśnie z godnością zakończył krótką medytację. — Niech pan nie angażuje się zbyt szybko w nic, co ma związek z tymi zamiarami, o których pan wspomniał. Vita doctrix! Niech pan raczej zagląda częściej do szkoły życia, i to jako uczeń, który siedząc w ławce słucha i patrzy. A potem... a potem!...

Tu Commendatore pomachał w powietrzu prawą ręką, jakby błogosławił sufit, co miało znaczyć, że potem pozwoli uczniowi wstąpić na katedrę.

Nosek Rosiny.

— Signor, przyszedł pan prefekt.

Maironi wstał, obiecał zająć się tamtymi potrzebnymi dokumentami i wyszedł zadowolony, że dostatecznie jasno, jak na inteligentnego, słuchacza, wyłożył swoje intencje. W przedpokoju minął się z utykającym na nogę Bassanellim, radnym wydelegowanym do kierowania Prefekturą od czasu przeniesienia prefekta. Wymienili zimne ukłony.

„Czy mam zanosić kawę temu kulasowi?” zastanawiała się Rosina, która zdążyła już właśnie wyrównać uszczerbek dokonany przez tamtego bezceremonialnego amatora kawy. Jej pan zadzwonił i zapowiedział, żeby więcej nikogo już nie wpuszczała, więc odważyła się tylko podsłuchać trochę pod drzwiami. Usłyszała, jak Bassanelli powiedział głośne:

— Commendatore drogi, kulejemy! — na co jej pan się roześmiał. Dalej nic już nie udało jej się dosłyszeć, odeszła więc, burcząc gniewnie na rząd, który mianuje prefektami takich ludzi, bez dobrych manier, bez godności.

Twarz, uwłosienie i lewa noga, ta spod Palestro, cavaliera Bassanellego bardzo się zmieniły od owego wieczora 1859 roku, spędzonego na popijaniu w wesołej kompanii Siedmiu Mędrców na Isola Bella, gdzie jeden z Siedmiu, Franco Maironi, przybył uściskać swoją żonę przed wyruszeniem na wojnę. W duszy pozostał jeszcze tym samym dobrodusznym i szorstkim oryginałem z Isola Bella. Nabyta z czasem kultura, urząd, jaki piastował, i zażyłość z osobami o uprzejmym . i poprawnym sposobie bycia, wygładziły nieco jego język, nie odbierając mu jednak jego śmiałych i malowniczych cech. Sceptyk absolutny, przepojony aż do szpiku kości poczuciem tego, co realne i praktyczne, radykałożerca jak mało kto i księżożerca jak nikt, nadskakujący kobietom i zarazem gardzący nimi, ten nieodrodny padewczyk ukrywał swoje uczucia ma tyle, na ile było to konieczne w związku z jego. urzędem, ale ani trochę bardziej. Żywił wiele szacunku, ale nieco mniej sympatii dla Commendatora, który na jego gust był zanadto religijny, zbyt mocno związany z duchowieństwem, zbyt ostrożny w słowach, nieskory do wypowiadania szczerych sądów i nazywaniu rzeczy po imieniu. Wcale mu się też nie podobało mieć go w siedzibie Prefektury, choć znał go jako człowieka niezwykle łagodnego, a lawirowanie wśród deputowanych przychodziło mu z większą trudnością i wydawało się bardziej niebezpieczne niż uzgadnianie różnych delikatnych spraw z Commendatorem, do którego w takich właśnie sprawach Ministerstwo zawsze Prefekturę odsyłało. Teraz taką delikatną sprawą było rozwiązanie Rady Miejskiej, którego domagali się liberałowie; usprawiedliwić to zadanie mógł sam skład Rady, gdzie klerykalna większość górowała niewielu głosami i wydawała się całkowicie niezdolna do znalezienia kandydata na burmistrza. Bassanelli najchętniej pozbyłby się klerykałów, ale powstrzymywała go od tego obawa przed utworzeniem koalicji partii konstytucjonalnej z. ekstremistami w przyszłych wyborach powszechnych. Dlatego zależało mu na tym, żeby się upewnić, iż kierownictwo ruchu wyborczego znajdzie się w takim przypadku w pewnych rękach. I tu właśnie sprawy kulały z powodu pewnych inicjatyw podjętych przez osoby ambitne, a nie mające żadnego autorytetu: ludzie ci doprowadzali Bassanellego do szału. „Przynajmniej, mówił sobie, jeżeli nie da się im wyprostować głów, dobrze byłoby wydłużyć im szyje!” Liberałowie postępowi, liberalni, „jeśli nie wobec moich portek, to w każdym razie wobec portek cudzych, tych bez wypustki”, mówił na swój rubaszny sposób Bassanelli, głoszą chwałę bohatera z Biblioteki, a zrobiliby jeszcze więcej za jeden uśmieszek, jedno słówko, jeden artykulik Pomata ojca, syna i spółki.

— Proszę posłuchać, Commendatore — wybuchnął krewki padewczyk — wczoraj jakiś umiarkowany szczeniak powiedział mi wprost: „Jak mam wybierać między naftą a świecą, to powiem, że świeca lepsza!” No dobrze, ja nie tylko jestem antyklerykał, ale nie mam też, na moje nieszczęście, wiary, jaką ma pan, mnie ten pieski świat wydaje się taki ogromny, że w głowie mi się nie mieści, ”żeby miał być jeszcze jakiś drugi. Na to, żeby żyć przyzwoicie, żadni księża nie są mi potrzebni, ale szczerze mówiąc, to wolałbym już raczej widzieć w Zarządzie Miejskim tę garstkę zakrystianów, nie tak zażartych i mniej zatabaczonych, niż pewnych liberałów.

Słuchając, tej tak heretyckiej przemowy biedny Commendatore bardzo się zachmurzył.

— No więc, dojdźmy wreszcie do jakiejś konkluzji — powiedział z powagą, nie patrząc na Bassanellego. I doradził, żeby jeszcze nie przedsiębrać żadnych kroków w Ministerstwie, zaczekać, co dalej. Uprzedził, że deputowany z Kolegium bardzo zabiega w Rzymie o rozwiązanie Rady, może więc w każdej chwili nadejść z Rzymu mniej lub więcej wyraźny rozkaz w tej sprawie. Wstając, żeby się pożegnać, Bassanelli przeprosił gospodarza, że pewnie zgorszył go swoim ateizmem, i wspomniał Franka Maironi, ojca byłego burmistrza, który gromił jego, Bassanellego, za ateizm, „tudzież za inne drobne sprawki”, ale mimo to naprawdę go kochał; a kiedy tak go gromił, wydawał się jednocześnie diabłem i świętym.

— Ale, a propos: co pan mi powie o byłym burmistrzu? — zapytał Commendatore przypatrując się bacznie twarzy tamtego, ciekaw między innymi owego sekretu, o którym napomknął Soldini.

Bassanelli na to wybuchnął, czerwony jak rak:

— Niech mi pan o nim nawet nie wspomina! Nie chcę o nim słyszeć! To wariat! On nie  jest godzien...

— Ach, ta ta ta, oj oj — przerwał mu Commendatore.

— ...Nie jest godzien swojego ojca, o nie! Powiedziałem mu już kiedyś coś na ten temat, a na drugi raz, przy sposobności, powiem mu to jeszcze wyraźniej! Chyba że zawróci z drogi!

— Jak to, jak to? Że stanie się znowu klerykałem? — Zacny Commendatore śmiał się w nadziei, że śmiechem złagodzi trochę ten wybuch wściekłości.

— Klerykałem? Skądże! Skoro zmierza prosto do socjalistów? To wariat, mówię panu. Któregoś dnia, niedawno, wygadywał zupełnie zwariowane rzeczy, właśnie na temat wyborów komunalnych, rzeczy wprost nie do pojęcia! Niech pan spróbuje wyłowić łyżką z zupy białko jajka! To właśnie to! Ten klerykał to była poczwarka, z której wykluje się anarchista: zobaczy pan! I narobi nam tu dużo złego. Dużo złego, dzięki swoim pieniądzom, swojemu nazwisku, no i pewnym zdolnościom, jakie ma.

Commeridatore uchwycił właściwy moment:

— Więc pozbądźmy się go stąd — powiedział.

— Ba, posłałbym go chętnie na biegun południowy, słowo daję, pociągiem pospiesznym o piątej. Ale jak to zrobić?

W mieście mówiono, że Bassanelli, mimo swych pięćdziesięciu czterech lat, swego cynizmu, wbrew twierdzeniu, że co się tyczy kobiet, podobają mu się tylko „białe mięciutkie gąski”, zakochany jest w Jeanne Dessalle, którą poznał jeszcze za jej panieńskich czasów i często odwiedzał w willi Diedo. Bassanelli nie wiedział, że się o tym mówi, nie wiedział również Commendatore.

— Jeżeli... jeżeli... jeżeli... — zaczął Commendatore i na trzecim jeżeli utknął. — Przyszło mi na myśl — podjął — że jeżeli pan utrzymuje stosunki z willą Diedo, to może mógłby pan jakoś przekonać tę panią... wielkie nieba!... dosyć!...

Wyraziwszy tymi dwoma wykrzyknikami swój sąd o „tej pani” potępiający, ale nie pozbawiony miłości bliźniego, ciągnął dalej, że może Bassanelli zdołałby ją przekonać o tym, że byłoby lepiej, gdyby Maironi wyjechał z miasta, kiedy rozpocznie się kampania wyborcza, i nie przyjmował żadnej kandydatury.

— Ja? — zdziwił się Bassanelli. — Mogę jej to powiedzieć w pana imieniu, jeśli pan chce.

— Na miłość boską! — wykrzyknął Commendatore, przerażony. — Nie, nie, co też panu przychodzi do głowy! Litości!

— Drogi Commendatore — rzekł na to Bassanelli — kobieta zawsze trzyma mężczyznę w garści, wiedziałby pan o tym, gdyby nie żył pan pośród chórów anielskich, cherubinów i serafinów. A gdyby pan okazał, że wie, jakąż by pan sobie zrobił krzywdę! Tą, która trzyma w garści, może być kochanka, ale może być również żona, może być i kucharka. Może mi pan wierzyć, że moja kucharka, która pracuje u mnie od trzydziestu lat, robi ze mną wszystko, co chce, a zatem jej amanci są moimi panami. Gdybym był kucharzem, może bym ją lubił, ale nie byłaby moim panem. Właśnie kobiecość tego worka pełnego złości mnie ujarzmia.

Znowu w drzwi wsunęła nos Rosina.

— Signor! Don Giuseppe Flores!

— A więc porozumieliśmy się! — rzekł Bassanelli. — Będę mówił w pana imieniu!

I choć Commendatore wołał za nim:

— Nie, nie, nie róbmy sobie żartów! — słychać było cichnące w oddali „Tak! tak! tak!” padewczyka, który wymykał się drugimi drzwiami w tej samej chwili, kiedy do gabinetu wchodził don Giuseppe Flores. Commendatore pospieszył na jego spotkanie z zaskoczonym, ale pełnym szacunku wyrazem twarzy. Zza pleców don Giuseppa Rosina gestami pytała swego pana, czy ma wreszcie podać te dwie kawy. Commendatore nie zwrócił uwagi na jej gestykulację, a przypuszczając, że don Giuseppe, gość nader rzadki, ma mu coś poufnego do powiedzenia, powtórzył polecenie, żeby nikogo więcej nie wpuszczała. Siedząc obok siebie, z krzepiącą świadomością swoich zgodnych światopoglądów religijnych i moralnych i wzajemnego, oddania, wolnego od poufałości, ale głębokiego, ci dwaj Boży ludzie, tak różni, a jednocześnie tak dobrze przystosowani charakterem i poszczęgólnymi jego cechami do zadań, także bardzo odmiennych, jakie przeznaczył im Pan, rozmawiali ze sobą długo, przyciszonymi głosami. Najpierw mówił don Giuseppe, pochylony do przodu, żywo uśmiechając się do Commendatora, który słuchał go z powagą, myśląc o  rzeczach związanych ze słowami don Giuseppa, ale o których tamten z kolei nie wiedział — rzeczach, o których usłyszał z ust Soldiniego i Bassanellego, a które niewiele dawały nadziei spełnienia życzeń margrabiny Nene. Potem Commendatore powiedział mu to wszystko, a także wspomniał o radzie, jakiej udzielił Bassanellemu i o jego dziwnej reakcji, która przyczyniła mu zmartwienia. Bo takie dopominanie się o interwencję u pani

Dessalle oznaczało w pewnym sensie oficjalne uznanie stanu rzeczy, który stanowczo nie powinien zostać uznany. Co o tym sądzi don Giuseppe? Don Giuseppe wydawał się trochę zmieszany, coś tam bąkał niewyraźnie, bo nie wydawało mu się wskazane szukanie tego właśnie poparcia, ale nie chciał też sprzeciwiać się przyjacielowi, którego niezmiernie szanował.

— No, a ksiądz, don Giuseppe? — zapytał Commendatore. — Ksiądz, który zna Maironiego i znał, zdaje się, jego rodziców, czemu nie mógłby spróbować na niego wpłynąć?

Don Giuseppe westchnął, przesunął ręką po oczach.

— O, ja nieszczęsny — powiedział — nic nie potrafię, ani działać, ani mówić: istna nędza!

Commendatore jął protestować, będąc w głębi duszy pewny, że don Giuseppe zdziała coś w tej sprawie. Ale tę swoją pewność przemilczał!

— W takim razie — powiedział — skoro nic nie możemy

zrobić, połóżmy ufność w Bogu. Zobaczy ksiądz, że teraz Pan sam ujmie tę rzecz w swe ręce.

Kiedy wreszcie pole było wolne, weszła Rosina z kawą.

— Była istna procesja, signor!

— Tak powiadasz? — odpowiedział łagodnie pan.

— Ano powiadam! — rzekła Rosina. — A na końcu był święty.

I dodała, że przed chwilą szedł po schodach margrabia Scremin, a razem z nim jeden taki, co niedawno przychodził w sprawie oczyszczenia dołów kloacznych w koszarach w Weronie. Obu ich odprawiła.

Wierna pokojówka stała patrząc z macierzyńskim rozczuleniem, jak jej pan sączy powoli napój niosący mu dobrze zasłużone pokrzepienie na duchu. Zapytała, czy może otworzyć okna, bo taki tu niedobry zapach! Zapach? Czego? Cornmendatore nie czuł żadnego zapachu. Ba, i to jaki! Zapach „panów i biedoty, Çeóli i farby do włosów prefekta.” Commendatore nie wierzył w te farbowane włosy radnego Bassanellego, ale Rosina skwitowała te jego naiwności zuchwałym śmiechem. I nie mniej zuchwale zapytała, co też mu naopowiadał „ten z Biblioteki”. Pewnie prosił o polecenie gdzieś jego siostry Artemidy. Rosina wiedziała, że ta Artemida, również pokojówka, miała przyjść razem z bratem, ale jej gani kazała jej zostać w łóżku, żeby lekarz urzędowy przepisał jej rycynowy olej. Artemida, jak wszyscy ubodzy, miała prawo do darmowych leków, a ten rycynowy olej, jej przepisany, miał zażyć mały panicz, który przejadł się ciastkami.

— Ojoj, oj! — powiedział Commendatore, ubawiony. Rosina zaczęła z kolei piać hymny pochwalne na cześć

Soldinich.

— Klerykali, ale dobrzy ludzie, z dobrymi manierami, dystyngowani. A ten Quaiotto chciał ich wysiudać! Taki prostak, o matko moja!

— Cicho, cicho — próbował przerwać jej Commendatore.

— A pan Maironi? — ciągnęła nie zrażona — czy mówił, że jego żona ma się dużo lepiej? Ale cóż, z powodu tej paskudnej...

Commendatore zaprotestował znowu:

— Cicho, cicho, dość tego!

Rosina zdziwiła się. Cóż ona złego powiedziała? Jej pan był naprawdę zanadto święty. A ten drugi, ten biedaczysko kulawy, z tą swoją kucharką, co kradnie mu nawet koszule, żeby je darowywać swojemu podstarzałemu ukochanemu!

— Dosyć nareszcie! Zabierz to!

I Commendatore odepchnął tackę od kawy w nadziei, że razem z tacką wypchnie i Rosinę za drzwi. Ale Rosina broniła się.

— Czyż nie lepiej wiedzieć wszystko?

— Wiedzieć, tak; ale nie powtarzać.

— A jak pan mógłby się dowiedzieć, gdyby mu nikt nic nie mówił?

— Ależ, moja córko, są różne sposoby poznawania rzeczy. Posłuchaj zresztą.

Tu Commendatore pokazał Rosinie małą książeczkę oprawną w czarną skórę.

— Więcej jest mądrości na jednej stroniczce tej książki niż we wszystkich głowach wszystkich commendatorów i wszystkich ich pokojówek. Gdybyś rozumiała po łacinie, dałbym ci do przeczytania rozdział de evitatione curiosae...

— Tak, proszę pana — odparła żywo Rosina — ale ja nie jestem ciekawa!

— Ejże, ejże!

Ale kiedy Rosina ruszyła potulnie ku drzwiom, mamrocząc cicho: „Ja nie jestem ciekawa”, pan przywołał ją z powrotem.

— Posłuchaj, Rosino. Kto ci powiedział, że pani Maironi ma się o tyle lepiej?

Tryumf Rosiny.

— No patrzcie tylko, patrzcie tylko, to i pan jest ciekawy? I bezczelna dziewczyna wyszła z tacą od kawy, nie mówiąc nic więcej.

ROZDZIAŁ PIĄTY

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Na początku obiadu, ponieważ rodzeństwo Dessalle, obie damy, panna Berta i profesor wszczęli konwersację po angielsku, Gonnelli, Yorick, który tego języka nie znał, skierował półgłosem do pięknego Tiepolowskiego Eneasza apostrofę:

— Eheu, Troiae fili, mannę tibi quoque... — wyrażając swoją niechęć do angielszczyzny łaciną czysto Gonnelliańską, której damy nie rozumiały, a ich rycerze nie mogli przetłumaczyć. Donna Laura i donna Bice, widząc, że Destemps i Bessanesi się śmieją, a Carlino Dessalle marszczy nos, w lot zrozumiały, że ta łacina nie nadaje się do tłumaczenia. Berta natomiast ciekawa i naiwna zwróciła się o pomoc do wszechwiedzącego Dane'a, który z makaronicznej apostrofy nic nie zrozumiał i zapytał Gonnellego, z subtelnym uśmiechem, swoją dosadną włoszczyzną:

— Czy to może język trojański, signor?

— Tak, to właśnie łacina trojańska — odparł Gonnelli — trojańska, najczystsza w świecie. I przysięgam na tę przerośniętą Dydonę, wybacz, Carlino, nie ty ją malowałeś, że Destemps, Bessanesi i ja będziemy przez cały czas obiadu mówili po trojańsku, a moja córka będzie po trojańsku milczała, jak Bóg na niebie, jeżeli nie dacie spokoju tej angielszczyźnie! Jest tu przecież panna Berta, która mówi po florencku jak sam Baccelli z Palazzo Vecchio albo jak małpka Bertuccia z placu targowego, jest nasz czcigodny profesor Dane, doskonałe posługujący się fiesolańskim dialektem, trochę po swojemu, powiedzmy to sobie, tą diabelną fiesolańską gwarą, która jednak jest, w sumie wziąwszy, mniej więcej toskańska. No więc!

Profesor także się roześmiał i rozmowa potoczyła się dalej już po włosku, bardzo ożywiona. Obie damy, które na arystokratycznych przyjęciach z godnością nosiły swój sposób bycia niby idealny uniform, stosowny do miejsca i rangi, wyzbyły się go szybko i chętnie w bardziej atrakcyjnym towarzystwie intelektualistów. Z Jeanne nie łączyła ich zbytnia sympatia, natomiast za Carlinem obie szalały zupełnie otwarcie, tak samo zresztą jak i inne panie, może dlatego, że z człowiekiem takim jak on, o wykwintnych manierach, muzykalnym, umiejącym się wczuć w każdy rodzaj sztuki, paradoksalnym w swoich poglądach i pełnym życia w słowach, ale w gruncie rzeczy zimnym i niezdolnym do namiętności, nie musiały się lękać wyjścia poza granice miłej umysłowej igraszki. Laura, od kilku lat wdowa, gardziła zresztą galanterią. Jej przyjaciele mawiali o niej, że chętnie pozwala Dane'owi trochę z sobą „petrarkizować”, żeby nie zapomnieć, że jest kobietą i żeby nie przytrafiło się jej pomylić kapelusza ministra z kardynalską piuską, a bardziej nieszkodliwego memento nie sposób byłoby znaleźć. Bice, dumna, że umiała wzbudzić prawdziwą miłość w Destemps'ie, znacznie mądrzejsza, niż się to czasem wydawało, trzymała przy sobie Destemps'a, ale na dystans.

Rozmowa zeszła na małe miasto, w którym Bessanesi, Bóg jeden wie dlaczego, wyczuwał jakoby duchowy zapach morza, tak silnie, jakby melancholijny Adriatyk znajdował się tużtuż, za każdą szczerbą przecinającego niebo zrujnowanego muru. Destemps zakochany był w tym mieście, we wszystkim, co w nim widział, nie wyłączając starego zakrystiana, jednookiego, koślawego, garbatego i brudnego, rozmiłowanego w swoim kościele; ten to zakrystian na brutalną uwagę Gonnellego: „Cuchnie ten twój kościół!”, odpowiedział: — „O nie, proszę pana, to ja cuchnę”.

Gonnelli, który nigdy w życiu nie przekroczył Padu, słuchał z politowaniem:

— Tak, tak, to ładne, tamto ładne, ale jednak to nie Toskania! Może podobne, ale nie to!

— A jednak — rzekł Carlino Dessalle — widziałeś chyba na fasadzie tego pięknego gotyckiego kościoła płyty grobowe florentczyków, którzy tu właśnie obrali sobie siedzibę w czternastym wieku.

— Tak, ale z konieczności i pewnie za mało świeczek stawiali! Nie widzisz, że proboszcz usunął ich na zewnątrz?

Bice oświadczyła, że ona, florentynka, uwielbia małe miasta i byłaby szczęśliwa, gdyby mogła w tym tutaj mieszkać przez sześć miesięcy w roku. Dane, mówiąc z wysiłkiem i uzupełniając każde słowo gestem pięknej i białej jak kobieca dłoni, wygłosił subtelną pochwałę miasta, jego zdaniem zachwycającego. Ma ono małą, starą, mądrą duszę starego włoskiego księdza, sprytnego, biegłego w klasykach, dowcipnego, lubiącego życie spokojne, ale nie pozbawione od czasu do czasu jakiegoś drobnego wzruszającego epizodu, księżyny trochę sceptycznego, z nieco wytłuszczoną koloratką i wytartymi na łokciach rękawami. Taki to obraz nasuwały Dane'owi „wszystkie te małe perfidne uliczki, co to udają, że idą w prawo, żeby wykręcić w lewo, albo w lewo, żeby ukradkiem skręcić w prawo, ta staroświecka łacina z seminarium duchownego, trochę jak przeżuta po swojemu łacina antyczna, te wszystkie stare pałace szesnasto- i osiemnastowieczne, zaskakujące kontrasty małych budynków przesadnie pretty w sąsiedztwie bezdusznych kamienic i te ciche zakątki, gdzie wyrasta tu i ówdzie trawa cudownie zielona, i człowiek czuje, że chciałby tam właśnie żyć nie myśląc o niczym i stać się wewnątrz miękkim i wiosennym”.

Takie więc było miasto umarłe, a jak przedstawiało się żywe? Jakie było „towarzystwo”? Bice chciała się tego dowiedzieć.

— Bo gdybym tu zamieszkała! — i zaśmiała się swoim krótkim, młodzieńczym jeszcze śmiechem, który przyprawiał o drżenie i bladość Destemps'a. Carlino odpowiedział, że miasto żywe jest światem nieporównanie większym, bardziej urozmaiconym i ciekawszym od tych małych „naszych światków” w dużych miastach, z wyjątkiem może tylko Rzymu i Paryża.

— To jest ten rozkoszny świat prowincjonalny — dodał — który zobaczycie dziś wieczór, na moim odczycie; będzie go tam właśnie pełno.

— Nie rób tego odczytu — powiedziała Jeanne. — Lepiej nie. Poprzestań na przezroczach. Bo wynikną niesłychane plotki. Już się zaczęły, wiem o tym. Wręcz skandale!

Bice klasnęła w ręce.

— Niech pan wygłosi odczyt! Niech pan wygłosi! Gonnellinie zaświeciły się oczy, wymknęło jej się ciche:

„Tak, tak” wśród powszechnego śmiechu, protestów jej ojca, twierdzącego, że „ten birbant Carlino demoralizuje mi córkę!” i zaklinań Carlina, że jego odczyt będzie „przykładem dobrego wychowania i skromności”.

— Z tymi przezroczami? — powiedziała Jeanne. Nastąpił wybuch zaciekawionej wesołości. Nawet prostolinijna Bice chciała wiedzieć, w czym rzecz. Gonnellina milczała; bardzo czerwona, Laura zachowywała lodowatą i wzgardliwą obojętność, podczas gdy Carlino protestował przeciwko insynuacji siostry, ona zaś wyjaśniła spiesznie, że nawet przez myśl jej nie przeszło, żeby mogła być tak fałszywie zrozumiana: przezrocza ukazują tylko pewne znane osobistości miejscowe — rzecz niewinna bez komentarzy prelegenta, ale która może się okazać niebezpieczna w połączeniu z tymi, choć niewątpliwie życzliwymi, komentarzami. Temat został na tym wyczerpany i donna Laura podjęła natychmiast nowy:

— A socjalizmu macie tutaj dużo?

Carlino odpowiedział, że nic mu o tym nie wiadomo, sam trzyma się jak najdalej od polityki. Wiedział tylko tyle, że zarząd miasta spoczywa w ręku klerykałów, a jego własnym ogrodem rządzą anarchiści.

— Tak — rzekła dama — ale co się tyczy miasta, to już niedługo.

Mówiła tonem osoby, która wie wszystko, zna zarówno przyszłość, jak i przeszłość. W istocie wiedzieli o politycznych stosunkach w mieście bez porównania więcej niż Carlino, a ponieważ on jej się podobał, chciała go olśnić.

— A co słychać z tym waszym protegowanym, tym małym ambitnym margrabią, co ma obłąkaną córkę? I z jego zięciem, eks-burmiśtrzem, eks-klerykałem? Jest w Brescii? Czy działa tam dla nas?

A kiedy. Jeanne powiedziała, że zięć margrabiego wyjechał wprawdzie do Brescii, ale w swoich własnych sprawach, a nie po . ta, żeby się zajmować wyborami, donna Laura wykrzyknęła:

— Jak to! Powinien pracować! Wszyscy przecież pracują na rzecz wyborów! To istna gorączka!

Jeanne drżała wewnętrznie z gniewu, Bice śmiała się.

— Rozumie się! — wtrącił Gonnelli. — Zwycięstwo w Brescii! Tam do licha, byłaby to niemała rzecz!

— Zwycięska Nike z gipsu — zauważył złośliwie Bessanesi. Donna Laura rozgniewała się.

— Już też pan, Bessanesi, dla kalamburu oddałby i Nike z brązu!

— Możliwe, pani hrabino; ale dałbym ją pani. Ministerstwu dałbym tę gipsową.

Donna Laura tak się rozpaliła, że Carlino, aby ją uspokoić, obiecał posłać natychmiast margrabiemu bilecik z zaproszeniem, aby zaraz przyjechał do willi Diedo w pilnej sprawie. Niechże donna Laura z nim porozmawia, przekona go, zobowiąże zręcznymi, nie pozbawionymi pochlebstwa słówkami, aby nakłonił zięcia do wstąpienia w szranki. Donna Laura przemilczając mgliste wiadomości o amorach Maironiego, jakie do niej dotarły za pośrednictwem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, zapytała, czy ten pan Maironi ma zmysł polityczny, czy zajmuje się studiami społecznymi? Destemps natomiast pytał o tę obłąkaną. On i donna Bice spotkali niegdyś, tak im się przynajmniej zdawało, państwa Maironich w Bormio, u wód. Młody, wysoki brunet z bujną i niesforną czupryną, z szarymi oczyma o szczególnym wyrazie intelektualnej zachłanności, czy to nie był on? A ona, szczuplutka, średniego wzrostu, miała oczy, zdaniem Destemps'a, koloru wód Rodanu i twarz Sfinksa, który nie chce zadać swojej zagadki. Wszyscy, nie wyłączając donny Bice, uważali, że jest nijaka; ale Destemps nie. To prawda, że mówiła mało i w jej słowach trudno się było dopatrzeć indywidualności; ale Destemps przyrównywał te słowa nieco mdłe do oparów nad stojącą wodą, które kryją jej prawdziwą barwę i głębokość. Uważał ją za istotę głęboką i zamkniętą pewnie nawet przed własnym mężem. Donna Bice wyśmiewała się z tej psychologii. Co prawda donna Bice i Destemps zawsze i regularnie sprzeczali się ze sobą. w podobny sposób.

— Tak — powtórzył — istota wyjątkowa, głęboka i zamknięta w sobie. I rzeczywiście jest obłąkana. Mam rację i mogę się założyć, że nikt nie wie, dlaczego wpadła w obłęd.

Nie, Dessalle'owie tego nie wiedzieli. Carlino słyszał, że była to sprawa dziedziczności. Jeanne słyszała, że to nieprawdą. Bessanesi zapytał ją, czy jest jakaś nadzieja wyzdrowienia.

— O, nie — odpowiedziała z przekonywającą powagą w twarzy i głosie. Ale zaraz poczuła się hipokrytką, zadrżała w duchu i dodała obojętnie: — Nie ma nadziei.

Na to Dane zaczął opowiadać o jakiejś swojej znajomej Rosjance, wyleczonej po dwudziestoletnim pobycie w domu obłąkanych. Wyszła stamtąd bardzo nie w porę, gdyż jej rodzina dawno opłakała ją jak zmarłą, a potem szybko się pocieszyli i korzystali beztrosko ze wszystkiego, co ona posiadała; żyli tak, jakby ona już nie istniała. Dane z właściwą sobie subtelną sztuką narratorską opisał moment, kiedy ta nieszczęsna kobieta, wracając do domu, wszędzie dostrzegała ślady zmian pospiesznie usuwanych i otoczonych milczeniem: ślady salonu muzycznego urządzonego w jej dawnej sypialni, ślady innych, jeszcze bardziej raniących ją zmian, które usiłowano przed nią ukryć.

Jeanne zdawała się słuchać tej opowieści z takim spokojnym zainteresowaniem jak inni. Naprawdę jednak odczuwała mieszaninę goryczy i ulgi, z jaką człowiek wyobraża sobie jakieś okropne wydarzenie, które nigdy nie nastąpi. Wyjęła ze stojącego przed nią kryształowego wazonu różę i wręczyła ją Dane'owi.

— Dla artysty — powiedziała z uśmiechem i wstała od stołu.

Wyszli na wschodni taras zapalić. Przechodząc przez salę Ifigenii donna Bice powiedziała do Destemps'a:

— Trzeba uważać, bo ten pan Maironi i pani domu... tak myślę. Niech pan to powie też Laurze — tymczasem Bessanesi wykrzykiwał za ich plecami:

— Oto morze, oto morze! Thalassa, thalassa!

