Thekla Gumpert

MAŁY ŻEBRAK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SŁÓWKO TŁUMACZA.

OJCIEC UMIERAJĄC OBJAWIA SWOJĄ OSTATNIĄ WOLĘ.

CO CZYNIŁ PESTALOCY CHOCIAŻ SAM BYŁ BIEDNY.

JAKIM SPOSOBEM PESTALOCY WYCHOWUJE BIEDNE DZIECI NA DOBRYCH I UŻYTECZNYCH LUDZI.

MAŁY ŻEBRAK CZYLI MÓDL SIĘ I PRACUJ!

Powieść

Gumpert Thekla

przełożył z niemieckiego Teofil Nowosielski

SŁÓWKO TŁUMACZA.

Tekla Gumpert należy do rzędu najzasłużeńszych autorów niemieckich, którzy chętnie poświęcając swój talent pisarski wychowaniu, zbawienny wywierają wpływ na dobro przyszłych pokoleń.

Autorka niemiecka, o której tu mowa, niemało już napisała dla dzieci pożytecznych dziełek. Pośród innych nader szacownych pism swoich, ogłosiła następujące wyborne Powieści: Puk! Puk! Puk! — Szewczyk. — Cztery tygodnie wakacyj. — Stara babunia we dworze. — Mali bohaterowie. — Dziecko nieme. — Człowiek w koszu, — Dzieci wygnańca.

Wszystkie dzieła Tekli Gumpert mają dążność czysto moralną; głównym ich celem jest wpływać skutecznie na poprawę obyczajów niższych warstw społeczeństwa, przez dobre nadewszystko wychowanie dzieci ludowych. Obok bogatej pomysłowości, autorka odznacza się wysłowieniem jasnem, poprawnem, a przytem arcy przystępnem do pojęcia dzieci.

Dlatego-też pisma Tekli Gumpert wielce są w Niemczech cenione i nader poszukiwane. Krytyka niejednokrotnie już oddala talentowi autorki zasłużoną sprawiedliwość.

To skłoniło mnie do przełożenia na język ojczysty niniejszej powiastki, w zamiarze przyswojenia jej naszej szczupłej dotychczas dziecięcej literaturze.

Jeżeli szczere acz słabe usiłowania moje, odpowiedzą zamierzonemu celowi, będzie to za iste najmilszą nagrodą za moję pracę.

Zbliżała się ostra, bardzo ostra zima. Już mroźne powietrze zaczęło dokuczać biednym ludziom, chociaż jeszcze miesiąc Listopad nie upłynął; a wiadomo, że największe mrozy następują dopiero w miesiącach Styczniu i Lutym. W wielkich miastach zbierają wprawdzie znaczne ofiary na ubogich; wszelako zebrane pieniądze nie są wystarczającemi, aby można było ogrzać wszystkie mieszkania biednych, opatrzyć w odzież znoszących niedostatek, i dać pożywienie wszystkim głód cierpiącym.

Wśród takiego biedactwa, w mieście W..., żył także pewien wyrobnik, który był ojcem pięciorga dzieci; najstarsze z nich, chłopczyk, miał dopiero lat dziesięć, najmłodsze, zaledwie kilka miesięcy liczyło.

Nieszczęśliwe te dzieci były całkiem opuszczone. Ojciec ich, lekkomyślny człowiek, mało się troszczył o swoje pięcioro biednych dziatek, któremi go Pan Bóg obdarzył; matka zaś, na nieszczęście, już nie żyła. Bóg zmiłował się nad nieszczęśliwą, zabrał ją do Swojej chwały, a zarazem uwolnił ją od wszelkich cierpień i trosk ziemskich. Tak biedne dzieciaki, po śmierci matki popadły w większą jeszcze nędzę.

Matka, póki jeszcze żyła, to przędła, to robiła pończochy, bo szyła, a jak co zarobiła, to za te pieniądze gotowała dzieciom swoim różne poleweczki. Przytem dobra kobieta naprawiała dzieciom podarte sukienki. Gdy jednak matka umarła, nikt się już jej dziećmi nie zajmował; nikt im ciepłej poleweczki nie gotował, nikt im też sukienek nie naprawiał.

Ojciec osieroconych dzieci zaraz od samego rana spijał gorzałkę. Wprawdzie, w ciągu dnia zarabiał nieco pieniędzy; ale cóż potem, kiedy wieczorem wynosił je zaraz do pierwszej lepszej szynkowni i tam przepijał; dzieci zaś, żeby miały się czem posilić, musiały wychodzić na miasto i żebrać.

Henryś i Joasia, uczęszczali do bezpłatnej szkółki i zostawali tam od ósmej godziny z rana aż do południa, reszta dnia schodziła na żebrance. Mała Ludwisia, trzecia siostrzyczka, nie uczęszczała jeszcze z nimi do szkoły, przez cały dzień włóczyła się po ulicach i żebrała, chodząc od jednego domu do drugiego. Najmłodszy dzieciaczek, biedny robak, złożony w nędznej kołysce, pod brudną pościółką, od czasu do czasu krzyczał głosem serce rozdzierającym. Najczęściej gruby smoktczek zrobiony ze starego jakiegoś gałganka i napełniony czarnym skisłym chlebem, tkwił w ustach dzieciny; stanowiło to całe jego pożywienie. Przy małem niebożątku, przez cały boży dzionek siedziała sama jedna trzechletnia siostrzyczka. Skulona siedziała ona zazwyczaj na jednym rogu siennika, który zarazem służył jako jedyne posłanie czworga starszych dzieci. Gdy czasem zimno za bardzo Lud wisi dokuczało, chowała się W siennik i tak jak jakie biedne psiątko, zagrzebywała się w słomie nawpół zgniłej.

Dopiero nad samym wieczorem starsze jej rodzeństwo powracało z miasta. Wówczasto dzieci przystępowały do podziału pomiędzy siebie kawałków starego zeschłego chleba, które im się uzbierały w ciągu całodziennej żebraniu. Trzeba było widzieć, z jakim apetytem dzieci zajadały swój chleb suchy. Posilając się same, nie zapominały także o swoim małym braciszku, który z kołyski wyciągał do nich rączęta; dawały mu chleba okruszynki i niemi go karmiły, tak jak jakiego wróbelka. A trzeba wiedzieć, że od śmierci matki, biedne dzieciaczki ani razu nie miały jeszcze mleka w ustach, mleka które dzieci tak lubią, a które przytem jest dla nich bardzo zdrowym pokarmem.

Ojciec tych biednych. dzieciaczków, zazwyczaj pijany powracał do domu. Dzieci musiały zaraz oddawać mu pieniądze, które przez dzień użebrały. Cześć tych pieniędzy obracał wyrobnik na kupno małego bochenka chleba, którego nazajutrz z rana dawał dzieciom po kawałku na śniadanie. Jedyne też to było staranie lekkomyślnego człowieka. A może i tego byłby on nie czynił, gdyby nie ta okoliczność, iż dwoje najstarszych jego dzieci, uczęszczając do szkoły, dopiero po wyjściu z niej mogło co użebrać. To, co pozostało z pieniędzy, użebranych przez dzieci, niedobry ojciec zabierał regularnie ze sobą i przepijał.

Nadomiar wszelkiego nieszczęścia" biednych dzieci, upośledziła ich nieco natura; z czworga dzieci, troje wątłego było zdrowia.

Joasia, najstarsza z siostr, podlegała jakiemuś piersiowemu kalectwu rozwiniętemu do tego stopnia, że niekiedy nawet trudno jej było oddychać. Do tego kulała biedaczka; bo trzeba wiedzieć, ze kiedy jeszcze małem była dzieckiem, nie mogąc prędko biegać, jednej zimy, w czasie wielkich mrozów, odmroziła sobie obiedwie nóżki, biedne małe nóżki, nie ochronione ani pończoszką, ani trzewiczkiem, były one poowijane tylko jakiemiś staremi gałgankami.

Joasia czuła się bardzo nieszczęśliwą, żadnej nie miała chęci do niczego; nie miała ochoty ani do książki, a tem mniej do żebranki. Widząc, jak inne ubogie dzieci bawią się wesoło na dworze, ze łzami w oczach wznosiła wzrok do nieba. W szkole, łajał nauczyciel Joasię, gdy czego zaraz pojąć nie mogła; w domu, burczał ojciec gdy nie żebrała po ulicy. Jednem słowem, dzień cały był dla Joasi prawdziwą męczarnią.

Ludwisia, młodsza jej siostra, cierpiała tak dalece na oczy, iż ustawicznie przy nich chusteczkę trzymać musiała. Zaledwie tyle tylko patrzeć mogła, ile było potrzeba, żeby ja, na ulicy który koń nie kopnął, albo jaki wóz nie przejechał.

Najmłodsze z dzieci, będące w kołysce, nikło powoli; przedstawiało ono widok straszny w samej rzeczy. Trzechletnia dziewczynka, która małe dziecie pilnowała, wprawdzie nie była chorą, ale sama jeszcze zupełnie rady sobie dać nie mogła. Dziewczątko to bardzo jeszcze potrzebowało opieki macierzyńskiej.

Tylko braciszek ich, Henryś, był zupełnie zdrów jak rybka; przytem zawsze był wesół i ochoczy, lubo znajdował się w położeniu równie smutnem, jak i całe jego rodzeństwo. Chłopiec miał ochotę do nauki: czytał, pisał i rachował już dobrze. Dość powiedzieć, że był pierwszym uczniem w szkole.

Wyborny ten chłopiec, zdrów zupełnie na ciele i na duszy, miał już umysł bardzo rozwinięty, jak na swój wiek; i mówiąc szczerze, przez własną pracę byłby już może w stanie przyczynić się nieco do dobra nieszczęśliwych dwóch siostrzyczek. Cóż kiedy nie było zgoła nikogo, coby go na tę błogą, myśl naprowadził; jemu zaś samemu ani to do głowy przyszło, że gdyby tylko chciał, nędza zmniejszyćby się mogła w domu. Henryś wstydził się w duszy, gdy miał iść żebrać; z uczucia tego jednak nie umiał sobie zdać sprawy. W sercu chłopczyny odzywał się głos nieoszacowany, prawdziwie boski, który mu mówił, że grzechem jest żebrać w takim jak on wieku, kiedy ma ręce zdrowe do pracy. Na nieszczęście ojciec Henrysia, co wieczór wołał o pieniądze; to też Henryś rad nie rad musiał iść żebrać, bo inaczej byłby dostał plagi.

O! jakież to szczęście, nieocenione szczęście, kiedy dzieci posiadają takich rodziców, którzy ów głos wewnętrzny, głos prawdziwie niebiański, starannie pielęgnując w sercach swych dziatek, każą im przysłuchiwać się temu głosowi z nieba, tak jak jakiej ładnej powiastce. Głos wewnętrzny jest tak, jak ów drogoskaz dla wędrowca, który nigdy nie zabłądzi, jeżeli pójdzie tam, gdzie mu drogoskaz wskazuje.

Zrobić wybór pomiędzy złem a dobrem, było doprawdy niebardzo łatwą rzeczą dla biednego Henrysia. Kiedy przyszło błagać o pieniądze żebrzącym głosem, żeby w przechodniu wzbudzić litość, wiele go to kosztowało i niepokoiło, a wewnętrzna ta niespokojność z każdym dniem coraz bardziej się wzmagała. Chłopiec rumienił się, gdy odbierał jałmużnę z obcej ręki. Tymczasem ojciec, któremu winien był posłuszeństwo, kazał mu żebrać. I cóż biedny chłopczyna miał robić?

Pewnego dnia stanął Henryś u progu kuchni w chwili, kiedy właśnie jakaś kobieta odstawiała od ognia garnek, w którym się kartofle gotowały. Dobra kobieta, spostrzegłszy biednego chłopca, pięć czy sześć kartofli wrzuciła mu w czapkę.. Był-to nader pożądany dar dla Henrysia. Dlatego też ścisnąwszy czapkę swoję u góry, trzymał ją tuż przy sobie, ażeby mu kartofle nie ostygły. Niezatrzymywał się też dłużej na miejscu, ale co prędzej pobiegł do domu.