Nie było to morze, ale bezkresna równina widna za otwartymi szeroko drzwiami sali, daleko ku wschodowi, spowita na widnokręgu warstwą zimnej mgły; ale wszyscy wyczuwali w niej morze, ukryte w posępnej głębi wschodu, i Bessanesi pytał, czy czasami, w blasku słońca lub księżycowej poświacie, nie widać, jak ono się mieni. Ktoś wymówił słowo Wenecja, Gonnellinie oczy zabłysły, odważyła się szepnąć ojcu, że można by stąd pojechać do Wenecji i dalej Adriatykiem aż do Rawenny, ale on odpowiedział sucho:

— Ja wolę płynąć Oceanem Indyjskim.

Destemps natomiast podziwiał białe zwoje obłoków zawieszonych na niebie przed nimi, nad pompatyczną kolumnadą skrzydła gościnnego, nad okrągłymi koronami kasztanowców, poprzecinanych smukłymi włóczniami cyprysów, nad małą żółtawą willą stojącą na samym skraju wzgórz niby wartownia na straży wielkopańskiego pałacu górującego nad rozległą równiną.

— Ileż Goethowskiego ducha w tym osiernnastowiecznym pejzażu! — powiedział Carlino. — Te obłoki podobne są do czcigodnej peruki tego bożyszcza. — W tej chwili białe obłoki rozbłysły złociście, ktoś zawołał, że to peruka czarodziejska, ktoś wspomniał o kadzielnicy. Donna Bice, która o twórczości Goethego zachowała zaledwie mgliste wspomnienie i zresztą nigdy się w nią zbytnio nie zagłębiała, ale która chodziła na mszę prawie co niedziela i regularnie zanurzała palce w kropielnicy, przyklasnęła Carlinowi i oddawanej przez niego czci Goethemu jako prawdziwemu Człowiekowi-Bogu, którego kult jest religią wyższego rzędu, stworzoną dla tych, co odczuwają całe piękno tego, co ludzkie, a co wiąże się z poczuciem boskości. Carlino bronił przed Destemps'em nowoczesnych estetów, których tamten nazywał małymi grajkami na flecie i klarnecie, dzielnymi grajkami wydymającymi z całych sił policzki — w porównaniu z wielką orkiestrą, jaką stanowił Goethe.

— A ty wydymasz policzki Goethem! — powiedział mu Bessanesi.

Bice stanęła radośnie w obronie estetów, bo czuła, że Destemps napada na nich przez zazdrość o pewnego młodziutkiego estetę florenckiego, jej wielbiciela. Rozmowa. przeszła z kolei na rolę miłości w religii Goethowskiej i w religii estetów i donna Laura zabrała z sobą Gonnellinę, zeszła z nią z tarasu do ogrodu, ponieważ panowie wszczęli gwałtowną dyskusję, co jawnie gorszyło Bice jako osobę mającą jeszcze prawo budzić pożądanie, a bardziej jeszcze rozśmieszał ją fakt, że jako teściowa i babka mogła rościć sobie prawo do wydawania sądów w tym, co dotyczy tak zwanej moralności seksualnej. Bessanesi kwestionował, w słowach lekko przesłoniętych, wartość zakazów religijnych wobec praw fizjologii, Destemps utrzymywał, że miłość czyni wszystko dozwolonym, wszystko oczyszcza i uświęca. Carlino zaś, że w ten sposób miłość unicestwiałaby radość, jaką daje, że jakieś prawa i zakazy konieczne są bodaj ze względu na rozkoszny lęk ich łamania i. miły żal, że się je złamało, gdyż to, że człowiek czuje się mocen je łamać, sprawia, że czuje się prawdziwym człowiekiem. Jeden tylko Gonnelli, świetny gawędziarz i opowiadacz wesołych historyjek, bronił odwiecznych zasad moralnych, podkreślając jednak, że nie robi tego przez bigoterię.

— Bardzo przepraszam — odezwał się Dane, który dotąd przysłuchiwał się w milczeniu. — Zgadzam się z panem w tym, co pan mówi o chrześcijańskiej koncepcji moralności. Zgadzam się, myślę tak samo, ale myślę dlatego, że jestem właśnie takim rodzajem bigota, jakim i pan powinien być, podobnie jak ci wszyscy panowie-poganie, którzy nam tu powiedzieli tyle pięknych rzeczy, barwnych jak świeże kwiaty wyrosłe na starych ruinach, nieco zmurszałych i zgniłych; piękne kwiatki, chociaż, wybaczcie, nie chciałbym ich nosie w butonierce. Ale gdzież to się podziała pani Dessalle?

— Prawda — wykrzyknęła donna Bice. — Gdzież jest Jeanne?

— Poszła napisać list — wyjaśnił Carlino. — Obawiam się, że gdyby tu była, stanęłaby po stronie profesora, a w szczególności przeciwko mnie.

— Ja myślę! — rzekła Bice. — Mówił pan okropne rzeczy! I dyskusja potoczyła się dalej na temat tych okropnych rzeczy.

Uwolniwszy się od profesora Dane'a, który przy wychodzeniu z sali jadalnej rycersko podał jej ramię, Jeanne poszła na górę do swoich pokoi, aby napisać do margrabiego. Chciwa zawsze krótkich, cennych chwil samotności, pamiętała to, co Destemps mówił o Maironim, a także opowieść o wyleczonej obłąkanej, już tylko w postaci niewyraźnych cieni w tle obrazu — cieni, które się widzi, ale które nie przyciągają spojrzenia. Znowu opanowała ją gwałtowna myśl o otrzymanym liście i rychłym spotkaniu. Zajęta tymi myślami zatraciła poczucie otaczających ją rzeczy i czasu. Nagły potężny głos dzwonów Sanktuarium nie wstrząsnął nią, ale przeniknął wprost do serca, przywołując wspomnienie listu. Westchnęła, wydobyła list i wróciła do przerwanej lektury.

„Nikt się mnie nie spodziewał, naturalnie. Dom był zamknięty, musiałem posłać kogoś do Albogasio, nie było świec, nie było nawet wody, sporo czasu było potrzeba, żeby przygotować mi kawę, pokój do spania i kiedy wreszcie, koło dziesiątej, znalazłem się sam z dozorcą w milczącym domu, wzruszenia podróży rozwiały się całkowicie, częściowo ze zmęczenia, częściowo ze zniecierpliwienia; zdziwił mnie i niemal zabolał mój chłód. Wyszedłem na mały taras, zbudowany, jak mi mówiła pewna miejscowa staruszka, niejaka Leu, przez mego ojca i gdzie wuj mojej matki, Ribera, »el poer scior ingegner« , jak go tam po dziś dzień nazywają, zmarły, nim, przyszedłem na świat, lubił spędzać długie godziny, często trzymając na kolanach moją siostrzyczkę, tę która utonęła w wieku czterech lat. Przypomniały mi się niektóre pełne serca wyrażenia starej Leu, kiedy ich wspominała: »On był taki dobry, jak nikt, i ona taka milutka!« Rozpamiętując te słowa w samotności, w tym pustym domu, na tym tarasie, gdzie krzew passiflory, użyczający niegdyś cienia mojemu ojcu, matce, wujorwi i siostrzyczce, zwisa teraz uschnięty z żelaznych prętów altanki, poczułem, jak coś się we mnie porusza, sam nie wiem co, i w końcu zacząłem płakać gorzko nad tym domem opuszczonym i milczącym, nad moją wymarłą rodziną i nad sobą samym, niegodnym tamtych duchów. On był taki dobry jak nikt i ona taka milutka! Biedna, droga, niewinna moja siostrzyczka! Noc była bardzo ciemna, z tarasu nie było nawet widać jeziora, czarnego i nieruchomego jak te góry, których czoła spowite były groźnymi chmurami — i tylko te chmury miały gdzieniegdzie jakieś białawe przebłyski. Kiedy dałem już folgę mojej przemożnej chęci płaczu, poczułem z kolei równie silne pragnienie jakiegoś znaku, danego mi przez moich drogich zmarłych, nasłuchiwałem w napięciu, zdając sobie jednak sprawę z mego szaleństwa. Wydało mi się najpierw, że słyszę ciche pluśnięcie wody o brzeg, potem głos jakiegoś nocnego ptaka z lasu na przeciwległym brzegu; a potem już nic, nic. Chciałem wstać i odejść stamtąd z westchnieniem, kiedy usłyszałem słabe, dalekie dźwięki dzwonów...”

Jeanne nie czytała dalej, podniosła się blada, posępna, w pośpiechu skreśliła krótki liścik do margrabiego i zeszła na dół w samą porę, by usłyszeć, jak Carlino broni wobec Dane'a i donny Bice swojej tezy na temat miłości i prawa. Poczuła, że Maironi cierpiałby widząc, że ona bierze stronę Carlina i choć wiedziała, że później będzie jej z tego powodu przykro, uległa odruchowi buntu i powiedziała wibrującym z przejęcia głosem, że uczucia bywają bardzo piękne, dobre i poetyczne, a prawda — zła, twarda i zimna, i ją to właśnie wypowiedział Carlino. Donna Bice roześmiała się srebrzyście i popatrzyła na Dessalle'a.

3

Goście z miasta, cała ich chmara, gdyż Carlino chciał swoją prelekcję wygłosić przed zapełnioną po brzegi ogromną salą skrzydła gościnnego, zaczęli ściągać zaraz po wpół do dziesiątej, pieszo i powozami. Przybywali dwiema uliczkami wiodącymi do willi Diedo, tak niemiłosiernie brukowanymi, że wysoko urodzona dama Colomba Raselli, drżąc z onieśmielenia i z dumy zarazem, jak prawdziwa gołąbka, w swojej popielatej toalecie przybranej czarną koronką, wysiadłszy z  karety na dole, przy stajniach, i stanąwszy u stóp stromej brukowanej dróżki, zwróciła się z westchnieniem do dwóch panien, nad którymi nie bez trudu roztaczała opiekę:

— O Boże, dziewczęta, czy macie odciski? Bo ja tak, niestety!

A pan Kwaśny wchodząc w towarzystwie pianisty Bragozza na ten fatalny bruk, wykrzywił niemiłosiernie usta, zmarszczył nos i brwi i wyrażając żal, że nie ma stóp z marmuru jak pewien znakomity mąż królujący pośrodku jednego z placów miejskich, przeklął własną głupotę, która kazała mu tu przyjść i obtłukiwać sobie nogi po to, żeby mieć okazję opróżnić także swoją kieszeń. Powozy toczyły się pod górę pełne strojnych dam i ich czarno-białych kawalerów. Hrabina Altis miała ich w swoim landzie trzech. Dwaj z nich, w czarnych frakach i białych krawatach, znęcali się nad trzecim z powodu jego smokingu i czarnego krawata. Czyżby nie wiedział, że już wcześniej, w kawiarni, postanowiono, że wszyscy będą we frakach? Nieszczęśnik przywykły szanować wzniosłe poglądy kawiarniane na równi z przykazaniami boskimi, bronił się pokornie, z szacunkiem, ale i wesoło, opisując z humorem scenę swojego „strojenia się” w domu i pełne przejęcia rady swoich córek: „Papo, frak, koniecznie! — Nie, papo, on jest poplamiony!” Rady małżonki: „Weź frak, tak ci w nim do twarzy!” — A na koniec nieśmiałe szepty pokojówki: „Smoking, panie hrabio!”

— No i zdecydowałem się na smoking — zakończył swoją relację.

We wszystkich powozach krytykowano Dessalle'ów, że nie oznaczyli wyraźnie pory, do której będzie trwało przyjęcie, a także z powodu zbyt dużej liczby zaproszonych. Pan Krotochwilny przypuszczał, że on zmieści się chyba w kuchni. W tych pojazdach, gdzie byli sami mężczyźni, dokonywano przeglądu fraków, wymieniano informacje co do ich wieku, pochodzenia i uroczystości, przy których służyły, niejeden węszył w nich zapach naftaliny. Ale wszyscy, panowie i panie, bardzo byli ciekawi odczytu i przezroczy, gdyż krążyły pogłoski, jakoby odczyt miał być czymś w rodzaju madrygału na cześć niektórych pięknych, miłych i dowcipnych dam w mieście, których też pokazane będą wizerunki, a częściowo niewinną, żartobliwą charakterystyką pewnych panów, również z ich podobiznami.

Niektórzy twierdzili, że znają imiona tych dam, omawiano też pewne śmiertelne grzechy pominięcia, niedyskrecji, drobne, a niepożądane nietakty pewnych lekkomysinych i bardzo światowych panienek, srodze obrażonych z powodu wykluczenia wszystkich panien, z Wyjątkiem jednej, zarówno z prelekcji, jak z oglądania przezroczy. Komentowano nieobecność Maironiego, dyskutowano na temat możliwości zerwania, napomykano o Screminach i o polepszeniu stanu obłąkanej. Pan

Krotochwilny obiecywał opowiadanie pysznych anegdotek w czasie nudnych popisów muzycznych maestra Bragozza. Pokpiwano sobie z jednej pani, która w wieczór zaćmienia przysięgała, że jej noga nigdy w  willi Diedo nie postanie, a kiedy dostała zaproszenie, natychmiast telegraficznie zamówiła w Wenecji toaletę. Omawiano też bezowocne wysiłki hrabiny Ważnej, aby usidlić Carlina dla hrabianki Ważniutkiej, wysiłki wspierane przez pewną życzliwą damę nie mającą córek;

Pani Raselli z panienkami weszła do willi ostatnia, ponieważ przy bramie spostrzegła się, że zgubiła gdzieś futerał od wachlarza i ku wielkiemu niezadowoleniu towarzyszek uparła się za wszelką cenę i na przekór wyznanym już przedtem dolegliwościom stóp, wracać aż na sam dół.

— Trudno, dziewczęta, to bardzo piękny futerał. Nic nie mówcie, tylko szukajcie, szukajcie i wy. Wszystko jednak okazało się daremne.

Willa Diedo, okazały sześcian zwieńczony diademem posągów, cała rozjarzona światłami, wznosiła się biaława ponad dwoma tarasami rojącymi się tłumem gości ku kłębowisku ciemnych chmur, podobna w tym swoim zwieńczeniu do ogromnego pnącego się ku górze kwiatu. Do tego kwiatu ożywionego światłami zleciało się. niezliczone mrowie owadów spragnionych użycia. Próżne motylki, lotne ćmy, mnóstwo ciekawskich muszek, niemało złośliwych komarów, cennych skarabeuszy i szlachetnych pszczół wytwarzało nieustanne brzęczenie, dokuczliwe może dla nieruchomych drzew wielbiących modlitewnie noc, podobnie jak ludziom pogrążonym w modlitwie przeszkadzają nieustanne szepty kościelnych paniuś. Tylko krzewy róż spowijające balustrady tarasów poruszały się z lekka, jak gdyby w długim współżyciu z ludźmi nabrały od nich nawyku zabawy. Taką przynajmniej uwagą podzielił się pewien miejscowy poeta z jedną z również miejscowych dam przechadzając się z nią po tarasie.

— Ależ czy pan wyczuwa tu nastrój zabawy? — zapytała dama. — W tej chwili oprócz mnie — dodała przeciągle, łagodząc śmiechem sens swoich słów — i może także troszkę oprócz pana, wszyscy tu się mniej lub bardziej nudzą. Nie widzi pan tych ponurych min? Wyglądają, jak ludzie wyczekujący swojej kolejki u dentysty. Całe szczęście, że choć ten pan w kolorze marchewki dobrze się bawi!

Pan w kolorze marchewki, czyli pan Kwaśny, snuł się samotnie z sali do sali, rażąc swoim przedpołudniowym strojem w tłumie fraków i jasnych wydekoltowanych toalet pań; oglądał uważnie każdy mebel, wąchając go niemal, i każdy z kolei obdarzał wzgardliwym grymasem; nie wydawał się zgoła obrazem radosnej zabawy; trzeba jednak powiedzieć, że piękna dama o arystokratycznym wyglądzie, wyrafinowanym intelekcie i guście, ale niezbyt bogata, cierpiała trochę patrząc na okazały luksus tych Dessalle'ów, w których żyłach płynęła bankierska krew, i na to, jak „całe miasto pada na twarze przed ich milionami”. Dlatego też jej uwaga, że wszyscy się nudzą, była rozmyślnie złośliwa i takiż oddźwięk znalazła u poety o nie mniej złośliwym usposobieniu. Tłum gości, wśród których wielu nigdy dotychczas nie przestąpiło progu willi Diedo, a jeszcze więcej było takich, którzy nie oglądali jej, odkąd została całkowicie odnowiona, po przywitaniach prezentacyjnych rozpłynął się po pięciu salach Tiepolowskich i bawił się w gruncie rzeczy samą wspaniałością wnętrz; ale złośliwa dama nie darowała niczemu poza samym Tiepolem, umeblowanie uznała za pretensjonalne raczej niż bogate, wszędzie dopatrywała się cech mieszczańskich. Bawił ją, podobnie jak niektórych innych złośliwie nastawionych, pewien zarozumiały małomieszczanin, który zetknął się z Dessalle'ami parę tygodni wcześniej i miał okazję dokładnie obejrzeć willę, teraz więc rzucał na prawo i lewo półgłośne uwagi:

— Wszystkie te obicia robione na zamówienie, żeby harmonizowały z malowidłami Tiepola — to antyki przywiezione z Rzymu — to tutaj dokładnie skopiowane z salonu pałacu X w Wenecji — to według rysunków malarza Fusarina — popiersie Homera w salonie muzycznym to antyczny oryginał — popiersie Wergiliusza w sali jadalnej to dzieło pewnego rosyjskiego rzeźbiarza, a te Ariosta i Tassa są z... z... z... muszę zapytać Carlina.

Zaraz pan Krotochwilny ochrzcił go z powodu tych śmiesznych, ostentacyjnych pozorów zażyłości, „synem mamki Carleta” i to przezwisko przylgnęło do niego na cały wieczór.

Było też trochę prawdziwych znawców i znawczyń, którzy umieli docenić doskonałą harmonię mebli i malowideł, przystawali podziwiając złote tłoczenia na białej skórze drzwi, a przechodząc przez korytarz między salą Wergiliusza a salą Tassa zachwycali się przebogatym weneckim tłoczeniem na aksamitnych obiciach ścian. Ale większość upajała się samym luksusem, widokiem wykwintnych strojów, oświetleniem i tym, że sami znaleźli się tam jako goście; i chociaż tę ostatnią przyjemność psuła po trosze ogromna liczba zaproszonych, to pikantną przyprawą stanowiły pewne dające do myślenia wyjątki. Wielu panów przechadzanie się pod rękę z damą napawało dumą, stopniowaną w zależności od rangi, urody i wieku tejże damy; innym natomiast sprawiało przyjemność stawać w przejściach między salami i oglądać z wysoka ramiona i dekolty pań, którym zdarzyło się przez chwilę siedzieć bez męskiego towarzystwa.

— Oto nasz Olimp — odezwał się nosowym głosem elegancki starszy pan do Gonnellego, kiedy przeszło obok nich cztery czy pięć dam, z których jedna, ostatnia, była bardzo śmiało wydekoltowana. Bessanesi, stojący za plecami Gonnellego, mruknął:

— Raczej Ossa niż Olimp. Głos nosowy:

— Co, proszę?

— Och, nic. Wszystkie panie, z wyjątkiem tych niewielu, które nie były zadowolone z własnych toalet, cieszyły się tym wieczorem, zarazem jednak, zachowując poważny i uroczysty sposób bycia, troszczyły się bardzo o swoje treny u sukien, swoje klejnoty — przejęte imprezą, w której uczestniczyły. Panny natomiast były rozpromienione, gdyż „syn mamki” opowiadał którejś z nich, że w sali, gdzie ma się odbyć prelekcja, zawieszono płócienny ekran i umieszczono pianino; poza tym było wśród ewentualnych tancerzy kilku młodych oficerów kawalerii, nigdy, przed tym wieczorem, nie spotykanych w towarzystwie. Grupka panien z sali Ariosta żywo komentowała tę nowiny. Pewien starszy pan, przechodzący tamtędy, rozwarł szeroko ramiona, objął poufale dwie cieniutkie talie, które zadrżały pod tym dotknięciem i wsunął nos w gromadkę.

— No, jak tam, jesteśmy grzeczne dziewczynki? Pobożne? Ile zdrowasiek odmówiłyśmy dzisiaj?

I umknął ze śmiechem, przepędzony groźnym machnięciem wachlarza najstarszej z nich. Panienki powróciły do rozmowy o oficerach, dzieląc się wszystkim, co która z nich wiedziała o nich, wymieniając imiona, nazwiska, tytuły, stan majątkowy, wiek, charakter, przyzwyczajenia, nawet wagę. Prymat pod względem wagi dzierżył przez jakiś czas kapitan X, dziewięćdziesiąt trzy kilogramy, ale ostatnio przewyższył go porucznik Y, ważący dziewięćdziesiąt pięć. Szkoda, że oprócz tego nadmiaru wagi porucznik innych wad nie miał. Jeanne zabrała Gonnellinę, którą zobaczyła w kącie wschodniego tarasu z panną Bertą i Destamps'em, i zaprowadziła do pupilek pani Raselli, żeby ją przyjęły do swego grona, ale Eleonora, która podeszła do nich wbrew swej woli, nie była wesoła ani zbyt miła. Toteż niebawem uznano ją za „kołek numer jeden”; Jeanne grała swoją rolę jak wysokiej klasy aktorka, udzielając się dość skąpo tym, którzy pragnęli jej towarzystwa, usprawiedliwiając się przed przyjaciółkami, za to poświęcając wiele uwagi najskromniejszym i najmniej sobie znanym gościom, przyprowadzając odpowiednich rozmówców profesorowi Dane i donnie Laurze, a Bice, Destamps'a, Bertę, Bessansiego i Gonnellego puszczając samopas, żeby sobie radzili, jak chcą i potrafią.

Trzeba było trochę zmienić program wieczoru. Miał się rozpocząć nie prelekcją, lecz muzyką, gdyż maestro Bragozzo, węsząc w powietrzu tańce, oświadczył stanowczo Carlinowi, że nie życzy sobie wykonywać obiecanego aktu swojej nie publikowanej jeszcze opery po prelekcji, kiedy wszystkim będzie — się spieszyło do tańca. A dla słuchania muzyki nie było potrzeby wychodzić z willi, ponieważ maestro wolał grać w małym salonie niż w wielkiej sali gościnnego skrzydła: małe audytorium, ale doborowe!

— Cóż pani chce? — powiedział do hrabiny Złośliwej — jest nas tu, powiedzmy, ze sto osób. Spośród pięćdziesięciu obecnych tu mężczyzn, którzy będą mnie oklaskiwali, może dwudziestu zdobędzie się na to, żeby mi powiedzieć po wyjściu stąd: „Niech pan przyzna, maestro, ładny kawałek, ale trochę długi”. Innych dwudziestu, a będą to moi przyjaciele, powie mi: „Ej, ty, zdawało się, że nigdy nie skończysz!” Jeszcze pięciu innych zapyta, czy to, co grałem, to był Wagner czy Traviata; dla nich to prawie jedno i to samo. Zostaje pięciu, dla których gram z przyjemnością. Co się tyczy dam — nie mówię tu o pani, o pani De Altis, może jeszcze o pani domu, choć tego nie jestem pewny i może trzech, czterech spośród czternastu czy piętnastu moich uczennic, w sumie wziąwszy, powiedzmy, dziesięciu — pozostaje czterdzieści; gdybym umiał wydobywać z fortepianu śpiew lub płacz, może nagrodziłyby mnie widokiem czterdziestu wachlarzy kiwających się rytmicznie, niby czterdzieści metronomów, od początku do końca. Potem parę panien zapewne podeszłoby do mnie, jak mi się to nieraz zdarzało, kiedy grałem Beethovena, Schumanna czy Mendelssohna, i powiedziałoby: „Brawo, mistrzu; a teraz może nam pan zagra coś ładnego”.

— I tak jest wszędzie, wie pan — odpowiedziała ze śmiechem hrabina.

Podczas gdy grał, a mała sala, na przekór jego życzeniu, była przepełniona i jeszcze za dwojgiem otwartych drzwi stały spore grupy publiczności, pan Krotochwilny w kącie wschodniego tarasu opowiadał małej grupce pań i panów historyjki domu Screminów, obiecane przedtem hrabinie De Altis, która jednakże wolała słuchać muzyki. Pan Krotochwilny znał ich wiele od swojej służącej, której siostra wyszła za syna Federica, służącego Screminów. A więc, scena pierwsza — osoby: margrabia Torototèla, jak pan Krotochwilny zwykł był nazywać Zaneta w związku z jego dawnymi już, wątpliwej wartości, próbami poetyckimi, margrabina Nene, don Giuseppe Flores i mysz. Don Giuseppe przyjeżdża powozem ze swojej willi, pyta o margrabiego, zostaje wprowadzony i Federico otrzymuje rozkaz, żeby nikogo więcej nie wpuszczał. Margrabina dzwoni i pyta, kto przyjechał. „Don Giuseppe Flores. Gdzież on jest? W gabinecie, z panem.” Upływa pięć minut. Margrabina wychodzi że swego pokoju i krąży niespokojnie po domu. Wreszcie, nachmurzona i coraz bardziej niespokojna, staje pod jednymi z dwojga drzwi gabinetu margrabiego. I cóż się dzieje? Federico, zupełnie przypadkowo, zjawia się pod drugimi drzwiami. Słyszy, że don Giuseppe coś mówi, ale nic nie może zrozumieć. Torototèla na coś się żali płaczliwie. Federico, również przypadkiem, przysuwa oko do dziurki od klucza i widzi swoją panią, jak wchodzi do pokoju pogodna i uśmiechnięta. W tej samej chwili pan zrywa się, Szarpie dzwonek, wpatruje się w coś w kącie pokoju. Federico idzie naokoło do drugich drzwi i wchodzi przez nie w ślad za swoją panią. „Słucham?” „Mysz!” Pani margrabina, która nie boi się nikogo prócz Boga i myszy, odwraca się bez słowa i wychodzi. „Mysz, proszę pana?!” wykrzykuje Federico. „Ależ tak, mysz, mysz!” Margrabia, cały drżący, barykaduje się krzesłem. „Proszę wybaczyć, don Giuseppe! Proszę wybaczyć, don Giuseppe!” Don Giuseppe widząc tyle zamętu z powodu myszy, stoi jak skamieniały. Federico nigdzie nie widzi tej myszy. Ale margrabia nie może się uspokoić, nie pozwala zaprzestać poszukiwań. „Proszę wybaczyć, don Giuseppe! Proszę wybaczyć, don Giuseppe! Jakże mi przykro!” I, tyle razy powtarza to „przykro” i „przykro”, że biedny don Giuseppe wynosi się cichaczem. W przedpokoju spotyka margrabinę, rozmawiają.

W tym właśnie, spokojniejszym momencie opowieści, bohaterowie utworu maestra Bragozzo jęli szaleć z namiętności z iście piekielnym hałasem, a pewien grubawy pan wyszedł na taras i zbliżył się do gromadki.

— Ogłuchłem — powiedział, a potem oznajmił, że przybył właśnie Zaneto Scremin we fraku pamiętającym rok czterdziesty ósmy i w białym krawacie podobnym do wymiętej serwetki.

Przybycie Zaneta zaostrzyło apetyt słuchaczy i opowieść potoczyła się dalej. Co sobie powiedzieli margrabina i don Giuseppe, nie wiadomo. Pewne jest tylko, że żegnając się z księdzem margrabina westchnęła: „Tylko myszy jeszcze brakowało!” takim tonem, jakby współczuła Panu Bogu z powodu słabości, o jakiej świadczyło stworzenie myszy. A co się tyczy sedna sprawy...

— Wiem wszystko! — przerwał opowiadającemu pan, który ogłuchł. W rzeczy samej okazał się dobrze poinformowany. Zaneto, aby móc wejść do Senatu, musi najpierw doprowadzić do porządku swoje interesy, skupić w jedno swoje rozliczne długi zaciągając dużą pożyczkę, aby zmniejszyć w tera sposób procenty, a także nie mieć dokoła tylu niespokojnych języków i badawczych oczu wierzycieli. Ponieważ takiej transakcji nie udało się z braku kaucji załatwić w Mediolańskiej Kasie Oszczędności, adwokat Zaneta zwrócił się do Carla Dessalle'a o pożyczkę w wysokości siedmiu tysięcy lirów na cztery procent. Dessalle nie miał chwilowo wolnego kapitału, a przy tym zażądał cztery i pół od sta. Dowiedziawszy się o tym margrabina, nie chcąc, żeby jej mąż wiązał się w jakikolwiek sposób z Dessalle'ami, zdecydowała się raczej poświęcić część swojego osobistego majątku, pod warunkiem jednak, żeby zawiadomić „górne sfery”, że margrabia rezygnuje z Senatu, przenieść się do Brescii i żyć tam spokojnie razem z zięciem. Don Flores miał być w tej sprawie ambasadorem. Ale Zaneto nie ugiął się i do spółki z myszą ukręcił łeb całej intrydze. W miejscowym dialekcie myszą, „sorze”, nazywa się człowieka bardzo sprytnego i na tej filologicznej podstawie pan Krotochwilny oparł hipotezę, że krzycząc: „Sorze!” poczciwy Zaneto miał na myśli nie mysz, lecz siebie.

Tymczasem Jeanne przedstawiła margrabiego donnie Laurze i zręcznie skierowała ich na taras zachodni, gdzie mogli spokojnie porozmawiać. Na zegarze Sanktuarium wybiła godzina wpół do jedenastej. Jeanne wyśliznęła się do sali jadalnej, stanęła w oknie otwartym na Dolinę Ciszy, patrzyła ma ciemne wzgórza, na czarne, ciężkie chmury, a w myśli widziała inny, daleki taras wzniesiony wysoko nad ciemnymi wodami jeziora, uschniętą passiflorę, słyszała dźwięk wielkich dzwonów, serce drogie jej sercu, pełne wspomnień, żalów, lęków i niejasnych pragnień — tego wszystkiego, co groziło, że jej to serce odbierze. Przeniosła się myślą tam, gdzie on przebywał, ale czując, że nie odważyłaby się objąć go ramionami w obawie, że nie byłoby mu to miłe, zapłakała i odeszła od okna.

Odwróciwszy się zobaczyła tuż przed sobą Bassanellego.

— Czy jestem niedyskretny? — odezwał się. — Pomyślałem sobie, że może w ciągu dzisiejszego wieczora będzie pani miała trochę czasu dla przyjaciół. Chciałbym coś pani powiedzieć.

Jeanne nie poczuła się dotknięta tą aluzją do nieobecności Maironiego, przywykła już do szpileczek zazdrości biednego Bassanallego, dla którego miała sporo szacunku i przyjaźni.

— A moi goście? — powiedziała.

— O nich myśli Bragozzo — odparł Bassanelli.— Niech pani posłucha: onegdaj, w Wenecji, widziałem pani męża.

Jeanne aż wzdrygnęła się z odrazy.

— I co z tego? — rzekła porywczo. — Co mnie to obchodzi? Bassanelli nie wymagał, żeby ją to wiele obchodziło, ale ostatecznie był to człowiek, który wzbudzał w nim litość. Stan jego zdrowia był opłakany, wydawał się bardzo zmieniony, jakkolwiek uświadomił sobie swoją dawną niegodziwość i cierpiał, cierpiał bardzo, między innymi z racji pewnych pogłosek, jakie do niego dotarły.

— Jakie pogłoski?

— Ech, moja droga!

— Bassanelli! Czy po to pan przyszedł, żeby mi to powiedzieć? — zapytała surowo.

— Nie, ale uważam, że dziś wieczór zbyt wyraźnie daje się wyczytać z pani twarzy czyjąś nieobecność i wydaje mi się, że niepotrzebnie wzdycha pani przy oknie!