Tu mała siostra chłopczyny siedziała swoim zwyczajem na sienniku, a drżąc od zimna, płakała. Ręce i nogi mocno jej nabrzmiały; w niektórych nawet miejscach widać już było rany pochodzące z odmrożenia. Biedne dziewczątko chcąc się zabezpieczyć od większego zimna, przywijało na inne szmaty jeszcze jeden brudny gałgan w tej chwili właśnie, kiedy Henryś wszedł do izby. Zaraz też Henryś dał siostrzyczce swojej po jednym kartoflu do każdej ręki. Dziewczątko krzyknęło z radości, gdy niespodzianie uczuła w dłoniach błogie ciepło. Nieboraczka była bardzo głodna; wolała jednak nie jeść kartofli, byleby tylko niemi jak najdłużej ogrzewać mogła zziębnięte rączęta.

Po chwili zbliżył się chłopiec do kołyski swojego małego braciszka. Biedactwo to otoczone było wszelką nieczystością. Pościołka brudna, zasmolona, wydawała woń obrzydliwą. Koszulkę miało dziecko podartą i tak czarną, jak gdyby ją kto pyłem z węgla posypał. Biedny robak miał cerę bladą i wynędzniałą. Mogłoż w tym domu być inaczej? Mimo to wszystko, biedne dziecko, jak tylko spostrzegło swojego brata, uśmiechnę ło się miluchno swojemi bledziuchnemi usteczkami i rozkosznie wyciągało do niego swoje wychudzone rączyny.

Aż się serce kraje pomyślić, że podobna nędza, nie jest wcale rzadką rzeczą na świecie; lecz że owszem tak często się natrafia. Bardzo często dzieci rosną sobie tak, jak jakie zwierzątka. Ba! częstokroć gorzej jeszcze jak czworonożne zwierzątka; bo kiedy zwierzątko jeszcze zbyt małe i rady sobie dać nie może, ma matkę przy sobie, która mu dopomaga. Wkrótce jednak, w młodem zwierzątku powstaje instynkt, i zwolna zwierzątko nabiera jakiejś samodzielności, oczyszcza się samo, i samo szuka sobie pożywienia. Z ludzkiem potomstwem to wcale rzecz inna, bo pielęgnowanie dzieci wymaga nadzwyczajnie długiego czasu.

My także przyszliśmy na świat jako istoty bardzo słabe i niedołężne, przez długi czas pozostawaliśmy w tym stanie, zanim nas rodzice nasi wypielęgnowali, zanim nabraliśmy sił fizycznych, a umysł nasz mógł się rozwinąć. Tak, mówimy tu o ciele i o umyśle; albowiem wszyscy rodzice dobrzy, powinni pamiętać nietylko o pielęgnowaniu ciała, ale i umysłu, o kształceniu owej duszyczki w wątłem ciele, którą im Pan Bóg oddał w opiekę. Ciało utrzymuje się najlepiej przez zachowanie czystości, przez regularne i zdrowe pożywienie. Dusza zaś sposobi się do dobrego przez czułe starania, dobre przykłady, opowiadanie moralnych i nauczających powiastek.

Ale któż to, moi mali czytelnicy, pomyślał o dopełnieniu tych świętych obowiązków w pielęgnowaniu ciała i duszy biednych nieszczęśliwych dzieci, o których mowa w niniejszej powieści? Ziemskie ciało tych biedaków, wystawione było na niechlujstwo, na zimno, na głód. A co gorsza, nie było dobrego ojca, z sercem czułem, któryby chciał duszę swych dziatek rozbudzić ojcowską miłością, własnym dobrym przykładem skłonić do dobrego i uczyć cnoty. Jakże to boleśnie wspomnieć o tem!

Czyżby-to Pan Bóg chciał, żeby małe istoty, które na świat stworzył, i rozumem obdarzył, rosły w zupełnem zaniedbaniu? — Bynajmniej! Bóg tego nie chce. Bóg i tym dzieciom otworzy oczy, żeby same mogły rozpoznawać co dobre a co złe, i wiedzieć jak sobie same mają dalej radzić.

Niemało na świecie nędzy takiej, jaka i w tej książeczce jest opisana. Dlatego też wszędzie dobroczynni ludzie poczytują sobie za święty obowiązek opiekować się ubogimi, i wszelkiemi sposobami nędzy zapobiegać. Wszelako osoby litościwe nietylko o to się starają, by gromadzić pieniądze z ofiar, dobroczynnych i niemi biednych wspierać; ale co większa, przemyśliwają nad środkami, jakby można złemu trwale na przyszłość zaradzić, a nieszczęśliwym podać sposobność radzenia sobie dalej o własnych siłach.

Słusznie czyni publiczna Dobroczynność, skoro pieniądze pochodzące z ofiar osób czułych na nędzę bliźniego, udziela tym tylko ubogim, którzy nie są już zdolni do pracy, już to przez swój wiek podeszły, już to przez jakie kalectwo, chorobę, i tym podobne przeważne okoliczności. Każdy, komu tylko Pan Bóg dał piec zdrowych zmysłów, każdy, co tylko ma zdrowe ręce do pracy, pracować powinien z pilnością od rana do wieczora. Nic to nie szkodzi, choć komu przyjdzie pożywać chleb swój w pocie czoła. Praca jest podstawą społecznego dobra. Pan Bóg każe pracować, a więc pracujmy wszyscy.

W wielkich miastach, miedzy innemi pozaprowadzano dobroczynne zakłady, zwane Ochronami. W takich to Ochronach przebywają ubogie dziateczki od rana do wieczora. Kiedy tymczasem, rodzice ich, po największej części wyrobnicy i wyrobnice, spokojnie wyjść mogą z domu, i oddawać się przez cały dzień zwykłej swej pracy. Podczas zimy, dzieci mają tu ciepłą izbę do zabawy i dobrze są żywione; ale co większa, w Ochronkach ubogie dziatki, zatrudnione są pożytecznie. Stopniowo sposobią się tu do nauki czytania, pisania i rachowania. Uczą się rozmaitych ręcznych robótek; z tekturki i z drzewa, z papieru i słomy, wykonywają różne figurki, naczynia, graciki i tym podobne przedmioty. Obok tego przysłuchują się dziateczki z ciekawością zajmująco opowiadanym historyjkom. Przez takie ciekawe powiastki uczą się dzieci poznawać nieograniczoną dobroć i wszechmocność Boga, uczą się kochać bliźniego, wreszcie poznają, że jedynie bogobojność i praca prowadzi do szczęścia.

Zakłady tego rodzaju są prawdziwie nieocenionem dobrodziejstwem. Dzieci, które wychowywane były w bojaźni Boskiej, i które zawczasu do pożytecznej pracy się przykładały, nigdy, byleby tylko miały dane zdrowie od Boga, nie byłyby w stanie popaść później w tak wielką nędzę, jak ów wyrobnik, o którym zaczęto tu wam opowiadać.

Gdyby człowiek ten już zamłodu zamiłował był pracę, i nauczył się oszczędzać, nietrwoniłby on teraz na gorzałkę każdego grosza, jaki mu wpadnie do ręki, a biedne jego dzieci nieznajdowałyby się w takiej nędzy. Gdyby nie jego opilstwo, dzieci niecierpiałyby takiego niechlujstwa, zimna i głodu. Gdyby był dobrym ojcem tak jak potrzeba, znalazłby zawsze czas utrzymać mieszkanie swoje w porządku, utrzymać czysto i schludnie bieliznę i sukienki dziecięce, które zupełnie już prawie przegniły. Gdyby to był człowiek zabiegły, część swojego dziennego zarobbu użyłby na kupno węgli albo drzewa, samby przy ogniu zagrzał ciepłą polewkę dla swoich dzieci, jakto niegdyś ich matka za życia swego czyniła. Dalej, zamiast wyganiać biednego chłopca na miasto, ażeby żebrał, i uczyć go próżniactwa, owszem, jako dobry ojciec, nakłaniałby syna swojego do pracy. Henryś miał już lat dziewięć, a Joasia liczyła lat ośm. Dzieci w takim wieku, powinny w domu być już pomocą swoich rodziców i swojego młodszego rodzeństwa. Jakież byłoby to dobrodziejstwo dla tych biednych opuszczonych dzieci, gdyby w miejscu, w którem żyły, znajdował się podobny zakład wychowania, o jakim dopiero wspomnieliśmy. W Ochronie znalazłyby one czułe, troskliwe około siebie staranie; pielegnowanoby tom nietylko ich ciało, ale rozwijanoby dziecięcy ich umysł i kształcono serce.

Ale wróćmy do naszej powieści.

Henryś zbliżył się do kołyski małego braciszka; stanął nachylony nad jego główką, i zaczął się wpatrywać w biedną dziecinę brudem pokrytą. Kochał on bardzo swojego braciszka, wnet też Henryś rączyny jego czerwone od zimna, wziął w swoje dłonie, a chuchał w nie mocno, żeby je ogrzać. Potem przyniósł małe kawałeczki kartofli, rozgniótłszy w palcach z nich trochę, składał delikatnie do bledziuchnej buzi biednego robaczka po odrobince. Oh jakże wybornie smakowały dziecinie te odrobinki kartoflane! Mały braciszek zaledwie przełknął jedno kawalątko, roztwierał zaraz dziobek swój tak jak jaki ptaszek, by dostać jeszcze więcej.

— Henrysiu! mój kochany Henrysiu! — odezwała się dziewczynka siedząca na swoim sienniku: żebyś ty nam mógł co dzień przynieść dużo takich ciepłych kartofli.

— Niewiem, czy ich tylko będę mogł znów dostać, odpowiedział chłopiec; bo chodząc po jałmużnie, dostaję najczęściej od litościwych ludzi po kawałku chleba, albo po jednym groszu.

— A jabym rada mieć koniecznie ciepłe kartofelki! — wołała siostra. — Tak przy nich ciepło jak przy piecyku, kochany Henrysiu! Proś o kartofle. Przecież bogaci Indzie codzień muszą gotować kartofelki na obiad, nieprawdaż? Idź więc do nich prosić o kartofelki, o gorące kartofelki. Patrz, mój drogi, jak mi jest zimno. Oh! jakżebym się rada ogrzać ciepłemi kartofelkami.

— Prawda to jest, kochana Ludwisiu, że bogaci ludzie codzień gotują obiad; ale na obiad nie same tylko jedzą kartofle, jedzą także i mięso. Kiedy się wejdzie do kuchni, jakiż to przyjemny zapach rozchodzi się od pieczystego! Raz, pamiętam, kiedy kucharka rozlała na kominie sos od pieczeni, miły zapach od niego napełnił całą kuchnie. Ah! kochana Ludwisiu, jakaż to szkoda że tym przyjemnym zapachem nie mogłaś się ze mną nacieszyć!

— Mój Henrysiu! to i ja pójdę z tobą żebrać — zawołało biedne dziewczątko. — O! weź mnie z sobą. Zaprowadź mnie do kuchni, i pozwól żebym i ja także nawąchać się mogła tego, jak mówisz, przyjemnego zapachu! — Jesteś jeszcze za mała, byś żebrała z nami, przerwie jej brat. Zmarzłabyś na ulicy; przecież nie masz trzewiczków. Mam ja wprawdzie parę butów, które dostałem od księdza proboszcza. Na mnie nie są one jeszcze zbyt wielkie; ale na twoje małe nogi wcaleby się nie przydały, chociażbym nawet chciał ci je odstąpić. Moja Ludwisiu, pozostań lepiej w domu. Ale wiesz ty co? Ja sam kupię dziś kartofli. Użebrałem już sześć groszy; pobiegnę więc zaraz na targ i dużo przyniosę z sobą kartofli. Ale jak je ugotować?... No, no, już ja wiem co zrobię; udam się do starej kulawej Małgorzaty. Małgorzata co dzień zbiera sobie wióry, pali z nich ogień, a potem przy ogniu gotuje swoję polewkę.