— Bassanelli, pozwalałam panu dotychczas dokuczać mi na ten temat, bo jest pan moim starym przyjacielem, ale niech się pan strzeże, żebym tego nie pożałowała! Zresztą, to nieprawda, że coś się daje wyczytać. Nic się nie daje wyczytać. A gdyby nawet? Nie robię nic złego!

Bassanelli popatrzył jej w oczy, blady, milczący, chwycił ją nagle za przegub ręki i uniósł do góry jej ramię.

— Nie robi pani nic złego? — powiedział. — Więc niech pani słucha: zawsze byłem osłem, cierpiałem głód i dałem się okaleczyć za tę przeklętą Italię. I jestem osłem także w tej chwili i wiem, dlaczego. Ale przysięgam, że kiedy pomyślę o Francu Maironim, jego ojcu, który miał serce lwa, a jednocześnie czyste serce świętego, i wyobrażam sobie, jak on by cierpiał, gdyby widział, gdyby wiedział, wolę być sobą niż panią!

To mówiąc puścił i odepchnął uwięzioną przed chwilą rękę. I właśnie w tej chwili dały się słyszeć głośne brawa. Bragozzo skończył grać swój utwór.

— Cicho — syknęła Jeanne, przerażona, równię blada jak on. — Jest pan niegodziwym zazdrośnikiem, ot co!

Wybiegła do sali Ifigenii, a Bassanelli w ślad za nią, rozdygotany, na poły rad, na poły zły na siebie, że tak się zdradził ze swymi myślami..

Donna Laura i margrabia Scremin rozmawiali jeszcze na zachodnim tarasie, kiedy całe towarzystwo wyległo parami na taras wschodni, zeszło schodami do ogrodu i skierowało się ku jaśniejącym z daleka drzwiom gościnnego skrzydła. Niektóre arystokratyczne pary rozsypały się, aby po chwili skupić się w odrębną grupę, w myśl cichej umowy, że zajmą na sali miejsce z dala od reszty gości. Zaraz też w ciemnych alejkach ogrodu zaczęły krążyć złośliwe kobiece szepty. Ale szepty krążyły również w grupie wybranych; na temat nieobecności Maironiego, toalet dwóch wielkich dam cudzoziemskich, które to toalety uznano za wyzywająco proste. Jedna z pań, która znalazła sposób, aby siedząc tuż przy drzwiach sali muzycznej wachlować się prawą ręką, a lewą jednocześnie ukradkiem macać materiały toalet mijających ją pań, wychodziła wprost z siebie z oburzenia na sknerstwo niektórych swoich przyjaciółek. Inna z pań nie odmówiła sobie przyjemności ostrzeżenia dwóch fanatycznych wielbicielek Jeanne, żeby nie robiły sobie złudzeń co do jej uczuć: nieobecność Maironiego sprawiała, że pani domu stała się niemal brzydka.

Jeanne weszła na salę ostatnia, z profesorem Dane, dla którego jeden z miejscowych dowcipnisiów zdążył już wymyślić z powodu jego świeckich spodni i czegoś kobiecego w twarzy bez zarostu, przezwisko „pretoides brachyfera”. Kiedy wchodzili, Carlino, oparty plecami o biały czworokątny ekran, tłumaczył właśnie publiczności, że jego prelekcja, której temat jest fantastyczny, wymaga muzycznego wstępu. Prosił, aby powstrzymać się od oklasków, choć muzyka ta to utwór znakomitego mistrza i znakomicie wykonany. Lampy elektryczne nagle zgasły, na białym kwadracie ukazał się obraz chmurnego, nocnego nieba rozjaśnionego gdzieniegdzie poświatą księżyca, a niewidoczna mała orkiestra wykonała pierwsze takty Snu nocy letniej Mendelssohna. Donna Bice, dobra pani Colomba Raselli, Gonnellina, jej ojciec, Dane, Bessanesi i maestro Bragozzo wykrzyknęli „Och!” Destamps powiedział głośno: „Dobrze!” Wszyscy pozostali, panie i panowie, milczeli obojętnie, z minami ludzi zblazowanych i wymagających. Pani Raselli odważyła się zagadnąć jakąś majestatyczną i niewzruszoną sąsiadkę:

— Co to takiego, hrabino, te jakieś sztuczki? Dama odpowiedziała dostojnie:

— Ja nie wiem. Smukłe dziewczę siedzące obok pani Raselli szepnęło:

— To pewnie kocioł czarownic tak dymi i syczy.

„Gdyby chociaż, pomyślała pani Raselli, te czarownice odnalazły mój futerał.” Zaledwie muzyka ucichła, nocne chmury drgnęły i znikły, lampy elektryczne rzuciły słabe światło zmierzchu i Carlino wstąpił na małą trybunę odcinającą kąt sali pomiędzy ekranem projekcyjnym a otwartymi drzwiami do pokoju, któremu z powodu Tiepolowskich dekoracji nadał nazwę „Chińskie smoki” i gdzie umieszczona była orkiestra.

— Błazeństwo — mruknął pan Kwaśny.

— Bramo snów — zaczął Carlino bez żadnej emfazy, ale z tym swoim nerwowym toskańskim akcentem, który dla wszystkich uszu brzmiał już sam przez się dziwnie i magicznie. — Bramo sfinksów, janua clara! Ukaż się!

Światła zgasły, na jasnym kwadracie drgnął i znieruchomiał obraz pięknej bramy z końca piętnastego wieku. U dołu prawego pilastru widniał napis: „Janua clara”.

Ktoś, kto rozpoznał napis i sfinksy na architrawie, wymienił szeptem nazwę jednego z pałaców w mieście.

— Ciebie — ciągnął Carlino — godną, abyś wiodła do pałacu Atlasa, wybieram na początek. Siła potężnych ramion wydarła twoje bezkształtne jeszcze członki z łona dzikiej góry i już dusza twoja rzucała błyski w duszę antycznego artysty jak iskry płomienne i w trudzie złączenia ducha z kamieniem powoli wzniosła w górę i opuściła ku dołowi łuk twego sklepienia, podobny do biegu życia; kwitnącego i pełnego, do drogi piękna w czasie, do nadziei w sercu mędrca.

— Spójrz na zegarek — szepnął pan Kwaśny do swego sąsiada — zobaczymy, ile czasu mu zajmie przejście przez tę bramę..

— Jak teraz — ciągnął w półmroku głos Carlina — w dzień poświęcony Gromowładnemu, spokojnym uśmiechniętym spojrzeniem ogarniasz tłumy, które przez ciebie przechodzą, niosąc kadzidła bogini...

Brama drgnęła i znikła. Na jej miejscu pojawiło się, wśród okrzyków, śmiechów i oklasków, wspaniałe popiersie jednej z obecnych dam, o królewskim profilu, wielkich czarnych oczach i wspaniałych ramionach.

— Podobna trochę do donny Laury — odezwał się profesor Dane. Jeanne zadrżała. Czy donna Laura i margrabia Scremin są na sali? Czyżby zostali zapomniani na tarasie? Podczas gdy sala śmiała ,się i klaskała, sportretowana dama wzbraniała się przed komplementami przyjaciół, a Carlino czekał, żeby móc podjąć swoje nieco naciągnięte porównanie ozdobnej bramy z ozdobnym wstępem do romantycznej baśni, Jeanne wymknęła się z sali i odnalazła w ogrodzie donnę Laurę, samą. Margrabia (Boże, jakiż to byłby mało ciekawy senator!) odszedł już, gęsto się tłumacząc. No i co? A więc, Scremin zobowiązał się nakłonić swego zięcia do działania na rzecz wyborów w Brescii. A kiedy Jeanne zareagowała na tę wiadomość tylko pełnym powątpiewania „hm!”, donna Laura zaryzykowała z uśmiechem komentarz:

— Wystarczy, żebyś ty tego chciała. — W ciemności może łatwiej było się zdobyć na odwagę.

— Scremin ci to powiedział? — zapytała Jeanne.

— Nie, ja tak myślę.

— Ale to nieprawda.

Twierdząc tak, Jeanne rzeczywiście była o tym przekonana. — A o swoich kłopotach nic ci nie wspominał?

— Nie, to ja mu o nich wspomniałam.

— Ty?

Co prawda donna Laura znana była zarówno ze swego rozsądnego umiarkowania wobec osób, które chciała wychowywać, jak i ze śmiałości w wypowiedziach nie licującej z dobrym wychowaniem.

— Kiedy się dąży do niezwykłego celu — powiedziała — trzeba czasem odrzucić zwykłe względy.

Napomknęła margrabiemu o innych trudnościach, na jakie napotykała jego kandydatura, trudnościach bardzo istotnych, wynikłych może z pogłosek, z pewnością fałszywych, ale które należałoby niezwłocznie uciszyć. Margrabia był bardzo zmieszany, odpowiedział w sposób niezmiernie zawiły, chaotyczny, próbując dać do zrozumienia, że w związku z pewnymi pertraktacjami Dessalle'owie dobrze wiedzą, jak mocna jest jego sytuacja ekonomiczna i mogliby a niej zaświadczyć.

— Czy to prawda? — zapytała donna Laura. Jeanne wiedziała, że jej brat był rzeczywiście proszony o dużą pożyczkę, że proponowana kaucja była niezbyt wielka, ale wystarczająca, sprawa rozbiła się jednak o wysokość procentu.

— Właśnie — powiedziała donna Laura — on chciałby, żebym skłoniła ministra, aby zażądał co do tego punktu informacji od prefekta, a z prefektem żebyście wy porozmawiali. Zresztą — dodała — mnie na tym nie zależy, sama rozumiesz. Mnie zależy na wyborach w Brescii.

Jeanne milczała. Tamta wyczuła chłód tego milczenia i nadarzającą się okazję, którą trzeba wykorzystać.

— Wybacz — powiedziała. — Chciałabym z tobą pomówić. Nie chcę wtrącać się w twoje sprawy, ale myślę, że powinnaś mi pomóc.

— Jeszcze?

— Tak, jeszcze. Tym razem da się poznać pracując dla innego; innym razem będzie pracował dla siebie. A my mu pomożemy. .

To bezceremonialne stawianie kwestii i protekcjonalny ton zirytowały Jeanne.

— Wybacz — powiedziała — ale bardzo się mylisz i w ogóle ta rozmowa do niczego nie prowadzi. Chodźmy, muszę wracać.

Zawiedziona donna Laura pomyślała: „Czyżby się poróżnili?” I postanowiła dowiedzieć się czegoś więcej jeszcze tego wieczora.

Tymczasem sukces Carlina rósł z każdą chwilą. Obmyślił sobie najbardziej absurdalną z bajek i dokoła ust pana Kwaśnego mięśnie poruszały się niepokojąco, obrazując miotające nim sprzeczne uczucia. Ale wśród publiczności przezrocza wywołały żywe poruszenie.

Treść bajki była taka: pewna piękna, miła i wysoko urodzona panna z miasta, obecna na sali i w rzeczywistości zaręczona z pewnym cudzoziemcem, występowała w bajce już jako mężatka w dumnym zamku nad Renem, w pobliżu skały Lorelei, szczęśliwa, ale szczęście to przyćmiewał smutek tęsknoty za daleką porzuconą ojczyzną. Lorelei, wzruszona jej żałosnym wzdychaniem, przyniosła jej w darze i postawiła w ogrodzie smukłą starą wieżę, w której cieniu młoda mężatka przyszła na świat, wieżę miejską. Następował opis rozpaczy mieszkańców po tajemniczym zniknięciu wieży. I tu pewien anachronizm: na białym kwadracie pojawił się Maironi, z burmistrzowską wstęgą, poszukujący z latarnią w ręku zaginionej wieży. Jeanne rozgniewał ten obraz, powitany ogólnym śmiechem, i to, że Carlino przemilczał przed nią ten fragment, choć całą bajkę jej opowiedział. Potem była scena aresztowania pewnego powszechnie znanego bardzo wysokiego pana, podejrzanego o połknięcie wieży, dalej — scena zemdlenia innego pana, wielkiego erudyty, autora „Udokumentowanej biografii wieży miejskiej”, scena zbiorowego samobójstwa kilku patrycjuszy, przyjaciół Carlina, rzucających się głową naprzód w głęboką dziurę, jaka pozostała w miejscu, z którego zniknął czcią otoczony zabytek. Dalej ujrzano naradę wróżek, opiekunek miasta. W całej tej opowieści ilustrowanej przezroczami, prelegent, wierny tytułowi, jaki nadał swojej prelekcji, ani razu nie wymienił żadnego imienia czy nazwiska. Nazwiska odgadywała i głośno wypowiadała publiczność patrząc na owe „Numina”. Również nimfę Lorelei uosabiała piękna pani Bolandseck, zamieszkała z powrotem w mieście wieży. Galanteria i rozwaga Carlina zasłużyły na podziw, zwłaszcza w opisie i ilustracji owej narady; gdzie magiczną władzę dzierżyły najpotężniejsze i najznakomitsze damy miasta, z których każda, opisana w sposób równie napuszony jak enigmatyczny, pojawiała się na ekranie również w postaci zagadkowej, z twarzą częściowo albo całkowicie zawoalowaną, pojawiały się i błyskawicznie znikały, nie wracając już na ekran mimo domagania się tego przez publiczność.

Było ich dwanaście. Spośród trzydziestu sześciu obecnych pań trzydzieści pięć spodziewało się znaleźć w ich gronie, nawet te starsze, które opierały swoją cichą nadzieję na swoich tytułach, pałacach, rycerskości prelegenta i na spowijających obraz welonach. Jedynie poczciwa pani Colomba Raselli z właściwą sobie skromnością pewna była; że nie spotka jej ta pociecha po zgubionym futerale. Wróżki odbyły potajemną naradę w pałacu, do którego prowadziła owa „janua clara” i mocą swych czarów przeniosły z powrotem wieżę znad Renu na dawne miejsce, przywiodły tęskniącą młodą mężatkę i jej małżonka, żeby zostali przy niej na zawsze, zatrzymały Lorelei i bardzo wdzięcznie przyjęły ją do swego grona jak siostrę. Opowieść i widowisko kończył radosny taneczny korowód wokół odzyskanej wieży. W wesołym tłumie tańczących mignął i burmistrz, i pan bardzo wysoki, i pan erudyta, i nawet patrycjusze, zmartwychwstali samobójcy. Hymn pochwalny na cześć miłego sercom i gościnnego miasta, które obrały sobie jako siedzibę Gracje i Geniusze, zakończył prelekcję i ogólnie się spodobał. Orkiestra zaintonowała miejscową popularną melodyjkę, zwalniając tempo tak dalece, że zabrzmiała uroczyście, w pierwszej chwili nie rozpoznawalna. A na ekranie ukazał się sam Carlino zgięty w pełnym czci ukłonie, z małą kopią wieży przyciśniętą do serca. Wszystkie światła rozbłysły nagle wśród entuzjastycznych oklasków.

Duża sala była już przygotowana do tańców, na razie przechadzały się po niej nieliczne pary; większość gości skupiła się w pokojach wychodzących na Dolinę Ciszy, paląc papierosy i racząc się lodami; pokoje te, zdobione również przez Tiepola, ale z większą niż tamte wielkie sale fantazją, Carlino ponazywał po swojemu: „Chińskie smoki”, „Sielanka”, „Zalotność”, „Olimp”, „Salon Darwina”, „Salon Anakreonta”. Sukces bajki Carlina był tak wielki, że nikomu poza młodymi pannami nie spieszyło się do tańców. Gwarne grupy otaczały Carlina i te spośród pań, w których najpewniej rozpoznawano „wróżki”.

— Ach, Lorelei, porwać bym cię chciał!... — szepnął Gonnellemu do ucha frywolny Bessanesi, patrząc chciwie na piękny dekolt niemieckiej damy.

— Ej, Bessanesi, Bessanesi, co też pan plecie — odezwała się za jego plecami donna Bice, uderzając go lekko wachlarzem.

Donna Laura ujęła pod rękę jedną z wróżek — drobną, niespokojną i nerwową wróżeczkę, niegdyś swoją koleżankę ze szkoły w Poggio Imperiale, i pod pretekstem obejrzenia Tiepola zaprowadziła ją do pokoju Anakreonta, uroczego saloniku z wymalowanymi tłuściutkimi amorkami; był to ostatni z wychodzących na wschód pokoi i nie było tam nikogo.

Zagadnęła wróżkę, jak to jest z amorami Maironiego i Jearane.

— Ach, o  tym się już nie mówi — odpowiedziała bez zastanowienia wróżka, rozpromieniona, że wszyscy mogą ją widzieć, spacerującą pod rękę z taką wielką damą. — Pytasz, dlaczego tu go nie ma? Jest w Brescii, w interesach. To już rzecz zaakceptowana jako małżeństwo. Ona, prawdę mówiąc, mogłaby się postarać maskować trochę lepiej, brać przykład z niego, który zachowuje się. nienagannie, ale w gruncie rzeczy, jak się pomyśli: mąż bez żony... żona bez męża... i nie z ich winy... młodzi są... Wybacz, ale będę szczera: to niełatwa sytuacja!... Mają szczęście, że związali się z sobą nie psując żadnego związku. Jeżeli jesteśmy moralni bez obłudy, trzeba to sobie powiedzieć! Niektórzy krytykują Dessalle'a, że powinien coś zrobić, coś powiedzieć. O, on jest taki sympatyczny, ten Dessalle! Bardzo, bardzo sympatyczny! Ale tutaj ludzie są surowi, pedantyczni! Nie masz nawet pojęcia, jak bardzo surowi! Ale i niesprawiedliwi: jednej wybacza się wszystko, naprawdę wszystko, a innej nic!

Mówiąc to, zdawała się insynuować trochę z urazą, a trochę z zadowoleniem, że zarówno ta surowość, jak i ta niesprawiedliwość są jej dobrze znane. Istotnie była jedną z tych, co chętnie wyciągają rękę po owoc zakazany, ale w chwili, kiedy już-już mają go zerwać, czują, nie bez odrobiny żalu, że są jednak uczciwsze, niż im się zdawało —i rękę cofają.

W tym właśnie czasie maestro Bragozzo i pewna młoda dama, jego uczennica — dwie czyste, zdrowe komórki w tej zmiennej ludzkiej tkaninie — zwierzali się sobie nawzajem ze swoich, naiwnych nieco, religijnych i moralnych odczuć duchowych. Maestro rad był, że nie widzi wśród gości „tego przyjaciela”, którego,. jako dobry chrześcijanin, dobry mąż i dobry klerykał, wprost nie mógł ścierpieć.

— Lżej mi się oddycha — mówił.

Na co młoda dama, płonąca zbożną nadzieją: — Sądzi pan, maestro, że to początek zerwania?

— Nie o tym nie wiem. Wiem tylko, że dzisiaj nie czuje się tu tego przykrego odoru zgnilizny, od którego żołądek mi się przewraca. Jest co prawda ksiądz w spodniach, są też trzy czy cztery tak bezwstydne panie, że wystarczyłoby przydeptać im nogą ogon sukni, kiedy idą, a wszystko by z nich spadło — ale dość o tym!

Młoda osoba uśmiechnęła się.

— Wierzy pan naprawdę, maestro, że dziś nie będzie tu już innych pasztetów?

— Będą na pewno, ale w spiżarni i na stole.

I maestro zakończył rozmowę stwierdzeniem, że bardzo mu się już spieszy do domu, gdzie nie ma żadnych pasztetów ani w spiżarni, ani gdzie indziej, a kobiety w jego rodzinie, choć nie mają dużo pieniędzy, znacznie więcej noszą na sobie niż tu obecne damy.

Nadeszła Jeanne, uśmiechnęła się do maestra, a młodej damie oznajmiła, że, być może, będzie miała przyjemność spędzić część lata w Vena di Fonte Alta, w pobliżu małej willi tejże damy. Tamtej natychmiast przemknęło przez myśl, że pewno będzie tam również Maironi. Ta myśl tak głęboko ją zmieszała, że zaczerwieniła się mocno i bardzo onieśmielona wybąkała jakieś uprzejme słowo. Jeanne budziła w niej, oprócz onieśmielenia, tajemną sympatię, czuła niejasno, że jej serce nie jest aż tak światowe, jak by na to wskazywał sposób bycia, i że w pokusach, jakie jej zgotował złośliwy los, zapewne bardzo niewielką pomoc mogła zaczerpnąć z religii źle pojętej, wszczepionej jej samymi tylko słowami zamiast przykładów.

Tymczasem bal osiągnął pełnię, „syn mamki Carleta” okrył się hańbą, bardzo źle poprowadziwszy kadryla, niektórzy poważniejsi panowie, radni miejscy, liberałowie, palili papierosy na tarasie przyległym do sali Anakreonta i rozprawiali o wyborach. Właśnie telegram od deputowanego powiadomił ich o rozwiązaniu Rady i adwokat Moretti wyrażał duże wątpliwości co do kandydatury Maironiego, którą pewni liberałowie zamierzali wysunąć.

— Co to za człowiek, w gruncie rzeczy? — zastanawiał się adwokat. — Znało się go jako klerykalnego burmistrza i jako burmistrz poczynał sobie dobrze, nie ma co mówić. Zakochał się — no cóż, nic dziwnego, pani Dessalle jest bardzo piękną kobietą, kiedy się ma trzydzieści lat i niby ma się żonę, ale się jej nie ma, nic dobrego z tego nie wychodzi. Gdyby pani Dessalle należała do świata klerykalnego, wszystko ułożyłoby się ciszkiem, dyskretnie, jak to w rodzinie. A tak, jak jest, naturalnym biegiem rzeczy krwiożerczy klerykali, ci krwiożerczy, powtarzam, nie wszyscy, doprowadzili do tego, że ten człowiek zmuszony był się wycofać. Wycofał się więc i przyjmijmy nawet, że zerwał ze swoją partią całkowicie i szczerze, ale czy się przez to do gruntu zmienił? Nie mówię o stosunkach z tym domem, to sprawa fizjologii i nie wchodzi tu w rachubę. Mówią, że zupełnie zaprzestał praktyk religijnych, przerzucił się na wolnornyślicielstwo, na filozofię pozytywną i czy ja wiem na co jeszcze. Takich spraw nigdy się naprawdę nie zna, a zwłaszcza nie sposób przewidzieć, jak długo takie ekscesy mogą trwać. Co do mnie, trudno mi uwierzyć, żeby człowiek wychowany w takim duchu jak Maironi, karmiony pewnymi ideami przez dwadzieścia osiem lat albo i dłużej, mógł tak raptownie stać się kimś zupełnie innym, toteż w tym przypadku doradzałbym caute negotiari. Zaczekajmy na jakąś trwalszą i bardziej decydującą próbę. Otóż to.

Doktor Pinton był odmiennego zdania. Według niego, właśnie wobec wątpliwości, czy nowe nastawienie Maironiego jest solidne i trwałe, należałoby go zaraz zagarnąć i przywiązać do siebie. Tak, zagarnąć i przywiązać, żeby zapobiec temu, by go sobie zabrali socjaliści. Pinton świadomy był, że Maironi wygłaszał przemówienia bardzo podejrzane, że tkwiło w tym niebezpieczeństwo i że najsilniejszym hamulcem była dla Maironiego pewna arystokratyczność jego umysłowości, „kultura i czysta koszula”. Należało koniecznie go związać! Obaj dyskutanci zaczęli podnosić głos, tak że trzeci, adwokat Bonato, musiał ich uciszać. W tej chwili ktoś stanął w drzwiach saloniku wychodzących na taras i zawołał:

— Cavaliere!

Wszyscy trzej odwrócili się jednocześnie.. Chodziło jednak o najmłodszego z nich, cavaliera Moretti, bo brakowało jednej pary do lansjera.

— Ty nie wiesz — powiedział cavaliere Pinton do cavaliera Bonato, zaledwie Moretti odszedł — dlaczego on się tak zapala! Otóż Queiotto miał jakoby powiedzieć, że jeżeli liberałowie nie zabiorą sobie Maironiego, klerykałowie nie będą zwalczali Morettiego. W przeciwnym razie będą go zwalczali zaciekle i Moretti... no cóż, boi się.

Adwokat Bonato wiedział doskonale, że doktor Pinton ze swej strony jest bardzo niezadowolony z Morettiego jako członka dyrekcji szpitala, gdyż nie dopuścił do nominacji brata Pintona na stanowisko księgowego pewnej instytucji dobroczynnej.

— Rozumiem — powiedział. — Znaczy, że można by wysunąć Maironiego, a nie Morettiego.

Co nie przeszkodziło mu powiedzieć później Morettiemu, że można by odsunąć kandydaturę Maironiego do pierwszych wyborów uzupełniających, czyli wysunąć teraz Morettiego zamiast Maironiego. Bonato nie był nieuczciwy, ale był filozofem i lubił spokojne życie. Ze swojej niekonsekwencji zdał sobie sprawę dopiero wtedy, kiedy już to powiedział i lekki wyrzut sumienia skwitował wzruszeniem ramion i utopił w kieliszku Rüdesheimera wysączonym w sali Darwina. Pomysłem dziwnej nazwy tej sali natchnęła Dessalle'a małpa, którą Tiepolo namalował uczepioną do balustrady schodów oraz Murzyn wdrapujący się z wysiłkiem na drugie schody. Ściany sali zdobiły urocze obrazki obyczajowe z Wenecji i Chioggii.

„Piękną jest rzeczą piąć się w górę, pomyślał adwokat patrząc na szpiczastą czarną bródkę Pantalona gnącego uniżenie swój giętki grzbiet przed strojnymi damami. Ale jeżeli tyle się trzeba namęczyć po to, żeby skończyć jako komediant w masce, jak ten tu Pantalone, czy jak, w gruncie rzeczy, my wszyscy, ja i inni, obawiam się, że ta dążność do pięcia się w górę jest po prostu instynktem zwierzęcym. Naprawdę dobre jest to.”

Miał na myśli Rüdesheimera.

Donna Bice spotkała przyjaciółkę, żonę majora artylerii Alberta D'Ambiveri; ta młoda rzymska dania serce miała poczciwe, ale język, w przypływach dobrego humoru, bardzo cięty. Siedząc obok Bice na kanapie w chińskim salonie wydawała szeptem złośliwe sądy o każdej z defilujących przed nimi dam i o wielu spośród towarzyszącyqh im kawalerów, w miarę jak pary znikały w sali balowej. Bice oczywiście nikogo z tych ludzi nie znała  i pani D'Ambiveri półgłosem dokonywała zaocznej prezentacji: „Panna... zupełna idiotka... Hrabia... pompatyczny gąsior... Panna... wykwintnisia, patrzcie na mnie, ale mnie nie tykajcie... Hrabina... matrona surowa, dotykajcie mnie, ale na mnie nie podnoście oczu... Pani... dama czuła, patrzcie i dotykajcie... Hrabina... królewską krew, władczyni Ciampino... Porucznik... zupełny żółtodziób... Panna Karolina... Karolina Wielka... Młody pan i Panna... parka wiewiórek.. Madama... cnota w całej swojej chwale”. Kiedy przechodził Destemps podając ramię pani domu, rzymska dama nie powstrzymała się od szeptu: „Ucałujcie stopę następcy Piera”. Donna Bice uśmiechnęła się skrycie i czym prędzej postarała się dowiedzieć czegoś o Maironim. Czy naprawdę taki interesujący?

— Tutaj nie cieszy się uznaniem — odparła pani D'Ambiveri. — Mówią, że jest zbyt poważny. Teraz ta miłość trochę go zrehabilitowała, ale niezupełnie. Trzeba byłoby, żeby puścił kantem Jeanne Dessalle i znalazł sobie inną.

— A ty dałabyś się znaleźć?

— Ja? Cóż ty mówisz! Biedny Alberto! Zresztą, ja Jeanne rozumiem. Maironi ma powierzchowność superarystokratyczną, a nie jest piękny, ubiera się dobrze, a nie jest elegantem, nie wygląda na takiego, co ci się oświadcza po dwóch godzinach znajomości. Dodajmy do tego, że ten człowiek żonę miał, jak mówią, idiotkę, a życie wiódł takie, że musiał przynieść Jeanne nietknięte skarby namiętności. Jednym słowem nie dziwię się Jeanne i nie wyciągaj mnie na jeszcze głupsze zwierzenia.

4

Nagły odgłos grzmotu przerwał tańce. Na próżno Bertą Rothenbaum z dobrodusznością znającej świat starej panny próbowała nakłonić pupilki pani Raselli, żeby zaczekały na deszcz, aby ochrzcić nim znienacka urodziwego młodego Izraelitę, który tańczył wprost cudownie. Jedną za drugą oznajmiano zajeżdżająca karety i goście ”uciekali w pośpiechu.. Podwójne światła latarń oddalały się kolejno od rzęsiście oświetlanego podjazdu, sunęły szybko wzdłuż ogradzającego, posiadłość muru i znikały w ciemności. Następny przeciągły grzmot rozległ się w ciemnym ogrodzie i wpłynął przez otwarte okna do salonów willi niby gromki głos groźnego Pana, który spoza czarnej zasłony chmur żąda zdania rachunku z ludzkiej próżności, grozi wylęknionemu, milczącemu światu, który Go zapomniał. Pozamykano okna, ucichły ostatnie odgłosy kroków i ostatnie głosy służby. Stojąc oparta o balustradę balkonu swojej sypialni Jeanne, zmęczona, ale, nie senna, słuchała szumu niespokojnych gałęzi drzew w dole i patrzyła na błyskawice rozjaśniające raz po raz czarny zarys wzgórz, niby ogromne, płomienne oko nieba gorączkowo mrugające. Rozkoszowała się samotnością, wolnością, cudowną ulgą, że może wreszcie zrzucić z ramion ciężar udawania.. Gdyby Maironi był tego wieczora obecny, sprawiałby jej przyjemność powszechny podziw dla jej piękności, elegancji, wspaniałej gościnności. Wszystkie te hołdy składałaby w ofierze jemu. A nawet i nieobecnemu mogłaby je radośnie ofiarować, gdyby nie ten bolesny list. A tak, owe nie kończące się godziny przyjęcia przyniosły jej tylko zmęczenie i nudę. Nigdy ludzie nie wydawali jej się równie głupi i fałszywi i nigdy sama sobie nie wydała się tak głupia. i fałszywa jak tego wieczora. Odgłosy grzmotów, szum drzew i błyskawice przywracały jej swoją szczerością siły, odświeżały ją po tym uciążliwym udawaniu własnym i widzianym dokoła. I jemu także musiały się podobać! Boże, cóż to jej mówił Bassanelli? O jego ojcu! Dawniej uśmiechnęłaby się tylko słysząc coś takiego. Ale teraz! Zaczęła padać; cichy, spokojny deszcz. Wróciła do pokoju, otworzyła szufladę biurka. List był tam, leżał obok srebrnej szkatułki, w której Jeanne przechowywała wszystkie jego listy, swój skarb. Co wieczór odczytywała któryś z nich, a zapach heliotropu dobywający się z szuflady jakby powtarzał jej te najsłodsze słowa, do których wciąż powracała. Ale nie tego wieczora! Tego wieczora jej wzrok powracał tylko do smutnych, bolesnych słów.