To mówiąc, poskoczył chłopiec z izby, a zamiast udać się na dalszą żebrankę, pobiegł prosto na plac targowy i kupił kartofli. Za sześć groszy, niewiele ich mógł dostać; bo kartofle były bardzo drogie z powodu nieurodzaju, jaki właśnie panował na wszystkie prawie ziemiopłody.

Henryś, w połę podartego surducika zabrawszy zakupione kartofle, zwrócił swoje kroki do sąsiedniego domku, w którym kulawa Małgorzata mieszkała, i wszedł do jej izdebki. Była to sobie uboga ale poczciwa staruszka, która opierając się na kulach, wychodziła regularnie przed domek, gdy drwa rąbano, i uprosiła sobie zawsze troche drzazg, które jej chętnie ludzie dawali.

Staruszka zjadła już swoję polewkę na wieczerzę. Wprawdzie była dopiero czwarta godzina; ale o tym czasie zazwyczaj staruszka kładła się już do łóżka. Zbieranie wiórów w przedpołudniowych godzinach niemało ją zawsze utrudziło; lubiła więc wcześniej położyć się w łóżko i wypocząć sobie.

W izdebce staruszki było jeszcze światło; na małym kominku dopalały się głowienki. Henryk pokazał staruszcze swoje kartofle i oznajmił swoję prośbę. Dobra staruszka chętnie przychyliła się do niej, a nawet pozwoliła swojego garnka; bo Henryś nie mógł przecie gotować kartofli w swojej czapce.

Chłopczyna przyniósłszy świeżej wody z podwórka, opłukał pięknie kartofle, a potem włożywszy do garnka, przystawił go do ognia. O! jakaż to wielka radość była dla Henrysia! Z wielką niecierpliwością, pilnował on komina i z niewypowiedzianą rozkoszą, zaglądał co chwila do garnka, przypatrując się wodzie, jak na jej powierzchni występowały małe szare bombelki i gromadziły się nad brzegami garnka. Niemało czasu upłynęło, zanim się w garnku na dobre zagotowało. Woda ani razu jeszcze niezawrzała. Chłopiec zatrzymując w sobie oddech, uważnie śledził wzrokiem powierzchnię wody. Wtem, wpadł niespodzianie Henrysiowi do garnka rozpalony węgielek i w wodzie zasyczał. Henryś ostrożnie zaraz wydobył go patyczkiem z wody, potem przytknął węgielek do języka, chcąc się przekonać,. czy woda nie nabrała już jakiego smaku od gotujących się kartofli.

Tymczasem woda w garnku ani razu jeszcze się nie zagotowała. Chłopiec do ognia dołożył jeden kawałek drzewa, a po chwili znów drugi, i byłby zapewne trzeci jeszcze dorzucił, gdyby nie staruszka, co spostrzegłszy, zaczęła go żywo łajać, iż jej wszystko drzewo wypali. Henryś przyobiecał dać jej za to trzy kartofle. Udobruchana staruszka przyzwoliła wreszcie na jeden jeszcze kawałek drzewa, żeby się ogieniaczek nieco więcej ożywił. Jak tylko to nastąpiło, bułeczki obficiej zaczęły się zbierać na powierzchni wody i tworzyć się wielkie koła. Wreszcie woda w garnku nagle się zagotowała."

— Dzięki Bogu, już się ugotowały! — zawołał Henryś uradowany, i w tejże zaraz chwili, chciał już odstawić od ognia garnek z kartoflami, aby czemprędzej uciekać z niemi do domu; ale kulawa staruszka wstrzymała go; bo kartofle wcale jeszcze nie były ugotowane.

Chłopiec oczekiwał ich z największą niecierpliwością. Po niejakim czasie, staruszka zaczęła ostrem drewienkiem próbować, czy kartofle już miękkie. Kartofle rzeczywiście były tak jak potrzeba. Z niemałą też radością chłopiec odstawił garnek od ognia, wodę odcedził, a potem garnek dnem do góry odwrócił, tak że wszystkie kartofle jak jakie kule potoczyły się na kotlinę. Niektóre kartofle popękały, że aż miło było na nie patrzeć. Trzy z nich najpiękniejsze odłożył Henryk dla poczciwej Małgorzaty, resztę kartofli jeszcze zupełnie gorących wsypał sobie w połę od surduta, i czemprędzej poskoczył z niemi do domu.

Tymczasem na dworze już się nieco zciemniać zaczęło.

Joasia i Ludwisia powróciły już także ze swojej włóczęgi. Nieboraczki zaczęły zajadać kawałki suchego chleba, które przyniosły z sobą do domu. Wtem Henryk wszedł do izdebki.

— Zgadnijcie, co wam przynoszę? zawołał chłopczyna z uczuciem radości. Pomacajcie tylko rękami za moję połę napęczniała! A co! czy nie ciepła?

— Co to jest takiego? co to jest takiego? Joasia i Ludwisia zawołały z wielkiem zadziwieniem. Ale mała Rózia odgadła zaraz, i wykrzyknęła bardzo uradowana: "To są. moje kartofelki! To Henryś kartofelki dla mnie ugotował."

Henryk rozdzielił swój skarb na równe części, i każdemu z rodzeństwa dał to, co dlań z podziału przypadało. Jeden kartofelek pięknie rozpęknięty złożył do kołyski przy małym swoim braciszku. Dziecina zasypiała już sobie spokojnie; bo dopiero nazajutrz z rana miała mieć wyborne śniadanko z kartofelka.

Przy żadnej uczcie bogacza nie podawano zapewne tyle wyśmienitych potraw, któreby gościom jego tak smakowały, jak smakowały naszym biednym dzieciom owe gotowane kartofle.

Wprawdzie i my wszyscy lubimy jeść kartofle, które są, bardzo smacznem pożywieniem; lecz jakiżto był wyborny przysmaczek dla tych biednych dzieci, co od wielu miesięcy nic ciepłego w ustach nie miały! O takiej rozkoszy, dzieci zamożnych rodziców nie mogą. mieć żadnego wyobrażenia! O! i w najuboższej lepiance zdarzają się niekiedy chwile szczęśliwe; nie samo albowiem bogactwo stanowi zawsze szczęście, ale czyste serce, pełne niewinnej prostoty, co najdrobniejszy dar Boży umie przyjąć radośnie i z prawdziwą wdzięcznością.

Dzieci zjadły wkrótce swoje kartofle i żołądek swój ogrzały ciepłą smaczną potrawą. Uradowane siostrzyczki, zaczęły głaskać i całować swojego dobrego braciszka tak, że ze wzruszenia aż mu łzy w oczach stanęły, na widok wdzięczności młodszego swojego rodzeństwa.

— Oh! jakżeby to było przedziwnie, gdybym tak co dzień mógł wam ugotować kartofelków!

Tak myślał sobie w duszy chłopczyna; ale, na nieszczęście, nie było to w jego mocy.

Gdy ojciec przyszedł do domu, skończyła się cała radość dzieci. Trwożliwie skupiły się biedne niebożęta na jednym końcu siennika; gdyż trzeba wiedzieć, że dzieci niezmiernie bały się ojca, który codziennie wieczór wracał do domu zupełnie pijany. Nie  powitał on nigdy swoich dzieci żadnem słóweczkiem łagodnem i czułem; to też i dzieciom ani przyszło do głowy wybiedz z powitaniem naprzeciwko ojca i ręce mu ucałować. O! jakiż-to smutny obraz rodziny!

Wyrobnik zapalił małą lampkę napełnioną olejem, która stała na oknie; bo kawałka stołu nie było w całem mieszkaniu. Lampka bardzo tylko skąpe światło dawała. Po chwili. ów człowiek pijany, obejrzał się dokoła; a spostrzegłszy dzieci, zawołał na nie głosem surowym: "A co wy tam w kącie robicie? A gdzie pieniądze?" Joasia wyszedłszy najpierwej z kącika, rozwiązała u chustki węzełek, który miejsce woreczka zastępował, i położyła przed ojcem grosze użebrane. Ludwisia, trzymając już w pogotowiu swoje groszaki, przyłączyła je także do pieniędzy siostry. Jeden tylko Henryk, stał w kącie z wielką boiaźnią.

— No, a ty nicponiu, rychło oddasz tu pieniądze? wołał ojciec Henrysia.

— Kochany ojcze! ja nie mam nic pieniędzy, odpowiedział chłopiec cichuteńkim głosem.

— Jakto? nie masz nic pieniędzy? krzyknął ojciec donośniejszym tonem. Cóż się to ma znaczyć? A gdzieżeś ty się wałęsał? To rzekłszy, przystąpił wyrobnik do chłopca drżącego ze strachu, i bić go zaczął. Ja ciebie nauczę, nygusie, jak ty masz pamiętać o twojej powinności. Taki duży bęben, a chciałby tylko próżnować. To ja tylko sam na was bębny mam pracować? Chleba to wołacie, a nic robić nie chcecie?! No! dalejże, nicponiu, postaraj się dla nich na chleb."

— Myśmy już jadły, tatulu; niech kochany tatulo nie bije Henrysia! myśmy już jadły! wołały obie starsze dziewczynki ze łzami w oczach.

— Jakto? wyście już jadły? zagadnął człowiek nałogowy, z podziwieniem zwracając się do dziewcząt. I któż to was tak nakarmił w mojej nieobecności?

— Henryś! odpowiedziały dzieci.

— Co, Henryk? zawołał ojciec; może wam szczura ugotował?

Nie szczura, tatku, ale kartofelków ugotował, odpowiedziały dzieci.

— Jakto, niegodziwcze! kartofle gotowałeś? na nowo z gniewem powstał ojciec na chłopca. A więc, jak widzę, przejedliście pieniądze użebrane. O ty, niegodziwcze! jak ty śmiałeś kupować kartofle? Widać, że już dawno nie poczułeś mojego kija na twoim grzbiecie. Czy ty nie wiesz, nicponiu, że każdy grosz przez ciebie użebrany, mnie do rąk zawsze oddać powinieneś? He! czy ty to rozumiesz, darmozjadzie. Tak, każdy grosz powinieneś mi do rąk oddać. Czyż to ja wam z tych pieniędzy nie kupuję chleba na śniadanie? Czyś już o tem zapomniał? A co, wisusie, powiadaj, ile miałeś dziś groszy?

— Sześć groszy tylko miałem, mój ojcze! odpowiedział chłopaczek ze łkaniem.

— Kłamiesz! krzyknął znów ojciec. Wszak nieraz już miałeś daleko więcej.

— Ja nie kłamie, mój ojcze, jak Bozie kocham! odrzekł Henryś. Miałem tylko sześć groszy; ale za te sześć groszy kupiłem kartofli, ugotowałem je u kulawej Małgorzaty. Dla tego też nie miałem już czasu więcej użebrać. Pijany człowiek nie zaraz jeszcze poprzestał fukać na chłopca. Widząc wreszcie, że choćby jak najdłużej wymyślał, to pieniędzy ze słów swoich nie wyciśnie, zagasił nareszcie lampkę i położył się do łóżka jedynego, jakie znajdowało się w całem mieszkaniu.

Dzieci, kolejno, jedno za drugiem, powłaziły do siennika, mającego pięć wielkich dziur w sobie, przez które właśnie dzieciaki zagrzebywały się w słomie, co je ogrzewać musiała zamiast pościeli. Biedne dzieci! Zanim zasnęły, długo jeszcze łzy jak groch po twarzy im się toczyły. Obiedwie dziewczątka, z oczami wilgotnemi, po twarzy i po rękach całowały swojego dobrego braciszka, który tak wyśmienicie je uraczył, i tyle za to wycierpieć musiał.

Nazajutrz z rana, jak tylko się rozwidniło, wstało małe rodzeństwo. O innych dzieciach możnaby powiedzieć, że się zrana ubierają, myją ręce i twarz, głowę czeszą, ale o dzieciach nałogowego wyrobnika nie można było tego powiedzieć. Biedne dzieciaki, kładąc się spać, wcale się nie rozbierały; okryte łachmanami, które we dnie miały na sobie, całą noc w nich przepędzały, leżąc w barłogu. Od śmierci matki wcale się prawie nie myły. Wtedy tylko, kiedy deszcz albo śnieg padał, woda deszczowa opłukała im nieco z brudu ręce i twarz, co łatwo nastąpić mogło, boć dzieci cały dzień prawie przepędzały na bruku. O wyczesaniu głowy nigdy one ani pomyślały. Wprawdzie pierza nie było widać w ich włosach, co też nic dziwnego, bo pierzynki ani poduszek puchowych nie miały. Ale też za to głowy biednych dzieci znajdowały się w wielkim nieporządku i tak rozczochrane, że wyglądały tak jak owe okrągłe szczotki, któremi zazwyczaj pajęczynę z kątów wymiatają.