„...kiedy doszły mnie słabe dźwięki wielkich dzwonów, które wydawały się niezmiernie dalekie. Płynęły gdzieś z góry i nie potrafię wypowiedzieć wrażenia, jakie sprawiały w tej ogromnej ciemności, tej ogromnej ciszy. Nasłuchiwałem z ręką przy uchu, wstrzymując oddech. Ale nie usłyszałem już nic. A raczej tylko cichy głoś mówiący w miejscowym dialekcie: »Dzwony z Purii«. To mówił dozorca domu, wójt wioski Albogasio. Pomyślałem, że pewnie znudziło mu się już czekanie na mnie i powiedziałem mu, że może pójść spać. »Jest tu la Leu — powiedział. — La Leu? — zapytałem. — O tej porze? — No tak, ona jest trochę!... — i roześmiał się, stukając się palcem w czoło. — Już od dawna — mówił dalej — przychodzi tu i dopytuje się, kiedy i kiedy pan przyjedzie, bo chce coś panu powiedzieć, jakieś stare sprawy, a jak pytam, co to takiego, to mówi, że nikomu nie może tego powiedzieć, no, ale ja myślę, że to... ech!« Kazałem mu zaraz ją do mnie przyprowadzić. Po chwili usłyszałem głos starej Leu: »Zrozumieliście, że ma tu was nie być? Zrozumieliście, że nie macie tu podsłuchiwać? Ej, zrozumieliście?« I rzeczywiście wójt odszedł, śmiejąc się.

Biedna starowinka najpierw wręczyła mi koszyk zielonych śliwek, potem trajkotała długo na temat mojego dobrego zdrowia i swego własnego — złego, potem mówiła, jak bardzo pragnęła mnie zobaczyć i jak dręczył ją lęk, że umrze, zanim ja przyjadę, i o złośliwości swoich krewnych, co, tak samo jak ten Tognin, dozorca, mówią, że ona jest niespełna rozumu. Wzruszyła się wspominając, o czym już mi nieraz mówiła, jak tu właśnie, gdzie jesteśmy, przyniosła kawę mojemu ojcu tej nocy, kiedy przyjechał potajemnie z Lugano i zastał moją biedną siostrzyczkę już martwą. Nie przypuszczałem wcale, żeby miała mi coś nowego do powiedzenia, myślałem, że tylko poprosi mnie o jakieś wsparcie; zacząłem wypytywać ją o różne rzeczy dotyczące moich rodziców i które zawsze lubię słyszeć z jej ust, doprowadziłem ją do powtórzenia słów zawsze i niezmiennie od niej słyszanych: »Pan jest piękny i dobry pan, ale pańscy starzy byli dwa razy tak piękni i dobrzy«. Na koniec powiedziała, że nie chce, żeby Tognin ją skrzyczał, że siedzi tak długo, a musi jeszcze dać mi jedną rzecz — po to właśnie przyszła.

I tu zaczęła mi opowiadać o tym, co działo się w tym domu w ostatnich dniach choroby mojej matki i pierwszych dniach po jej śmierci, która nastąpiła 26 stycznia 1862 r. wskutek zapalenia płuc. Nabawiła się go na cmentarzu w powrotnej drodze ze swojej rodzinnej wsi, Castello; wiała wtedy bardzo, zimna bryza. Wedle tego, co mówiła stara Leu, dom pełen był plądrujących ludzi, każdy z niego sobie zabierał, co chciał. Mój ojciec już od dwóch lat nie żył, a ja miałem niewiele ponad dwa lata. Z Brescii przyjechał plenipotent mojej babki, zamknął dom, wyznaczył dozorcę, ojca Tognina, i zabrał mnie z sobą.

Stara Leu twierdzi, że ten plenipotent pozwolił jej zatrzymać sobie umeblowanie z jej pokoju, a także stary stoliczek, o którym przysięgała na wszystkie świętości, że go jej obiecała moja biedna mama. W tym właśnie stoliku znalazła duży portfel wyhaftowany przez mamę w podarunku dla wuja Ribery. Pieniędzy żadnych tam nie było, portfel wydawał się Leu zupełnie pusty i zatrzymała go jako pamiątkę po panu inżynierze. Ubiegłej zimy przyjechał do Orii pewien notariusz z Porlezzy i Leu, która posiada domek z kawałeczkiem lasu i trochę oszczędności, pomyślała sobie, żeby zrobić testament i pozostawić mnie, może przez jakieś skrupuły sumienia, tamte meble, ą także ów portfel, który pokazała notariuszowi. Notariusz zajrzał do środka, znalazł tam jakieś papiery, rzucił na nie okiem i powiedział jej, że powinna mi je natychmiast zwrócić, bo dla niej nie mają one żadnej wartości, a dla mnie z pewnością dużą. Więc teraz ona prosi, żebym przyjął te papiery razem z portfelem. Powiedziała, że przyniosła go po kryjomu, żeby nie zobaczył go Tognin. Rzeczywiście wyciągnęła portfel z dna koszyka, spod śliwek.

Pożegnałem się ze staruszką, drżący pobiegłem na górę i zamknąłem się w pokoju z cennym portfelem. Nie jest to właściwie portfel, raczej teczka obciągnięta czarnym aksamitem, z wyhaftowanym złotą nicią napisem » Inżynier Pietro Ribera« i z wieloma wewnątrz przegródkami, z których dwie zawierały właśnie te papiery.

Oh, Jeanne, Jeanne, cóż to była za lektura! Ile czułego wzruszenia na początku i jaka gorąca, gwałtowna burza na końcu!

Łatwo się domyślić, że wuj nigdy tej teczki nie używał i że po jego śmierci na Isola Bella, niewiele miesięcy przed moim urodzeniem, moja biedna mama uczyniła z niej swój relikwiarz.

Pierwsze wpadły mi w ręce listy wymieniane między nią a moim ojcem w czasie, kiedy ojciec był na emigracji, a matka z córeczką, wujem i jego gospodynią mieszkała w Orii, wiodąc smutne życie — on w Turynie, oni tu. Listy te są pełne życia i świeżości, zwłaszcza te pisane przez moją matkę, czytając je uśmiecham się często, gdy natrafiam na jakieś określenia tak żywo komiczne, jakieś rzucane tu i ówdzie, od niechcenia — niby szkice paru kreskami bezpretensjonalnie narysowane — obrazy ludzkich postaci, w przeciwieństwie do mego ojca, który posługuje się językiem bardziej literackim. Patriarchalna postać wuja Piera i urocza figurka małej Ombretty, jak nazywana jest w tych listach moja . siostrzyczka Maria, ukazują się jakże pełne dobroci i wdzięku, a, zarazem prostoty! Odczuwałem, czytając, jakby tęsknotę za owym światem ubogim i czystym, a także niechęć do naszego świata; nie tylko do tego tak bardzo nowoczesnego, w którym żyjesz ty, ale i do tego, w którym ja byłem wychowany, do świata Screminów z jego starą peruką i pudrem, jego tajonym skąpstwem i liberią na pokaz. Ale najbardziej zaskoczyło mnie i wzruszyło pewne dalsze odkrycie: odkrycie głębokiego rozdźwięku religijnego między moim ojcem a moją matką. Wydaje mi się, że moja matka doszła stopniowo do przekonań bardzo zbliżonych do tych, do jakich ja doszedłem obecnie. Natomiast mój ojciec był człowiekiem żarliwej wiary. Ale ileż życia jest w jego wierze, jaka czystość, jakie ciepło, jakaż pokorna i czuła miłość do swojej niewierzącej towarzyszki życia! Ani śladu pychy kogoś, kto sądzi, że tylko on jeden posiadł prawdę; tylko wiara, prosta wiara kogoś, kto wierzy tak, jak roślina zwraca się ku słońcu i nie mogłaby czynić inaczej. Następnie sięgnąłem do listów wuja i mojej babki Rigey, ale te były mniej ciekawe. I była tam jeszcze koperta z pasemkiem włosów mojej siostry. Jakże mnie to wzruszyło po tym, co o niej czytałem w listach, biedne maleństwo! Ale więcej jeszcze niż o niej myślałem o moim ojcu i matce. I wreszcie ostatnia koperta z wypisanymi na niej ręką mojej matki słowami: »Najdroższe relikwie«.

Otwieram ją: trochę popiołu zawiniętego w arkusik papieru. Najdroższe relikwie! Cóż to mogło być? Pomyślałem, z drżeniem czci, jakiej nie potrafię wypowiedzieć: listy miłosne mego ojca. Ach, jakież słowa, Jeanne, kryły się w tym czystym i świętym popiele! Jakiż cudowny był związek ich dwojga, jakże słodko było myśleć o nich i jak zarazem gorzko! Miałem uczucie, że się duszę, że odchodzę ze świata żywych pomiędzy cienie świata, który minął. Musiałem otworzyć okno i stać długo, trzymając się rękami okiennic, wdychać powietrze nocy, czując realność otaczających mnie rzeczy, ale nie myśląc o niczym. Pozostały już tylko dwa nie przeczytane arkusze papieru. Byłem niezdecydowany, czy je przeczytać, czy nie. Wydawało mi się, że jestem zupełnie wyczerpany, że nie potrafię już podejść do tych relikwii z godną ich uwagą. Ale zwyciężyło uczucie szacunku, nieomal czci. Pierwszy z tych, dwóch papierów dotyczył spraw majątkowych, bardzo ważnych, tak bardzo, że mogą one do głębi zmienić moje życie. Nie pora teraz o nich mówić. Drugi, otwarty, nosił nagłówek wypisany ręką mojej matki: »Słowa napisane przez niego na moją prośbę, pewnego szczęśliwego dnia«.

Jeanne, nie jest tych słów wiele, ale nie jestem w stanie ich przepisać. Może kiedyś będę mógł. W obecnym stanie ducha, ciemnym i burzliwym, nie jestem tego godzien. Nie chcę, żeby moja ręka spisywała słowa wiary ojca, jeżeli czuję, że nie mogę dać im władzy nad moim umysłem. »Dzień szczęśliwy to był dzień 15 października 1859. Tego dnia dusze ojca i matki spotkały się i złączyły we wspólnej wierze, w szczerym akcie wiary, w dzień św. Teresy, dzień imienin zmarłej babci Rigey. Mój ojciec czuł się lepiej, złudne nadzieje rodziły się na nowo w nim i dokoła niego. Pełne słodyczy są jego słowa, odnoszące się także i do mnie, który dopiero miałem się narodzić.

Kiedy arkusik wypadł mi z ręki i odwróciłem się instynktownym ruchem w stronę otwartego okna, aby spojrzeć na te same rzeczy, które widzieli mój ojciec i matka, znowu słuch mój pochwycił słabe dźwięki wielkich dzwonów, zdające się płynąć z jakiejś niezmierzonej dali. O Jeanne, dosłyszałem w nich głos ojca, taki smutny, taki surowy! Rozumiesz mnie?

Wyjadę stąd w sobotę, pierwszym statkiem do Lecco i Rovato. Chciałbym jeszcze przedtem dowiedzieć się wielu rzeczy o wielu osobach z tamtych czasów. Żegnaj! Co myślę o Tobie i o przyszłości? Czy ja coś jeszcze wiem? I czy byłoby to uczciwe, czy byłoby możliwe, żebym przed Tobą przemilczał to wszystko i tę moją bolesną wewnętrzną burzę?”

Wróżki, które w tym czasie, uszczęśliwione tryumfalnym wieczorem, opowiadały o nim swoim, rozbierającym je, na pół śpiącym pokojówkom i wychwalały przed nimi, schlebiając tym swojej miłości własnej) strój i fryzurę Jeanne, nie domyślały się z pewnością, że ona, największa tryumfatorka, zamknięta w swojej sypialni, otulona w szlafrok, rozpuściwszy wspaniałe włosy, siedzi z czołem opartym na rękach splecionych na fatalnym liście i płacze cichym, smutnym jak ta noc, płaczem.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Piero natychmiast zaniósł teściowej wiadomości o jej córce, trochę złagodzone w swojej części najsmutniejszej. Powitała go serdecznie, pogodna jak zawsze, wysłuchała jego relacji, i spokojna, niemal uśmiechnięta, powiedziała:

— Zawsze sobie mówiłam, że Pan okaże jej swą łaskę. Tak jakby usłyszała tylko słowa dodające otuchy, a tych innych nie. W oczach kręciły jej się łzy, ale były to łagodne łzy pociechy, radość z postępku zięcia, wdzięczność za wzruszającą powagę, z jaką jej o tym mówił. Ale w tych łzach krył się też niepokój wzbudzony słowami, których zdawała się przecież wcale nie słyszeć. Prosiła Piera, żeby został na obiedzie, ale on wymówił się; nie miał chęci na towarzystwo teścia, który na pewno naprowadziłby rozmowę na wybory w Brescii, a przy tym czuł wielką potrzebę samotności. Margrabina nie dała jednak za wygraną, kazała poprosić męża, żeby przyszedł usłyszeć wieści o Elisie z własnych ust Piera. W rozmowach z zięciem zawsze starała się wprowadzić go, wskazując drogę różowym światełkiem w dłoni, w zawiłe zakamarki osobowości Zaneta, wskazując wszystko, co świadczyło o jego subtelności, wszelakich zaletach jego umysłu i o dobrych intencjach, które ludzie nie zawsze umieli dostrzec w jego uczynkach i słowach, ale które ona zauważała w świetle swojej różowej latarki, nawet jeżeli bywały czasem bardzo m”ętne.

— Cała reszta — dodała we właściwy sobie niejasny sposób, nie wiadomo co mając na myśli, być może także zabiegi margrabiego o powołanie do senatu — to tylko, żeby czymś zająć myśli.

Zaneto przyszedł, powitał zięcia z demonstracyjną serdecznością, a wysłuchawszy wiadomości o córce zaczął głośno szlochać. Kiedy Piero odchodził, teść odprowadził go na podest schodów i zapytał płaczliwym jeszcze głosem, czy otrzymał list od adwokata Marchiaro. Nie, Piero takiego listu nie dostał. Słysząc to, Zaneto zaczął mamrotać, jakby coś żuł w ustach, w rozterce między chęcią mówienia o liście a świadomością, że chwila nie jest na to odpowiednia.

— No dobrze — powiedział w końcu, przestając żuć — nie dostałeś, to dostaniesz.

I zmieniając temat, zagadnął o Brescię. Czy Piero zrobił coś w tej sprawie? Piero odpowiedział:

— Wybacz, ale nie — tonem stanowczym, gotów tę odpo-

wiedź uzasadnić, ale Zaneto o nic więcej nie zapytał, odwrócił się plecami i podreptał do siebie, przygarbiony, mrucząc w takt swego dreptania „Dobrze, dobrze, dobrze”.

Po obiedzie, kiedy Piero zajęty był czytaniem listów odesłanych mu z Brescii w czasie jego pobytu w Valsoldzie, margrabina zajrzała do niego niespodzianie. Zaraz od progu powiedziała, jakby miała do oznajmienia coś ważnego i musiała to zrobić natychmiast:

— Papa bardzo po tym płakał, biedaczek.

Piero zrozumiał oczywiście, znając irytujące okrężne drogi, jakimi zwykła była posługiwać się stara dama, że nie po to tylko tu przyszła. Rzeczywiście, margrabina odgadując bez trudu, w jakim celu Zaneto wyszedł z zięciem na podest schodów, obawiała się, że to natręctwo w tak niewłaściwym momencie wywarło na nim przykre wrażenie i pragnęła zatrzeć je gąbką swego optymizmu, zmoczoną łzami margrabiego. Ale to nie wszystko: przy obiedzie, udając, że coś je, choć naprawdę nie tknęła ani kęsa, wymyśliła jeden ze swoich zawiłych a chytrych sposobów oddalenia Piera, teraz, kiedy wydawał się jakoś dobrze usposobiony, od willi Diedo. Napomknąwszy najpierw o łzach, dodała zwykłym swoim stylem pełnym niedomówień, że Zaneto chciałby pojechać, ale ona sądzi, że lepiej nie.

— Pojechać dokąd? — zapytał Piero nie bez pewnej złośliwości. — Do Brescii?

— Ależ nie, nie! No tam, do X. — Wymieniła nazwę tego smutnego miejsca. Piero nie odezwał się, więc po długiej chwili kłopotliwego milczenia, zaczęła:

— Otóż...

Piero czuł, że zaplątała się, zaczęła nie tak, jak chciała i nie miał ochoty ułatwiać jej wybrnięcia. Jednakże, kiedy wszedł służący, żeby zapalić gaz, odesłał go. Była to niejako zachęta do rozmowy. Teściowa uchwyciła się jej i zapytała, czy jest zadowolony.

— Z czego, mamo?

— Ze służącego.

Obojętna odpowiedź i nowa chwila milczenia. Piero ot tak, byle coś zrobić, wrzucił do kosza kilka przedartych kopert. Na co margrabina zrobiła bystrą uwagę:

— Listy. Ja także dostałam list. — I zaczęła opowiadać chaotycznie o liście, który otrzymała z pewnej wiejskiej posiadłości, gdzie zamierzała przygotować apartament dla córki, kiedy wyjdzie już z domu obłąkanych. Dzieci tamtego rządcy zachorowały na odrę. — Więc myślę, że nie byłoby dobrze — tak to wyszedł na światło dzienne pierwszy koniuszek nitki z zawiłej plątaniny jej tajemnych zamysłów.

— Co nie byłoby dobrze, mamo?

— Tam ją zawieźć.

Piero miał już zapytać: kogo?, ale zorientował się w porę,. że z pewnością chodzi tu o Elisę. Milczenie.

— A w tamtym domu byłaby źle?

— Gdzie? W jakim domu?

— W Valsbldzie.

Nieoczekiwaną nazwę, nieoczekiwaną propozycję, która jak błyskawica rozdarła chaos słów margrabiny, odczuł jak uderzenie.

— Nie wiem — odpowiedział. Ujrzał siebie w tym mistycznym krajobrazie, w tak mu bliskim domku, na tarasie wuja Piera i małej Ombretty, w tej oazie samotności i ciszy, razem z żoną, oszołomioną, jakby zbudzoną z długotrwałego, głębokiego snu. Na chwilę tylko; bo wyzdrowienie Elisy było właśnie snem. Margrabina ujawniła wreszcie swój tajemny plan: czy zięć  nie mógłby udać się teraz do Valsoldy, aby przystosować dom do stałego pobytu, również i w zimie? Ona, która nigdy Valsoldy nie widziała, zaczęła rozprawiać o tym miejscu, jak gdyby było jej doskonale znane, splatając w jedną całość strzępki wiadomości kiedyś zasłyszanych i zniekształconych w jej pamięci, myląc dom w OKa z domem w Cressogno, jezioro Lugano z jeziorem Como, Włochy ze Szwajcarią, ale prąc śmiało naprzód, żeby ukazać wszystkie zalety tego miejsca, idealnego w obecnym stanie rzeczy, jeśli tylko zbudzone świeżo nadzieje się potwierdzą, twierdziła z niezachwianą pewnością, że miejsce to jest w całkowitej harmonii z upodobaniami jej córki, która w rzeczywistości wyniosła stamtąd niegdyś wspomnienie wręcz przeciwne. Wreszcie margrabina zakończyła swoją bezładną argumentację prośbą, aby zięć urządził w Valsoldzie jeden pokój także dla niej, byle nie zwrócony w stronę jeziora; bo w Wenecji — dodała — widok drgających błysków wody przyprawia ją zawsze o zawrót głowy. Zięć margrabiny przez cały czas tej tak fantastycznej przemowy myślał o czymś innym; i zamiast odpowiedzieć starej damie, rzekł wymijająco:

— Proszę posłuchać, mamo. Nad tym wszystkim mamy jeszcze czas się zastanowić. Teraz chciałbym zapytać o pewną bardzo dawną sprawę. Czy w pierwszych latach swego małżeństwa nie słyszała mama nigdy od nikogo z rodziny Screminów o pewnym procesie wytoczonym i wygranym przez dziadków Maironich przeciwko mediolańskiemu Ospedale Maggiore? — Ja? — zapytała zdumiona margrabina.

— Tak, mamo. Proszę dobrze pomyśleć. Zastanawiała się chwilę i powiedziała: —  Nie, nic o tym nie wiem.

Ale zaledwie wypowiedziała te słowa, przypomniała sobie, że jej teść Scremin mówił kiedyś o bogactwie domu Maironich jako o bogactwie niesłusznie zdobytym, wydartym dobroczynnej instytucji.

— Zaczekaj — rzekła — może. — Ale jednocześnie pomyślała, że to z jej strony nierozwaga i poprawiła się szybko: — Nie, nie wiem.

Piero pomyślał, że na pewno wie.

— Znalazłem tu list od adwokata Marchiaro — powiedział.

— A on coś wie?

Niestety nic nie wiedział.

— Adwokat Marchiaro — podjął Maironi — pisze mi, że pertraktował z Carlem Dessalle o udzielenie pożyczki papie, pożyczki ogromnej; pertraktacje chwilowo utknęły, a teraz on chciałby je nawiązać na nowo, proponując mój podpis jako gwarancję. Otóż ja dziś nie mógłbym dać takiej gwarancji, nawet gdybym jak najbardziej chciał, gdyż właśnie w ostatnich dniach odkryłem coś bardzo poważnego w związku z moim majątkiem i co uniemożliwia mi, na razie przynajmniej, jakiekolwiek nim dysponowanie. Proszę, niech mama zechce powiedzieć o tym papie.

W biedaczce serce zamarło. Pożyczka od Dessalle'ów! Ach, Zaneto, Zaneto! Nie znalazła nic do powiedzenia, wstała zatroskana, posępna. Najbardziej bolało ją to, że nie może znaleźć na obronę męża żadnego sprytnego argumentu, żadnej zawiłej interpretacji przedstawiającej go w lepszym świetle, że stoi oto przed Pierem, z własnej winy, całkowicie bezradna. Odeszła w milczeniu, odprowadzona przez niego z szacunkiem do drzwi jej apartamentu, gdzie pożegnała zięcia mówiąc sucho, nie patrząc na niego:

— Nic mu nie powiem.

Piero wrócił do swoich listów. Przedtem już znalazł wśród nich bilet wizytowy don Giuseppa Mores. A teraz także list od niego. Patrzył na ten list długo, pochłonięty, jak wtedy w katedrze, wspomnieniem swojej spowiedzi wobec starego księdza w małym saloniku samotnej willi, a także dręczącą myślą o surowym sądzie, jaki ten święty człowiek musiał sobie o nim wyrobić. Była jednak różnica. W katedrze spotkanie z don Giuseppem było mu przykre, teraz widok jego charakteru pisma na kopercie wprawił Piera w zmieszanie, ale w tym zmieszaniu było i pragnienie, i jakieś szczególne wzruszenie, gdyż don Giuseppe zawsze przywodził mu na pamięć obrazy rodziców, które teraz stały mu się jeszcze bliższe, jeszcze bardziej żywe i przemawiały do jego duszy w słowach pełnych miłości, ale miłości władczej, nakazującej. Otworzył z wolna list i zaczął czytać:

„Drogi panie i przyjacielu.

Byłem u pana, chcąc spełnić milczącą prośbę nieszczęśliwej kobiety, którą Bóg stworzył wzniosłą, chciałbym nawet powiedzieć — świętą, zsyłając jej niezmierną boleść i cudowny dar poddania się tej boleści. Nie odważyła się wyraźnie powierzyć swojej prośby do pana, ważnej i mądrej mądrością zaiste ponadludzką, staremu, niepotrzebnemu już i bliskiemu końca księdzu. Inne ręce mi ją przekazały, podjąłem ją bez wiedzy osoby, o której mówię; a teraz dziękuję Temu, kto nie pozwolił, aby to mój starczy i niepewny głos zaniósł ją panu. Nie zamierzam więc szukać raz jeszcze spotkania z panem osobiście, lepiej będzie przesłać ten głos rozpaczy tam, gdzie pan podobno przebywa, nie wypowiadając go ustami, przesłać go niby w zamkniętym pieczęcią naczyniu, które pan z łatwością otworzy, jeśli mnie uważnie wysłucha.

Proszę, niech pan pomyśli o tych bolesnych wyznaniach, jakie w godzinie rozterki sumienia przyniósł pan do mojej samotni, z tak wielkodusznym zapałem i szczerością, że poczułem się pokorny i niegodny przyjąć takich wyrazów czci. Niech pan pomyśli o tej zrozpaczonej istocie, bliskiej panu, której matczyne serce cierpi srożej, niż to światu okazuje, srożej, niż ten świat zdolny byłby uwierzyć. Niech pan pomyśli o niej teraz, jeśli w przeszłości zdarzało się panu, nie całkiem niechcący, o niej zapomnieć. Niech pan pomyśli, jak bardzo ona jest w swoim niezmiernym bólu samotna, i uświadomi sobie wszystkie okrutne słowa szeptane nieustannie wokół niej, okrutne i gorzko obrażające jej ukochane, a tak srodze przez los dotknięte dziecię. Niech pan pomyśli wreszcie, że ta milcząca prośba pochodzi od niej i że wystarczy panu zdjąć pieczęć z naczynia, aby odczytać ukrytą treść.

Bliski już grobu, czuję z lękiem i nadzieją, jak wychodzą mi naprzeciw drogie i święte dusze, które odeszły stąd przede mną. Dziś rano przy ołtarzu błagałem Miłosierdzie Boskie, aby pozwoliło mi zanieść tam z kolei inną wieść, najsłodszą dla dwóch spośród wielkiej rzeszy dusz spoczywających w Bogu, tych dwóch dusz, które w czasie swojej ziemskiej wędrówki uczyniły świętym dla pana, drogi przyjacielu, mały domek między dwoma cyprysami, na samotnym brzegu jeziora, obok ubogiego kościółka, którego i ja także nie potrafię zapomnieć.

Pański

don Giuseppe Flores”

Był to wzruszający list i miał w sobie krzepiącą słodycz, której istnienia sam piszący nawet się nie domyślał. Bo czyż Piero nie był już gotowy odejść od Jeanne? Czy nie uczynił już pierwszych kroków na drodze do wielkiego aktu sprawiedliwości, do wyrzeczenia się tego bogactwa, którego jego ojciec i matka nigdy nie tknęli i czyż nie był to godny ich dwojga synowski uczynek, radosna wieść do zaniesienia ich duszom spoczywającym w Bogu? Ale prawda, jego ojcu to by nie wystarczyło. Może i matce też nie. I nie mogło także wystarczyć czcigodnemu don Giuseppowi. Ach, gdyby on nie znał innych zupełnie katolików! Gdyby nie żył od dziecka w otoczeniu takiej katolickiej małostkowości, intelektualnej i moralnej! Jakże miał nie myśleć, że takich jak jego ojciec, jak don Giuseppe Flores i nieliczne inne szlachetne serca, wybitne umysłowości, jeśli Kościół katolicki miał takie w swoim łonie, nie sposób uważać za katolików w dosłownym sensie; że ich religia była inna, wyższa ponad przeciętny, powierzchowny katolicyzm, bojący się rozumu, ślepo posłuszny despotycznym, uświęconym autorytetom, tak nieubłagany wobec tych, którzy stoją na zewnątrz, tak pogrążony w sprawach ziemskich, tak przestarzały w duchu i w mowie! Kiedyś w willi Diedo Piero rozmawiał o religii z pewnym francuskim pisarzem, wybitnym intelektualistą, który uważał się za katolika, ale pojmował dogmaty katolickie w sposób tak śmiały i tak nowy, że Piero powiedział mu:

— Ależ pan nie jest katolikiem! Na co tamten odparł:

— W zwykłym i powszechnie przyjętym rozumieniu tego słowa nie, nie jestem.

Don Giuseppe Flores był w swoich wypowiedziach powściągliwy i ostrożny, ale można było przysiąc, że nie pojmował katolicyzmu na sposób takich Quaiottów czy Záupów, ani też w duchu oficjalnej teologii czy watykańskich „temporalistów”. Dlaczegóż więc tacy ludzie jak on i jak ten Francuz nie mówią tego głośno? Dlaczego nie głoszą braciom swoim prawdy? Dlaczego nie dążą do reformy swego Kościoła, dlaczego nie powstają, jeśli trzeba, przeciw despotom, przynajmniej przeciwko tym anonimowym? Piero powiedział to wszystko owemu Francuzowi, a tamten: — Na to trzeba być świętym... — W takim razie, czemuż oni nie są święci? Czemu nie starają się nimi stać? Czyż tak trudno wyrzec się mienia i przyjemności?

Na chwilę poczuł się dumny, myśląc o tym, że przecież on właśnie to postanowił uczynić, choć nie jest ani święty, ani związany w gruncie rzeczy z żadnym Kościołem, z żadnym oficjalnym credo.

3

Tego samego wieczora, dużo później, napisał do swego adwokata prosząc go o rozmowę. Noc była duszna, w domu trudno było oddychać. Piero czuł, że nawet gdyby się położył, to upał i podniecenie nie dałyby mu zasnąć. Postanowił zaraz osobiście zanieść list na pocztę. Ale najpierw jeszcze Wyjął z walizki i po raz setny odczytał znalezione w teczce papiery, które skłoniły go do napisania do adwokata. Był to list matki Piera, napisany 17 stycznia 1862, na dziewięć dni przed jej śmiercią i nie dokończony. W liście tym powierzała jakiejś „drogiej przyjaciółce” zadanie poinformowania jej syna, w razie gdyby sama zmarła, zanim on wyrośnie z dzieciństwa, że wedle tego, co wiedziała od swego nieżyjącego już ojca, bogactwo rodziny Maironich wzięło początek z niesłusznie wygranej sprawy sądowej przeciwko mediolańskiemu Ospedale Maggiore. Ostatnie słowa przerwanego listu brzmiały: „Mam nadzieję...”. Z pewnością umierała z nadzieją, że syn jej będzie człowiekiem o silnym i szlachetnym sercu. I teraz syn postanowił właśnie zwrócić się nazajutrz do adwokata X zlecając mu odszukanie w archiwach Ospedale Maggiore dokumentów dotyczących sporu z rodziną Maironi i wniesienie, o ile to możliwe, apelacji w tej sprawie. O swoich intencjach w przypadku, gdyby sąd rozstrzygnął sprawę na  korzyść szpitala, nic nie napisał ani też nie zamierzał mówić o tym z adwokatem.

Udał się na pocztę już po jedenastej. Niebo wyglądało groźnie, na opustoszałych ulicach, w skąpym świetle rzadkich pozostawionych na całą noc latarni, głośno dźwięczały Jego . kroki. Z poczty ruszył powoli w stronę Piazza Maggiore z niejasnym pragnieniem zastanowienia się nad swoją przyszłością, teraz, kiedy kości były już rzucone. W ciemnościach nocy, pod tymi czarnymi chmurami, wśród uroczystego milczenia uśpionych domów, czuł się bardziej samotnie niż w swoim pokoju. Przeczuwał jakieś bliskie i nieuchronne spotkanie swego losu, głęboką przemianę swojej osobowości, rychłe spełnienie dawnych przeczuć, inne życie przeznaczone mu przez Nieznane. Serce biło mu mocno, były to jakby uderzenia chciwego oczekiwania na chwilę dobrowolnego przejścia od bogactwa do ubóstwa, do twardej, koniecznej walki o byt, związanej ściśle z walką o idee. Poczucie radosnej dumy podniecało w nim wolę i zapał. Przystanął zaciskając pięści; mógłby przysiąc, że jego oczy świecą w ciemności. Jednocześnie zrozumiał z całkowitą pewnością, że Jeanne nie jest kobietą, która mogłaby stać mu się towarzyszką i kochanką, gdyż ona, choć miłość jej była bardziej duchowa niż zmysłowa, nie umiała jednak wznieść się z nim razem na wyżyny ani sięgnąć do samego dna jego duszy. W płomieniach dumy, w najwyższym podnieceniu intelektualnym przygasał żar niższych form życia. Z dumą i pogardą odrzucał niebezpieczeństwo popadnięcia po rozstaniu z Jeanne w wulgarną zmysłowość, sądził, że na tego rodzaju pragnienia jest już na zawsze uodporniony. Co prawda pamiętał dobrze tę złudną pewność, jaką dawała mu doznawana w godzinach mistycznych uniesień odraza do grzechów cielesnych; ale przecież okres tego rodzaju zapałów kiedyś przemijał i któż może powiedzieć, że u niego już nie przeminął?

Odrzucił precz to wspomnienie, wszedł na bezludną. Piazza Maggiore i stanął wobec widmowej wspaniałości czarnych, wielkookich loggii, które sławny mistrz w minionych wiekach dobudował do popadłego w ruinę i oślepłego dzieła innego, jeszcze dawniejszego mistrza, tak jak niektórzy humaniści dodawali nowego splendoru ideom średniowiecza. Pomyślał, że może los każe mu opuścić niebawem i na zawsze to miasto, którego opiekuńcze bóstwo zamieszkuje chyba te właśnie cudowne loggie i wąską, bardzo wysoką wieżę, która wznosi się obok i pełni, jak twierdził Carlino Dessalle, rolę wykrzyknika. Dwadzieścia pięć lat wspomnień przemknęło mu przez myśl, jak umierającym jawi się cały bieg ich życia. Niby w świetle błyskawic widział niezliczone zakątki tego miasta wiążące się z niezatartymi wspomnieniami — dziedziniec domu Screminów, gdzie jako mały chłopiec bawił się z synem Giacoma, tego prawdziwego, cukiernię, gdzie prowadzano go w niedziele tych dawnych czasów na lody, przechadzki po przedmieściach, które tak bardzo lubił don Paolo, kościoły, do których razem chodzili, seminarium, gdzie, na życzenie don Paola, wielokroć, a zawsze z prawdziwą tremą, zdawał egzaminy z  łaciny i włoskiego; pokoje, w których przeżywał swoje dni najszczęśliwsze, dni najbardziej bolesne i inne, po prostu jałowe; Ratusz, salę zebrań Rady, wreszcie willę Diedo.

Willa Diedo! A Vena di Fonte Alta? A obietnica, że przyjedzie? Cóż, wybierze się tam na krótko, na kilka godzin, możliwie późno, za piętnaście, dwadzieścia dni, koło połowy lipca. Byłoby może rozsądniej powstrzymać się w ogóle od tej wizyty, skoro więź ma się rozluźnić; ale obietnica? Złoży zwykłą wizytę, krótkie odwiedziny, i pożegna się; ale myśl o tej zwykłej wizycie i pożegnaniu, które mogło być ostatnim, odebrała mu chęć do dalszego fantazjowania.

4

Wyobraźcie sobie olbrzymiego przedpotopowego zwierza, odległego przodka słonia, który z pochylonym łbem prze naprzód, z grzbietem wypukłym na kształt ogromnej piramidy, jaśniejącym w słońcu, a potężnymi bokami pogrążonymi w cieniu. Tak właśnie, pomiędzy dwoma wąwozami, jakby wyrąbanymi mieczem jakiegoś legendarnego herosa, wznosi się ostroga, na której szczycie znajduje się Vena di Fonte Alta. Ostroga ta, wyrastająca z Picco Astore, dwoma potężnymi rogami mierzy w obszerną kotlinę Villascura. Wysoko w górze, okolone przepaściami, wznoszą się ku niebu piniowe i bukowe lasy Veny, wśród nich gdzieniegdzie widać jasnoszmaragdowe plamy łąk, usiane czerwonymi i białymi punkcikami tam, gdzie przysiadły i zagnieździły się na dobre stadka małych domków. Kto ogląda ten widok z wysokości skrzydlatego Picco Astore albo ze szczytów gór, na których zatrzymują się mgły wznoszące się nad Val di Rovese i Val Posina, nie może stamtąd odczytać uroczego sielskiego poematu, jaki ów krajobraz stanowi. Ale temu, kto wędruje po zboczach krętymi ścieżynami, przychodzić musi na myśl, że tam właśnie, w zaraniu świata, spotkały się i kochały smętne duchy gór z radosnymi duchami powietrza i że posłuszny im krajobraz kształtował się wokół nich wciąż od nowa w łoża do spoczynku, siedziska do medytacji, w scenerie melancholijne i wesołe, tło do wzniosłych myśli i do żartów, aby później, zatrzymany w ruchu przez nagłe zniknięcie kochanków, zachował już na zawsze ostatni ze swoich zmiennych kształtów. Każdy szczegół nosi na sobie wyciśnięty ślad jakiegoś uczucia, jakiejś osobistej koncepcji piękna, Wszystko wzbudza w nas nieokreślone, smętne uczucie braku kogoś, kto tamtędy przeszedł i kogośmy kochali. Aksamitna łączka wchodzi w bukowy las między dwiema wygiętymi ścianami jakby skamieniałych schodów olbrzymów, nad którymi górują wysokie jodły; to sceneria preludiów miłości, a dalej, pod rozpostartymi, potężnymi jak ramiona olbrzymów, konarami buków, schodzi ku dołowi labirynt mszystych zagłębień, niby miękkie łoża w. jasnozielonym cieniu, podobnym do nieruchomej tafli wód jeziorka w dolinie. Ścieżka, która okrąża nagie ramię wzgórza, zwabiona widokiem dalekich kotlinek, pastwisk i jodeł o ostro zakończonych wierzchołkach stojących w zwartym szeregu na straży granic tego raju, zbiega stromo w dół aż do krawędzi pustej czaszy wyżłobionej wśród łąki siłą jakiegoś nieustającego wirowania; jakże słodko byłoby leżeć na dnie tego krateru patrząc, jak wszystko dokoła wiruje, widzieć zwieszające się liście paproci, leśne cyklameny, a wyżej, na jasnym tle nieba, wieczne żeglowanie obłoków. Wędrowiec słyszy i odróżnia w poszumach wiatru głosy poszczególnych drzew, ciche szelesty jednych i dumny szum innych, te łagodne, czułe i te groźne. Widzi rozrzucone tu i ówdzie w lesie ławki z białego kamienia, na ”których lubią siedzieć w zadumie samotnicy, gdzie indziej znów skupione blisko siebie, aby dosyć było miejsca dla całego towarzystwa, pokryte, niby rzeźbą, niezrozumiałymi hieroglifami — jakby zapisem rozmów wiedzionych przez drzewa; może jest to pamiątka po słuchaczach sprzed wieków, utrwalone w kamieniu tony pieśni śpiewanych przez wiatr, być może pozostawione przez tych, co odeszli, dla tych, którzy przyjdą po nich. Ale ponad lśniącą zielenią buków, ponad pastwiskami i nagimi grzbietami wzgórz, wznosi się niby jednostajny rytm i przewodnia myśl poematu, nachylony w przód, jakby zrywający się do lotu Picco Astore. Wokół posępnej nagości jego szczytu snują się ścieżki, przebywają wypukły grzbiet i wychodzą na spotkanie wielkim górom rozsiadłym nad Val di Rovese i Val Posina spowitymi w mgły, niby przyjaciele Hioba w swoje opończe. W dzikim wąwozie pod szczytem Astora szukają się, płacząc, świeżo zrodzone strumyczki spływające z Acqua Barbarena, nazwane Fonte Alta — Górne Źródło: płacz ich ucicha w kamiennej misie, skąd płyną dalej, znów rozdzielone, do poszczególnych rozrzuconych z rzadka domostw, między innymi do ogrodu tej pani, która w willi Diedo, między opowieścią Carlina a początkiem balu, poczuła zbożny niepokój słysząc o projekcie Jeanne; z lękiem pomyślała, że jeśli Maironi tam przyjedzie, jej czystej samotni górskiej grozi niebezpieczeństwo skażenia grzesznym życiem światowym.

W pobliżu kościoła, na skraju Val di Rovese, jest mały hotelik, którego nie ustawiły na pewno ani duchy gór, ani duchy powietrza; hotelik sielski na parterze, gdzie w każdą niedzielę wino kipi w gwarze i śpiewach, a po mieszczańsku czysty i stateczny na piętrze, dokąd prowadzą ładne jodłowe schody, jodłą wyłożone są ściany i jodłowe ścianki dzielą poszczególne pokoje. Wszystko pachnie tam jodłą i — może wpływają na to żałobne skojarzenia — miło jest tam czuć, że się żyje. Latem zjeżdżają się tam z niziny goście raczej skromnej kondycji, o anemicznych twarzach, słabych żołądkach, chudych kiesach artystów i poetów, z których zwłaszcza jeden, rozkochany w Venie, w Acqua Barbarena i Picco Astore, przyjeżdża niezmiennie co roku i każdemu kamieniowi, każdej piędzi ziemi nadał imiona, których nie znajdziesz na żadnej mapie, a które jednak łatwo się przyjęły. Tym się tłumaczy osłupienie pewnego inżyniera, który zjawiwszy się w Hotelu Astore w poszukiwaniu Carlina, pewnej niedzieli, jakieś dwa tygodnie po przyjeździe rodzeństwa Dessalle do Veny, w odpowiedzi na swoje pytanie usłyszał od pokojówki, że pana Dessalle nie ma w hotelu, ale może gość znajdzie go w Dziczej Jamie.

Dziczą Jama znajduje się w gęstwinie lesistego zbocza blisko hotelu i równie blisko małej willi „Pod Bukami”, gdzie od dwunastu dni przebywała z rodziną pani Cerri, ta, której zwierzał się naiwny maestro Bragozzo. Pomiędzy odkrytą smugą spadzistej łąki a głęboką niecką, nazwaną Kotłem Czarownic, skąd ponad pokorny ludek niskich zarośli wznoszą się wyniosłe jodły rzucając wyzwanie obłokom, ze zbocza sterczą trzy potężne kamienie podobne do obnażonych czaszek starców. W środkowym z nich fantazja poety dostrzegła łeb dzika. Prawy i lewy znaczą krańce półkoli buków, otaczających Jamę. Dwie młode jodły rosną po obu stronach wąskiego wejścia, dwie inne rysują się pomiędzy pniami buków tworząc jakby okno, z którego za zielenią łąki widać zwartą ścianę niskich buków o bujnym listowiu.

W ruchomym cieniu Jamy, upstrzonym plamkami słońca, siedzieli, rozmawiając, Carlino Dessale, pani Cerri, maestro Bragozzo (gość Cerrich), Bassanelli, który na dwa dni umknął od trudów rządzenia, poeta-fantasta i miejscowy notariusz, mędrzec powolny w chodzie i słowach. Piątka dzieci pani Cerri bawiła się hałaśliwie w Kotle Czarownic.

Pani chwaliła . powietrze Veny, tak przeniknięte czystym duchem, a jednocześnie wesołe. Dodała skromnie, rumieniąc się na myśl, że to, co chce powiedzieć, może wydać się pretensjonalne, kilka słów na temat takiej właśnie radosnej czystości niektórych świętych, pewnych dusz wybranych, które jednak można czasem na naszym świecie spotkać. Na to niewinny maestro popatrzył na nią z twarzą rozjaśnioną nie dopowiedzianymi wspomnieniami i myśląc o rozmowie w willi Diedo powiedział, że w powietrzu Veny nie wyczuwa się zapachu żadnych niewyraźnych spraw.

— Wcale a wcale! — rzekł notariusz, dobrze znający miejscowe obyczaje. Ale nie miał okazji podzielić się swoim doświadczeniem, gdyż Bassanelli wpadł mu w słowo, mówiąc, że on osobiście raczej lubi lekki zapaszek niewyraźnych spraw i intryg, natomiast atmosfera Veny dlatego jest tak zdrowa, że nie wyczuwa się w niej nigdy zapachu czarnych garniturów, czy to frakowych, czy nie.

Pani Cerri dorzuciła uwagę, zgadzając się z zakończeniem wypowiedzi Bassanellego, ale ubolewając w duchu nad jej początkiem, że gdzie są czarne garnitury, odrobina zgniłego zapachu zawsze unosi się w powietrzu. Carlino zaprotestował: zamiast „zgniły” należałoby powiedzieć „mocno dojrzały” i ta woń zaawansowanej dojrzałości nie jest bynajmniej defektem, przeciwnie,. wyższą zaletą,  gdyż zawiera w sobie ideę doskonałości, więcej niż doskonałej. Toteż rad jest bardzo z tego, co usłyszał od pana notariusza, że między powietrzem Veny a powietrzem miasta, jeśli chodzi o pewne zapachy, nie ma różnicy.

— Wcale a wcale! — wykrzyknął notariusz. A pani Cerri odwołała się do opinii poety. Co też on o tym sądzi?

Poeta, którego poetyczność objawiała się wyłącznie w potarganej grzywie i źle zawiązanym krawacie, i który, kiedy wydawało mu się, że ludzie za mało się nim interesują, zamykał się w chmurnym milczeniu, natomiast, kiedy odnoszono się do niego z odpowiednią atencją, dawał upust swojej elokwencji równie bezładnej jak krawat i czupryna, zaczynał już się denerwować, że nikt nie wciąga go w dyskusję; toteż teraz pomyślał z uznaniem, że pani Cerri to osoba obdarzona wybitną inteligencją i opowiedział się po jej stronie z całym zapałem, tworząc musującą mieszaninę ze swoich poglądów i swojej drażliwej miłości własnej. Artystą był raczej miernym, mówiąc o sobie skromnie pomniejszał swoje walory, w duchu natomiast uważał się za wielkiego. Wydawało mu się zawsze, że w świecie „czarnych garniturów” ocenia się go zbyt nisko, za to w drzewach i skałach Veny znajdował zawsze, mówiąc na cały głos podczas swoich samotnych wędrówek, słuchaczy uważnych, pełnych szacunku i sympatii. Oświadczył, że w istocie ta woń zgnilizny w mieście daje się wyczuć, ale dla jego powonienia jest ona raczej miła, co wcale nie oznacza, że zgadza się z wywodami estetycznymi swego przyjaciela Dessalle'a. Zapach ten jest mu miły jako potwierdzenie, że wiele różnych nienawistnych mu i szkodliwych rzeczy w istocie gnije, murszeje, a zbawienna faza nowej ewolucji jest bliska. Poeta był fanatycznym zwolennikiem przemian i niemal nie potrafił zamówić obiadu w restauracji bez wygłoszenia przy tym kelnerowi wykładu na temat ewolucji. W świecie czarnych garniturów cuchnęło zgnilizną powszechne żebractwo, to najbrudniejsze — uliczne, to niezbyt czyste — przedpokojowe i to wytworne a odrażające — dygnitarskich gabinetów. Smród ten dowodził, że obecne układy gospodarcze, administracyjne, parlamentarne były zmurszałe i niebawem miały się rozsypać: Cuchnęły partie polityczne; partia socjalistyczna brudnymi koszulami plebejuszy i wypomadowanymi głowami swoich przywódców; partia liberalna ze swoją spleśniałą retoryką na ustach i osadem sceptycyzmu i egoizmu na dnie duszy (tu notariusz na próżno wtrącił swoje „wcale a wcale!”), partia klerykalna ze swoją zepsutą, źle zakonserwowaną w occie religią. Ten potrójny smród zapowiadał rychłe przemiany także i w tych organizacjach. Cuchnęły zgnilizną warstwy bogaczy z martwymi tytułami, fumami, eleganckim zepsuciem ciał i dusz. Poeta wymyślał na socjalistów, ale w gruncie rzeczy mówił jak socjalista i rozmowa z chorób społecznych przeszła na socjalistyczne leki. Również i poczciwy maestro zechciał wtrącić swoje: gdyby wszystkie nuty muzyczne chciały być „la”, bo „la” jest nutą najważniejszą, to żegnaj, muzyko! Pani Cerri uderzała w klawisze sprawiedliwością krzywd społecznych, w jakie obfitują nasze czasy; a Carlino, pognębiwszy poetę twierdzeniem, że przyszłość praktycznie nie istnieje, istnieje tylko cała seria kolejnych teraźniejszości, a więc prawdziwą sztuką życia jest cieszenie się teraźniejszością i jej optymistyczna interpretacja, wysunął z kolei tezę, że w gruncie rzeczy istnieje nieskończona ilość indywidualnych pojęć sprawiedliwości, ale sprawiedliwość jako taka nie istnieje.

— Wcale a wcale! — wtrącił doradca prawny. Taki już był jego los, że nigdy nie mógł się powstrzymać od swojego ulubionego powiedzonka. U wejścia do Jamy ukazała się Jeanne z Maironim.

Pani Cerri zaczerwieniła się. Nie widząc go przedtem, nabrała nadziei i uważnie obserwowała Jeanne. Jeanne w każdą niedzielę przychodziła do kościoła parafialnego na mszę i zachowywała się bez zarzutu. Prawie co dzień odwiedzała też ją, okazywała sympatię, którą można by nazwać przyjaźnią, zżyły  się ze sobą. Jeanne zaprzyjaźniła się też z dziećmi, chętnie rozmawiała z panem Cerri o rolnictwie i polityce, najwidoczniej dobrze się czuła w tym nowym dla siebie otoczeniu, prostym a swobodnym, wesołym w surowo strzeżonych granicach moralności i prawowierności katolickiej, w duchu chrześcijańskim i nowoczesnym. Młoda pani domu nie domyślała się nawet wpływu, jaki wywierała na Jeanne Dessalle swoją czystością, znajdującą odbicie w jasnej, łagodnej twarzy, swoją religijnością, którą przeniknięty był każdy uczynek w jej życiu, wolnym od małostkowej ascezy i małostkowej moralności. Cieszyły ją i niemal zaskakiwały dobre skłonności, powaga i szlachetne uczucia, które odkrywała w Jeanne. Wydawało jej się niemożliwe, przy jej niezłomnej prawości i całkowitym braku doświadczenia w różnych ludzkich sprawach, żeby osoba zaplątana w jakieś grzeszne stosunki miała w sobie tyle dobroci; wyobrażała sobie skruchę przyjaciółki po zerwaniu z przeszłością, zerwaniu już dokonanym. Toteż kiedy za plecami Jeanne zobaczyła Maironiego, nie potrafiła ukryć bolesnego wzburzenia.

Z oczu Jeanne biła ta niewyrażalna świetlistość, jaką zapalała w nich zawsze obecność ukochanego.

— Z pewnością — odezwała się, nim jeszcze weszła do wnętrza Jamy — z pewnością sprawiedliwość jest po prostu poglądem jak inne! Kto tu jest przeciwnikiem mego brata?

— Ja — odpowiedziała pani Cerri zimnym głosem, w którym krył się wyrzut. Jeanne nie zauważyła jej w pierwszej chwili, ale teraz zrozumiała ją do głębi. Przywitawszy towarzystwo poskarżyła się na Carlina, że przed wyjściem nie uprzedził jej, tak że nie miała pojęcia, gdzie może znaleźć  całą zacną kompanię i dopomogła jej tylko intuicja. Rozzłoszczony

Bassenelli mruknął ironicznie „niezawodna!”. Carlino, również zirytowany zarzutem roztargnienia, którym jego siostra próbowała pokryć swoją chęć pozostania sam na sam z Maironim, nadąsał się. Pani Cerri wstała, przypominając maestrowi, że to już pora lekcji z jej córeczkami i pożegnała się. Poczciwy Bragozzo, zgorszony teoriami Carlina, pochwałą światowych intryg głoszoną przez Bassasnellego, wypowiedzią poety na temat klerykałów i pojawieniem się Piera w tym zespole, dał upust swemu oburzeniu, zaledwie minęli kocioł Czarownic, wyznając pani Cerri, że jemu owa tak zwana Dzicza Jama wydaje się po prostu świńskim chlewem. Tymczasem Jeanne próbowała na nowo ożywić przerwaną dyskusję. Bassanelli oświadczył szorstko, że skoro inni są zwolennikami sprawiedliwości nie absolutnej, to jemu osobiście wystarczają absolutni karabinierzy i że wraca do hotelu razem z notariuszem, by napić się tam jakiegokolwiek absolutnego paskudztwa, które by mu pomogło strawić całą tę metafizykę. Podreptał, kulejąc, w dół zbocza z takim obelżywym pośpiechem, że biedny notariusz, nie mogąc za nim nadążyć, a chcąc koniecznie podzielić się z nim pewną swoją refleksją, cennym owocem swego milczenia, przywołał go rozpaczliwie:

— Wolniej, proszę pana, wolniej! — po czym oznajmił: — No cóż, dla tej pani to i żonaci są dobrzy— i uczciwszy własną bystrość dwoma głośnymi a krótkimi wybuchami śmiechu opisał surowo zgorszenie, jego powodem stała się „ta dama” ubiegłego wieczora, kiedy w chwili przybycia Maironiego zdradziła się wobec gości hotelowych tak, że aż zażenowało to w sposób widoczny samego jej kochanka.

— Jaki tam kochanek! — oburzył się Bassanelli, a notariusz wyjaśnił przepraszająco, że powtórzył tylko to, co mówią wszyscy.

Madroni nie mając, w obecnym stanie ducha, wcale chęci rozprawiać teoretycznie ot tak, dla spędzenia czasu, o sprawiedliwości, zostawił własnemu losowi poetę, który zwalczając rodzeństwo Dessalle spoglądał raz po raz na niego, jakby spodziewał się od niego pomocy, i wyszedł z Jamy, żeby z bliska obejrzeć Kocioł. Jeanne wyszła w ślad za nim.

— Wróćmy do naszej rozmowy — poprosiła półgłosem ruszając naprzód z milczącą zachętą odejścia dalej od tamtych. — Gdyby każdy z nas zaczął szperać w poszukiwaniu źródeł swojego mienia, czy nie myśli pan, że wszystkie nasze majątki okazałyby się niesłusznie zdobyte? Proszę wybaczyć, ale czy nie ma w tym trochę przesadnego romantyzmu? Przecież pan może zdziałać, przy pomocy swego bogactwa, o tyle więcej dobrego niż Ospedale Maggiore w Mediolanie! Zamiast odpowiedzi Piero zapytał gwałtownie:

— Jak pani może twierdzić, że sprawiedliwość to taki czy inny pogląd?

— Bo tak jest! — odpowiedziała równie wzburzona. — I właśnie tu mamy tego przykład! Panu wydaje się sprawiedliwe wyzbyć się całego swego majątku, na przekór wyrokowi sądu, a dla mnie sprawiedliwe jest nie wyręczać sędziów w wydawaniu wyroków. Pan ma na to swój pogląd, ja swój, a sędziowie swój!

Ale powiedziawszy to, spokorniała jak zawsze przy nim, z niepokojem i czułością prosiła o przebaczenie.

— Nie mogę sobie wyobrazić pana ubogim, nie mogę znieść myśli, że mogłoby panu zabraknąć wygód, do jakich jest pan przyzwyczajony, chętnie zgodziłabym się sama żyć w biedzie, byleby pan nie musiał wyrzekać się pełni życia i możliwości pomagania ludziom tak szczodrze, jak panu dyktuje serce i rozum.

Chciała wiedzieć dokładnie, co powiedział adwokat: Piero odpowiedział zimno, tonem kogoś, kto nie życzy już sobie więcej dyskusji. Zdaniem adwokata, mediolański szpital przegrał proces przeciwko Maironim z powodu czysto formalnego błędu w testamencie margrabiego Reyna, kuzyna Alessandra Maironi, pradziadka Piera.

— Żaden socjalista — powiedziała Jeanne cicho — nie zrobiłby tego, co pan chce zrobić, i jako socjalista...

Nie odważyła się dokończyć zdania powiedzieć, że socjalista, jako taki, miałby słuszność nie postępując w myśl religijnego poszanowania prawa własności, prawa dysponowania majątkiem; że miałby rację nie udzielając pomocy instytucjom dobroczynnym, które łagodząc krzywdy wywołane przez niesprawiedliwy ustrój społeczny, tym samym przyczyniają się do jego trwania.

— Ja nie jestem socjalistą takim jak inni — odparł Piero. — Nie przystosowuję teorii do mojej osobistej korzyści.

U końca wąwozu, który z północy na południe przecina teren między Dziczą Jamą a kościołem, na krawędzi krótkiego, ale bardzo stromego zbocza, Jeanne zatrzymała się.

— Proszę mi podać rękę!

Uchwyciła wyciągnięty rękę, ścisnęła ją z uśmiechem, zeszła w dół zbocza i szepnęła:

— Jakiś ty silny!

Pierwszy to raz od przyjazdu Piera wróciła do dawnego „ty”. Na samym dole, dotykając już stopą płaskiego dna wąwozu, oparła się piersią o tę drogą sercu podporę, owiała ukochanego swoim ciepłem i zapachem perfum. Tak bardzo się lękała, że on nie dotrzyma obietnicy! Tak bardzo cieszyła ją jego obecność, tyle w niej budziła nadziei! Przed nimi, na wysokim drugim brzegu wąwozu, bielał między jodłami budynek hotelu. Piero, blady i milczący, chciał już ruszyć w jego stronę, ale ona powstrzymała ,go tonem i miną rozpieszczonego dziecka, wskazując ruchem głowy ścieżkę prowadzącą wąwozem na południe.

— W hotelu jest Bassanelli, jest tyle ludzi! A pan musi mi jeszcze powiedzieć, co zamierza zrobić, kiedy już pozbędzie się wszystkiego, co posiada.

Aż się wstrząsnęła na myśl o takim szaleństwie.

— Dobrze — rzekł Piero, zdecydowany na ostateczną rozmowę. — Chodźmy. Pani nie ma parasolki?

Zasłona mgły spłynęła na szmaragd łąk, cienie drzew zatarły się w rozproszonym świetle skrytego we mgle słońca, z dolin unosiły się opary; sunąc powoli ku wyższym grzbietom Veny ogarniały lasy, przytłumiały na pastwiskach dźwięki dzwonków, spowijały czerniejące stoki Picco Astore. Jeanne zdawało się, że biały wilgotny płaszcz otula ich oboje, ją i Piera, idących po miękkiej trawie bezszelestnie, że oddala ich od świata, od ludzkich trosk, od przeszłości i przyszłości, dając im słodkie złudzenie, że są duchami z innej planety. Czuła, że zbliża się godzina najważniejsza, która zadecyduje nie tylko o jej szczęściu, o jej losie — cóż to miało za znaczenie? — ale o szczęściu i losie ukochanego, opętanego złowrogimi marzeniami. Nieśmiało wsunęła mu rękę pod ramię, szepnęła:

— Przeszkadza ci? — I choć jego „nie” zabrzmiało zimno, przycisnęła się do niego mocniej. — Kochany! — powiedziała.

A on w tej samej chwili mówił sobie w duchu: „Jakże ta kobieta nic nie rozumie!” Jej twardy opór wobec jego idei, jej nieustanny sceptycyzm, chłodne argumenty, jakie przeciwstawiała jego wielkodusznym planom i w których on, choć sam przed sobą nie chciał się do tego przyznać, widział sporo słuszności; a nade wszystko to, że nie wypowiedziała przed nim ani jednego słowa podziwu, odpychało go od niej, budziło niechęć i urazę, a jej łagodne gesty i wyrazy czułości niecierpliwiły go.

— Zresztą — odezwał się nagle, chcąc przerwać ten nastrój — nie oddaję wszystkiego, co mam. Zatrzymam małą posiadłość Maironich, jeszcze dawniejszą, nie pochodzącą od rodziny Reyna, zatrzymam także domek nad jeziorem, który moja matka odziedziczyła po moim wuju. Będzie to może ubóstwo, ale nie nędza. Zaraz po załatwieniu tej sprawy pojadę do Francji studiować, a może także pracować własnymi rękami. To będzie pierwszy krok w służbie „mojego poglądu” na sprawiedliwość, aby stać się takim człowiekiem, jakim moja matka, wielka i niedościgła dusza, pragnęła mnie uczynić! Bo teraz moją gwiazdą przewodnią, moim celem, jest urzeczywistnienie ideału matki. Ona byłaby szczęśliwa widząc, jak porzucam tę klasę społeczną, która nie chce słyszeć o odwiecznej sprawiedliwości, żeby nie czuć się zobowiązana do ciężkich ofiar, albo też robi z niej jakiegoś własnego Boga, z którym nie jest tak trudno dojść do ładu; klasę, w której chce się tylko używać życia, tylko...

Nie dokończył zdania. Już przy pierwszych jego surowych słowach Jeanne puściła jego ramię; przy ostatnich pobladła i czując, że robi jej się słabo, przymknęła oczy i. niepewnie macając w powietrzu ręką szukała oparcia, żeby nie upaść. Przerażony pochwycił ją, objął w pasie, rozejrzał się dokoła, nie zobaczył nikogo, mgła była taka gęsta! Podtrzymywał ją, starał się dodać jej otuchy i jednocześnie robił jej wymówki, pełen niepokoju. A ona usiłowała odepchnąć jego ramię, szeptała ledwo dosłyszalnie:

— Nie, nie, proszę mnie puścić, nie jestem godna, nie jestem godna...

Wciąż obejmując ją ramieniem, Piero ruszył powoli w stronę hotelu. Ale hotel przejmował biedną Jeanne grozą.

— Nie, nie! — Piero próbował ją nakłonić, żeby posiedziała chwilę, choćby na trawie. — Nie, nie, proszę mnie zaprowadzić do źródła!

Wydawała się trochę spokojniejsza i głos brzmiał silniej. Ale Piero nie wiedział, gdzie może być to źródło, a Jeanne nie umiała mu tego wytłumaczyć.

Spróbowała iść, zaprowadzić go. Wydawało jej się to nie tak trudne, jak tłumaczyć drogę słowami. Szła wciąż podtrzymywana przez niego, chwiejąc się, dysząc z wysiłkiem i prawie co krok przystając. Chciała mu coś powiedzieć, ale nie mogła; patrzyła tylko na niego z głębokim bólem z powodu tej niemożności, wzrokiem, którego nie sposób zapomnieć. Kiedy zatrzymała się, śmiertelnie wyczerpana, jej słaby uśmiech był nieskończenie smutny. Raz wydało jej się, że słyszy jakieś zbliżające się głosy, że nadchodzą jacyś niedostrzegalni we mgle ludzie, i przerażona cofnęła się ze ścieżki ostatkiem sił. Głosy oddaliły się.

— Czy zechce pan chwilkę zaczekać? — wyjąkała, znowu osłabiona wysiłkiem i strachem.

Idąc dalej minęli kalka domów i skręcili w prawo, ku małej kotlince ocienionej drzewami orzechowymi, gdzie zbiegają się jeszcze inne ścieżki i dokąd wzywa żałosnym, cichutkim pluskaniem wątłe źródełko Acqua Barberena, spływające do kamiennej misy umieszczonej tam jako wodopój dla stad. Piero posadził Jeanne na obmurowaniu źródła. Nie miał żadnego kubka, więc nabrał wody ze źródła w obie ręce. Jeanne napiła się, przylgnęła ustami do zagłębienia dłoni, zaszlochała, a na pytanie, czy chce jeszcze wody, potrząsnęła głową nie podnosząc jej. On wtedy delikatnym ruchem rozwarł . dłonie, powoli przesunął nimi litośnie po jej twarzy, na co ona uniosła ręce i ukryła w nich twarz. Potem wydobyła chusteczkę i nie odejmując drugiej ręki od oczu, podała mu tę chusteczkę prosząc, żeby ją zamoczył w wodzie. Otarła oczy i milczała dalej ze zwieszoną głową i rękami splecionymi na podołku. On szukał w myśli jakiegoś krzepiącego słowa, powiedział zgnębiony, że nie przypuszczał, iż sprawi jej tyle bólu. — Pozwoli mi pan — zapytała szeptem — pójść za panem tam, dokąd pan pójdzie, jeśli nigdy się mu nie pokażę?

Nie odpowiedział. Powtórzyła pytanie, w suchych oczach miała posępny płomień.

— Jeanne! Jakże może pani myśleć o czymś takim, skoro pani nie pochwala tego, co robię?

Padłaby mu do nóg, gdyby Piero nie przeszkodził jej w tym siłą. Chwyciła go za przeguby dłoni, ścisnęła je razem, zaczęła mówić zdyszana, z twarzą podaną w przód, wpatrując się w niego jak umierający, który szuka jakiejś nadziei w oczach lekarza:

— Nie, nie, Boże, mój Boże, pan nie wie, pan nie wie! W mojej głowie jest taka okropna ciemność, czasem sprzeczam się z panem przez ducha przekory, jaki tkwi we mnie, każe mi mówić różne rzeczy jakby na moje nieszczęście, a przecież ja tak bardzo, tak bardzo podziwiam, tak gorąco czczę w panu tę wiarę w ideał, którą ja także chciałabym mieć, ale nie mogę, czuję, jaki piękny, jaki wielki jest pana cel, oddałabym całe swoje mienie, aby służyło pana studiom, zwycięstwu pańskich idei, temu, co pan nazywa sprawiedliwością absolutną: Nie ma takiej ofiary, której bym nie uczyniła! Niezasługuję naprawdę, niech mi pan wierzy, żeby mi pan mówił takie okropne rzeczy, nie zależy mi na bogactwie, nie zależy na światowych rozrywkach, na całym tym towarzystwie, niech pan zapyta panią Cerri, nie zależy mi nawet na elegancji, chyba że dla pana, bo nawet wtedy, kiedy pan mnie nie widzi, chcę sobie zawsze wyobrażać, że jestem przy panu. Jeżeli mi pan tylko pozwoli, rzucę to wszystko. Oddam wszystko, co mam, mojemu bratu, i będę służyła panu, jeżeli pan zechce. A jeżeli pan nie zechce, będę tylko w pana pobliżu, będę żyła z własnej pracy i może wreszcie kiedyś pan. się nade mną zlituje!

Umilkła, wypuściła ręce Piera z uścisku i jej piękne wymowne oczy zaćmiły się łzami. Maironi doznał wrażenia, że oto ma przed sobą duszę, której dotychczas naprawdę nie znał, odporną, dzięki potędze miłości, na głębokie zakażenie sceptycyzmem, jaśniejącą przez spowijające ją chmury najczystszym światłem.

— Z początku — podjęła znowu Jeanne — nie przychodziło mi nawet do głowy, że mogłabym opuścić mojego brata. Ale pan, z powodu naszych ciągłych sprzeczek, kochał mnie coraz mniej, a ja pana coraz bardziej, bo za nic nie chciałabym, żeby pan stał się taki jak ja; ta ja chciałabym stać się kimś takim jak pan!

Urwała, milczała chwilę, potem podniosła pełne łez oczy czekając odpowiedzi. Piero utkwił wzrok w unoszących się z wolna oparach mgły, w liściach ociężałych od wilgoci. Smutek tego wszystkiego wydawał mu się zgodny z tym bolesnym milczeniem i jakby jego świadomy.

— Boże, Boże! — jęknęła cicho Jeanne. — Dzisiaj — dodała po chwili — gdyby ta woda była trucizną, nie pytałabym już pana, czy mam ją wypić.

Piero spojrzał na nią zdziwiony. Ale kiedy dodała z goryczą, i tak, jakby mówiła do siebie: „Nawet pan nie pamięta!” natychmiast przypomniał sobie Praglię i wylaną szklankę wody.

— Ależ tak — powiedział wzruszony. — Pamiętam. I dziś też nie pozwoliłbym pani wypić.

Westchnęła.

— Chyba z litości.

— O, nie!

Jeanne zadrżała w nagłym błysku nadziei, ale zaraz powtórzyła smutno:

— Tak, tak, z litości.

Jemu cisnęły się na usta gorące słowa, ale je powstrzymał. Powiedział tylko:

— Proszę tak nie mówić!

Jeanne obróciła się bokiem i wskazującym palcem nakreśliła na wodzie słowo „litość”.

— Pan — powiedziała spokojnie patrząc na lustro wody już znowu gładkie — zatracił poezję miłości, popadnie pan w dawne pokusy, będzie sobie szukał kochanek albo raczej będzie je sobie kupował.

— Nie zatraciłem poezji miłości.

Znowu zapadło milczenie.

Piero spojrzał na zegarek i powiedział cicho, że już dochodzi wpół do czwartej. Zamówił powóz na czwartą chcąc wsiąść w Villascura do pociągu odchodzącego o szóstej. Jeanne nie wiedziała o tym; drgnęła, ale opanowała się szybko. Nie ruszyła się jednak, a widząc, że on czeka, powiedziała:

— Niech pan idzie, ja tu zostanę.

Jemu ten spokój wydał się podejrzany. Słyszał coś o istniejących w pobliżu przepaściach, poczuł w duszy jakiś niejasny lęk. Nalegał, żeby Jeanne wstała, żeby wróciła do hotelu. Ale ona, nie ruszając się z miejsca, powtarzała tylko:

— Proszę iść, proszę!

— Ależ ja nie mogę — powiedział — zostawić tak pani tutaj! — I dodał miękko: — Chodź, chodź, może kiedyś...

— Może kiedyś!...? — powtórzyła za nim cicho, głosem pełnym miłości.

— Może kiedyś nastąpi między nami taka spójnia duchowa, że usprawiedliwi inną, ściślejszą spójnię.

Czy wypowiedział swoją tajemną myśl, czy to te niejasne obawy kazały mu się posunąć za daleko? Jeanne zachmurzyła się, szepnęła potrząsając głową z niedowierzaniem:

— Litość.

On rozejrzał się dokoła, schylił się, lekko ucałował jej włosy i szepnął:

— Nie, moja droga, to nadzieja.

Pochyliła głowę, pragnąc wziąć z tego pocałunku jak najwięcej, przelotny błysk szczęścia rozjaśnił jej twarz.

— Jeżeli to prawda — rzekła — jeżeli masz taką nadzieję, zostań do jutra. Inaczej nie będę mogła wierzyć, że tak jest.

Czuł jeszcze dotyk miękkich, pachnących, delikatnych włosów, ich słodką gotowość i serce w nim drżało. Powiedział z wahaniem:

— Zostanę.

Jeanne podniosła się, powiedziała: „Dziękuję”, i westchnęła przeciągle; spojrzała na Piera wzrokiem matki, patrzącej na bawiące się dziecko, na jego radosną, dziecięcą twarz, bo dawniej lubił, kiedy tak na niego patrzyła, trochę żartobliwie. I teraz także mu się to podoba! Zaśmiała się krótkim, cichym śmiechem, bezwiednie zmysłowym, który zdawał się mówić: „Rozpoznaję ten płomień w twoich oczach, dawniej mnie on gniewał, teraz mnie pocałujesz, wiem, i nie we włosy”. I rzeczywiście twarz młodego człowieka powoli, powoli przybliżyła się do jej twarzy, z powagą wychodzącej naprzeciw.

Dusze obojga wtopiły się w ich wargi i powiedziały sobie nawzajem coś takiego, że kiedy wargi się rozłączyły, oczy nie śmiały na siebie spojrzeć. Nieraz już, dawniej, Jeanne i Piero spotykali się bez słów w tej tajemnej myśli, ale były to spotkania wrogie. Teraz było inaczej. Teraz ona wiedziała, że istnieje budzący odrazę, ale nieodparty sposób utrzymania jego miłości na zawsze; a on czuł, że jest taki, cudownie słodki, sposób przykucia się do niej nierozerwalnym łańcuchem i że teraz ona nie jest już tak nieugięta w oporze. I oboje drżeli, przyciągani i odpychani jednocześnie.

Zerwał się dokuczliwy wiatr, dmuchał im w twarze wilgotną mgłą. Słychać było niedalekie dzwonki krów schodzących z góry do wodopoju. Jeanne i Piero ruszyli w stronę Rio Freddo — pierwszy krótki spacer wszystkich przybywających do Veny — ona szła przodem, w milczeniu, czując na sobie jego uporczywy wzrok, a chwilami, kiedy czuła go tak silnie, że aż boleśnie, odwracała się ku niemu z uśmiechem. Mgła zaczęła rzednąć, po prawej stronie wyłonił się z niej czarny, tragiczny Picco Astore, w bladym świetle przymglonego słońca ukazały się zbocza i miękkie wzniesienia pastwisk, wyżej czarne plamy jodeł, coraz wyraźniejszy zarys krawędzi Val Posina. I po chwili dokoła milczącej pary rozbłysła nagle słoneczna pogoda, zalśniły uperlone zioła, ożywił się szmaragd pastwisk, łysy grzbiet Picco Astore z czarnego zmienił się w płowy, wilgotne aromaty gór przybrały na sile. Jeanne usiadła na zrujnowanym murku zagradzającym ścieżkę tam, gdzie kończy się łąka i dalej jest już gęstwina zarośli na spadzistym zboczu. Blada, zmęczona ostatnim odcinkiem stromej drogi, nie miała siły mówić, uśmiechała się tylko patrząc na Piera. Tuż obok wyrastał młody las bukowo-jodłowy.

— O, jakim szczęściem — szepnęła z westchnieniem — byłoby żyć tu razem, zawsze, zawsze, zapomnieć o świecie, o wszystkim, co tam w dole! Ach, jaka radość, jaka radość!— Czekała na jakieś słowo Piera, ale na próżno.. — Nic nie mówisz? — wyszeptała nie patrząc na niego.

Ale on milczał. Wydawało się nawet, że jej nie słyszy.

Wpatrywał się w cień własnej głowy widoczny na trawie. Jeanne wstała, poprosiła, żeby pomógł jej przejść na drugą stronę murku i ruszyła zdecydowanie przed siebie, w gęstwinę. On szedł tuż za nią. Przedzierała się przez splątane gałęzie, stąpała po kamieniach śliskich od mchu i obruszanych przez prężne korzenie jodeł i rododendronów; i oto po kilku zaledwie krokach z prawej i lewej strony ukazała się prawie pod ich stopami ziejąca grozą przepaść, groźne okolę skał urwistych, cofających się w głąb pod krawędzie zwieńczone jodłami niby gigantyczna fala, która załamała się, cofnęła wstecz i tak zastygła: to Rio Freddo, przerażająca granica zielonego raju Veny, dolina Cienia Śmierci. Jeanne oparła nogę o wystający pomiędzy dwoma urwiskami głaz. Piero chwycił ją mocno w pasie, a ona opadła w tył, w jego ramiona, z zamkniętymi oczyma. Przycisnął ją do siebie i wciąż milcząc obsypał pieszczotami tak gwałtownymi, że przerażona szepnęła błagalnie:

— Nie, nie, nie!

Walcząc z sobą, zdołał się momentalnie opanować; ona wysunęła się z jego ramion, zawróciła, stanęła na murku i zeskoczyła na otwartą łąkę.

Ktoś szedł w jej stronę ścieżką pod górę i już z daleka” pytał o „pana hrabiego”. Był to stangret, zamówiony przez Piera. Chciał wiedzieć, czy pan hrabia jedzie, czy nie? Bo on w każdym razie musi zaraz jechać. Piero próbował go nakłonić, żeby został do jutra rana. Ale tamten, otrzymawszy należne pieniądze, odszedł. Maironi spojrzał na Jeanne.

— Miałem dziś wieczór wyjechać! — powiedział. Spuściła oczy bez słowa.

Schodzili w dół milcząc, ona poważna, on smutny. Kiedy mijali źródełko pod orzechami, Jeanne spojrzała na niego przelotnie, jakby chciała powiedzieć wzrokiem: „Tu się zaczęło”. Potem już na niego nie patrzyła. Doszedłszy do miejsca, gdzie aby dojść do Dziczej Jamy, trzeba było skręcić w lewo, zawahała się chwilkę, ale zaraz ruszyła w. prawo, na dróżkę wiodącą do willi Pod Bukami, a dalej do hotelu. Aż do willi nie padło między nimi ani jedno słowo. Wreszcie Piero zapytał, czy ona się na niego gniewa?

— Nie wiem — odpowiedziała i. popatrzyła na niego z czułością, w, obawie, czy go nie obraziła. Zobaczyła w jego twarzy wyraz takiego zmieszania, że poprawiła się, wstrząśnięta: — Nie, nie, drogi, nie gniewam się, tylko zanadto cię kocham!

Z willi słychać było muzykę. Jeanne przystanęła przy furtce, nasłuchując. Jakiś utwór na skrzypce i fortepian. Smyczek, prowadzony biegłą ręką, wydobywał z instrumentu, na przemian z cichutkim ćwierkaniem, potężne, wspaniałe tony, w których Jeanne słyszała jakieś tragiczne słowa potępienia, jakieś zaklęcia. Przemknęła jej myśl, że pani Cerri, gdyby wiedziała, przemawiałaby do niej tak właśnie i że gdyby jej, Jeanne, los pozwolił wyssać z mlekiem matki wiarę i moralną nieugiętość, taką, jaką obdarzona była pani Cerri, nie zasłużyłaby, nie mogłaby zasłużyć na taki wyrok potępiający. Dzieci, które bawiły się w ogrodzie, zobaczywszy Jeanne przybiegły do niej klaszcząc w ręce i wołając, żeby weszła do środka. Ach, wejść tam w takiej chwili! Ruchem ręki uciszyła dzieci i odeszła od furtki razem z Pierem, podczas gdy skrzypce podjęły swój płomienny zew, który w tej chwili zabrzmiał tak, jak to sobie wyobrażał kompozytor tego utworu, stary Tartini: jak demoniczny, gorzki okrzyk tryumfu.

5

Tego wieczora goście Hotel Astore wcześnie rozeszli się do swoich pokoi. Carlino był bardzo zły na siostrę za to zniknięcie z Dziczej Jamy we dwoje z Pierem, zły też o to, że w taką mgłę poszła aż do Rio Freddo, bez płaszcza czy choćby szala Zły był, że o zwykłej porze nie wypiła z nim razem kefiru, nowomodnego wschodniego napoju o cudownych właściwościach, który miał zrobić z niego Herkulesa, a z niej Junonę. A najbardziej rozzłościło go, że Bassanelli pozwolił sobie robić wobec niego jakieś aluzje do nierozwagi jego siostry. Bassanelli, który przyjeżdżając do Veny pewny był, że zastanie tam Jeanne, a nie zastanie Maironiego, był w ponurym nastroju. Jeanne po powrocie do hotelu nie miała już sposobności zostania choćby na chwilę sam na sam z Pierem; dopiero przed samym obiadem zdołała szepnąć mu w pośpiechu, namiętnie ściskając jego rękę:

— Nie odjedzie pan jutro, prawda?

A on nie zdążył nawet odpowiedzieć, a może ze wzburzenia słów mu brakło. Po obiedzie w saloniku Dessalle'ów, gdzie każdego wieczora zbierano się na rozmowę przy herbacie, tym razem rozmawiało się mało i źle. Bassanelli mówił o wyborach w Brescii, które przeszły po myśli rządu jedynie dzięki aktywności ministerialnego kandydata. Mieściła się w tej wypowiedzi jasna dla wszystkich aluzja do Maironiego, a w nim zaczynało już wrzeć; dalsze mgliste wzmianki tegoż

Bassanellego zdawały się wskazywać, że ten biedaczyna margrabia zwracał się o pomoc i gdzie indziej, ale również bezskutecznie. Wtedy już Maironi wybuchnął. Zażądał, żeby Bassanelli wyrażał się jasno, a poza tym odmówił mu prawa osądzania cudzych, prywatnych spraw, których przyczyn nie zna. Bassanelli odpowiedział szorstko, że czemuż to pan Maironi bierze jego słowa do siebie? Carlino, widząc że jego siostra dygocze i ledwie się powstrzymuje od stanięcia jawnie i gwałtownie po stronie Maironiego, uciął stanowczo temat:

— Dosyć — powiedział — pora na herbatę.

Pili więc herbatę, z rzadka padało tylko jakieś chłodne, obojętne słowo. I zaraz potem Wszyscy się rozeszli.

6

Pokój Piera wychodził na obszerny hali zajmujący środek hotelu, na wprost drzwi do pokoju Jeanne. Obok Piera nocował Bassanelli, oba pokoje rozdzielała tylko cienka drewniana ścianka. Zazdrosny Bassanelli wyszedł z saloniku Dessalle'ów tuż za Pierem chcąc zobaczyć, gdzie on będzie spał, bo niezręcznie mu było pytać o to jego czy kogoś innego. Na wąskich schodach musiał zatrzymać się na króciutką chwilę, żeby przepuścić schodzącą z góry pokojową i nie zdążył zobaczyć, w które drzwi wszedł Maironi; udając omyłkę otworzył po kolei kilkoro drzwi, wymrukiwał jakieś przepraszające słowa i wreszcie wszedł z hałasem do swojego pokoju. To powtarzające się w ciągu przedpołudnia znikanie Piera i Jeanne, jakiś gorączkowy niepokój w oczach obojga w czasie obiadu, wymiana przelotnych spojrzeń, widoczne roztargnienie — wszystko to nasuwało wytrawnemu znawcy nocnych intryg i przygód bardzo gorzkie podejrzenia. Zdecydowany był czuwać, śledzić, przeszkodzić.

Piero opadł w głęboki fotel naprzeciw otwartego okna i zapatrzył się w gwiazdy drżące nad czarną linią lasu, pochłonięty wspomnieniem tego, co zostało powiedziane bez słów, z ust do ust, na skraju przepaści Rio Freddo, co wyczuł w nagłym wyrwaniu się Jeanne z jego ramion, w jej milczeniu, jej niespokojnym wzroku, w uściskach jej ręki, zwłaszcza w tym ostatnim, tak długim i wymownym. Może musiało się to stać, takie było prawo i nieodwołalny nakaz natury. Rozpłomieniona krew, przepełniona gwałtownym pragnieniem, brała w nim górę nad rozumowaniem, ona to podsuwała mu takie wnioski.

Głosy na parterze hotelu cichły już, zamknięto drzwi wejściowe, na drewnianych schodach rozległy się ciężkie kroki, potem Piero słyszał je nad sufitem. Wreszcie dom zasnął. Piero zgasił świecę. Nie dając posłuchu słabiutkiemu głosowi sumienia, nie bez pewnego uczucia pogardy dla siebie, położył się na podłodze, żeby zobaczyć, zanim otworzy drzwi, czy w szparce pod nimi widać światło, czy lampa naftowa na korytarzu jeszcze się pali. Była zgaszona. Piero podniósł się, drżąc. W miarę jak czynił te przygotowania, myśl o Jeanne, która nie śpi, czeka, nasłuchuje równie drżąca jak on, coraz silniej go opanowywała. Kiedy się podnosił, posadzka lekko skrzypnęła. W tej samej chwili usłyszał hałas z pokoju Bassanellego. Słuchał, wstrzymując oddech: Bassanelli chodził po pokoju tam i z powrotem, od drzwi do okna, nie troszcząc się o spokój innych. Uciszył się nareszcie, ale kiedy Piero, odczekawszy dłuższą chwilę, ostrożnie się poruszył, tamten począł znowu spacerować, otworzył nawet drzwi i przeszedł do hallu. Piero wiedział o jego namiętnej miłości do Jeanne i nie wątpił, że Bassanelli zachowuje się tak z zazdrości i że jest to ostrzeżenie pod jego adresem. Wyciągnął się na łóżku i choć starał się nie poruszać, Bassanelli nie przestawał zaznaczać raz po raz w jakiś sposób, że nie śpi.

Między pierwszą a drugą Piero zapadł w lekką drzemkę, zaledwie cień snu. Wydało mu się, że ona podeszła do drzwi i dotknęła ich palcem. Wstał spiesznie, żeby jej otworzyć i ostrzec, że Bassanelli szpieguje, ale zaledwie postawił stopy na ziemi, pomyślał, że mu się to przyśniło. Ktoś jednak pukał, rozległy się dwa suche stuknięcia. Zadrżał i otworzył powoli drzwi nie zapytawszy nawet, kto to. Zobaczył na pół ubranego właściciela hotelu z lampką w jednej ręce i listem w drugiej. Zdumiony, niezupełnie oprzytomniały, Piero nie od razu zrozumiał, że to list do niego: przyniósł go dorożkarz mówiąc, że jeżeli ten pan sobie życzy, on gotów jest jechać natychmiast.

Z wysiłkiem otwierając szeroko oczy odczytał króciutki list a stał chwilę nieruchomo, z zamętem w głowie. Hotelarz czekał, po chwili zapytał, jakie gość ma zlecenie. Piero otrząsnął się, powiedział, że musi się zastanowić, niech dorożkarz zaczeka. Kazał zapalić lampę i po wyjściu hotelarza odczytał list raz jeszcze. Pisała margrabina:

„Niedziela, godzina 7 wieczór

Drogi Piero,

Dyrektor telegrafował do papy: »Fizyczne pogorszenie.

Przytomna zupełnie, chce widzieć rodziców, męża, don Giuseppa Flores«. Jedziemy zaraz, don Giuseppe przybędzie w ciągu nocy.

Módl się!

Mama”

Piero przycisnął pięści do oczu z taką siłą, że aż mu drżały ramiona. Po dłuższej chwili odjął pięści od oczu i uniósł je w górę, z wzrokiem utkwionym w lampę, ciężko dysząc. Potem, w nagłym porywie zbudzonej woli zebrał w wielkim pośpiechu swoje rzeczy, szybko zszedł na dół, wezwał dorożkarza, polecił hotelarzowi, żeby go wytłumaczył wobec państwa Dessalle, gdyż nagłe wezwanie z miasta zmusza go bezzwłocznie do wyjazdu. I wskoczył do dorożki czekającej przed drzwiami hotelu.

Coraz niżej, coraz niżej, truchcikiem mizernej szkapy, na rozklekotanej bryczce, obok milczącego towarzysza;za nimi w górze znikają na zawsze lasy, pastwiska i wiodące przez nie ścieżki, zarośla i źródła, które tyle wiedzą — znika Picco Astore; coraz niżej, coraz niżej, pod czystymi gwiazdami, przez nagie zbocza, obok skupisk czarnych szałasów; znika w górze, na zawsze, dom, w którym śpi Jeanne, o niczym nie wiedząc; coraz dalej, coraz dalej, zmęczonym truchcikiem szkapiny, wzdłuż kępy uśpionych buków i ich przedniej straży — rzadkich a zawsze czujnych jodeł, zakolami drogi biegnącej brzegiem przepastnych wąwozów, coraz niżej i niżej, od prawej strony ku lewej, od lewej ku prawej; a w duszy groza, że mógł pożądliwie zamyślać o zdradzie wtedy, kiedy tamta biedaczka, zawsze wierna, przyzywała go do siebie; groza i poczucie, że jakieś ciemne moce sięgały po niego, a on szedł jak ślepiec i dawał się im powoli ogarniać, a teraz pochwyciła go w szpony niewypowiedziana gorycz tego pustego słowa: „Módl się”; jechał, coraz niżej i niżej, od zimnych górskich wiatrów ku ciepłej dusznej atmosferze nizinnej, a w duszy miał wizję całego swego smutnego życia i jego ponurego końca. W dół, w dół, na prawo, na lewo, zygzakiem bez końca, w rytmie zmęczonego truchciku konia, na rozklekotanej bryczce, u boku milczącego towarzysza; w dół, w dół, aż do dna, przy wtórze szumiącej gdzieś w ciemności wody, do pierwszego postoju.

Ile jeszcze godzin?

Sześć.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Daleka była droga od gabinetu dyrektora na mały odosobniony oddział, gdzie biedna Elisa wycierpiała się tyle i teraz umierała. Schody w dół, schody w górę, długie korytarze i wewnętrzne dziedzińce. Spotykali tam osoby wyglądające spokojnie i przyzwoicie, wiele z nich z szacunkiem kłaniało się don Giuseppowi. Jakiś starszy pan o dystyngowanym wyglądzie poznał Maironiego, którego spotkał kiedyś u dyrektora, i zatrzymał go.

— Jak się czuje pańska małżonka? Bardzo cierpi biedactwo? Tak, tak, wierność słusznie jest rodzaju żeńskiego, męski by do niej nie pasował. Tutaj nazywają nas obłąkanymi, ale wie się wszystko o wszystkich. Ktoś tu naprawdę jest bardzo nieopatrzny w mowie. Trzeba współczuć! Kiedyś i ja byłem taki, ale teraz, Bogu dzięki, już nie jestem.. Widzę, że towarzyszy panu Duch Święty, powiedzcież, panowie, panu dyrektorowi, jak ja prawidłowo rozumuję. To prawdziwa zbrodnia trzymać mnie jeszcze tutaj!

Dyrektor, który był właśnie blisko i słyszał tę przemowę, obiecał dobrotliwie pacjentowi, że wkrótce go zwolnią, i poradził mu, żeby tymczasem poszedł wypić swoją białą kawę. Nieszczęśnik oddalił się posłusznie, w milczeniu, opanowany poczuciem niższości i czymś pośrednim między obawą a pogardą w stosunku do władzy zwierzchniej. Dyrektor przyłączył się do tych dwu i z właściwą sobie pogodną filozofią zaczął rozprawiać z bardzo zmieszanym Pierem o Hamlecie, którego właśnie czytał, o genialnej intuicji, z jaką Szekspir ukazywał obłęd, o niesłychanie ciekawej postaci Hamleta, który udaje obłęd wcale nie zdając sobie sprawy, że jest naprawdę nie tylko neurastenikiem, ale wręcz psychopatą.

Na schodach prowadzących do pokoju chorej spotkali margrabinę Nene, która powitała zięcia spokojnym uśmiechem z jakimś wyrazem zdecydowania w twarzy i głosie; nie zdołała jednak zupełnie powściągnąć i ukryć nerwowego podniecenia, które utrzymywało ją w nieustannym ruchu. Prosiła, żeby Piero się pospieszył. Elisa chciała zobaczyć go choć na chwilkę, zanim boloński profesor przystąpi do badania. Prędko więc, prędko! Widoczne było, że margrabina nie pragnie serdecznych wyrazów ani łez, że bohatersko opiera się rozpaczy, chce, żeby chorą otaczał spokój, żeby nikt nie tracił głowy. Płaksiwemu Zanetowi kazała pójść odpocząć. Sztywno cofnęła się, kiedy zięć chciał ją uściskać.

— Chodź, chodź! — powiedziała. — I bądź dzielny, bądź dzielny! — jakby miała przed sobą najbardziej kochającego męża.

Pierwsza weszła do uświęconego cierpieniem pokoju, ciepłego, mrocznego, cichego. Szepnęła z tkliwym uśmiechem:

— Piero jest tutaj, wiesz; ale tylko chwilkę, króciutką chwilkę!

I wycofała się. Wszedł, w mroku zaledwie dojrzał niewyraźną biel łóżka, sylwetkę siostry zakonnej, która na jego widok wstała, usłyszał słabiutki, łagodny głos mówiący: „Proszę trochę otworzyć”, i podczas gdy margrabina mówiła cicho: „Ale tylko troszkę, wie siostra, tylko troszkę”, podszedł na palcach do łóżka i zobaczył ją.

Prawie trzy lata upłynęły, odkąd nie widział jej z tak bliska, i wydała mu się zupełnie odmieniona. Twarz nie była już białoróżowa jak dawniej, teraz, pod wpływem gorączki, była to ciepła biel kości słoniowej, nos zaostrzył się, oczy zdawały się większe, ciemniejsze, bardziej błyszczące. Nigdy twarz ta nie była tak piękna, tak uduchowiona.

Wyciągnęła do niego ręce, ujęła jego głowę i przytuliła do siebie, wyszeptała mu prosto w usta: „Dziękuję”, a on ledwie musnął ją pocałunkiem, niemal nie śmiąc tego zrobić.

— Niech ci się przyjrzę! — powiedziała z wysiłkiem, ciężko dysząc. I powolnym ruchem odgarniając mu włosy z czoła patrzyła, patrzyła na niego wielkimi, ciemnymi oczyma, w których zapalały się iskierki na przemian to żalu, to czułości i rozjaśniał je spokojny uśmiech.

— Dosyć, Eliso, dosyć — szepnęła matka.

Chora obróciła głowę w prawo i dotknęła wargami ramienia męża.

— Żegnaj — powiedziała. — Wrócisz potem, prawda? Tyle ci chcę powiedzieć!

Piero nachylił się,. pocałował jej odsłonięte ucho i szepnął nie Odrywając od niego ust:

— Twój na zawsze, wiedz o tym. Przymknęła oczy, szczęśliwa, i odpowiedziała:

— Nie mój, Pana.

3

W ciągu dnia nastąpiło jakby lekkie polepszenie. Boloński profesor oczywiście zmęczył chorą zarówno pytaniami, jak badaniem, zalecił więc, aby po jego wizycie pozostawić ją w absolutnym spokoju. Jego diagnoza zgodna była z diagnozą obu miejscowych lekarzy, prognoza na przyszłość nieco mniej pesymistyczna. Istniało niebezpieczeństwo, że po opadnięciu gorączki chora może zgasnąć po prostu z wycieńczenia, ale profesor pokładał ufność w przyrodzonej sile młodego organizmu, a i w sztuce lekarskiej również. Wypowiadał to wszystko w saloniku przylegającym do pokoju chorej, przy czym zwracał się przede wszystkim do osoby, którą przedstawiono mu jako męża. Pierowi ciężko było wytrzymać wzrok profesora, akceptować to nie zasłużone pierwszeństwo. Chciałby powiedzieć: proszę zwracać się do jej matki, ja nie jestem godzien. Nie czuł się też godzien okazywać swego, zupełnie szczerego, wzruszenia; wstydził się go, jakby było obłudne. Profesor nie zamierzał odjechać wcześniej niż wieczorem. W mieście natychmiast rozeszła się wiadomość o tym, że ma przyjechać, i jeszcze przed jego przybyciem nadeszły do Zakładu trzy czy cztery prośby o konsultację. Piero bardzo chciał, żeby profesor raz jeszcze odwiedził jego żonę; wyszedł z saloniku z nim razem, żeby mu to powiedzieć w cztery oczy, z całym ogniem, który czuł w sobie, a nie chciał okazywać przy innych. Zaklinał lekarza, żeby powiedział mu całą prawdę, bez obsłonek. Profesor już ją powiedział przed chwilą, mógł tylko potwierdzić swoje poprzednie słowa.

— Nie traćmy nadziei — powiedział. — Widzę, że na to zasługujecie oboje, biedactwa.

Piero bez słowa uścisnął obie ręce tego dobrego człowieka, który coraz bardziej był przekonany o prawdziwości swojej diagnozy moralnej, tak nagle podszepniętej mu przez intuicję.

Około czwartej po południu chora spała, czuwała przy niej matka. W saloniku don Giuseppe czytał brewiarz, a Zaneto, będący dużo lepszej myśli, mówił półgłosem do Piera, dość chaotycznie wydobywając swoje dawne wspomnienia z tego miejsca; opowiadał o jakiejś swojej ciotce, która tam właśnie przechodziła za młodu kurację; z kolei przeszedł na wiejskie schronienie, jakie jego żona przygotowała dla córki, wspomniał, że dobrze byłoby spędzić tam całą jesień, zastanawiał się nad wyborem miejsca na pobyt zimowy. A kiedy już rozsypał tyle róż na ścieżce do bardziej kolczastego tematu, odważył się postawić na niej pierwszy krok.

— Mówiono mi — powiedział — o jakichś wątpliwościach, które podobno żywisz co do pochodzenia twojego majątku, wątpliwościach, mogących ci przeszkodzić w nieograniczonym: korzystaniu z tego mienia. Nie na darmo to mówię, wiedze Nie na darmo to mówią! Mówię to w twoim najprawdziwszym interesie. Jest to sprawa dobrze mi znana. Słyszałem o niej wiele u nas w domu, kiedy byłem jeszcze niedorrostkiem, i później także, już jako dojrzały mężczyzna. Sprawa nie będąca w ogóle żadną sprawą. Chodzi tu o testament unieważniony z powodu jakiejś omyłki w dacie, w formie czy może w czymś innym jeszcze? Otóż teraz takie przejście do porządku nad formalnym defektem jest, nie przeczę, wspaniałomyślne, ale słuszne nie jest. Błąd formalny to zawsze odbicie jakiejś istotnej wątpliwości! Zapytaj o to jakiegokolwiek przewodnika duchowego...

„Żaden mi niepotrzebny”, pomyślał Piero. A jednocześnie uświadomił sobie, jak to ascetyczny teść i sceptyczna Jeanne, choć każde innymi drogami, dochodzili w swoim egoizmie do tych samych udzielanych mu rad.

Margrabina Nene wsunęła głowę w uchylone drzwi i przywołała Piera. Elisa obudziła się już, chciała, żeby przyszedł.. Kiedy zięć wchodził do pokoju chorej, ona wyszła mówiąc z afektowanym zadowoleniem, że Elisa ją wypędziła. I dodała ciszej:

— Ale tylko króciutko, króciutko!

Siostra zakonna wyszła już wcześniej. Chora gestem poprosiła męża, żeby usiadł tuż obok łóżka, twarzą zwrócony do okna, uśmiechnęła się, wyciągnęła do niego rękę. Ucałował tę drobną rękę barwy kości słoniowej, suchą i ciepłą, i przytrzymał ją w swoich.

— Lepiej ci, prawda, najdroższa?

Wysunęła usta jak do pocałunku i wyszeptała, tak jakby wcale nie usłyszała jego słów:

— Tak mi żal teraz, że nie miałam dziecka.

Piero zaprotestował. Dlaczego tak mówi? Czyż nie wie, że wyzdrowieje? Że lekarze są tego pewni? Ona nie odpowiedziała, pogłaskała jego ręce, patrząc tylko na nie i dopiero po długiej chwili odezwała się ledwie dosłyszalnie:

— Jutro wieczorem...

— Co jutro wieczorem?

— Między siódmą a dziewiątą — powiedziała.

Serce Piera ścisnął lęk. Czyżby jej umysł znowu się zaćmiewał? Przywołał ją jakby z powrotem:

— Eliso! .

Wtedy ona na chwilę podniosła oczy, popatrzyła mu w twarz i znowu powróciła spojrzeniem do jego rąk, nie przestając głaskać ich pieszczotliwie, rozchyliła usta. Piero nic nie dosłyszał, nachylił się bardziej i podczas gdy ona, z wielką powagą w twarzy, nie przestawała gładzić jego rąk, usłyszał ciche jak tchnienie słowa:

— Jutro wieczorem, między siódmą a dziewiątą, odejdę.

A on poczuł, że krew ścina mu się lodem. Pomyślał o olśnieniach, jakie miewają umierający, nie był w stanie wypowiedzieć ani słowa. Po chwili odzyskał mowę i namiętnie zaprzeczył. Dotknęła palcem ust ha znak milczenia, jak gdyby on podnosił głos przeciwko Bogu, który tak właśnie chce. Uniosła troszkę głowę z poduszki i położyła mu dłoń na ramieniu, patrząc niespokojnie, błagalnie. Czyż Bóg nie okazał jej bardzo wiele dobroci?

— Pomyśl, jaka to niezmierna łaską Pana, że mnie obudził, że w taki sposób przywołał mnie do siebie. Jaka radość mieć tu was wszystkich i tego świętego don Giuseppa, on mi tak bardzo pomógł. Więc cicho, drogi mój, cicho.

Zamilkła, przyciągnęła go bliżej do siebie i z wyrazem zmartwienia na drobnej twarzyczce powiedziała, nie patrząc na niego:

— Nie byłam dobrą żoną, cicho, drogi mój, cicho... Kochałam cię tak bardzo, tak bardzo, a nie umiałam tego okazać, na pewno myślałeś, że jestem zimna, i to było bardzo źle, teraz to rozumiem...

Objęła go obu ramionami za szyję i szepnęła do ucha:

— Drogi mój, bzy chcesz, żebyśmy sobie wszystko przebaczyli? Wszystko, wszystko! I to, czego ty o mnie nie wiesz? I to, czego ja nie  wiem o tobie?

Delikatnie odjął od swojej szyi te biedne, wychudłe ramiona, osunął się na kolana i z płaczem przycisnął do ust jej rękę; ona także płakała. W tej chwili margrabina, zniecierpliwiona tak długim przebywaniem Piera u chorej, otworzyła drzwi chcąc go zawołać. Spojrzała i cofnęła się bez słowa. Don Giuseppe podniósł ku niej oczy znad brewiarza i myśląc, że przychodzi z tamtego pokoju, zapytał o stan chorej. Odpowiedziała ze swoim zwykłym uśmiechem:

— Nie wiem, widzę, że mnie tam nie chcą. — I z jej oczu spłynęły dwie ciche łzy. .

Tymczasem Elisa poprosiła męża, żeby wstał, i mówiła dalej:

— Jesteś taki młody, nie masz nikogo, z czasem... Wzruszenie nie dało jej dokończyć zdania. Znowu objęła go za szyję i zapytała, dysząc z wysiłku:

— Będziesz mnie pamiętał, prawda? Będziesz się za mnie modlił? Czy modlisz się jak dawniej, drogi mój?

Piero milczał.

— Nie modlisz się już jak dawniej? Żadnej odpowiedzi.

— Nie modlisz się? Straciłeś wiarę?

Nie mógł się zdobyć na kłamstwo, mimo pokusy. — Przebacz mi! —błagał boleśnie. — Przebacz mi! W śmiertelnej ciszy słychać było tylko zdyszany oddech chorej. Po długiej chwili splotła ręce mówiąc cichutko:

— Och, Piero!

Podniosła oczy pełne lęku, modląc się całą duszą bez słów, za niego ofiarowała swoje obecne cierpienia i te przyszłe, jakimi spodziewała się okupić swoje grzechy.

„Panie, Panie, mówiła w duchu, nie pozwól mi tak umrzeć!” Ale zaraz poczuła jakby wyrzut sumienia i dodała szybko w myśli: „Ale niech się dzieje Twoja święta wola”. Potem odezwała się cicho: — Drogi.

Poprosiła o chusteczkę. Kiedy ją jej podał, próbowała unieść chusteczkę do oczu, ale ręka opadła na prześcieradło.

— Nie mam już sił — powiedziała. I rozwarła dłoń. Wtedy on, drżący, zrozpaczony, szukający jakiegoś słowa pociechy i nie mogący znaleźć żadnego, sam otarł jej chusteczką pełne łez oczy. Biedaczka zdołała wyszeptać tylko:

— Dziękuję. Zawołaj mamę.

4

Screminowie, don Giuseppe Flores i Maironi zatrzymali się w niedużym hotelu tuż obok Zakładu. Po wizycie profesora, który orzekł, że mimo. utrzymującej się dość wysokiej gorączki, mimo bolesnego niepokoju i osłabienia czynności serca, bezpośrednie niebezpieczeństwo nie zagraża, don Giuseppe i Zaneto udali się do hotelu. Margrabina miała spędzić noc w pokoju córki razem z zakonną pielęgniarką,. Piero został sam w przyległym saloniku, położył się na kanapie, bez światła. Był zmęczony, ciążyła mu senna głowa, nie chciał jednak stamtąd odejść. Wreszcie koło drugiej zasnął i śnił mu się chaos jakichś absurdalnych postaci, niemożliwych wydarzeń, tak bardzo zawiłych i powolnych, że . kiedy się obudził, miał wrażenie, że przespał chyba sto lat. Poderwał się, przerażony, i usiadł na kanapie zadając sobie pytanie, gdzie się znajduje: W obramowaniu szeroko otwartego okna lśniła duża, jasna gwiazda. Nastawił ucha. Z pokoju chorej nie było słychać najlżejszego szmeru. Zza okna dolatywały jakieś słabe, zmieszane głosy jakby niezgodnego tłumu ludzi. Podszedł do okna, żeby usłyszeć wyraźniej. Były to krzyki i wycia obłąkanych „niespokojnych” dochodzące z odległego budynku. Chwilami słychać je było wyraźniej, chwilami przycichały, zapewne zależnie od kierunku wiatru. Dokoła rozległe, ciemne przestrzenie pól równie milczące jak niebo. Żadnych oznak życia. Piero spał zaledwie pół godziny. Przemknęła mu melancholijna myśl, że te same gwiazdy świecą nad pastwiskami i lasami Veny: przemknęła i minęła. Niezliczone oczy gwiazd zdawały się znać pytanie chorej żony: „Czy utraciłeś wiarę?” i spoglądały na niego smutno. Czegóż chciały?. On także zapatrzył się w tę największą, mimo woli przeżywając myśli, które same w sobie miały jakiś ład, ale do niego docierały bezładnie, przemieszane z wrażeniami zmysłowymi, niby goście ważniejsi i mniej ważni, zaproszeni do właściwie uszeregowanego, wedle godności, orszaku, ale w pośpiechu zmieszani z bezładnym tłumem gapiów.

— Mogłem powiedzieć: moją religią jest sprawiedliwość; Boże, a gdyby tam, w Venie, to się stało! Jakże okropnym uczuciem musiałyby mnie wtedy napełnić twoje pocałunki, objęcia twoich ramion, biedactwo moje! Ohyda, ohyda, ohyda!

W tym gwałtownym przypływie pogardy dla siebie cisnęły mu się na usta najstraszliwsze słowa. Ale cofnęły się w głąb.

„Co by się ze mną stało? Przepadłoby wszystko! Co za podłość! Nic, nic, nic. Religia sprawiedliwości niczego mi nie wzbraniała. Zadecydował przypadek: Bassanelli. Rzeczywiście przypadek? Jeanne z całym swoim sceptycyzmem jest o tyle ode mnie lepsza! Gdybym Jeanne wierzyła w Boga, byłaby Mu cała oddana. A te moje przeczucia? Wszystko to tylko gra, tylko przypadek? Boże mój, Boże, gdybym tak ja stracił rozum,. musiał pozostać tutaj na zawsze, skończyć jak te krzyczące obłąkane kobiety! Ojcze mój, czy ty jesteś tam, na tej gwieździe? Nie, nie, nie, mój ojcze, mój ojcze, ja wierzę, słyszysz? Wierzę w Boga, wierzę, wierzę, wierzyłem zawsze, może i ja znajdę się tam, gdzie ty jesteś, gdzie jest mama! Elisa już do was idzie, może kiedyś przyjdę i  ja!”

Siłą zdusił łkanie szarpiące mu krtań. Przycisnął do piersi skrzyżowane ramiona, przygryzł dolną wargę, z oczu płynęły mu duże, ciche łzy. Kiedy wreszcie mógł rozewrzeć zaciśnięte wargi i obetrzeć łzy, zaczął powtarzać raz za razem, czując w duszy bezmierną słodycz, ale raczej machinalnie niż z przekonaniem, słowa Elisy: „Nie mój, Pana, Pana, Pana”. Znowu powrócił szloch, ale go zdusił, uniósł twarz ku jasno świecącej planecie, ku gwiazdom. Ach, śmierć Elisy zapisana była w tych niezliczonych, smutnych oczach nieba! Myślał, myślał, i w myślach jęła mu się z wolna przesuwać wizja Praglii, wielkiego opuszczonego klasztoru, tych loggii, gdzie jako niedorosły chłopiec łudził się, że słyszy jakieś tajemne wezwanie. Wizja przeminęła, myśli zatonęły we mgle, gwiazdy pociemniały, pozostało tylko uczucie zagubienia i wilgotnego chłodu i echa krzyków, wycia, płaczu dochodzące z oddziału niespokojnych.

Drgnął czując na ramieniu lekkie dotknięcie czyjejś ręki. Odwrócił się: margrabina. Weszła do pokoju, zaświeciła lampę, a on wcale tego nie zauważył. Elisa chciała, żeby przyszedł don Giuseppe. Nic nowego, żadnej zmiany. Po prostu pragnienie, chciała mu coś powiedzieć, może bała się, że potem zapomni.

— Jaka piękna noc! — dodała łagodnie stara pani, słysząc dalekie krzyki obłąkanych, i zamknęła okno. Odkąd widziała Piera klęczącego przy łóżku jej córki, widziała jego miłość i ból, zaczęła odnosić się do niego jak ktoś silny do istoty słabej, z głęboką tkliwością, z delikatną troską, by mu oszczędzić niepokoju i cierpienia. Poleciła mu pójść po don, Giuseppa, a potem zostać w hotelu, przespać się chociaż parę godzin.

— Powiedz, żeby obudzono papę koło szóstej — dodała — i przypomnij, żeby do kawy podali mu trochę mleka, on zawsze pije z mlekiem.

Piero ucałował jej rękę, którą ona szybko cofnęła, chciała jak najprędzej wrócić do córki. Chciałby paść na kolana do jej stóp, wiedział, że ta nieszczęsna kobieta nie ma już nadziei, że jej spokój, słodycz i troskliwość o wszystko i wszystkich to cud jej świętej woli. Poszedł do hotelu i wrócił razem z don Giuseppem. Ksiądz wszedł do pokoju chorej; margrabina i siostra zakonna przeszły do saloniku, czekając wraz z Pierem końca rozmowy tamtych dwojga. Zakonnica starała się znaleźć choćby jeden pocieszający szczegół: chora przyjęła dobrze to, przyjęła dobrze owo, wyraz twarzy ma taki jak zawsze. Męczy się, biedactwo, tą nieustającą modlitwą. Od czasu widzenia z mążem  nic tylko się modli i modli. W myśli, po cichu; ale widać jej wysiłek, biedne stworzenie.

Margrabina zauważyła, że w sumie wziąwszy, noc nie przeszła źle. Ona sama chciałaby rano pójść na mszę. Wiejski kościółek był o dwa kroki stamtąd. O której godzinie odprawia się pierwszą mszę? Wolałaby nie iść na tę, którą odprawiać będzie don Giuseppe, żeby jedno z nich było zawsze obecne. Okazało się, że pierwsza msza jest o wpół do piątej.

Nikt się więcej nie odezwał. Zapadła cisza, wszyscy myśleli o tym, że rozmowa chorej z don Giuseppem trwa jakoś bardzo długo. Podmuch wiatru rozwarł na rozcież nie domknięte okno, dały się słyszeć zmieszane krzyki. W tej samej chwili stary ksiądz wyszedł z pokoju chorej, siostra pospieszyła tam zająć jego miejsce, a margrabina nie mogła powstrzymać się od pytania: „I co, don Giuseppe?” ani ukryć widocznego na jej starej, zmęczonej twarzy niepokoju. Don Giuseppe odpowiedział spokojnie:

— Nic, biedactwo. Sprawy pobożne.

— Jaka się ona księdzu wydała?

— Och, bez zmiany. Może troszkę bardziej osłabiona. Chciałaby mieć Ostatnie Namaszczenie między szóstą a siódmą, bo o tej porze, powiada, czuje się najsilniejsza. Cóż, to może! jej tylko dobrze zrobić, zgodziłem się.

Margrabina szepnęła: „Tak”. Spojrzenie jej dużych, poważnych oczu wyrażało szacunek dla sakramentu i rezygnację. Nie powiedziała nic więcej, przez chwilę trwała w bezruchu, jakby wyzuta z sił. Potem, po raz pierwszy, otarła łzy z oczu i ruszyła ku drzwiom, a jej przygarbione plecy i spuszczona głowa stanowiły obraz niezmiernego bólu, ale i pokornego poddania się woli Bożej.

Pozostawszy sam z Pierem don Giuseppe wpatrzył się milcząco w jego twarz. Piero z początku tego nie zauważył, potem pomyślał, że ksiądz stara się czytać w jego myślach. Ale na widok jego zmienionej, jeszcze bardziej zasmuconej i jakiejś dziwnie uroczystej twarzy, przemknęło mu przez myśl, że jest coś, co wobec margrabiny przemilczał. I spojrzał na don Giuseppa pytająco, z zaniepokojeniem. — Ma przeczucie — powiedział cicho Giuseppe — że dziś wieczorem umrze; określa nawet godzinę.

Piero pochylił głowę.

— Wiem — powiedział.

— Pan wie? Ale jest jeszcze coś.

Milczenie: Wydawało się, że starzec nie ma odwagi mówić, a młody nie ma odwagi zapytać. Wreszcie don Giuseppe zdecydował się.

— Prosi — rzekł — żeby ją pochować w Valsoldzie. Piero złożył ręce, zdumiony.

— W Valsoidzie? W Valsoldzie?

— W Valsoldzie, z dwojakiego powodu. Ma żal do Siebie, że nie umiała dzielić przywiązania pana do tego miejsca, że w pewnym sensie uchybiła przez to pamięci pana rodziców, którzy tam spoczywają; a po drugie, że jak mówi, czuje się teraz tak zjednoczona z nimi, że może wspólnie prosić Boga o pewną wielką łaskę. „Tak, tak, powiedziała mi, niech ksiądz poprosi Piera, by mi pozwolił być tam z nimi...”

Głos starego księdza przycichł, stał się lekki jak tchnienie.

— „...jak córka”. Piero objął go mocno ramionami, łkając.

— Wierzę... że ta łaska... — Więcej nie Zdołał powiedzieć. Trwali w tym uścisku długo. W końcu młody człowiek uniósł głowę i zapytał cicho:

— A moja teściowa, biedaczka? Co na to powie? Czy nie będzie to dla niej nowy bolesny cios?

— To samo powiedziałem pana żonie. Odpowiedziała mi: „O, mama to święta kobieta”. A teraz bądźmy cicho, niech nas nie słyszą.

Dzwony pobliskiego kościółka biją na Anioł Pański, chora pyta, która godzina, chce popatrzeć na niebo, mówi matce, że spała i śniło się jej, że jest w raju razem ze  swoim Pierem, z nią, z ojcem, a także, dodaje uśmiechając się do zakonnicy, z siostrą Elettą; że mama i siostra Eletta były takie jasne, świetliste, ale Piero jeszcze bardziej niż one. Matka na to: „Tak, tak”, dobrotliwie i łagodnie. A córka odpowiada, że to będzie już bardzo prędko i trzeba się przygotować. Matka milczy, dzwony dzwonią, siostra Eletta otwiera okiennice, chora widzi po raz ostatni, jak niebo rozjaśnia się na wschodzie.

5

Don Giuseppe odprawił mszę około wpół do szóstej. Miejscowy proboszcz opowiadał później, bardzo zbudowany, że nigdy dotychczas nie widział nikogo, kto odprawiałby mszę z takim zapałem w głosie, taką żarliwą wiarą bijącą z twarzy, tak głębokimi westchnieniami jak ten stary obcy ksiądz. „Wyglądał, mówił proboszcz, jakby miał przed oczyma wizję samego Chrystusa!” Po mszy proboszcz pomógł mu się rozebrać i odszedł.

Pogrążony w dziękczynnych modłach don Giuseppe nie zauważył, że do zakrystii ktoś wszedł. Podniósłszy się z klęcznika zdumiał się i przeraził; przed nim stał Piero z twarzą tak płonącą pragnieniem i błaganiem, tak drżały jego splecione ręce, że ksiądz pomyślał: „Umarła!” i jego wzrok wyraźnie to powiedział.

— Nie, nie, nie, to ja muszę z księdzem pomówić — odpowiedział zdyszanym głosem Piero.

Don Giuseppe odesłał czekającego w zakrystii ministranta, a Piero rzucił się na klęcznik i jedną ręką zasłaniając oczy, drugą stukał gorączkowo w stary zniszczony fotel ustawiony obok i służący do słuchania spowiedzi.

Dcm Giuseppe nie wiedząc, o co chodzi, po chwili wahania zajął miejsce w fotelu.

— Tylko tu mogę to powiedzieć, tylko tu — zaszlochał Piero, obie dłonie przyciskając do twarzy. — Byłem już wstrząśnięty, kiedy ksiądz tej nocy mówił mi o łasce... ale potem... ale potem...

Nie mógł mówić dalej. Don Giuseppe przesunął parę razy ręką po jego włosach, delikatnie...

— Nie spieszyć się, nie spieszyć, proszę powiedzieć wszystko, spokojnie.

Ale Piero nie mógł też milczeć i po trochu jego głos zabrzmiał wyraźniej.

— Potem... zaledwie ksiądz wyszedł, żeby przyjść tutaj... poczułem, że ogarnia mnie niepokój, oczekiwanie, sam nie wiedziałem czego, wewnętrzna udręka, pragnienie płaczu i zarazem niemożność płaczu. Nagle zobaczyłem wyraźnie, w mojej czaszce czy w piersi, nie wiem, na jedną króciutką chwilę, wypisane te słowa: „Czemu mi się opierasz?” Przeraziłem się, ale zaraz powiedziałem sobie: „To przypadek, mimowolna reminiscencja, nic więcej”. Moja teściowa, po powrocie z pierwszej mszy, zostawiła na stole w saloniku swój modlitewnik. Było to Naśladowanie. Otworzyłem go odruchowo. Wzrok padł mi na początek księgi czwartej, gdzie są słowa Chrystusa: „Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis et ego reficiam vos”.

Don Giuseppowi wymknął się cichy okrzyk. Piero umilkł pytająco. Nic, nic, don Giuseppe nie miał nic do powiedzenia. Młody człowiek ciągnął więc:

— Ogarnęło mnie drżenie, wielkie drżenie, jakbym usłyszał wołanie Pana. Przyszedłem prosto tutaj. Idąc miałem wrażenie, że otacza mnie powietrze przepełnione Bogiem. W jednej i tej samej chwili stanąłem w progu kościoła, ujrzałem księdza przy ołtarzu, poczułem, jak budzi się we mnie na nowo cała moja dawna, dziecięca wiara, ostrym bólem przejęło mnie moje odejście od Boga i upór, z jakim odrzucałem Jego wezwania, poczułem niezmierną wdzięczność za Jego cierpliwą dobroć.

...Msza doszła właśnie do S a n c t u s. Ukląkłem. W chwili konsekracji ukryłem twarz w rękach i zobaczyłem, naprawdę zobaczyłem wypisane na moich dłoniach pięć słów, tych samych, które w latach chłopięcych, kiedy uniesiony mistycznym zapałem wyobrażałem sobie, że umieram, pragnąłem móc wyczytać na ścianie naprzeciw mego łóżka: „Magister adest et voeat te”. Widziałem te słowa, duże, białe, na. czarnym tle. Potem, pod koniec mszy, kiedy wciąż jeszcze klęczałem z zasłoniętymi oczyma, stało się ze mną coś strasznego: w krótkiej, błyskawicznej wizji ujrzałem. swoje dalsze życie i swoją śmierć. I jeśli tylko zamknę oczy, widzę to jeszcze! Proszę mi powiedzieć, proszę, don Giuseppe! Pragnę oddać się cały Bogu, ale czy mam wierzyć, że tę wizję zesłał mi On, że oznacza ona Jego wolę? Bo skoro uwierzę, to jest to wyraźny nakaz: teraz pełnego wyrzeczenia się, a później, jeśli Bóg zechce, wzięcia na siebie ciężkiej i trudnej odpowiedzialności pełnienia publicznie, w Kościele, niezwykłej osobistej działalności. Więc jak, czy to jest prawda? Czy mam wierzyć?

— Przede wszystkim musi pan odzyskać spokój ducha — odpowiedział don Giuseppe. — Powinien pan dziękować Panu, który  pana wzywa, i prosić Go, prosić całą mocą ducha, aby pana oświecił, dał panu poznać swoją wolę z całą pewnością, do jakiej zdolna jest nasza natura, ograniczona w możności porozumienia z bezkresną mądrością. Gdyż nieraz ludzka zarozumiałość próbuje mieszać się w zbożne odruchy naszej duszy i skłania do uznania za fakty nadprzyrodzone pewnych faktów wynikających tylko z jakichś anormalnych stanów naszego ducha lub naszego ciała, stanów zdziałanych zawsze i jedynie przez Boga, jako że Bóg dokonuje wszystkiego i we wszystkim, rzecz jasna, swoimi metodami i dla swoich niezbadanych celów, ale nie po to, by dać nam poznać swoją wolę. Widzi pan...

Don Giuseppe zawahał się, wydał się czymś zażenowany. Po. chwili podjął głosem, w którym brzmiała serdeczna troska:

— ...czyż my tu wszyscy nie błagamy Boga, aby zechciał zachować nam pańską Elisę? Więc niech się pan zastanowi, w jakiej mierze ta łaska, jeśli będzie, a nawet jeśli nie będzie nam dana, wpłynąć powinna na pana dalsze życie?

— Och ,tak, tak, Boże mój, to prawda, ale ja tę wizję miałem!

—Ależ tak, oczywiście! — wykrzyknął don, Giuseppe. — I Bóg będzie ją mógł potwierdzić. A na razie są rzeczy, których On chce z pewnością: trzeba oddać Mu wszystko, co

Mu się należy, spłacić cały dług, czy jest mały, czy wielki...

— Wielki, wielki, wielki! — przerwał Piero z rozpaczą.

— ...chce być znany i kochany przez pana tak jak niegdyś, lepiej niż niegdyś. Może ma dla pana jakiś jeszcze inny dar. Módlmy się i miejmy nadzieję. A teraz pójdziemy pocieszyć tę biedaczkę, prawda? Powiemy jej, że jej modlitwy zostały wysłuchane!

Piero chwycił dłoń starca i mimo jego oporu przycisnął ją do ust.

— Niech ksiądz do niej pójdzie, proszę! Niech ksiądz zaraz jej to powie!

Wszedł ministrant, żeby przypomnieć, w imieniu proboszcza, don Giuseppowi, że zbliża się pora ustalona na udzielenie chorej olejów świętych. Piero wyszedł z zakrystii z uczuciem, że don Giuseppe skłonny jest uważać jego wizję za efekt nerwowego podniecenia, za próżne złudzenia. Wbrew woli cierpiał z tego powodu. Kiedy don Giuseppe wyłuszczał mu swoje rozsądne zastrzeżenia, na chwilę zwątpił i on sam. Ale potem do jego duszy zaczął powracać spokój, spokój i pewność, jak kiedy wzburzona powierzchnia wody, wygładzając się po trochu, ukazuje coraz wyraźniejsze odbicie tego, co niewzruszone.

6

Sakrament został udzielony, koniec się zbliża, chora nie już nie mówi, ziemska nadzieja ze zwieszoną głową uchodzi z milczących pokoi, na jej miejsce wchodzą nadzieje niebiańskie, uroczyste i łagodne,z palcem na ustach oznajmiając bliskiego już anioła, napawając spokojem i szacunkiem nawet martwe przedmioty. Na twarzach wszystkich maluje się skupiona powaga, nikt już o nic nie pyta lekarzy, ale i ich twarze wyrażają poszanowanie tajemnicy; don Giuseppe czyta, obok łóżka, święte słowa, nie słychać nic oprócz nich, nawet nikt nie odważa się płakać. W obliczu konającej, w obliczu tajemnicy mającej się dokonać na tym łóżku i uroczystego dźwięku czytanych słów niewzruszona wydaje się tylko matka. Starano się ją przygotować, powiedziano jej mgliście o przeczuciach córki, przemilczając tylko godzinę; a ona, jakby nie chciała wiedzieć albo jakby już wiedziała, nawet nie zwróciła ku temu, kto mówił, swoich wielkich czarnych oczu, surowo i z przerażeniem wpatrzonych w Boską wolę: Stojąc pochylona nad oparciem krzesła nie przestaje odmawiać po cichu różańca. Prócz słów modlitwy ani jedno słowo nie wydobywa się z jej ust, żadnym gestem nie objawia swego bólu. Po raz pierwszy w życiu spędza długie, nie kończące się godziny trwając w bezruchu, lekarze i pielęgniarka spoglądają na nią od czasu do; czasu jak na coś bardzo dostojnego i wzniosłego, starają się nie przechodzić zbyt blisko niej, a jeśli przechodzą, instynktownie chylą przed nią czoła.

Chora nie może już mówić, ale jeszcze rozumie.. Zrozumiała słowa radości, jakie don Giuseppe, zaraz po sakramencie, wyszeptał cichutko tuż przy jej uchu; uśmiechnęła się, poszukała wzrokiem Piera, zobaczyła go stojącego na wprost niej, bezsilne wargi drgnęły kilkakrotnie w daremnym wysiłku, oczy jednak powiedziały wszystko — radość, tkliwość, nawet pokorny szacunek; wzniosły się ku niebu, potem opuściły w dół, biedne usta poruszały się jeszcze, na próżno. A don Giuseppowi, gdy patrzył na Piera, jego twarz wydała się przeistoczona, nie cierpieniem, lecz nadludzką siłą duchową, świetlistą i niemą.

Godziny płyną powoli, bez końca, krótkie przystanki przerywają drogę śmierci, lekarze chwytają się jeszcze jakichś przykrych i niepotrzebnych środków obrony; Piero prosi ich w sposób stanowczy, żeby dali już spragnionej duszy odejść w spokoju. Nadchodzą listy, telegramy z pytaniami o stan chorej, z życzeniami polepszenia; ani margrabina, ani Piero nie chcą ich czytać, odkłada się je na bok. Ze stacji przychodzi o piątej po południu rządca Screminów pod pretekstem zasięgnięcia wiadomości, a naprawdę w przewidywaniu, że jeśli młoda pani umrze, on będzie na coś potrzebny. Pyta, czy ma zostać. Nikt nie odpowiada, wszyscy drżą i unikają wzroku innych. Rządca odchodzi, nikt go nie przywołuje ani nie żegna, dopiero dyrektor mówi mu, żeby został, żeby czekał w hotelu. Bije szósta. Ci, którzy wiedzą, myślą: „Może godzina, może dwie, może trzy jeszcze, nie więcej.”

Dyrektor nalega, żeby rodzina i don Giuseppe coś zjedli, kazał przygotować dla nich posiłek w swoim mieszkaniu. Don Giuseppe i margrabia proszą, żeby im coś przynieść do saloniku; Piero i margrabina nie ruszają się z pokoju chorej. Bije siódma. Może jeszcze dwie godziny.

Przez szeroko otwarte okna widać, jak w północnej stronie gasną, jeden po drugim, nasłonecznione szczyty gór, jak ogarnia je zmrok. Dzwony w pobliskim kościółku i w dalekim mieście wydzwaniają wieczorny Anioł Pański i cichną. Gwiazdy, gwiazdy, coraz więcej gwiazd zapala się na wschodzie. Dzwon miejscowego kościółka zaczyna znowu dźwięczeć — to dzwon konania.

Jest ósma pięćdziesiąt. Don Giuseppe głośno odmawia modlitwy za konających, raz po raz przysuwa krucyfiks do zbielałych warg chorej, która nic już nie słyszy, nie widzi, cała rodzina wraz. z siostrą Elettą modli się na klęczkach, anioł Boży wchodzi. Zapada grobowa cisza, za oknem słychać kroki jakiegoś przechodnia, daleki śpiew na polach. Lekarz pochyla się nad twarzą bielszą od poduszki, rozjaśnianą uśmiechem, z półotwartymi, nieruchomymi ustami; milcząco spogląda na don Giuseppa. Don Giuseppe nachyla się także, splata ręce zmarłej, podnosi się i mówi cichym, przejętym jak u ołtarza, głosem:

— To nie śmierć. To światłość żywota wiecznego.

Ani jeden kwiat nie utracił dla niej swojego krótkiego życia; matka nie chciała kwiatów na śmiertelnym łożu.

7

Koło północy, w małym pokoju hotelowym, który czuć było pleśnią, przy świetle łojowej świecy Piero i don Giuseppe rozmawiali cichym głosem o zmarłej, o tajemnym skarbie duchowym, jaki miała w sobie.

— Pod tym względem miała naturę swojej matki — powiedział Piero.

Don Giuseppe westchnął.

Trwał dłuższą chwilę milczący i nieruchomy, jakby rozmyślał o tej podziwu godnej matce; potem wyjął z kieszeni małe puzderko mówiąc, że ma od niej właśnie przekazać coś Pierowi, w cztery oczy. Dawno już, kiedy z domu obłąkanych przyszło to z wysiłkiem napisane słowo „Twoja” pełne niepokoju i nadziei, margrabina w sekrecie poprosiła don Giuseppa, aby kazał wyryć na złotym medalionie jakieś słowa stosowne do tego, by ten medalion Elisa mogła po wyzdrowieniu ofiarować mężowi na pamiątkę doznanej łaski. Jadąc na wezwanie dyrektora wzięła ze sobą, na dobrą wróżbę, ów medal i teraz don Giuseppe miał go, niby relikwię, wręczyć

Pierowi w jej imieniu. Po jednej stronie medalu biegły, wyryte koliście, słowa Chrystusa: „Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis et egoreficiam vos”. A po drugiej stronie, pośrodku:

REFECIT NOS

ME REDDIDIT TIBI

ET TE MIHI.

Piero wziął medalion i odczytując słowa Chrystusa wydał okrzyk, tak samo jak w zakrystii kościółka don Giuseppe, kiedy usłyszał od niego, że przypadek nasunął mu przed oczy te właśnie słowa. Wpatrywał się długo w medalion i uściskawszy czcigodnego księdza poprosił go, żeby dodał do napisu słowa, które on sam dopiero co wypowiedział. — Chciałbym — wyjaśnił — żeby to brzmiało tak:

REFECIT NOS

ME REDDIDIT TIBI

ET TE MIHI

IN LUMINE VITAE.

Teraz z kolei don Giuseppe serdecznie objął ramieniem szyję młodego człowieka.

— A czy mama wie — zapytał Piero po długim milczeniu — gdzie ona ma być przewieziona?

— Wie.

— Jak ksiądz myśli, kiedy moi teściowie wyjadą?

— Jutro rano, o piątej. Jedziemy razem.

— Och, don Giuseppe, don Giuseppe! —  wykrzyknął Piero. — Ksiądz jest mi tak bardzo potrzebny!

— Mogę zostać do jedenastej — rzekł don Giuseppe — a nawet aż do czwartej.

— Nie, nie! Ksiądz musi pojechać do Valsołdy razem ze mną. Ze mną i z nią! Ksiądz jest mi koniecznie potrzebny, żebym mógł rozpocząć to, co Bóg mi nakazuje!

— Koniecznie potrzebny? — Don Gius&ppe wahał się.

— Teraz nie mam już wcale wątpliwości, musi ksiądz wiedzieć — rzekł Piero, przypisujący to wahanie wątpliwościom księdza co do natury jego wizji i prawdziwości powołania.

— Ależ ja nie nadaję się do niczego! Nie mam głowy do takich rzeczy, jestem niedołężny...

Don Giuseppe urwał nagle. Pomyślał, że na tym młodym człowieku Bóg położył oto rękę. Czyż może on, zniszczone, nędzne narzędzie, powiedzieć tej Ręce: „Ze mną niczego nie dokażesz?” Toteż jego początkowy protest przemienił się w jakieś niewyraźne mamrotanie, urywane słowa, słabe jak jego opór.

Ani don Giuseppe, ani Piero nie dosłyszeli kilkukrotnego pukania do drzwi. Osoba pukająca, nie słysząc odpowiedzi, otworzyła w końcu drzwi. Obaj podnieśli się szybko; to weszła margrabina, przygarbiona, czarna postać w kapeluszu na głowie, z opuszczoną woalką. Jak to, wyjeżdża? Teraz? Tak, postanowili z mężem, z wielu powodów, nie jechać pociągiem, tylko powozem. Jeżeli wyruszą zaraz, znajdą się w domu jeszcze przed wschodem słońca. Powiedziawszy to poważnym, ale spokojnym głosem, umilkła i siadła, ciężko dysząc. Don Giuseppe, czując, że jego obecność w tej chwili nie jest pożądana, wyszedł cicho z pokoju.

Piero ukląkł u kolan teściowej, ujął jej rękę i przycisnął do ust, a ona, dysząc jeszcze ciężej, drugą rękę położyła mu na głowie gestem niemego przebaczenia, niemego błogosławieństwa, milczącej pieszczoty w imieniu zmarłej córki. Wszystko, co tych dwoje miało sobie do powiedzenia, zostało powiedziane w  ten sposób, bez słów, bez ruchu. Stara pani nie chciała innej rozmowy.

Na koniec, także i z obawy, że on zacznie mówić i może poruszyć nienawistny temat przeszłości, poradziła mu, żeby się położył i odpoczął.

— Masz przed sobą długą drogę — powiedziała.

Miała na myśli podróż do Valsoldy z trumną, podróż, której nie można było podjąć prędzej niż przed upływem dalszych dwudziestu czterech godzin. Ale Piero nie poruszył się. Zdawał się czekać na jakieś słowo, a może sam chciał je powiedzieć. Margrabina próbowała wysunąć dłoń z uścisku jego obu rąk, ale czując siłę tego uścisku i myśląc, że to spazm bólu, powiedziała łagodnie, że z pewnością Pan zrządził tak właśnie dla największego ich dobra.

Ale Piero nie chciał wypuścić jej ręki. Czekała jeszcze chwilę, potem napomknęła z wahaniem, że na nich już czas, że muszą jechać.

Piero nie puszczał jej ręki: Margrabina pomyślała, że może jest ona dla niego jak gdyby cząstką jego Elisy, cząstką jeszcze żywą i że dlatego ciężko mu się teraz z nią rozstać. Zapytała go, kiedy wróci; i zaraz, sama przed sobą nie przyznając się do lęku, jaki ją ogarnął, dodała, że przyjedzie do niego do Valsoldy. Chciała powiedzieć „do was”, ale zaraz poprawiła się: „do ciebie”. I wspomniała o odległym terminie, w listopadzie, biorąc pod uwagę, że jego nieobecność może się przeciągnąć jeszcze dłużej.

— Jeszcze słówko, mamo. Nie wiem, kiedy się znów zobaczymy.

— Jak to?

Piero wstał i kładąc lekko ręce na jej ramionach, zaczął szeptać jej cicho do ucha.

Ona w pierwszej chwili nie rozumie, pyta. W wielkich czarnych oczach pojawia się zdumienie, przerażenie, w końcu łzy. Jeszcze jakieś pytanie, krótkie i ciche; on mówi, szepcze jej do ucha, po jej zbrużdżonej twarzy spływają łzy.

Jeszcze jedno pytanie:

— Gdzie?

On nie odpowiada.

Więc jeszcze:

— Rozmawiałeś z don Giuseppem?

— Tak.

Z daleka słychać dzwonki uprzęży koni idących drobnym truchtem; coraz głośniejszy turkot kół i dźwięk podków na bruku, pod oknami hotelu turkot zwalnia i ustaje; cisza.

— Więc — mówi wstając margrabina — nie zobaczę cię nigdy więcej?

— Jeden Bóg to wie.

Och, i dla niej, i dla niej także Piero jest teraz cząstką Elisy! Ociera oczy, chusteczka drży jej w ręku, biedne stworzenie. Obejmuje zięcia uściskiem tak silnym, tak dla niego nowym, że Piero czuje się bezgranicznie wzruszony. Kroki na schodach. To margrabia szuka swojej żony. Ona natychmiast odzyskuje żelazne panowanie nad sobą, powraca do swoich obowiązków wobec męża, tak jak je zawsze pojmowała. Szepcze:

— Nie mów o tym papie, biedny papa. Zaneto wchodzi do pokoju.

8

Don Giuseppe, wróciwszy do swego pokoju, zdziwił się wielce zastając tam dyrektora domu obłąkanych, który na niego czekał. Miał do księdza bardzo delikatną i wymagającą dyskrecji sprawę. Don Giuseppe nie miał pojęcia, o co mogłoby chodzić.

— Zwracam się z tym do księdza — zaczął dyrektor — na zasadzie opinii, jaką w ciągu tych dwóch dni wyrobiłem sobie o księdzu, a także dlatego, że po prostu nie miałem odwagi mówić o tym z państwem Scremin w takiej chwili, a może i w innej nie byłoby to celowe. Proszę mi powiedzieć, don Giuseppe, co ksiądz myśli o Maironim?

— Ja?

Don Giuseppe, zdumiony, nie mógł pojąć przyczyny tak dziwnego pytania.

— Nie wiem— powiedział. — Myślę, że bardzo mocno odczuł ten cios, może znacznie silniej, niż mogłoby się zdawać.

— I nic więcej?

„Czy to możliwe, pomyślał ksiądz, żeby on wiedział o wizjach? Nie, to niemożliwe.”

— Nic więcej — powiedział.

Dyrektor westchnął, a don Giuseppe zapytał go, co ma na myśli.

— Na myśli — odpowiedział dyrektor — mam to, że trzeba zabrać stąd tego człowieka najprędzej jak tylko możliwe i nie pozostawiać go samemu sobie.

— Dlaczego?

Don Giuseppe nic jeszcze nie rozumiał.

— Ponieważ według mnie, jego duchowe skłonności są tego rodzaju, że nie można wykluczyć możliwości, mówię to księdzu otwarcie, że prędzej czy później zajmie on miejsce pozostałe po jego żonie.

Don Giuseppe wydał okrzyk zdumienia i protestu, ale dyrektor był niewzruszony.

— Proszę posłuchać — rzekł. — Piero Maironi interesuje mnie już od dłuższego czasu w sensie zawodowym i kiedy bywał tutaj, obserwowałem go uważnie. Nie mówię, że to neurastenik, ale krótko mówiąc i odłożywszy na bok terminy naukowe, jest to człowiek żyjący samymi nerwami. W okresach, kiedy przyjeżdżał tu częściej, ja, obserwując pewne jego uniesienia religijne (miałem ich dowody nawet tu, w naszym zakładowym kościółku), jego surową nietolerancję wobec każdego nieco swobodniejszego słowa, pewne dziwne jego postawy, jak na przykład upartą odmowę zwiedzenia kobiecego oddziału niespokojnych, wytworzyłem sobie o nim pojęcie jako o człowieku pobożnym, surowym, ale nie stworzonym do życia w celibacie i cierpiącym z powodu przymusowej rozłąki z żoną, i to cierpiącym tak dalece, że mogło to poważnie nadszarpnąć jego system nerwowy. Później, kiedy doszły mnie pogłoski o pewnym jego związku, pomyślałem — proszę mi wybaczyć, mówię z punktu widzenia lekarza — że nie każde zło musi się okazać szkodliwe. Ale dzisiaj, tu, zaszło coś, co mnie wręcz przeraziło. Otóż dziś rano, między dziesiątą a wpół do jedenastej, może nikt z państwa tego nie zauważył, Maironi wszedł do naszego kościółka w przekonaniu, że nie ma tam nikogo, a tymczasem w zakrystii był ktoś z personelu. Ten człowiek był świadkiem bardzo dziwnego zachowania się Maironiego, który jęczał i wpatrywał się w Chrystusa na krzyżu z wyrazem twarzy kogoś, kto ulega halucynacji. Ksiądz mi powie, że i świętym takie rzeczy się zdarzały. Szanuję świętych, nie chcę wysuwać wątpliwości nawet na temat świętej Teresy, ale czy ksiądz uważa, że teraz są jeszcze święci? Ja w to wątpię! Teraz jest tylko histeria i mania religijna. Moim zdaniem to, co zaszło dziś rano, jest właśnie objawem manii religijnej. Możliwe, że będzie ona trwała pewien tylko czas i nie ulegnie nasileniu, ale możliwe też, że będzie się rozwijała. Teraz już ksiądz wie, dlaczego o tym mówię. Myślę, że spełniłem swój obowiązek.

— Cóż! — powiedział don Giuseppe ze smutno spuszczoną głową jak ktoś, kto w bardzo ważnej sprawie nie ma i mieć nie może upragnionej pewności, ale skłania się raczej do poglądu odmiennego niż ten, który napełnia go troską. — Dziękuję.

Dyrektor pożegnał się i wyszedł.

9

Skończywszy odmawianie różańca z mężem, poradziwszy mu, żeby zasnął, jeżeli tylko może, i otuliwszy mu kolana szalem, biedna stara margrabina wsuwa się w sam kącik zamkniętego powozu i nie przestaje się modlić. Modli się za Elisę, choć nie wątpi, że ona jest już w raju; modli się też, żeby Piero nie popełnił omyłki, gdyż nosi w sobie postanowienie, które jej wydaje się niemal szaleństwem. I rozmyśla, rozmyśla nad tą niewiarygodną sprawą, zastanawia się, co o niej napisać don Giuseppowi. W jej umyśle kłębią się obrazy przyszłości zięcia, przyszłości męża. Co będzie, jeżeli ona umrze i Zaneto zostanie sam? W myśli umieszcza go w swojej wiejskiej posiadłości, Piera w mieszkanku, które przygotowała dla Elisy, urządza życie ich obu, obmyśla i odrzuca kolejno najrozmaitsze kombinacje, snuje bez końca wątłe nici zawiłych projektów, które nocny wiatr rozwiewa przy wtórze monotonnego odgłosu kopyt końskich i rytmicznego pobrzękiwania dzwonków uprzęży; te dźwięki zdają się także prowadzić w jakąś drogę bez końca, bez końca.

10

W tym samym czasie na krótko przed północą Jeanne wysuwa się cichaczem z salonu willi Cerrich, gdzie maestro i pewna znakomita skrzypaczka grają burzliwe allegro niosące się przez otwarte okna daleko, w lasy i na górskie łąki.. Wychodzi w zimną ciemność, opiera się o barierę półkolistej wieżyczki górującej nad fasadą willi. Nie wie, dlaczego Piero odjechał; wie, że nie napisał do niej, i chciałaby przestać go kochać, ale wie, że nie może kochać nic i nikogo innego na świecie, o niczym i nikim innym myśleć. Nachyla się nad głęboką pustką i płacze. Czuje, że to koniec, że ta ostatnia błyskawica namiętności minęła na próżno, rozbłysnąwszy bardziej w jego zmysłach niż w sercu. Mówi sobie, że może zdołałaby go odzyskać udając nawrócenie, ale czuje, że umrzeć umiałaby, ale kłamać — nie. Odrywa wzrok od czarnej otchłani pod stopami, przesuwa nim po stoku przeciwległej góry i wznosi aż do nieba, gdzie ponad smugą mgły odnajduje czysty przestwór i gwiazdy. W dzieciństwie wierzyła w Boga. Jakże słodkie byłoby to teraz schronienie? Ale jak to możliwe wierzyć w Boga? Jakże istoty tak niestałe, nędzne, przemijające mogą stanowić podstawę tak ogromnego Absolutu? Czy Bóg może być czymś innym niż pragnieniem tego, czego nam brak? A gdyby Bóg rzeczywiście istniał, chociażby jako ta absolutna sprawiedliwość, której fanatykiem stał się Maironi, czyż nie powinno by się dostrzegać tej sprawiedliwości we wszystkim, co nie zależy, nawet częściowo, od ludzkiej woli, we wszystkim, co zależy od niej jedynie? A tymczasem, gdzież jest ta sprawiedliwość? I dlaczego ona, Jeanne, musi tak cierpieć? Czyż po tę miłość ona sama wyciągnęła rękę?

Muzyka umilkła, Jeanne stara się odzyskać zwykły wyraz twarzy, wraca do salonu i pyta od niechcenia:

— Co to za utwór?

Jej brat jest zgorszony. Jak to, nie rozpoznała pierwszego allegra z Sonaty Kreutzerowskiej?

— Nazwali to „allegro” — dodaje. — Ja nazywani to mieszaniną cierpienia dwóch dusz, duszy fortepianu i duszy skrzypiec, cierpień koniecznych, by mogło się zrodzić coś naprawdę wielkiego.

— Wydaje mi się — mówi nieśmiało pani Cerri zwracając się do Jeanne — że czasem bywa tak i w życiu. Nie sądzisz?

Jeanne milczy.

ROZDZIAŁ ÓSMY

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Przesyłka z poczty leżała w saloniku. Piero odczytał nazwą na pieczątce, przybliżając ją do światła: „Vena di Fonte Alta”.

Odłożył paczką i biorąc klucze od cmentarza powiedział don Giuseppowi, że wychodzi na chwilą. Czy wracając, zastanie go jeszcze na nogach? Don Giuseppe czuł się zmęczony, ale zanim się położy, chciał jeszcze napisać list. A w związku z tym listem: jakie są zamiary Piera? Don Giuseppe chciałby wyjechać możliwie prędko i z góry zapowiedzieć swój przyjazd.

— Proszę zrobić, jak ksiądz uważa — odpowiedział Piero — i napisać, jak ksiądz zechce.

Stary przyjaciel przez delikatność nie spytał o nic więcej.

Piero ruszył samotnie na cmentarz. Wiatr milczał i milczało jezioro. Kolumny cyprysów, gęste czuby oliwek czerniały na równym, bladym tle chmur. Ścieżka, trawiasty stok po lewej stronie i małe pólka po prawej, wzdłuż uśpionych wód, wyglądały szaro w przyćmionym świetle księżyca. Po drodze Piero nie spotkał żywej duszy. Na schodkach pod bramą cmentarza klęczał skulony obdarty staruch, który słysząc kroki Piera, podniósł się i popatrzywszy na niego powiedział z głupkowatym uśmiechem:

— Pan się pewno zlituje nade mną starym. Pan jest przecie synem nieboszczki pani Luisy? Taka była dla mnie dobra pana mama! To była dobra kobieta!

Otrzymawszy sutą jałmużnę odszedł kuśtykając i mrucząc:

— Patrzcie no tylko, patrzcie no tylko! Piero otworzył bramę, odkrył głowę i wszedł.

Prawie naprzeciw bramy, po lewej stronie, w murze wspierającym się o zbocze góry, widniały cztery płyty z białego marmuru.

Na pierwszej wyryte było:

„Maleńka wdzięczna szatka

Marii Maironi”.

Na drugiej:

„Inżynier Piętro Ribera

wielkie szlachetne serce

in pace”.

Śmierć tak zrządziła, zjawiając się zgodnie ze swoim ładem, że słodka mała dziewuszka i starzec, który tak lubił trzymać ją na kolanach śpiewając jej piosenkę „Ombretta kapryśnica”, pozostali nadal obok siebie.

Napis na trzeciej płycie brzmiał:

„Mojemu Francowi

w Bogu

Jego Luisa”.

A na czwartej:

„Luisie Maironi Rigey

Piero Maironi

nie znający twarzy swej Matki

z westchnieniem

położył

1882”.

W jasną noc czarne litery napisów dawały się wyraźnie odczytać. Na lewo od ostatniej płyty świeżo poruszona ziemia wskazywała miejsce spoczynku biednej Elisy.

Piero ukląkł na trawie i schylił nisko głowę. Jego wargi nie poruszały się, cała postać trwała w bezruchu. Wydawał się skamieniały w pełnej czci modlitwie, w pozie kogoś, kto czuje na swojej głowie muśnięcie przezroczystych błogosławiących rąk. Kiedy uniósł twarz, księżyc chylił się już ku zachodowi, cmentarz i jego mur okryła ciemność, cztery napisy były już nie do odczytania, błogosławiące ręce złączyły się i odpłynęły w przestwór tajemnicy.

3

Don Giuseppe długo jeszcze wpatrywał się w jezioro, w cienie nocy, w dalekie światełko na wzgórzu S. Salvatore. Rozmyślał nad tym, jak bardzo zmienili się ludzie w Valsoldzie od dawnych dobrych czasów, a jak mało zmieniły się rzeczy! Kiedy Piero wrócił, starzec wyciągnął do niego ręce, milczącym uściskiem mówiąc: wiem, skąd wracasz.

— Nie otworzył pan jeszcze swojej przesyłki pocztowej — powiedział po chwili.

Stróż zaproponował, że rozpakuje przesyłkę i Piero zgodził się. Potem, zapaliwszy świecę, zaprowadził don Giuseppa do sąsiedniego pokoju z alkową i powiedział, że przesyłka pochodzi niewątpliwie od „tamtej osoby”. Są tam z pewnością kwiaty przeznaczone na cmentarz. On ich tam nie zaniesie, dopiero co wzbronił sobie nawet zerwać jedną różę dla swego ojca. Ale chciałby w związku z „tamtą osobą” powiedzieć coś don Giuseppowi.

— Przypuszczam, że w początku września ona wróci do willi Diedo, i pragnąłbym, żeby ksiądz zechciał wtedy z nią się zobaczyć.

Do pokoju wszedł stróż z otwartą już paczką. Było to istotnie pudełko ciętych kwiatów. Oprócz kwiatów znajdował się tam tylko bilet wizytowy: Carlo Dessalle.

Ale była tam też dusza Jeanne; ścięte, umierające kwiaty, wonne cyklameny z tamtejszych lasów, rododendrony z Rio Freddo, szarotki z Picco Astore mówiły tylko o niej, o jej miłości i bólu, były nieśmiałym, milczącym jej przypomnieniem.

Piero spojrzał na bilet, na kwiaty, zrozumiał.

— Bilet jest jej brata — powiedział po krótkiej chwili milczenia.— Więc mógłby ksiądz po prostu wybrać się do willi Diedo, aby mu podziękować w moim imieniu. Ale proszę się postarać zobaczyć i ją; a najlepiej byłoby, gdyby ksiądz zastał ją samą. Prawdopodobnie ona tego właśnie będzie sobie życzyła. Proszę jej powiedzieć, że rozstaję się z wszystkimi moimi przyjaciółmi, ale mam nadzieję spotkać ich w przyszłym, prawdziwym życiu, a tymczasem proszę ich o wybaczenie mi wszelkiego zła, jakie im w jakikolwiek sposób wyrządziłem. Proszę jej powiedzieć, że odszedłszy od świata będę się w szczególności modlił za jedną duszę, zarażoną chorobą sceptycyzmu, ale która, gdyby przeniosła na Boga miłość, jaką obdarzyła jedno z Jego stworzeń, stałaby się naprawdę wzniosła i cudowna. Czy mówiłem księdzu, don Giuseppe, że. jeśli mój grzech, popełniony myślą, nie stał się także grzechem realnym, jej to zasługa?

Don Giuseppe milczał z głową spuszczoną, rozmyślając nie tyle o trudnej rozmowie z panią Dessalle, ile o tajemnicy, jaką Piero okrył swoje zamiary na przyszłość. Do jakiego zakonu umyślił sobie wstąpić? I czy w ogóle zamierza związać się jakąś regułą zakonną, czy też rozporządzać swobodnie swoim życiem? Jak? Kiedy? W końcu podnieśli się obaj i wyszli razem z pokoju. Kiedy żegnali się na noc, stróż zapytał don Giuseppa z polecenia proboszcza, o której godzinie chciałby odprawić mszę jutrzejszego ranka. Don Giuseppe spojrzał na Piera, jakby chciał znać jego życzenie w tym względzie, ale Piero milczał, więc odpowiedział sam:

— O siódmej.

Kwiaty z odległych gór pozostały w pokoju z alkową, smutne i porzucone jak ta, która tchnęła w nie smutną tajemnicę swojej miłości. Podobnie wiele lat wcześniej, w tym samym pokoju, przeniknęła w ścięte, umierające kwiaty posępna rozpacz Luisy.

4

Zanim się położył, don Giuseppe napisał jeszcze do margrabiny Nene następujący list:

„Drogą i wielce szanowna Pani Margrabino, Złożyliśmy Pani ukochane dziecko w miejscu spoczynku, wymienionym przez nią jako święte i jakże piękne życzenie. Była to chwila bardzo uroczysta. Cmentarz, schodki do niego wiodące i wąską uliczkę wzdłuż muru wypełniał tłum, milczący i wzruszony. Powiedziałem wybranej przez Boga niewiele słów, jak umiałem, w imieniu nas wszystkich, których wyprzedziła w śmierci i w imieniu tych, do których podążyła jako kochająca i oddana córka. Niebo było pogodne, jezioro całe lśniące w powiewach letniego wiatru, wesoły szum listowia zdawał się mówić nam, żebyśmy nie płakali, gdyż nasza zmarła doznaje już niezmiernej radości oglądania Boga.

Otrzymałem dzisiaj Pani list. Proszę mi wierzyć, że ja sam przyjąłem z pewną nieufnością oznajmienie mi przez zięcia Pani powziętego przez niego zamiaru odejścia od świata i wejścia na drogę absolutnego ubóstwa i pokuty i myślę, że nie uchybiłem mojej powinności doradzając mu głęboki namysł, modlitwę i cierpliwe czekanie na znak potwierdzający, że taka jest wola Boga. Przyznam się Pani nawet, że, zważywszy zalety jego umysłu, kondycję społeczną i ten nieoczekiwany nawrót do wiary chrześcijańskiej, pragnąłbym raczej dla niego czynnego udziału w życiu publicznym, w szczególności dla dobra tej naszej nieszczęsnej ojczyzny. Ale rychło przekonałem się, że decyzja pana Piera jest nieodwołalna i nawet nie byłbym już pewny, czy zwalczając ją postępowałbym dobrze. On niecierpliwie dąży do wprowadzenia tej decyzji w czyn, zgodziłem się więc, żeby przelał prawo własności całego swego mienia na mnie, abym nim rozporządzał zgodnie z jego intencjami. Odnośny akt został już dziś sporządzony u miejscowego notariusza, a jutro pan Piero da mi na piśmie szczegółowe instrukcje, z którymi zresztą ustnie już mnie zapoznał. Możliwe, że jutro powie mi też coś więcej o swoim wyjeździe stąd i o tym, jaki zakon dla siebie wybrał. Do tej pory nie udało mi się nic wybadać. A nawet nie mógłbym z całą pewnością twierdzić, że w ogóle zamierza wstąpić do zakonu. Jakkolwiek by z tym było, obecna postawa pana Piera i pewne jego niejasne napomknienia o przyszłości, które przedstawię Pani w ustnej rozmowie, a zwłaszcza jego niezmierny ból, zdumiewające wydarzenia, z jakich zrodziła się ta przemiana, budzą we mnie nadzieję, najlepsza Pani Margrabino, że to, co przysporzyło Pani cierpienia, wyda owoc, który ujrzy Pani na własne oczy i będzie mogła dziękować zań Bogu, tak jak chwali Go Pani za wszystko, co się jej w życiu przydarza, z samej niezłomnej wiary; będzie to owoc, który unicestwi pewne sądy i rozproszy podejrzenia i obawy co do charakteru zapału religijnego zięcia Pani, sądy i obawy, które doszły i do mnie i, mierzone światową mądrością, na pozór nie są zgoła bezpodstawne. A fructibus eorum cognoscetis eos.

Oby Bóg nadal błogosławił Panią świątobliwymi myślami i zachował nam jak najdłużej osobę, w której tak jasno odzwierciedla się Jego światłość i pokój. Jutro rano odprawię mszę za duszę zmarłej Elisy.

Oddany

D. Giuseppe Flores”

5

Nazajutrz rano, przed wyjściem z mszą, don Giuseppe zapytał, czy pan Maironi jest już w kościele, a dowiedziawszy się, że go nie ma, czekał czas jakiś, już w szatach liturgicznych. W końcu jednak, choć Maironiego wciąż nie było, zaczął mszę odprawiać, a kiedy wrócił do zakrystii, zastał tam stróża willi, który wprost nie mógł się doczekać końca nabożeństwa, żeby prosić księdza, drżącym głosem i z widnym na twarzy zmieszaniem, aby zaraz, natychmiast przyszedł do domu. Co się stało? Ale stróż odpowiedział dopiero, kiedy weszli do domu i zamknął drzwi. Odpowiedzią tą był wybuch płaczu.

— Wielkie nieba, co się stało? — wykrzyknął don Giuseppe. — Mówcież!

Nic z tego. Biedaczysko nie mógł nic powiedzieć, szlochał tylko.

— Proszę — zdołał wreszcie wyjąkać i podał księdzu kartkę papieru.

Don Giuseppe przeczytał, zrozumiał, nie okazał zdziwienia i kazał się zaprowadzić do pokoju, w którym Piero sypiał.

Był to mały pokoik na samej górze, z dwoma oknami, jednym zwróconym na południe, nad wystającym dachem saloniku, w stronę szczytu Bisnago, drugim na zachód, na górny ogródek i wąską odnogę jeziora sięgającą Gandrii i San Salvatore. Oba okna były otwarte, do pustego pokoiku przenikał spokój jeziora i gór. Mała walizeczka Piera i jego okrycie leżały na komodzie, parasol i laska stały w kącie, toteż w pierwszej chwili don Giuseppe wykrzyknął, zaskoczony.

— Ależ, skoro jego rzeczy tu są!

Ale zaraz potem znalazł na biurku list z takim napisem na wierzchu: „Dla don Giuseppa, i niech Bóg odpłaci księdzu wszystko dobre, czego od księdza doznałem”.

Łóżko było nie tknięte; don Giuseppe zapytał stróża., czy nie słyszał, żeby ktoś schodził w nocy z góry, otwierał drzwi domu. Nie nic takiego nie słyszał. Jeszcze o wpół do ósmej drzwi domu były zamknięte. Natomiast o wpół do siódmej don Giuseppe zastał otwartą furtkę od górnego ogródka. Piero musiał widać wyjść tamtędy. Don Giuseppe przeczytał list, były w nim tylko obiecane dyspozycje, potwierdzające wszystko, co z sobą omówili, oraz koperta zapieczętowana, a na niej napis: Otworzyć po śmierci Piera Maironi. Załączony liścik do stróża zawierał serdeczne pożegnanie, pochwałę, podziękowanie za wszystko i polecenie, żeby odtąd uważał don Giuseppa Flores za swego pracodawcę. Stróż o niczym nie wiedział, nic nie rozumiał, lękał się jakiegoś desperackiego kroku z powodu śmierci żony, mówił, że trzeba zaraz wszcząć poszukiwania w Porlezzy i Lugano.

— Nie, nie — powiedział don Giuseppe — nie ma powodu obawiać się nieszczęścia. Sam Bóg go prowadzi. Jeżeli Bóg zechce, jeszcze go zobaczymy. On teraz chce się skryć przed światem. Uszanujmy jego pragnienie.

Wierny stróż zamilkł na  razie, ale później nie mógł się powstrzymać od tego, żeby na własną rękę nie szukać śladów swego pana. Nigdy jednak nie udało mu się natrafić na żaden trop. Nikt go nie spotkał, nikt go nie widział, nikt nie słyszał jego kroków. Czy nadejdzie kiedyś dzień, gdy tajemna droga zaginionego wyjdzie na światło dzienne i stanie się wiadoma przyczyna tak sekretnego działania, wie tylko Ten, który go powołał w szeregi walczących.