Gdyby nauczyciel elementarnej szkółki, do której biedne dzieci uczęszczały, prawdziwym był ich przyjacielem, gdyby był chciał sumiennie dopełniać swojego świętego powołania, byłby niezawodnie także zwracał uwagę na porządek i schludność około dzieci; nigdy byłby tego nie ścierpiał, żeby które dziecko było nie myte, nie czesane. Na nieszczęście, ów nauczyciel nie był tak sumiennym, jakim każdy dobry nauczyciel bydź powinien. Wprawdzie uczył dzieci ale uczył jedynie dlatego, że był za to płatny, nie zaś z prawdziwego zamiłowania, żeby stopniowo rozwijać umysł dziecięcy i kształcić serce. Smutna to rzecz o tem pomyśleć! Zresztą nie tak to łatwa rzecz nauczać dzieci, kiedy kto godnie odpowiedzieć chce swojemu powołaniu. W szkole, niechodzi jedynie o to, ażeby się dzieci uczyły czytać i pisać; dobry nauczyciel nadewszystko na to zważać powinien, iżby się dzieci wcześnie sposobiły na uczciwych i pożytecznych ludzi. Często też nauczyciel powinien zwracać uwagę dzieci na to: jak niezbędną, jest rzeczą ochędóstwo około własnego ciała. Skoro zaś tego nie czyni, widać, że niewiele dba o dobro powierzonych sobie dziatek. Porządek niesłychanie ważną jest rzeczą. Znacie zapewne przysłowie: Jak cię widzą, tak cię piszą. Gdy kto nieschludna ma powierzchowność, pomimowolną wzbudza odrazę. Gdyby nauczyciel elementarnej szkółki, do której bezpłatnie uczęszczali Henryk i Joasia, tylko dobrze chciał był uważać, jaki brud ich pokrywał, musiał byłby się wzdrygnąć koniecznie.

Czworo dzieci, jak tylko z rana wydobyło się z barłogu, mając już łachmany swoje na sobie, zaraz gotowe było do wyjścia na miasto. Śniadania wcale dzieci nie jadły; gdyż ojciec, dostawszy do rąk mniej, jak zwykle, pieniędzy, chleba już dla nich nie kupił, i wyszedł sobie do miasta na zarobek, bynajmniej się zresztą o dzieci nie troszcząc.

Gdy wyszedł ojciec z domu, Henryś oddając Rózi kartofel, który poprzednio włożył do kołyski małego braciszka, zalecił siostrze, ażeby kartofel pokruszyła na drobne kawałeczki, a potem, żeby go po odrobince wkładała do buzi Piotrusia. Potem wszystkie dzieci uściskały się serdecznie na pożegnanie; gdyż z nich najstarsze oddalały się z domu, bo już czas było do szkoły.

Ludwisia odprowadziła aż do samej szkoły brata i starszą siostrę, a sama potem poszła żebrać. Żebrała od domu do domu, nie rumieniąc się wcale; bo w niewinności dziecięcego serca swego, nie pojmowała jeszcze tego, że każdy, kto tylko pracować może, żebranki wstydzić się powinien. Zresztą, Ludwisia słabą będąc na oczy, nie mogłaby pracować; bo i jakąż robotę daćby jej można było?

Co do Henrysia, to rzecz wcale inna. Henryś był zdrów, silny chłopak. Przytem miał on istotnie w sobie dużo dobrych skłonności i chęć szczerą do nauki. Miał przytem szczególniejszy pociąg do wszystkiego, co tylko piękne; każda rzecz niezwykła żywo uwagę jego zajmowała, chociaż częstokroć nie mógł zdać sobie sprawę z tego, co widział lub słyszał. Niekiedy chłopiec uczuwał w sobie jakiś dziwny niepokój, a przytem nadzwyczajną ochotę, ażeby mógł się nauczyć czegoś prawdziwie pożytecznego.

Henryś zaglądał czasami przez okno do jakiej rzemieślniczej pracowni. Widząc tam ludzi pilnie zajętych robotą, wnet w sobie poczuwał wielką chęć, żeby podobnie jak oni, mógł także pracować. Z trudnością zawsze przychodziło chłopcu odrywać się od warsztackiego okna; bo już sam widok skrzętnej pracy, sprawiał mu niemałą przyjemność. Przytem dręczyła go wielka wrodzona dzieciom ciekawość; chciał on nauczyć się nie jednej rzeczy, o wszystko sio zapytać, co obudzało jego ciekawość, co go zajmowało, lub czego sam nie mógł sobie wytłumaczyć. Ale, jak na nieszczęście, biedny chłopiec nie miał nikogo takiego, komuby mógł zadawać swoje pytania. Tym sposobem, chociaż widział nieraz dużo ciekawych rzeczy, te pozostawały dlań prawdziwemi zagadkami, bo z nich sprawy sobie zdać nie umiał.

Szczególniej też książki, które Henryś spostrzegał w oknach księgarni, miały dla nieco powab niewypowiedziany. Lubo nie mógł wiedzieć, co książki za szkłem wystawione zawierały w sobie ciekawego, to przecież domyślał się w duszy, iż mieścić w sobie muszą prawdziwy skarb różnych ciekawych wiadomości. Już ta sama myśl, żeby mógł z czasem książki takie czytać wprawiała go w zachwycenie. Niekiedy marzył chłopczyna, żeby w niezmiernych stosach książek, które porozkładane były przed jego oczyma, wolno mu było też kiedy przeglądać według upodobania. Jak tylko na ulicy znalazł jaki kawałek zapisanego lub zadrukowanego papieru, zaraz go podnosił z ziemi, czytał i starannie zachowywał. Pod swoim siennikiem miał on istny skład wszelkich dużych i małych świstków, byleby tylko było na nich co wyczytać.

Gdy dnia pewnego w śnieżną porę, Henryś powracał ze szkoły, gdy znajdował się właśnie na skręcie ulicy, piękne sanki przejeżdżały mimo niego; wtem nagle zatrzymały się, a dama, która w nich siedziała, skinęła na chłopca.

— Mój chłopczyku! — rzekła dama, — oto masz dwa złote, wstąp do kupca i kup mi funt kawy. Nie posyłam za tym sprawunkiem mojego stangreta, bo obawiam się, ażeby konie nagle z miejsca nie ruszyły. Idź więc wyręczyć go, mój chłopczyku, tylko się śpiesz;... ale ale, wstrzymaj się na chwilę. Mam ci coś jeszcze powiedzieć. Przynieś mi także pół funta rodzynków, a za dziesięć groszy angielskiego ziela. Ot, masz jeszcze dwa złote!

Henryś poszedł do handlu; że jednak dużo było w nim osób kupujących, których expedjowano. chłopiec musiał czekać dopóki kolej nie przyjdzie na niego. Następnie i dla niego zaczęto odważać kawę i rodzenki, a po odważeniu jedno i drugie zawinięto w papier. Angielskie ziele oddzielnie w tutkę wsypano, a potem dopiero wszystko razem obłożono jednym arkuszem papieru i wydano resztę z czterech złotych, gdyż za cały sprawunek przypadało tylko trzy złote groszy dziesięć.

— Mój chłopcze, cóżeś tam tak długo robił? — ozwała się. dama siedząca w sankach, gdy Henryk powrócił i stanął przy nich. — Myślałam już, żeś uciekł z memi pieniędzmi.

— Ja miałbym uciekać z cudzemi pieniędzmi? odpowiedział Henryś. Czyż może pani coś podobnego przypuścić, żebym ja popełnił kradzież; o! ja nigdybyrn się nie dopuścił nic podobnego!

— Takjest, mój chłopcze, gdybyś się czegoś podobnego dopuścił, popełniłbyś wielki grzech, mówiła nieznajoma pani. Bardzo się z tego cieszę, żem była w błędzie: przynosisz mi jak widzę jakąś resztę? W istocie, dwadzieścia groszy. No, zatrzymaj je sobie. I tak, jedna dziesiątka niechaj się liczy za twoję usłużność, druga zaś za to, żem cię niesłusznie chciała posądzić, żem o mały włos krzywdy ci nie wyrządziła. Ale. ale, mam ja tu z sobą pudełko. Bądź więc tak dobry, powkładać w nie ot wszystkie te zakupione sprawunki. Musisz się jednak zgrabnie wziąć do tego, i tak układać, żeby się wszystko razem pomieścić mogło. Najpierwej trzeba wyjąć ten duży arkusz papieru, który leży na spodzie pudełka, a dopiero potem poukładać w niem wszystkie rzeczy. Ot, tak będzie dobrze! Bywaj zdrów, mój chłopcze! To rzekłszy, nieznajoma pani skinęła na stangreta; stangret popędził konie, a lekkie ozdobne sanki sunęły się dalej jak strzała. Henry. ś sam tylko jeden pozostał na miejscu wielce uradowany: gdyż w jednej ręce trzymał pieniądze, a w drugiej arkusz papieru, który był cały zadrukowany. "To wszystko, co wydrukowane jest na tym arkuszu papieru, będę odczytywał z wielką ciekawością." Tak mówił do siebie Henryś, nie posiadając się z radości. Po chwili poskoczył chłopiec prosto ku domowi, wywijając w powietrzu swoim zadrukowanym arkuszem papieru, tak jak jaką chorągwią.

Gdy Henryś wszedł do izby, zastał już ojca w domu. Zaraz też złożył w ręce ojca owe dwadzieścia groszy, które otrzymał od nieznajomej damy. Widząc nałogowy wyrobnik, że Henryś składa mu tym razem znaczniejszą ilość groszy, aniżeli zwykle, wpadł zaraz w lepszy humor. Na znak zadowolnienia swego, szorstką ręką pogłaskał chłopca swego po twarzy; była to nadzwyczajna pieszczota ze strony ojca Henrysia. Nałogowy ten człowiek rozmarzony trunkiem, porzucił się wreszcie na swoje łóżko i zaraz też zasnął; spał zaś jak zabity dopóty, dopóki tylko nie naglił go czas pójść do roboty. Tymczasem Henryś mając w swojem posiadaniu ów drukowany arkusz pochodzący z jakiegoś ciekawego dziełka (1), złożył go podług kolejnych numerów oznaczających pojedyncze stronnice, a następnie zaczął czytać co następuje:

(1) Przytoczony tu tekst odnosi się do arcy szacownego dziełka, znanego w Niemczech p. t. "Życiorys Henryka Pestalocego i rzetelne jego zasługi, skreślone w sposobie popularnym ku moralnemu pożytkowi ludu. (Heirich Pestalozzi. Sein Leben und Wirken, einfach und getreu erzähltfür das Volk). Dziełko to wydane zostało w Zurichu, przez stowarzyszenie pedagogiczne w setną rocznicę urodzin Pestalocego, na cześć jego imienia. Jak wielką jest wartość wewnętrzna tej popularnej książeczki, posłużyć może za dowód już ta jedna okoliczność, iż pierwszy zaroi nakład Życiorysu Pestalocego, wynoszący 20, 000 egzemplarzy, wkrótce po wyjściu wyczerpanym został, tak, iż pożyteczne to dziełko niezwłocznie przedrukować musiano.

Koniec wersji demonstracyjnej.

OJCIEC UMIERAJĄC OBJAWIA SWOJĄ OSTATNIĄ WOLĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CO CZYNIŁ PESTALOCY CHOCIAŻ SAM BYŁ BIEDNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKIM SPOSOBEM PESTALOCY WYCHOWUJE BIEDNE DZIECI NA DOBRYCH I UŻYTECZNYCH LUDZI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej