Juliusz Słowacki

MARIA STUART

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI

AKT CZWARTY

AKT PIĄTY

MARIA STUART

Drama historyczne w pięciu aktach

Juliusz Słowacki

OSOBY:

MARIA STUART, królowa Szkocji
HENRYK DARNLEJ, mąż Marii Stuart
MORTON, kanclerz
RIZZO
BOTWEL, kochanek Marii
DUGLAS LINDSAJ PAŹ
NICK, błazen Henryka
ASTROLOG

Scena w pałacu Holy Rood

AKT PIERWSZY

Scena I

Sala w pałacu Holy Rood.
MARIA STUART, RIZZIO, PAŹ

PAŹ biega prędko.
Smutne wieści przynoszę, posłuchaj, królowo;
Od dawna cię znieważa płochy lud stolicy;
Dziś jeszcze byłem świadkiem, jak zniewagę nową
Wyrządził twym pałacom, królewskiej kaplicy.
Dziś, królowo, nad rankiem, za ogrodu murem,
Ujrzałem piękne maski, orszak Robinhoda,
Tłum tancerzy z dzwonkami, Tuck z czarnym kapturem,
Mały Janek i strzelce, i Marianna młoda,
Biała jak kość słoniowa, wesoła dziewczyna.
Szedłem z dala za tłumem, wtem zgraja wesoła
Staje - ucichły dzwonki - tłoczy się dokoła,
Jakiś człowiek nieznany grozi, napomina,
A potem wszedł do domu na rogu ulicy .
Wszyscy się uciszyli... Znów ten człowiek blady
Stanął w oknie i z okna jak na kazalnicy
Przeciwko tobie, pani, lud budził do zdrady.

RIZZIO
Poznałem z opisania, to był Knox, królowo;
Dzień i noc wiecznie z okna przemawia do ludu,
Lud modli się i słucha, w każde wierzy słowo
I słuchając z ust Knoxa oczekuje cudu:
Ten człowiek chrześcijańskie podaje nauki,
Raz wskazał na ten pałac i rzekł głosem gromu:
"Zburzcie! zburzcie to gniazdo, a odlecą kruki! "
Jak papież klątwy rzuca na świat z okien domu,
A lud się jak świętemu kłania obrazowi.

PAŹ
Królowo! śmielsi z ludzi, do zbrodni gotowi,
Wpadli do twej kaplicy z dzikimi okrzyki:
"Gniazdo papistów! " - krzyczą; obdzierają ściany,
Niszczą obrazy, palą, unoszą świeczniki.
Wtem patrzę, oto w szaty kościelne przybrany
Na ołtarzu stał trefniś Darnleja - i śmiele
Jak ksiądz zaczął kazanie w święconym kościele.
Lud wesoło bluźnierczym odpowiadał śpiewem,
A błazen skarby święte unosił bez braku.
Dobyłem miecza, zdjęty rozpaczą i gniewem,
Rzucam się, spadły dzwonki na błazna kołpaku.
Może krew popłynęła? - nie wiem - lud się tłoczył,
Okolił mnie orężem - o ścianę oparty,
Miałem ulec - wtem Botwel z królewskimi warty
Przybył - ocalił pazia; kaplicę otoczył.

MARIA
Rizzio! słyszałeś? Sama - sama więc na tronie,
Opuszczona od wszystkich, lud mnie nienawidzi;
Ów Knox śmiało urąga kobiecej koronie
Takżem to nisko spadła? - przeklina mię - szydzi,
Rozdzierają to serce. Wszak dziś jeszcze rano,
Dziś się za nich modliłam! Czyliż moja wiara
Tak różna od ich wiary? O Szkocjo! . . .

RIZZIO
Przestaną!
Przestaną cię obrażać - zasłużona kara
Spadnie na tych zbrodniarzy. Tak, pozwól, królowo;
Paziu, pisz rozkaz - niechaj schwytani na zbrodni
Opłacą przewinienie więzieniem lub głową.
Paź bierze pióro i siada nad karta pargaminu.
Pisz rozkaz - przewinili, litości niegodni.
Wszystkich bym jednym stosu ogarnął płomieniem.

MARIA
Cały lud byś wytępił? - jaka zemsta dzika!
Lud mię zdradza.

PAŹ pisząc
Królowo! czyliż z twym imieniem
Połączę imię twego małżonka Henryka?
I dam mu tytuł króla?

MARIA
Tak, wszak zawsze razem
Pisałeś jego imię. Nie, czekaj - co czynię?
Może lud działał zgodnie z Henryka rozkazem,
Wszak jego trefniś luby sam przewodził w gminie?
Nie pisz imienia króla - ja jestem królową!
Rizzio! co myślisz? - Nie wiem - może się obrazi?
Pierwszy czyn przeciw męża; opuszczone słowo
Struje szczęście domowe, dni pogodę skazi.
Ja mu dawałam tytuł króla w dni szczęśliwe,
Nieraz koroną - jego dotykałam czoła.

RIZZIO
Królowo! ty masz lice i serce anioła!
I czemuż siejesz kwiaty na tak dziką niwę?
Widziałem słońce, kiedy na obłoków tronie,
Tonące w Tybrze, patrzy na krzyż Rzymu złoty;
Ty jesteś jak to słońce, twój tron w falach tonie,
Lud cały już zatonął w obłędach ciemnoty;
Ty jedna wzniosłym czołem widzisz światło wiary.
Królowo! zbrodnia czeka zasłużonej kary,
A cnót przyćmionych kiedyś znajdą się obrońce,
Kto jak słońce zagasa, wstanie jako słońce.

MARIA
Wiara każe przebaczyć.

RIZZIO
Bóg ma kary w niebie,
Jesteś na tronie, karać od Boga masz prawo.
Obojętność twe imię okryje niesławą,
Obudź spiące uczucia, lud patrzy na ciebie
Jak na zgaszoną lampę, trzeba w lampy łonie
Zapalić jasny świecznik, niech błyska i płonie.
do pazia, który skończył pisać i wstaje.
Skończyłeś, paziu? dobrze, zawołaj rycerza,
Który dziś straż odbywa.

Paź wychodzi.
Wyrok swój usłyszą.
Niech straszny piorun zemsty na zdrajców uderza.
Jak pióra, co na mojej głowie się kołyszą,
Zadrzą przed tobą, do nóg twoich się uchylą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II

MARIA, RIZZIO, DUGLAS, PAŹ

MARIA
Witam ciebie, Duglasie, niedawno, przed chwilą,
Widziałam tu Mortona w bramie pałacowej.
Nieś mu ten rozkaz, trzeba pieczęci kanclerza.
Duglas odbiera pismo z rąk królowy, przegląda je i czeka.
Cóż to? wszak posłuszeństwo jest cnotą rycerza,
Śmiałżebyś w nim ubliżyć kobiecie? królowej?

DUGLAS
Królowej? - O nie, Duglas nie zna zdrady cienia.
Lecz wybacz, pani - oto na tym pargaminie,
Pewnie skutkiem pośpiechu w tak nagłej godzinie,
Braknie tytułu króla, Henryka imienia.
Twego małżonka święta dla ludu osoba,
Imię z twoim imieniem zawsze było w parze;
Wybacz śmiałości mojej, może się podoba
Sprostować błąd?

RIZZIO
Królowa nie błądzi, gdy każe.

DUGLAS ze wzgardą
Niech z samych ust królowy otrzymam odprawę,
Czekam jej odpowiedzi.

MARIA
Spełń rozkaz.

DUGLAS zapalając się
Na Boga!
Wstrzymaj, pani! o! wstrzymaj te rozkazy krwawe!
Królowo! chceszże, aby krwią zalana droga
Wiodła do twego tronu? do tronu kobiety?
I niezgody pochodnia na królewskim dworze,
Nie wiem, kto ją zapalił? jakiś wróg ukryty
Albo ją wiatr francuski roznieca przez morze.
Słowa wyroku wzięte z weneckiego śpiewu,
Z barkarolli harfiarza? lub z hymnów papieża.
Więc aż w Szkocji je słychać - pragną krwi rozlewu!
Ktoś umie radzić, może zastąpi kanclerza,
Może zostanie. . .

MARIA
Dosyć! Pamiętaj, Duglasie!
Mnie twoje płoche słowa obrazić nie mogą,
Lecz pamiętaj, pobiegłeś nierycerską drogą,
Możesz stracić ostrogi lub ozdobę w pasie. . .
A gdy pieczęć upuści dłoń Mortona drząca,
Może ją weźmie ręka, co o struny trąca.
Jestem królową. . .

DUGLAS
Przebóg! ja stracę ostrogi?
Zetrze się z nich pozłota - żelazo zostanie,
Ani je podstępnymi zdobywałem drogi,
Nie dała mi ich harfa - nie dało śpiewanie,
Nie wziąłem - nie znalazłem ich u stopni tronu;
Gdziem je zyskał, powiedzą pola Albijonu:
Winienem je potyczkom i niespanym wartom,
Szczycę się długim przodków szlachetnych poczetem:
A wszyscy! - wszyscy! mieczem służyli Stuartom.

RIZZIO
Pozwól - nieraz Stuartom służyli sztyletem. . .

DUGLAS
O nędzny, coś wymówił? co słyszałem? Boże!
Ha! więc znasz, jak Duglasy mścili swej zniewagi?
Mścili się na Stuartach, na królewskim dworze,
Na kimże ja się zemszczę? - Lalka - bez odwagi,
Oto trefione włosy i różane lice:
Przystąp tu, małe dziecko - rzucam rękawicę!

Rzuca rękawicę.
Podnieś - jeśli ją podnieść, dźwignąć jesteś w stanie.

RIZZIO podnosząc
Podnoszę... Z mojej strony oto masz wyzwanie.

Bierze kwiaty leżące na stoliku przed królową i rzuca je pod nogi Duglasowi.
Podnieś, gdy lubisz kwiaty - ta broń nam przystoi
Tu, w obliczu królowy. . .

MARIA do Rizzia
Z mojego rozkazu
Odrzuć tę rękawicę. . .

RIZZIO
Rzucam, nie mam zbroi
I nadto ciężka - dłoń ma nie sprzyja żelazu. . .
Daj mi wachlarz, królowo! . . .

DUGLAS z wściekłością
Jeszcze raz znieważył,
Odrzucił rękawicę... Królowo! królowo!
Znajdę go, pod zasłoną znajdę go tronową,
Już nie zaśnie pod dachem, gdzie pożar rozżarzył.
Przysięgam, ścigać będę... Nie zechce się bronić?
Zostanę podłym zbójcą - pójdę za nim w ślady;
Ścigając wiecznie, kiedyś zdołam go dogonić.
Znajdzie mnie tu, w pałacu, gdzie śmiał szerzyć zdrady,
Znajdzie mnie u podwoi - w ogrodach - w kościele,
Znajdzie na dworze Francji - przed tronem papieża,
Choćby mu się słał u nóg, jak się teraz ściele,
Wyrwę go - tu przysięgam! przysięgą rycerza. . .

zimno, ze wzgardą
Kiedyś, królowo - kiedy dworem okolona,
Rzucisz na chwilę tronu ciężar i zgryzoty,
Gdy się będziesz uśmiechać - stanę pośród grona,
A naśladując dworzan uśmiech i zaloty,
Podam ci ten kwiat - we krwi! . . .

MARIA
Rizzio! chodź z tej sali.
Widzisz, Duglasie! jestem ze Stuartów rodu,
Umiem pogardzać.

Odchodzi. Rizzio idzie za nią, ale potem wraca.

RIZZIO
Jutro - w chłodnikach ogrodu
Czekam ciebie, Duglasie, i na ostrzu stali
Znajdziesz śmierć albo zemstę.

Odchodzi spiesznie za królową.

Scena III

DUGLAS sam
Jutro - dzięki tobie!
Zdjąłeś mi przecie z czoła czarny srom zniewagi,
Mam czekać jutra - jutro zaśniesz w cichym grobie. . .
Któż by się po nim tyle spodziewał odwagi?
Tak się lękliwy zdawał - nawet drzącą dłonią
Rzucał pod nogi kwiaty - gardził? - Być nie może,
Żeby Duglasem wzgardził! On wie - śmiercią grożę. . .

zamyślony, spokojniej
Lecz czy ten podły harfiarz umie robić bronią? . . .
Czuję, nie mógłbym w piersi odkryte uderzyć. . .
Dam Włochowi miecz dłuższy; doświadczonej mocy,
Krótszemu mogę zemstę honoru powierzyć.
Oby już noc nadeszła - chciałbym zasnąć w nocy,
Uśpionemu czas prędko przeleci jak chwila,
Kiedy się zbudzę - będzie już jutro na niebie.

Scena IV

DUGLAS, MORTON wchodzi.

DUGLAS
Witam, wielki kanclerzu - właśnie szukam ciebie;
Obacz, jako małżeńska miłość się przesila,
Gdy się piękny głos harfy rozchodzi na dworze.
Daje rozkaz królowy.
Przyłóż pieczęć.

MORTON przeglądając pismo
Gdzież Henryk? - O nim ani słowa?
Ja mam przyłożyć pieczęć - jeśli nie przyłożę,
Królowa powie na to. . .

DUGLAS
Mówiła królowa:
"Jeśli pieczęć upuści dłoń Mortona drząca,
Może ją weźmie ręka, co o struny trąca ".

MORTON
Tak mówiła? Słyszałeś? . . .

DUGLAS
Słyszałem.

MORTON
Mówiła! ? . . .

DUGLAS
Cha! cha! straszna się przepaść przed tobą odkryła,
Trzeba pieczęć przyłożyć. . .

MORTON
Lecz gdy król się dowie,
Co powie na to?

DUGLAS
Łatwo zgadnąć, co król powie:
"Jeśli pieczęć upuści dłoń Mortona drząca,
Weźmie ją ręka dotąd dzwonkami brzęcząca ".

Śmiejąc się odchodzi.

MORTON
Czekaj! czekaj, Duglasie - bojaźń mię przenika,
Pójść do królowy? ... Nie, nie, pójdę do Henryka.

Odchodzi.

Scena V

Scena w pokojach Henryka Darnleja.
HENRYK DARNLEJ, NICK

NICK
Nagródź mi, królu. . .

HENRYK
Za co? . . .

NICK
Jak rycerz bez zbroi
Wracam z placu potyczki bez dzwonków.

HENRYK śmiejąc się
O! szkoda! . . .

NICK smutno
Jeśli je znajdzie Morton, pewno je przyswoi,
Chleb mi odbierze. Jakaż za trudy nagroda?
Co o tobie wiedziałem, wszystko w dzwonki kryłem,
Jak w ziemię tajemnicę chowałem Midasa:
Nicku - śmiać się nie będziesz - wesołość zabiłem!

po chwili myślenia
Zdejm biret z głowy Knoxa, hełm z głowy Duglasa;
Niech między nami żadnej nie będzie różnicy. . .
Takiej żądam nagrody. . .

HENRYK
Cha! co ci się roi? . . .
Knox niech w birecie wiecznie prawi z kazalnicy,
Duglas niechaj ojczyzny wrogów ściga w zbroi;
A tobie sprawię dzwonki, sprawię ubiór nowy.

NICK
Prócz ubioru cóś jeszcze biedny Nick dostanie?

HENRYK
Żądaj więc. . .

NICK myśląc
Królu, daj mi - daj -

wesoło
portret królowy.

HENRYK
Dam ci swój. . .

NICK
Twego nie chcę - daj mi szyling, panie,
Na nim jest wizerunek królowy w koronie;
A ciebie na szylingu nie ma. . .

HENRYK
O! straszliwie!
Słowo błazna jak sztylet w moich piersiach tonie,
Jestem królem - nie jestem królem - sam się dziwię,
Że tak długo cierpiałem honoru zakałę. . .
Dosyć już poniżenia! - Jam na wszystko gotów,
Gdzie się obrócę - dziecko wytyka mnie małe:
Oto jest mąż królowy! - Czemuż nie król Szkotów?
Mąż królowy - to wielka dla Darnleja sława? . . .

Zamyśla się.

NICK niby do siebie mówiąc głośno
Nie dał - szylinga - pójdę - nie wytrzymam dłużej;
Pójdę służbę obierać, zła ze skąpym sprawa.
Ja służę Henrykowi - Rizzio Marii służy,
I któż z nas lepiej wyszedł? ... Gdym przybył do dworu
Z zamkniętą torbą śmiechu, nie wsławiony niczem,
Zaraz mi dano szatę różnego koloru
I kij, na którym głowa z podwójnym obliczem,
I czapeczkę z dzwonkami - i pas - a przy pasie
Były dwa worki próżne, i dziś jeszcze próżne,
I dziś ta sama szata. W jednym ze mną czasie
Przybył Włoch - wiatrem szyte miał sakwy podróżne,
Opatrzony podwójną twarzą - i okryty
Łataną szatą - w workach żadnego cekina;
Dziś patrz! Włoch już drogimi błyszczy aksamity,
Pióra nosi na głowie, ostrogi przypina,
Z pełnych worków twarz Marii wygląda przyjazna,
Ona go swoim płaszczem królewskim otula:
I gdyby miał takiego, jak ja jestem, błazna,
Może by był podobny do takiego króla,
Jakim jest. . .

Pokazuje ze złośliwym uśmiechem na Henryka.
Zasnął w myślach - zaraz go obudzę. . .
Królu! słyszysz głos harfy?

HENRYK
Gdzie?

NICK
W tronowej sali. . .

HENRYK z mocną boleścią
Szatanem jesteś, Nicku, ja się dręczę - trudzę
Tak, dźwięk harfy. Niech zamek w gruzy się zawali,
Niech zagrzebie tron, harfę... Gdzież znajdę zacisze?
Coraz bliżej strasznymi nabawia mnie snami!
Budzę się zmordowany i znowu ją słyszę.
Jak jej nie słyszeć?

NICK
Królu; wdziej czapkę z dzwonkami,
Ich dźwięk harfę zagłuszy.

HENRYK
Sztylet struny przetnie.

Scena VI

HENRYK , NICK, MORTON

MORTON
Królu! racz słuchać, królu! z ważną wieścią dążę,
Z wieścią... Jestem życzliwy - i myślę szlachetnie.

HENRYK
Któż o tym wątpi?

MORTON
Racz więc posłuchać mię, książę!

HENRYK z oburzeniem
Książę?

MORTON
Królu, racz słuchać! ... Nie znajdę wyrazów. . .
Oto jest pismo - pieczęć przyłożyć kazano.

HENRYK przegląda pismo
Cóż to? gdzież moje imię? Z jakich to rozkazów?
Nie! to pomyłka. . .

MORTON z uśmiechem
Tak jest, króla nie wpisano,
Przez pomyłkę zapewne?

HENRYK
Wątpisz o tym, starcze?
Wnet pójdę do królowy, a wszystko przemieni!
Pójdę i wymówkami niewierną obarczę. . .
Nie, prosić będę... Długo żyjąc oddaleni,
Nie czujemy tak zgodnie, jak dawniejśmy czuli;
To prawie moja wina - jakaś zazdrość płocha
Rozdzieliła nas - zdradę podstępni uknuli,
Lecz królowa kochała i teraz mnie kocha.
Gdzie jest Maria?

MORTON
U siebie - Rizzio u niej bawi,
O zmienienie rozkazu zapewna się wstawi.

HENRYK gwałtownie
Ten Rizzio! Rizzio! wkrótce sięgnie po koronę.
Któż mnie uwolni?

MORTON
Panie! zdołam to uczynić.
Poświęcę się... Trzeba go o zbrodnią obwinić.
Panie, przyjm zaskarżenie, ja przyjmę obronę.
Zginie.

HENRYK
O nędzny starcze! tyś dobry do rady!
Chciałbyś w oczach królowy być wolnym od zdrady,
Jak śnieg biało wyglądać, ze krwi obmyć dłonie.
Ja mam stawać przed sądem? w purpurze, w koronie,
Ja, Henryk? przeciw Rizzia mówić w podłej sprawie?
Ten Włoch nikczemny, może w sądzie uwolniony,
Znów mi będzie urągał? - Nie - ręce zakrwawię,
Bo zgon jego obfite przyniesie mi plony;
Powróci pokój w domu... Tak - ja się namyślę. . .
Po co myśleć? - Myślałem - wszystko mam w umyśle
Tak widne jak na niebie, tak czarne jak w piekle.
Myślałem długo - zimno - dziś wypełnię wściekle!
Dziś wypełnię! Nad wieczór już go grób pochłonie,
Grabarze na cmentarzach już dlań kopią doły.

NICK widząc, że Morton nie może wesołości utaić.
Cóż to? ty moje dzwonki znalazłeś, Mortonie,
Co dziś byłeś dowcipny, a jesteś wesoły,
Oddaj mi dzwonki moje - bądź znowu kanclerzem.

Scena VII

HENRYK, NICK, MORTON, LINDSAJ

LINDSAJ
Królu! dostałem dzisiaj sokoła, król ptaków!
Norwegski, cały srebrnym osłoniony pierzem,
Gdy się podniesie, tonie wśród powietrznych szlaków.

HENRYK
Co mówisz? Czy od mego sokoła piękniejszy?

LINDSAJ
Cha! cha! bez porównania, lekszy, trochę mniejszy,
Cacko dla kobiet, niegdyś lady Hamiltonu
Nosiła go na dłoni nad Klydu rozłogi;
Pięknie mi się popisał, nie wrócił bez plonu,
Jak rycerz w krwi przepiórek pozłocił ostrogi.
Jedźmy dzisiaj na łowy.

MORTON
Dziś król ma zajęcie.

HENRYK
Tak, prawda, przyjacielu, dziś mam inne łowy,
Raz na jaw wyszłe trzeba kończyć przedsięwzięcie.
Słuchaj, Lindsaju! spadła mi korona z głowy,
Jestem igraszką kobiet, celem pośmiewiska,
Odmówiono mi władzy, nawet i nazwiska,
Czczego nazwiska króla! Czy wierzysz, Lindsaju?

LINDSAJ
Powinieneś się zemścić srogo - to tak właśnie,
Jakby mi kto powiedział, że nie jestem w kraju
Pierwszym w sztuce łowieckiej.

HENRYK
Nim słońce zagaśnie,
Lindsaju, dziś pomożesz zastawić mi sieci.
Wiesz, kto mię zdradza? Rizzio, ów podły przychodzień!
Dzisiejszy księżyc jego mogiłę oświeci.
Przyszedł tu jako tułacz, zginie jako zbrodzień.
Pomożesz mi?

LINDSAJ
Najchętniej w twe zamiary wchodzę.
Czy wiesz? - w swoich mi lasach polować zabronił.
Zemszczę się.

HENRYK
Ja cię za to sowicie nagrodzę,
Będziesz w jego źwierzyńcu płoche sarny gonił.

Scena VIII

HENRYK , NICK, MORTON, LINDSAJ, DUGLAS

LINDSAJ do wchodzącego Duglasa
Jakże się zdołał Rizzio od śmierci wyprosić?
Odgłos o waszej zwadzie rozszedł się daleki,
Słyszałem. . .

DUGLAS
Dobrześ słyszał, lecz gdy chcesz rozgłosić,
Pamiętaj, że dzwon może zamilknąć na wieki,
Kiedy mu serce wydrą.

LINDSAJ
Słuchaj! złącz się z nami!
Dzisiaj jeszcze sztylety, dzisiaj zemsta świeża
Pozbawi ciebie wroga, co twój honor plami.

DUGLAS
Któż cudzej dłoni zemstę honoru powierza?
Ostrzegam was, ja pragnę, Rizzio niechaj żyje,
Jutro go oddam waszej zemście - dziś nie zginie;
Dziś własną piersią sztylet od Włocha odbiję,
Ze mną walczyć będziecie, krew wasza popłynie.
Spodziewam się, że boju nie zechcesz, Mortonie?
Lindsaju! jam nie jeleń, co w borach popasa.
Henryku! pomnieć zechcesz, że w twojej koronie
Słabszy daleko kruszec niż w mieczu Duglasa.
Na jutro złóżcie zemstę - kto pójdzie inaczej,
Jest wrogiem moim.

Odchodzi.

Scena IX

HENRYK, NICK, MORTON, LINDSAJ

LINDSAJ
Cóż to? oszalał z rozpaczy?

MORTON
Królu, czyliż cię groźba Duglasa zachwieje?

HENRYK
Nie - lecz na jutro wszystko odłożyć wypada.
Cieszę się nawet z tego, zamiar nasz dojrzeje,
Kwiat przed czasem rozwity, przed czasem opada.
Rycerze, niechaj żadna nie płoszy was trwoga,
Trzymamy w ręku życie nieszczęsnej ofiary.
A ty, mały trefnisiu, spiesz do astrologa,
Niech powie, jaki skutek odniosą zamiary.

AKT DRUGI

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

ASTROLOG, NICK

NICK
Jak się masz, ojcze? . . .

ASTROLOG
Ojcze! - Skąd te pokrewieństwo?

NICK
Z głupstwa rosną nauki - a z nauk szaleństwo;
Jestem więc twoim synem, a te wszystkie księgi
Są mi rodzone siostry, bo z ciebie się rodzą.

ASTROLOG
O nędzny! nie znasz nauk i badań potęgi,
Myśli twoje okręgu ziemi nie przechodzą.

NICK
Więc mi pokaż kres dalszy - ojcze! proszę ciebie.
Patrzy przez teleskop na niebo obrócony .
Cha! cha! cha!

ASTROLOG
Cóż widziałeś?

NICK śmiejąc się
Niebo!

ASTROLOG
A na niebie?

NICK spokojnie
Nic. . .

ASTROLOG
Zasiane jest ono światy rozlicznemi.

NICK patrzy drugim końcem teleskopu, zmniejszającym przedmioty.
Widziałem! . . .

ASTROLOG
Cóż widziałeś?

NICK
Ziemię!

ASTROLOG
A na ziemi?

NICK
Nic. . .

ASTROLOG
Mnie musiałeś widzieć?

NICK
Byłeś oddalony. . .
Byłeś mały jak proszek, mądry astronomie.
Nie patrz na niebo, znikniesz w tych światów ogromie,
Ale patrzaj na ziemię, patrzaj z tamtej strony,
Jak małą ci się wyda! nauki! i sława! . . .
Tym lepszy jest teleskop, im bardziej oddala.
Ale cóś błazen króla na mędrca zakrawa,
A mędrzec króla. . .

ASTROLOG
Błaznom rozprawiać dozwala.
Lecz z czymże tu przyszedłeś?

NICK
Pyta mąż królowy,
Jaki los czeka Rizzia? ... Nie łam sobie głowy,
Przy mojej się pomocy rzecz łatwo wysłowi,
Powiadam ci, że zginie - ty powiesz królowi,
Że zginie. . .

ASTROLOG
Precz mi z oczu! nie żądam pomocy.
Nieś to pismo królowi, w nim jest tajemnica;
Los Rizzia w jasnych gwiazdach czytałem tej nocy,
Wszystkie pobladły, srebrne zachmurzyły lica.
Precz mi z oczu!

NICK
Lecz powiedz jeszcze, co mnie czeka?

ASTROLOG
Śmierć prędka. . .

NICK
A po śmierci?

ASTROLOG
Nie wiem. . .

NICK
Do widzenia,
Równośmy mądrzy. . .

Odchodzi.  

ASTROLOG
Podłe jestestwo człowieka,
Kiedy głupstwem okrywa głębokie marzenia.

Scena III

ASTROLOG, PAŹ

PAŹ
Już wyszedł trefniś - dobrze. - Na twoje wezwanie
Stawię się, mądry mistrzu.

ASTROLOG
Słuchaj, paziu młody!
Czy ty kochasz królowę?

PAŹ
Skądże to pytanie?
Czy ja kocham królowę? Jakież dam dowody?
Kocham ją jako matkę, siostrę, jak anioła.
Taki jestem szczęśliwy! Dzień cały od rana
Przepędzam przy jej stopach - nieraz na kolana
Spadnie mi róża na pół uwiędła z jej czoła;
Nieraz jej twarz ochładzam złocistym wachlarzem,
Twarz spłonioną jasnymi rumieńca szkarłaty;
Nieraz schylonej kornie przed boskim ołtarzem
Trzymam książkę modlitwy lub niosę kraj szaty.
Szczęśliwy jestem!

ASTROLOG
Paziu! nim chwila przeminie,
Masz stanąć u królowy i donieść jej skrycie,
Że człowiek milszy dla niej nad tron i nad życie
Zginie dzisiaj.

PAŹ
Co mówisz? Botwel dzisiaj zginie?

ASTROLOG z zadziwieniem
Botwel? - Innego miałem w przestrodze na celu!
Paziu! ja nie myślałem wcale o Botwelu.

PAŹ z rozpaczą
Więc zdradziłem ją! Boże, w jakąż przepaść wpadłem!
Nie wierz mi! Ona tego sobie nie wyznała
I mnie się nie zwierzyła, z rumieńca odgadłem. . .
Jam zbłądził... Nie... Botwela nigdy nie kochała.
Nie wierz mi - niech cię prośba, rozpacz moja wzruszy,
Zatrzymaj wszystko w sobie, czcij honor królowy!
Nie dziw się - całą duszą słuchałem twej mowy,
Cóż dziwnego, że słowo wyrwało się z duszy?
O nieszczęśliwy paziu! ... Z serca mi wyrwałeś
Najskrytszą tajemnicę - zapomnij! zaklinam!
Daje astrologowi brylantową sprzączkę od kapelusza.
Weź tę sprzączkę. - Zapomnij! ... - Czy już zapomniałeś?
Ja nawet uraz moich prędko zapominam,
A ty byś nie zapomniał?

ASTROLOG
Chodź tu, moje dziécię.
Czy myślisz, że nauki spodlić mogą starca?
Królowa mnie łaskami obdarza obficie,
Nie zasłużyłby na nie starzec i potwarca.
Zatrzymaj te brylanty, przebaczam, żeś dawał,
Nadtoś mię lekko sądził, za mało poznawał!
Patrz na komnatę, oto są królowy dary,
Oto księgi bez ceny - mam złoto, pałace;
Kiedyś wdzięczność zachowam, z darów
się wypłacę. Patrz na te czarnym płynem nalane puchary,
W nich złoto rodzą mojej sztuki tajemnice;
Takiego kruszcu z Peru Hiszpania dostaje,
Ja przed królową większe otworzę skarbnice,
Będzie w nich czerpać, będzie zakupywać kraje.

PAŹ
Lecz któż ma zginąć?

ASTROLOG
Rizzio! Rizzio, w jego serce
Godzą mnogie sztylety - na Rizzia pogrzebie
Jutro płakać będziecie, silni są morderce,
Wiem to z ust ludzkich, w gwiazdach czytałem na niebie.

PAŹ
Ojcze! więc spieszę.

Wybiega.

Scena IV

ASTROLOG sam, bierze jeden z pucharów.
Tutaj są moje nadzieje. . .
Nie śmiem czar tych otworzyć - ha! kiedy otworzę?
Może mi dzisiaj w oczach złoto zajaśnieje?

Patrzy w puchar.
Nie, jeszcze nie ma - dzisiaj wcześnie - jutro może?
A więc czekać do jutra. Lecz na cóż mi złoto?
Spytaj się siebie, starcze, na co? na co sława?
Pierwszeństwo wynalazku - wytrwałość jest cnotą,
Wszak równych starań roli kosztuje uprawa?
Całe życie marzyłem, miałżebym nad grobem
Odkryć nicość marzenia? bezskuteczność sztuki?
Nie przeżyłbym odkrycia - nie - dziwnym sposobem
Wiążą się słowa pazia z pismem gwiazd nauki.
Królowa! Botwel! skądże razem dwa imiona?
Ona kocha Botwela? - Dziś nad jego głową
Zbiegły się razem Marsa, Saturna znamiona,
To znaczy... Otóż Botwel, zdziwi się gwiazd mową.

Scena V

ASTROLOG, BOTWEL

BOTWEL zamyślony
Czemuż wszedłem w te progi? Muszę być szalony!
Obaczyć przyszłość? zajrzeć w dno prawdy kielicha.
Przyszłości mi nie kryją nadziei zasłony,
Lecz przed śmiercią zasłana mgły tajemna, cicha,
Śmierć we mnie uśmiech budzi, zasłona odkryta
Może zgasi ten uśmiech? ... I czegoż żądałem?
Tak, kto wie, co ten starzec z duszy mi wyczyta?
Może mi to odkryje, czego sam nie śmiałem
Dotąd odkryć przed sobą? przepaść mi odkryje;
Nad brzegiem się obudzę i w otchłań się rzucę.
Zgłębić przyszłość? niech tylko obecność przeżyję!
I czegoż tu przyszedłem? - Tak - wrócę się - wrócę.
Nie, już się stało, tak jest, stało się - zostanę.
Starcze, czytasz w przyszłości?

ASTROLOG
Gwiazdami pisane
Zgłębiłem tajemnice.

BOTWEL
Powiedz mi więc szczerze,
Czy wierzysz w twe wyroki?

ASTROLOG
Wierzę - jak w śmierć wierzę.

BOTWEL
Nigdy nie mylą?

ASTROLOG
Nigdy.

BOTWEL
Marność nauk świata!
Dziś rzeczywistość płonne zawiedzie rachuby.
Czy długo ja żyć będę?

ASTROLOG
Trzy lata.

BOTWEL ze wzgardą
Trzy lata?
Kres nadto oddalany, błąd twój nadto gruby.
Trzy dni dla mnie za wiele - trzy lata? daremnie.
Widzisz mnie, astrologu, na wybladłej twarzy
Gorzki uśmiech i wzgarda - nie patrz, co jest we mnie,
Któż się we wnętrze grobu zaglądać odważy?
Nie zniszczyły mię zbrodnie, jest to sytość życia;
Gorące serce wrzało we mnie od powicia,
Teraz jestem znużony - zimny - umrzeć muszę.
Pokazuj e truciznę w kryształowym naczyniu.
Patrz - oto jest trucizna, a przeszkody - żadne;
Tylko stałość twych mądrych przepowiedzeń wzruszę?
Cóż, jeśli ją wypiję i u nóg twych padnę?
Od długich bolów krótkim uwolnię się bólem.
Umieram. . .

ASTROLOG bierze go za rękę i prowadzi do stoła , gdzie leżą horoskopy.
Nie, żyć będziesz trzy lata, Botwelu.
Patrz, co pisały gwiazdy - będziesz królem. . .

BOTWEL
Królem?
Co mówisz? - będę królem! - Do takiego celu
Dążyć znad brzegu grobu? - miałem zasnąć w grobie.
Będę królem... Kląć ciebie? czy dziękować tobie?
Nie wiem... powiedz mi, starcze, powiedz, czy na tronie
Spokojniej jest niż w grobie? ten wszystko pochłonie.
Może późniejsze życie gorżki owoc wyda?
I po cóż? po co ścigać tak znikomą marę?
Wypiję tę truciznę... nie, rozbiję czarę
Ale po co rozbijać - może mi się przyda? . . .
W taką drogę iść trzeba z obfitym zapasem. . .
Wszak nieraz we śnie złotą koronę widziałem. . .
Wygrałeś, astrologu! żyć będę! . . .

ASTROLOG
Wygrałem.

BOTWEL
Idę do celu - nie chcę umierać przed czasem.
Prowadź mnie, astrologu, w wysokie komnaty
I pokaż mi władnące moim losem światy. . .

Wychodzą.

Scena VI

Pokój królowy, w głębi okres gotyckie.
MARIA, PAŹ

PAŹ
Zaraz przybędzie Rizzio.

MARIA
Czemuż nie przybywa?
On mi jeden pozostał z przyjaciół tak wielu
I wkrótce zginie.

PAŹ
Pani - tyś niesprawiedliwa,
Wspominając przyjaciół, wspomnij o Botwelu,
Paź nie śmie się przypomnieć, może nie ma prawa.

MARIA
Mój luby, ty dorastasz - rozdzielisz się ze mną,
Wachlarz na miecz zamienisz, powoła cię sława.
Któż mi wtenczas rozjaśni tę pustynię ciemną?
Botwel? - lecz ja Botwela nie znam. O! mój drogi!
Ty płaczesz? Paziu! paziu!

PAŹ
Dziecinne łzy ronię,
Daruj mi - ja myślałem, że w twojej obronie
Na dworze pas pozyskam i złote ostrogi.
Nigdy mię nie budziła ze snu myśl rozdziału,
Teraz pierwszy raz czuję, że nastąpić może,
Już mi pół rycerskiego odjęła zapału.
Lecz wszak Botwel rycerzem? przecięż jest na dworze
I mógłby jeszcze bliżej, bliżej być królowy.

MARIA zamyślona, jak echo
Botwel - tak - mógłby bliżej, bliżej być królowy.

PAŹ
Był jednak blisko wczora, kiedy w dworzan kole
Towarzyszył ci, pani, na królewskie łowy;
Tajemniczy miał smutek wyryty na czole.
Potem, gdy cały orszak siadł na strojne łodzie,
Botwel stanął przy sterze, twarz jego pobladła,
Patrzał w głębinie wody, jak gdyby w tej wodzie
Widział jakie straszliwe, dręczące widziadła;
I coraz się nachylał - drzałem - nigdy w świecie
Takiej myśli w człowieka nie widziałem twarzy;
I pojąć jej nie mogę - dotąd mi się marzy
Jak sen jaki okropny.

MARIA
O! niewinne dziecię!
Ja łatwo ją pojmuję - dzika myśl szaleńca.

PAŹ
Królowo! wiatr, co sprzyjał tej wodnej podróży,
Silniej w żaglach zaszumiał i z twojego wieńca
Rozkwitłe w jasnych włosach zerwał kwiecie róży.
Kwiat padł na wodne fale i z falą upłynął,
Zbudził się Botwel - zadrzał - i na sługi skinął,
Łódź mu podano - usiadł samotny do łodzi
I ścigał kwiat zerwany - śledziłem go długo,
Aż zniknął we mgle.

MARIA niecierpliwie
Odejdź! odejdź, wierny sługo!
Lecz daj mi wachlarz, niechaj czoło mi ochłodzi. . .
Tak mi gorąco - odejdź! jest to czas pacierzy.

Scena VII

MARIA sama
Przenikliwe ma oczy ten paź - i nie wierzy,
Że miłość jest występkiem, w błędną wiedzie drogę.
Długo ją usypiałam, już uspić nie mogę,
Będę widzieć Botwela - oddalę ze dworu.
Czyste zwierciadło skazić może lekkie tchnienie. . .
Co? ... Ja jestem niewinna, lękam się pozoru?
Wszak z dawna mnie obarcza czarne podejrzenie,
Myślą, że kocham Rizzia... O bojaźń dziecinna!
Któż ma prawo mnie sądzić? Ja osądzę siebie,
Ludzie są u stóp moich, nade mną Bóg w niebie.
Wczoraj tak było... Dzisiaj nie jestem niewinna!
Kocham Botwela! kocham! Bóg mnie sądzić może.
Ciężko mi w tej koronie - francuska korona
Z lekszego była kruszcu - na chwilę ją złożę. . .

Zdejmuje koronę.
Więc teraz z wszystkich więzów jestem uwolniona.
Ciężyłaś mi na czole, a twój połysk zgubny
Wielu, wielu przerażał i odstręczał wielu.
Teraz wolna... Nie - jeszcze cięży pierścień ślubny.

Zdejmuje pierścień.
O! teraz przybądź do mnie! przybądź tu, Botwelu!
Przybądź! nie mam korony i nie mam pierścienia.
Przybądź! już się nie lękam Boga i potwarzy.
Jak mię zachwyca urok twej posępnej twarzy
I ten uśmiech goryczy, ten mrok zamyślenia.
Precz ta myśl śmierci spiąca głęboko na czole,
Niech tę chmurę rozproszy uśmiech szczery, tkliwy;
Długo w posępnych myśli obłąkany kole,
Będziesz jeszcze piękniejszy, gdy będziesz szczęśliwy.

Scena VIII

MARIA, RIZZIO

RIZZIO
Wezwałaś mię, królowo?

MARIA
Bojaźnią dręczona,
Przyzwałam ciebie, Rizzio, w te skryte komnaty.
Jesteś w niebezpieczeństwie, bo rzucone kwiaty
W roli Duglasa śmierci wydały nasiona.
Posłuchaj więc cierpliwie, mój błędny rycerzu,
Już nie możesz tu zostać. Przeciw mieczom wroga
Łatwo znaleźć obronę w mieczu i w pancerzu.
Lecz grożą ci sztylety, śmierć zdradziecka, sroga.
Wierzaj ani, źle, kto wrogom ukrytym zawierza,
Musisz uniknąć ciosu, dziś rzucić te strony.
Dam ci ważne zlecenie do dworu papieża,
Okręt gotowy - żaglów rozpięte zasłony.
Bądź zdrów!

RIZZIO
Królowo moja! powtórz te rozkazy!
O! nie! nie! nie powtarzaj - nad brzegiem otchłani
Nie posłucham - choć ściągnę twój gniew, twe urazy,
Wszak śmierć cię nie urazi? nie zasmuci? Pani!
Mario! o! ja zostanę - przysięgam, zostanę!
Postanowienia żadna nie naruszy siła!
Śmierć sroższą mi wyrzekły twe usta różane,
Żeby choć głos był zadrzał, gdyś ją wymówiła. . .
Mario! posłuchaj. . .

MARIA
Rizzio, chciej mówić z królową
Rozmawiałeś z kim innym.

RIZZIO
I gdzież twa korona?
Nie widzę jej na czole - kwiatem uwieńczona
Jesteś mi równa - śmielszą przemówiłem mową.
Daruj mi! ja myślałem! - myślałem, szalony!
Że ją umyślnie zdjęłaś dla mnie. . .

MARIA
Źleś osądził.
Wszak wiesz, że ja się zwykłam modlić bez korony,
I teraz się modliłam.

RIZZIO
Przebacz mi, jam zbłądził.
Lecz nie kładź jej na czoło - czoło twe utrudzi
I myśl jakąś posępną przykrywa żałobą.
MARIA
Bez korony nie zwykłam przemawiać do ludzi.
Rozmawiam tylko z Bogiem - z Bogiem, albo -

ciszej, kładąc koronę
z sobą.

RIZZIO
Śmiałość mi odebrała - więc dobrze - odjadę.
Staje w gotyckim oknie i z udaną obojętnością mówi.
Dziś dzień taki pogodny - dobry do podróży,
Niebo czyste, błękitne, chmury lekkie, blade
Pokazują mi drogę, lecz nie wróżą burzy.
Obacz, proszę, królowo, jak cicho na dworze,
Kwiaty w twoim ogrodzie odświeżone kwitną,
Tam góry Szkocji barwą owiane błękitną,
Odległe jak marzenia - jak tam szumi morze!
Białą mgłą osłonione chwieją się okręty. . .

MARIA
Rizzio! czemu tak zbladłeś? . . .

RIZZIO odwraca twarz od okna i zakrywa ją dłonią.
Tam żagiel rozpięty,
Patrzeć nie mogę. . .

MARIA
Rizzio! tyś jak dziecko słaby!

RIZZIO
O pani! pani! ty mi chcesz zachować życie?
A życie wszelkie dla mnie straciło powaby.
Wkrótce ten zamek w mgły się roztopi błękicie,
Będę stał na pokładzie - a morze pode mną.
Ha! kto wie, gdzie zapłynę? w tłum świata się rzucę,
Zapomnienie już szatą okrywa mnie ciemną,
Coraz! coraz ciemniejszą! wszak nigdy nie wrócę?
Już mnie boleść głęboka strawiła i zmogła.
Po cóż mam wracać? po co? łzy, westchnienia tłumić?
Jedna tu była dusza, zrozumieć mnie mogła!
I ta nie zrozumiała - nie chciała zrozumieć! . . .
Odjadę więc samotny - niech będzie szczęśliwa!

MARIA wzruszona
Rizzio!

RIZZIO
Powtórz tym głosem! powtórz moje imię!
Z dźwiękiem mowy głos duszy twojej się wyrywa.

MARIA zimno
Rizzio, chciałam cię prosić, kiedy będziesz w Rzymie,
Proś ode mnie papieża, niech zamknięty w złoto
Przyszle mi chleb ze stołu Pańskiego.

RIZZIO z oburzeniem
Pobożna!
Gardzić, poniżać serce, zabijać jest cnotą,
Potem można się modlić? wszystko zgładzić można.
Żegnam cię. . .

MARIA
Wszyscy losem jesteśmy miotani!
Bądź zdrów! Maria ci wiecznie pamięci dochowa.

RIZZIO
Mamże odjechać?

MARIA
Cóż to znaczy?

RIZZIO
Przebacz, pani!
Ale twój głos był tkliwszym - smutniejszym niż słowa,
Pozwól mi dziś pozostać - jutro się oddalę.

MARIA z ironią
Zostań! zostań! dziś możesz pozostać bez grzechu,
Dziś bal na dworze, maski napełnią te sale,
Ja sama się ubiorę jak królowa śmiechu;
Przyjdź więc - tam nowe z nami będzie pożegnanie,
Przyjmiesz je, choć ze śmiechem, z ust śmiechu królowy.

RIZZIO
Pani! żegnam na wieki!

Odchodzi.
MARIA
Raniłam go słowy,
Lęka się mego śmiechu, dłużej nie zostanie.
Jedno słowo od pewnej śmierci go wybawia,
Zawsze gorżkie lekarstwo dobre skutki sprawia.

AKT TRZECI

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

BOTWEL, PAŹ

PAŹ
Szukam ciebie, Botwelu - wszystkie zwiedzam strony,
A ty w murach zamkowych, w królowy ogrodzie?

BOTWEL
Chciałem się tu orzeźwić przy wieczornym chłodzie.

PAŹ
O! prawda, jak tu miło? - W tym lesie topoli
Kwiaty milszą tchną wonią - i wszystko rozkwita.
Lecz najpiękniejsza róża w pałacu ukryta,
Chcesz ją widzieć?

BOTWEL
Co mówisz! królowa zezwoli?

PAŹ
Zezwoliła!

BOTWEL
Widzieć ją! kiedy?

PAŹ
Za godzinę.

BOTWEL
Sama ci to mówiła?

PAŹ
Spełniam jej rozkazy.

BOTWEL
O gwiazdo! świeć mi, gwiazdo! na morze wypłynę,
Niech łódź moją strzaskają wodokryte głazy,
Nie dbam o nic, zaczęły sprawdzać się wyroki.

PAŹ
Panie! panie! rozpogódź ten smutek głęboki,
Strwożyć możesz królowę tych nieszczęść widziadłem,
A cień twojego czoła na jej czoło spadnie.

BOTWEL z ironiją
Co? rozpogodzić czoło, paziu? to tak snadnie,
Idę, całą godzinę strawię przed zwierciadłem.
To łatwo twarz ułożyć. Uśmiech gorżki twarzy
Nie jest owocem cierpień? igraszka dziecinna!
Twarz moja była niegdyś jak dziecka niewinna,
Będę się śmiał jak dziecko, co o świecie marzy.
O paziu! łatwo zatrzeć na czole te rysy?
Tak jak na pargaminie zaloty pisane
Można przemazać! zetrzeć, nowe kłaść napisy.
Przemażę pismo czoła - zniknie przemazane.
Bywaj zdrów!

Odchodzi.

PAŹ
Jak gorżkimi przeraził mię słowy.
Śpieszę teraz do Rizzia z rozkazem królowy.

Wybiega.

Scena III

HENRYK, MORTON, LINDSAJ wchodząc śpiesznie.

HENRYK
Więc to prawda, Mortonie, Rizzio nam uchodzi?

MORTON
Źle nam wróży ten odjazd, zbyt nastąpił nagle.
Już służba jego sprzęty przenosi do łodzi
I przeprawia na okręt pod francuskie żagle.
Trzeba śpieszyć - nie wiemy, jakie ma zamiary.
Pod lilijami Francji bezpiecznie odpłynie.

HENRYK
Co, miałżeby uniknąć zasłużonej kary?
Nim się na okręt schroni, niech na brzegu zginie.

LINDSAJ
Spieszmy więc!

HENRYK
Czekaj! czekaj! niech dobrze rozważę. . .
Zanadto nas daleko zapędy uwiodły.
Czyliż sam we krwi zbiega dłoń królewską zmażę?
Na brzegu, gdzie tłum majtków, gdzie tłum ludu podły
Będzie wskazywał palcem... Jaka myśl straszliwa!
Będzie wskazywał, będzie urągał mej twarzy,
Jeżeli twarz poblednie. Kto wie, co się zdarzy?
Rizzio opuszcza brzegi - niech sobie odpływa!
Jego trup zakopany - tu - blisko królowy,
Więcej mi będzie szkodził niż sam Rizzio żywy,
Skoro się stąd oddali.

LINDSAJ
Panie! skończmy łowy!
Już prawie wpół dognany ów jeleń pierżchliwy.

HENRYK
Nie - nie, niechaj odjeżdża.

MORTON
Tak, niech z Bogiem płynie,
Niech po krajach rozszerza twoją sławę, panie.
Jeszcześ nie był dość znany w francuskiej krainie?
Harfiarz, na dobrowolne skazany wygnanie,
Da cię poznać Francuzom. Na królewskim dworze
Kadzić mu będą, prosić na królewskie sale,
Błagać o jego przyjaźń - pomocną być może.
On trzyma serce Marii, trzyma rządu szalę,
A Henryk?

HENRYK
Co chcesz mówić?

MORTON
Że Henryk - w tym kraju
Jest królem.

HENRYK
Jestem królem! Czy słyszysz, Lindsaju,
Co on śmie mówić?

MORTON
Lindsaj tym słowom zawierza.
Napiwszy się do woli płochych kadzidł dymu,
Uda się może Rizzio do dworu papieża;
Ujrzysz go wkrótce w kraju - przyjedzie tu z Rzymu
I kapelusz czerwony przywiezie na głowie;
Z twarzy bardzo podobny Rizzio do Wolseja.
Padniemy przed nim na twarz, a sam Darnlej powie,
Że już zemsty ostatnia zniknęła nadzieja.

HENRYK
Przestań! już idę! . . .

Chcą wychodzić, w progu spotykają Duglasa.

Scena IV

HENRYK, MORTON, LINDSAJ, DUGLAS

DUGLAS
Stójcie! już Rizzio odpłynął.

HENRYK
Nieba! więc moja zemsta spełnić się nie może?
Już bym się był nie wahał! ... Pójdę ponad morze,
Każę okręt zatrzymać.

DUGLAS
Już żagle rozwinął.
Jam winien! Teraz na mnie mścijcie się, rycerze,
Oto piersi odkryte i miecz obnażony;
Ta krew warta krwi Rizzia. Jestem tak spodlony,
Że ludziom już nie wierzę i sobie nie wierzę.
Sam chciałem przeciąć żywot tak podłej osnowy,
Lecz kto wie? może marna zatrzyma mię trwoga.
Bałem się zabić Rizzia w obliczu królowy,
Będę się bał zabijać siebie w oczach Boga.
Życie Włocha zostało na moim sumnieniu;
Myślałem, że ten harfiarz, wierny przyrzeczeniu,
Jutro jak rycerz bronią ze mną się rozprawi.
Ufajcie teraz ludziom? znoszę brzemię sromu;
Gdy szukam wyjść z tych nieszczęść ciężkiego ogromu,
Od wstydu aż do grobu widzę mały przedział;
Któż mię przed okiem wzgardy na świecie zasłoni?
Przynajmniej uciekając gdyby był powiedział,
Że nie waszych sztyletów, mojej zląkł się broni,
Może bym żyć mógł jeszcze.

Scena V

HENRYK, MORTON, LINDSAJ, DUGLAS, PAŹ

DUGLAS chwyta za piersi wbiegającego pazia.
Paziu! Paź ten zginie!
Ja go zabiję - pazia tak kocha królowa
Jak Rizzia.
Postrzegając pismo w rękach pazia, wyrywa je.
Cóż to znaczy? Na tym pargaminie
Widzę jakieś skreślone niewyraźnie słowa. . .
Czytajcie. . .

PAŹ
List królowej oddać mi kazano,
Nie czytajcie! Nie macie prawa!

LINDSAJ biorąc z rąk Duglasa pismo
Prawem siła.

Czyta.
"Dzięki tobie, królowo, żeś mi pozwoliła
Wieczór z tobą przepędzić dzisiaj " - podpisano:
Rizzio.

DUGLAS
Rizzio?
Rizzio! Czyś dobrze wyczytał?

LINDSAJ
W klasztorze
Czytać mię nauczono, pojąłem nauki.

HENRYK
Więc Rizzio dziś ma wieczór przepędzić na dworze?
To pewno jaka zdrada, jakie włoskie sztuki?
Lecz nie - musiał pozostać, zmyliły nas czaty.
Lindsaju, zamknij pazia do mojej komnaty,
Żeby nie zdradził, żeby nie mógł nam przeszkadzać.

PAŹ
Żeby nie zdradził? - Od was nauczę się zdradzać.
Duglasie! wstyd ci wyrył znamiona na czole,
Daj mi miecz równej miary jak miecz przy twym boku,
A czarną zdradę we krwi obmyję potoku.

LINDSAJ
Paziu mój, jesteś dziecko! - O! młody sokole,
Ty jeszcze pierwsze pióra utracasz na wiosnę.
Pójdź ze mną.

PAŹ
Pamiętajcie! ja kiedyś dorosnę.

Lindsaj wyprowadza pazia.

DUGLAS
Więc Rizzio zginąć musi!

HENRYK
Kiedy?

DUGLAS
Dzisiaj zginie!

HENRYK
Gdzie?

DUGLAS
Ty się wahasz jeszcze? gdzie? W tronowej sali,
U nóg królowy - niech go w szaty swe zawinie,
I tam go znajdzie jeszcze ostrze mojej stali.

HENRYK
Lecz w obliczu królowy spełnić czyn tak krwawy,
To mnie od niej na wieki! na wieki oddzieli!

DUGLAS
Ha! więc idź i znoś brzemię wzgardy i niesławy,
Wzgarda nie ośmieliła, nic cię nie ośmieli.
Idź pełzać przed królową w udanej pokorze,
Lecz wiedz - kobieta kochać człowieka nie może,
Skoro śmiała nim gardzić.

HENRYK
Gardzić? Nigdy w świecie!
Dziś będę śmiałym - dzisiaj męstwa dam dowody.
Chodźmy więc po sztylety święcone w Lorecie,
Potem potajemnymi wprowadzę was wschody.

Odchodzi z Duglasem.

MORTON
Poszli - nie pójdę z nimi. Maria się nie dowie,
Że z zabójcami Rizzia i Morton był w zmowie.

Odchodzi w stronę przeciwną

Scena VI

Pokój Marii, jak w scenie VI aktu drugiego.

MARIA sama, siedzi nad krośnami.
Sama jestem. Gdzież paź mój? dotąd nie powraca.
Czymże czas sobie skrócę? tak pomału płynie!
Najmilsza to godzina, gdy mię zajmie praca,
Kiedy się kwiat na płótnie pod igłą rozwinie,
Gdy jak wiejska dziewica siądę za krośnami.
Lecz jak mało tych godzin, wiecznie! wiecznie w tłumie
Podejrzliwych, nieczułych; ich łzy nie są łzami,
Uśmiech nie jest uśmiechem, nikt mnie nie rozumie.
Gdybym tak oświecona blaskami klejnotów
zeszła do niskiej chaty, gdzie lud mój przebywa;
I spytała wieśniaka, czy królowa Szkotów
Jest szczęśliwa? odpowie: "Musi być szczęśliwa!
Byłem niegdyś w stolicy, widziałem pałace,
Widziałem oświecone okna jej komnaty;
A ja nędzny, do grobu skazany na pracę,
Mchem i zielem porasta strzecha mojej chaty,
W pocie czoła uprawiam te skaliste góry;
Widziałem groby królów, na grobach marmury,
A prosty grób wieśniaka ciemny wrzos pokrywa:
Tak, królowa szczęśliwa - musi być szczęśliwa ".

Scena VII

MARIA, RIZZIO

RIZZIO
Jakież mam składać dzięki? Widzę cię, królowo!
U stóp twoich przepędzę ostatnią godzinę,
Każdą chwilę bym życia okupił półową.
Mario! jakżem szczęśliwy! ja jutro odpłynę,
Ale to jutro, jutro, to kres zbyt daleki.
O pani! Mario moja! tak się szczęściem łudzę,
Jak gdyby wieczór szczęścia miał trwać długie wieki.
O! kiedyż z zachwycenia? ze snu się przebudzę?

MARIA
Serce mi ogarnęła tęsknota nieznana,
Wesołość nawet twoja smuci mię, przeraża.

RIZZIO
Królowo! co ja powiem, niech cię nie obraża.
Zawsze bym tu pozostał do jutra, do rana,
Na jutro Duglasowi dałem przyrzeczenie,
Że się z nim widzieć będę, dotrzymałbym słowa.

MARIA
Rizzio - to być nie może!

RIZZIO
Zamiaru nie zmienię.
Ale to nadto smutna na dzisiaj rozmowa.
Pani! aż do szaleństwa jestem dziś wesoły,
O moim oddaleniu myślałem z uśmiechem.
Słyszę! słyszę śpiew Tassa, powtarzany echem,
Zda mi się, że już płynę na łonie gondoły
Czarnym wybitej kirem, jak na łonie trumny;
Okna pałaców długim świecą się szeregiem
cieląc po wodzie jasne światłości kolumny;
Łódź moja płynie szybko, płynie z fali biegiem;
A nade mną daleko, na błękicie ciemnym,
Posępnym światłem księżyc roztacza się złoty;
I w duszy czuję dzikie uczucie tęsknoty,
Dla serca trawionego ogniem niewzajemnym
Potrzeba takich cierpień, niech się karmi łzami.

MARIA
O! Rizzio, serce twoje niewesoło marzy,
Póki jesteśmy młodzi, wszystko jest przed nami.

RIZZIO
Za mną wszystko zostało. Uśmiech mojej twarzy,
Jeśli kiedy rozkwitnie? prędko, prędko skona!
Można za szkłami różę rozkwiecić w jesieni,
Lecz jakże będzie smutna, blada, wysilona!
Ale po co się smucę? wszystko się odmieni!
Powrócę kiedyś! wrócę! Czemuż bym nie wrócił?
Czemu? ... Świat jest przepaścią, kto się w przepaść rzucił,
Może nigdy nie wrócić... Nie, to niepodobna,
Ja będę kiedyś w Szkocji, w tych samych komnatach,
Sala ta, co się smutkiem wydaje żałobna,
Zabrzmi znów wesołością, rozjaśnią się mury
Tłumem zamaskowanych dworzan w jasnych szatach.

MARIA
O Rizzio! patrzaj! patrzaj na ten dwór ponury,
Tu niewinne zabawy lud grzechami zowie;
Szemrać będą dworzanie.

RIZZIO z wzrastającą wesołością
Szmer zgłuszą oklaski,
Półowa nawet dworzan może przyjść bez maski,
Gdy który spyta: "Znasz mnie? ", każdy mu odpowie:
"Nie znam cię, masko ", ani zbłądzi w odpowiedzi.
Ten, kto się śmieje, zawsze płaczących zwycięża.
Młodzież francuska tłumem ten zamek odwiedzi,
Wtenczas szczęśliwy! . . .

Słychać szczęk broni.

MARIA
Słyszysz! jakiś szczęk oręża?

RIZZIO
O nie, to moja harfa wisząca na ścianie,
Tknięta powiewem wiatru, smutnym jękła brzmieniem.
Harfo! przyjmuję z czuciem twoje pożegnanie,
Ty mnie jedna tak żegnasz, smutno i z westchnieniem.

MARIA z niespokojnością
Lecz gdzież się paź mój bawi?

RIZZO
Pani, rozjaśń czoło!
Niech ja zastąpię pazia. - Całe moje życie
Nie byłem tak szczęśliwy, szczęśliwy jak dziecię.

Siada na małym stołku pazia, u stóp Marii.
Siądę przy twoich stopach... Jak mi tu wesoło!
Nie chciałbym teraz umrzeć.

MARIA
O! co ci się marzy?
Umrzeć tak młodo, z sercem tak pełnym nadziei.

RIZZIO
Nadziei? chciałem na twej wyczytać ją twarzy,
Czytałem wszystkie, wszystkie uczucia z kolei;
Nadziei tam nie było... Pani! nie chmurz lica,
Niech paź z twarzy królowy gniewu nie wyczyta,
Paź dziecko, z wody chciałby dostać twarz księżyca. . .
Pani! piękny ci wieniec we włosach rozkwita,
Daj mi róż kilka.

MARIA
Rizzio! na co ci te kwiaty?

RIZZIO
We Włoszech, na ołtarzów święconym marmurze
Zawieszę ten dar drogi, nad złoto bogaty,
Pokazywać je będą: Patrzcie! oto róże
Maryji Stuart Szkockiej, anioła w koronie.

MARIA dając mu kwiaty
Nie odmówię twej prośbie, lecz zamiaru bronię,
Weź te kwiaty - lecz kwiaty niegodne ołtarza.

Henryk wchodzi tajemnymi schodami i staje za krzesłem Marii niepostrzeżony

RIZZIO
Pani! jestem twym paziem. - Paź ciebie zaklina,
Daj mu ten wachlarz, powiew twojego wachlarza
Ma jakąś woń czarowną, woń, co przypomina
To gór szkockich powietrze; nieraz w kraj daleki
Przyniesie zapach róży, co ciebie otacza,
Wtenczas zamknę na chwilę złudzone powieki,
Marzyć będę. . .

MARIA z uśmiechem
Królowa paziowi przebacza;
Rizzio nie śmiałby do niej użyć takiej mowy.
Paziu! czy mi nie zechcesz korony zdjąć z głowy?
Dobrze, żeś nie zapragnął purpurowej szaty,
Dobrze, żeś na wachlarzu przestał.

Daje mu wachlarz.

RIZZIO
Dzięki tobie!

Scena VIII

MARIA, RIZZIO, HENRYK, stojący zawsze za krzesłem Marii.
DUGLAS, LINDSAJ

DUGLAS uzbrojony sztyletem chwyta Rizzia za piersi
Właśnie dziś rano trzymał i wachlarz, i kwiaty,
Z kwiatami i z wachlarzem teraz legnie w grobie.

RIZZIO
Królowo! . . .

MARIA powstając
Stój, Duglasie! skądże ta odwaga?
Ty w komnacie królowy! Czy gardzisz królową?
Stój! stój! Duglasie, odejdź! królowa cię błaga.
Nie, mogę rozkazywać - precz! odpowiesz głową!
Rizzio! chodź do mnie.

DUGLAS
Próżno wołasz go do siebie,
Duglas trzyma go w dłoni, nie uniknie zgonu.

do Rizzia
Módl się! za chwilę będziesz lub w piekle, lub w niebie.

MARIA
Duglasie! precz stąd! precz stąd! splamisz stopnie tronu.
Pomyśl! próżno mnie będziesz błagał przy skonaniu,
Kat ci zerwie ostrogi i twarz splami dłonią;
W obliczu ludu zelży kat na rusztowaniu.

DUGLAS
Próżno grozisz, królowo! wiesz, że władam bronią.
Skoro Duglas na zamku kaganiec zapali,
Zbiegną się zbrojne tłumy poddanych wasali.
Mam się lękać kobiety? Po co wszczynać boje?
Na tym samym okręcie, na którym miał płynąć,
Odjadę w kraj Francuzów, wnet porzucam zbroję,
Mogę się w ten płaszcz jego jedwabny zawinąć,
Wezmę te strusie pióra, wezmę ten miecz złoty,
Podłego Włocha dobrze wyuczę się roli;
Wnet mię zgraja francuskich trefnisiów okoli,
Na dworze królów zdradne rozpocznę zaloty;
Będę pierwszym przy ucztą zastawionym stole,
Wkradnę się w łaski możnych - harfiarzem zostanę. . .
Chyba mnie zdradzi kropla krwi na moim czole
Lub te szaty splamione, pióra połamane.
Giń, Włochu! ... Nie, sztyletem nie mogę uderzyć,
Nigdy nie zabijałem sztyletem.

Odrzuca sztylet.

MARIA
O Boże!
Duglasie! ach, Duglasie! - nie, nie mogę wierzyć,
Żebyś ty go śmiał zabić.

DUGLAS
Przekonam cię może.
Duglas słowy zelżony, mieczem spełnia groźby.

MARIA
Duglasie! nieszczęśliwa, zniżę się do prośby. . .
Nigdy krwi nie widziałam! ... widok mi nie znany,
Oddal - oddal ode mnie te krwawe obrazy.

DUGLAS
Chciałbym, żeby tu były zwierciadlane ściany,
Abyś śmierć jego mogła widzieć tysiąc razy!
Chciałbym, żeby jęk Rizzia echem powtarzany
Zabrzmiał, abyś go mogła słyszeć tysiąc razy!
Niechaj krew jego wsięknie głęboko w te głazy,
Niech zostawi na wieki zbrodni plamę ciemną!

Bierze od Henryka szpadę i przebija Rizzia.

RIZZIO
Mario! oh! Mario! ... Boże, zmiłuj się nade mną.
Oh! oh! oh!

Kona.

MARIA
Rizzio! ... Boże, zmiłuj się nade mną.
Stójcie! błagam was - jeszcze jęknął, jam słyszała.
O! gdyby tu był Henryk! ... Tak cicho jak w grobie,
Gdzież Henryk? Henryk! mąż mój!

HENRYK nachylając się, cicho
Jestem tu, przy tobie.

MARIA odwracając się z wolna
Był przy mnie? Henryk! mąż mój? Boże mój!

Pada na poręcze krzesła.

HENRYK
Omdlała.
Wynieście jego zwłoki.

DUGLAS ponuro
Przyszedłem zabijać,
Lecz nie wynosić zwłoki - wołajcie grabarzy.

Lindsaj wyciąga trupa z sali i wraca.

HENRYK do Duglasa
Duglasie! straszna teraz bladość twojej twarzy.
Czyliż męstwo rycerza zwykło tak przemijać?
Miałeś wdziać jego szaty?

DUGLAS
Krwią czarną skalane.

HENRYK
Ciebie dręczy zabójstwo?

DUGLAS zbliżając się patrzy Henrykowi w oczy.
Henryku! a ciebie? . . .
Słuchaj! i twoje ręce krwią Rizzia zmazane,
Ty zabiłeś człowieka! I wejdź teraz w siebie? . . .
Czy miałeś jaki powód zemsty lub urazy?
A jesteś tak spokojny! Patrz, jaka różnica,
Ja pomściłem się czarnej na honorze skazy,
A jestem tak wzburzony! Rozpogódź więc lica. . .
My się bardzo różniemy - idź teraz do łoża,
Będziesz miał noc spokojną - gdy się zbudzisz rano,
Życzę, aby na niebie powstająca zorza
Ujrzała twarz Darnleja jak dzisiaj rumianą.
Królowo! przebacz! przebacz! idę w kraj daleki,
Wygnaniec, zbójca podły, niosę piętno zbrodni.

Odchodzi.

LINDSAJ
Ci rycerze imienia rycerzów niegodni.

HENRYK
Słuchaj! ... Królowa wkrótce otworzy powieki,
Uciekajmy z tej sali.

LINDSAJ
Chodź! jedźmy na łowy. . .

HENRYK
Lindsaju, ty znasz może uczucia królowy?
Będzie mnie nienawidzieć?

LINDSAJ
Zbądź niewczesnej trwogi,
Chodź! chodź, królu - chodź ze mną - słyszę czyjeś kroki!

Wyprowadza gwałtem ociągającego się króla.

Scena IX

MARIA omdlona, BOTWEL

BOTWEL
Królowa - czy usnęła? Sen nadto głęboki.
Skąd ta krew? Po raz pierwszy wstępuję w te progi,
A już tu we krwi brodzę? Ktoś zbrodni dokonał,
Spełnił czyn tajemniczy, zbrodnią bez nazwiska. . .
Świateł przygasłych promień błękitnawy błyska,
Sztylety na podłodze? sztylety! - któż skonał?
Może król! . . .

MARIA
Oh! . . .

BOTWEL
Królowa budzi się. . .

MARIA z pomięszaniem
Duglasie! . . .
Ach, miej litość! ... gdzież jestem? ... Boże, jak tu ciemno.
Za późnom się zbudziła! tak jest! już po czasie. . .
Jestem przy tobie... Boże, zmiłuj się nade mną! . . .
On był przy mnie - mąż, Henryk, był przy mnie - zabijał.

BOTWEL z zadziwieniem
Henryk zabijał? . . .

MARIA
Może krew plami te szaty?
Widzę go - pod sztyletem w cierpieniach się zwijał. . .
Precz! precz! o łzo natrętna... Mamże płakać straty?
Mścić się potrzeba - drzyjcie! Czyż krew płacić łzami?
Krew za krew - drzyjcie! zemsta straszliwa nad wami!
Już śmierć weszła do zamku, będą zbrodnie nowe.

BOTWEL
Jakaż to straszna boleść przenika królowę?

MARIA z pomięszaniem
Tyś Rizzia krwią zmazany?

BOTWEL
O nie! chyba własną. . .

MARIA
Tyżeś to w tej godzinie? słuchaj! w jakim celu?
O! niech teraz te światła! te pochodnie zgasną!
Żeby mój wstyd ukryły... Kocham cię, Botwelu!
Nie jest to czas ukrywać i taić uczucia,
Rzucam się na twe łono, już jestem zgubiona!

BOTWEL
O Mario! śmierć cię chyba wydrze z tego łona.
Czy żądasz zemsty? powiedz! zabójstwa? otrucia?

MARIA
Nie, nic nie żądam - słuchaj! chodź przed ołtarz Pana,
Połączę z tobą dłonie, gdym serce złączyła.
Lecz nie, ta ręka z krwawą ręką powiązana,
On żyje jeszcze! ... Boże! cóżem wymówiła!

Wyrywa się z rąk Botwela i ucieka.

Scena X

BOTWEL sam
On żyje jeszcze? ... W dobrą trafiłem godzinę.
Wieki trzeba by czekać na takie wyznanie,
A teraz ją zdradziły rozpacz, obłąkanie.
Myśl zemsty w niej ukrytą jako kwiat rozwinę;
Piękny kwiat, choć zatrute owoce wyradza.
Teraz chyba szatana wyrwie mi ją władza!
Serce się moje kobiet łzami nie rozczula. . .
Chce, żebym myśl jej odgadł? Nie - ja nie rozumiem!
Aż mi powie: "Botwelu! zabij! zabij króla! "
Za mniejszą cenę nie chcę zabijać - nie umiem.

AKT CZWARTY

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Teatr wystawia wnętrze wiejskiego domu, pomięszkanie Henryka.
HENRYK, NICK

HENRYK
Błąkam się jak wyklęty, słuszna kara boża,
Zbłąkana wyobraźnia blade widma roi,
Zgryzoty przy węzgłowiach stoją mego łoża.

NICK
O nie! przypatrz się, królu, tylko błazen stoi.

HENRYK
Tak, błazen tylko, wszyscy już mię opuścili.
Oświecam widma bladą umysłu pochodnią,
Każdy kamień korony obciążyłem zbrodnią,
Ich ciężar głowę moją do grobu nachyli;
Przeważa mię korona.

NICK
I ja równie błądzę.
Oto czapka w królewskich pokojach wytarta,
Dotąd na niej zdobyte wieszałem pieniądze;
Wkrótce czapka od błazna będzie więcej warta
I wkrótce mnie samego ciężarem przeważy.
Nie trzeba nadto wielkich ciężarów na głowie,
Dość rozumu i głupstwa.

HENRYK
Paziu! w twojej mowie
Więcej widać rozsądku niż śmiechu na twarzy.
Ale gdy mnie widmami myśl drżąca otoczy,
Jak ich nie widzieć? ich wzrok serce mi rozkruszy!
Jak ich nie widzieć, Nicku?

NICK
Panie! zamknij oczy. . .

HENRYK
One nie przed oczyma - one w mojej duszy!
Widzę je tak jak ciebie, jak me własne cienie
Ścigają za mną.

NICK
Panie! zagaś lampę w nocy,
Mnie nie ujrzysz przed sobą... Zagaś twe sumnienie.
Widm nie ujrzysz przed sobą. . .

HENRYK
To nie w mojej mocy!
Szalony jesteś! zgasić sumnienie jak świecę?

wpatrując się w głąb pokoju
Patrz! tam stoi, w posępnej ubrany żałobie,
Jak gdyby chciał wyjawić śmierci tajemnicę?
Milczący - krwawy - blady - woła mnie ku sobie. . .
Wszak mu sztylety ciało rozdarły na ćwierci?
A on wstał z grobu, świeży, jak z kołyski dziecię.

NICK
O panie! Rizzio błaznów lubił całe życie,
Może więc przyszedł tutaj szukać ich po śmierci?
Dziwię się, że nie ze mną, lecz z tobą rozmawia,
Musisz być do mnie, królu, podobnym w tej chwili.

HENRYK nie słuchając słów Nicka
Precz! precz, Rizzio! twój widok serce mi zakrwawia.
Wszystko bym oddał; byle życie ci wrócili!
Nie obwiniaj mnie, odejdź, niech spokojny zasnę;
Ty może chcesz snu mego? spać nie możesz w grobie;
Więc i tam spać nie można? ... Życie oddam tobie,
Lecz wróć mi sen! Nie wracaj! Życie oddam własne.
Twoje lica tak blade i ten wzrok rozwarty!

Śmieje się dziko z obłąkaniem.
Cha! cha! cha! to mi zmysły do reszty pomiesza.

NICK
Ten cień lepiej cię, królu, ode mnie rozśmiesza,
Więc go przyjmij za błazna - nigdy moje żarty
Z ust twoich nie wyrwały tak szczerego śmiechu.

HENRYK
Czego chcesz, Rizzio? krwawe wskazujesz mi szaty?
Może ciebie zabiłem skalanego w grzechu?
Powiedz mi! jestem królem! ja - jestem bogaty!
Dam na mszę! powiedz tylko, ile mszy potrzeba?
Zakupię msze na tydzień, miesiąc, rok, wiek cały;
Choćbyś był zbójcą, modły przebłagają nieba,
Głos księży słyszeć będziesz w grobie już spróchniały.
Ha! jeszcze słychać harfę!

NICK
Uspokój się, panie!
To przywidzenie strachu... Królowa tu zmierza. . .

HENRYK
Królowa! ... Jakież będzie nasze powitanie?
Zabije wzgardą, wzgarda jak sztylet uderza.

Scena III

MARIA, HENRYK, NICK

MARIA
Henryku! ja sądziłam, że cię tu zastanę
Wśród zgrai twoich dworzan! Tyś samotny, blady,
Powiedz, czyś ty nie chory? oczy obłąkane,
Na twarzy widać jeszcze bezsenności ślady.

HENRYK z rozpaczą
O Mario!

MARIA przerywając
Uspokój się! tyś chory, mój luby!
Połóż się, zaśnij, widać bezsenność ci szkodzi.

HENRYK
O Mario! jestem winien! winien Rizzia zguby!

MARIA z udaną obojętnością
Ja nie wiedziałam o tym; cóż mię to obchodzi?

HENRYK
Ty mi przebaczasz? powiedz!

MARIA
I cóż mam przebaczyć?

HENRYK
Śmierć jego.

MARIA
Czyją?

HENRYK z przymuszeniem

Rizzia. . .

MARIA
Jużem zapomniała.

HENRYK
Chciałem się uniewinnić, czyn mój wytłumaczyć,
Lecz ten Włoch niewart, abyś o nim pamiętała.

NICK do Henryka
Włoch niewart, abyś o nim pamiętał, Henryku.
Powtórzę ci te słowa, twoje słowa własne,
Gdy nie będziesz mógł zasnąć.

HENRYK do Nicka
Precz! precz, nędzny Nicku!

do Marii
Przebaczyłaś mi, teraz już spokojny zasnę.

MARIA
Trzeba sen sztuką zwabić, gdy od łoża stroni,
Przyniosłam senny napój, poznasz jego siłę.
Sen cię po nim skrzydłami lekkimi osłoni,
Zaśniesz jak małe dziecko, będziesz miał sny miłe.
Wmięszam go do lekarstwa:

HENRYK do Marii, która wiewa napój w czarę, stojącą przy łoża .
Dzięki ci, królowo!

NICK
Zadrzała, przed mym okiem nic się nie ukryje.

do Marii cicho
Pani, podziel się z królem napoju półową,
Bo kto wie, gdy król twoje lekarstwa wypije,
Może ci się podobny napój w nocy przyda.

MARIA spojrzała na Nicka i odwróciła się ze wzgardą.
O jakże trudna rola! lecz tak, kończyć trzeba!
Każde spojrzenie zdradzi, każde słowo wyda,
A myśl mnie już wydała przed obliczem nieba.
Oby się prędzej! prędzej! wyrwać z tej komnaty.

HENRYK
O Mario! czemu nosisz te żałobne szaty?

MARIA
Tyś chory, chciałam przez to mój smutek wyrazić.

NICK na stronie
Więc na to szat potrzeba.

HENRYK z czułością do Marii
Ja cierpię tak mało,
Zwiększono wielkość cierpień, chciano cię przerazić. . .
Teraz z mojej słabości nic już nie zostało,
Skoroś mi przebaczyła.

MARIA
Bądź zdrów!

HENRYK
Jeszcze wcześnie!
Gdzie idziesz? zostań chwilę, jeszcze jedno słowo!
Wyznam ci szczerze, nieraz dręczę się boleśnie,
Nieraz cię obraziłem, przebacz mi, królowo!

Klęka przed nią.
Przebiegnij wszystkie chwile, któreśmy przeżyli,
Jeśli nas jaka w życiu czarna chwila dzieli,
Błagam cię! utrać pamięć tej nieszczęsnej chwili!

MARIA odwracając się z drzeniem
Przeprasza, jakby leżał w śmiertelnej pościeli.
Człowiek, co może jutra, jutra nie zobaczy,
U stóp moich klęczący błaga przebaczenia;
Gdy jemu nie przebaczę, czy mi Bóg przebaczy?
Wstań, Henryku! o przebacz! przebacz mi wzajemnie.

HENRYK
Ty błagasz przebaczenia? błagasz go ode mnie?
Powiedz mi, jakie w tobie mam odpuścić winy?
Ja ci nawzajem serce do głębi otworzę.

MARIA
Bądź zdrów - prędko mi z tobą ubiegły godziny.

HENRYK z czułością
Kiedyż się zobaczemy?

MARIA drzącym głosem.
Nie wiem - jutro może?

HENRYK
Ty mnie tak zimno żegnasz? Czyliż świeże śluby
Przebaczenia, miłości znikły między nami?

MARIA całuje go w czoło.
Bądź zdrów! . . .

HENRYK z przerażeniem
Tak mnie zimnymi dotknęłaś ustami,
Dreszcz mię przebiegł.

MARIA z gorżkim uśmiechem
Ty jesteś w gorączce, mój luby.

Odchodzi.

Scena IV

HENRYK, NICK

HENRYK
O Mario! mój aniele! Boże, dzięki Tobie!
Nawróciłeś jej serce, kocha mnie tak szczerze.

NICK
Ty wierzysz temu, królu?

HENRYK
Tak jest, wierzę! wierzę!
Rizzio jeden nas dzielił - Rizzio teraz w grobie. . .
Wszystko się odmieniło, już jestem szczęśliwy.
Czy widziałeś jej uśmiech? uśmiech szczery, tkliwy;
Z pogodnym czołem przy niej - zasiądę na tronie.
Ciesz się! ciesz się, Duglasie! zyskam przebaczenie,
Ja ciebie moim płaszczem królewskim osłonię.
Ciesz się, mój wierny Nicku! zgasiłem sumnienie,
Już nie o bladych widmach, lecz szczęściu marzę;
Ciebie, Nicku, darami sowicie obdarzę,
Czapkę złotem napełnię, sprawię ubiór nowy.

NICK
Spraw mi żałobę.

HENRYK
Po kim masce chodzić w żałobie?

NICK
Spełń ten puchar, w nim znajdziesz lekarstwo królowy,
A wtenczas błazen - wdzieje żałobę po tobie.

HENRYK
Precz! precz! jesteś podobny do piekielnej jędzy!
Podły i podejrzliwy, kąsasz, trujesz jadem.
Precz! idź się błąkać, żebrać i umierać w nędzy!
Lecz nie, śmierć twoja będzie dla innych przykładem;
Obieraj rodzaj śmierci.

NICK
Trudno mi obierać,
Głupstwo jest wieczne, głupstwo nie może umierać,
Od wieków z nieprzerwanej wypływa osnowy:
Chciałbym skonać pod mieczem, ale kat zawoła:
"Nicku! gdzie twoja głowa? - wszak ty nie masz głowy ".
Cha! cha! nieprawdaż, królu, że to myśl wesoła,
Nie mieć głowy. Więc węzeł założyć na szyję?
Lecz ja jestem tak lekki! sam wiatr mię utrzyma;
Nie, ja wisieć nie mogę, dla mnie śmierci nié ma. . .
Chyba - to śmierć najleksza, ten puchar wypiję.
Żądasz więc mojej śmierci?

HENRYK
Precz, straszna poczwaro!
Nędzny! takąż to wdzięczność niesiesz panu w. darze?
Sumnienie niech ci będzie zasłużoną karą.
Wyganiam cię ze dworu.

NICK
Ja sam się ukarzę.
wypija prędko puchar nalany przez królowę.

HENRYK
Co czynisz?

NICK
Nic, wypiłem królowy napoje;
Zasnę jak małe dziecko, będę miał sny miłe.

HENRYK
Zadrzałem mimowolnie, lecz czegoż się boję?
On tylko zaśnie.

NICK
Zasnę,
gdy znajdę mogiłę!
I tej może odmówią.

Blednie, siada przy królu i głowę na dłoniach opiera.
Przed daleką drogą
Powrócę jeszcze myślą w rodziców mieszkanie.
Widzę tam w końcu sioła tę chatę ubogą,
Sczerniałe dymem ściany i obraz na ścianie,
A przy obrazie lampa; pies wrót chaty strzeże,
Nad chatą dąb spróchniałe podnosi kanary.
O Boże! widzę - widzę - tam mój ojciec stary
Na progu pług naprawia i mówi pacierze.
Oto matka ze łzami usiadła do przędzy,
Śpiewa pieśń, jak przy mojej kołysce śpiewała. . .
O któż by! któż by sądził, że pod dachem nędzy
Urodzi się istota, co się będzie śmiała.

HENRYK
Pierwszy raz wpadasz, Nicku, w tak czarną tęsknotę;
Ty byłeś tak wesoły?

NICK
Tak, byłem tułaczem.
Któż by przyjął do domu płaczącą sierotę?
Panowie mogą smutek głosić jękiem, płaczem,
Nędzarz śmiać się potrafi, potrzebuje chleba.

HENRYK
Powiedz, co ci jest, Nicku! ten napój? o Boże!
Może jaki ratunek?

NICK
Już mi nic nie trzeba. . .
Słuchaj, królu! Z dzieciństwa chowany na dworze,
Służyłem za igraszkę - śmieli się dworzanie,
A ja widziałem wzgardę w ich śmiechu... Na Boga!
I ja też miałem serce! tak jak pies u proga,
Jak twój pies się do ciebie przywiązałem, panie.
Wiedząc, jako śmiech rzadko królom towarzyszy,
Chciałem, ażeby zawsze towarzyszył tobie;
Teraz król już mojego głosu nie usłyszy,
Chyba się będzie jeszcze śmiał na moim grobie
I dzwonki mu przypomną dzwony na pogrzebie.

HENRYK
On umiera! Królowo, okropna to zdrada!
Nicku! Nicku! i cóż mam uczynić dla ciebie?
Oczy twoje ściemniały i twarz śmiercią blada.

NICK
Królu! zawieś na czapce kilka sztuk pieniędzy,
Odeszlij ją rodzicom... Złotem się pocieszą,
Może pocieszą, może poratują w nędzy;
A czapkę w niskiej chacie na ścianie zawieszą
I będzie im niekiedy przypominać syna;
Niech matka przędąc pod nią tę pieśń przypomina,
Którą kiedyś w kołysce śpiewała nade mną.
O Boże! jak mi słabo - jak mi w oczach ciemno.

HENRYK
Nicku! ty mnie rozczulasz! patrz, łzy moje płyną.

NICK
Królu! nigdy nie byłem łez twoich przyczyną;
Czemuż wesołość moja z życiem obumiera?

HENRYK
O nie śmiej się! Ten uśmiech smutny, wymuszony,
Do głębi mię przenika, serce mi rozdziera. . .
Umierasz za mnie, wierny, wzgardą nagrodzony.

NICK wesoło
Nagródź mi. Wybierz czterech najuczeńszych ludzi;
Niech niosą trumnę błazna, niechaj głupstwo noszą;
A gdy się każdy dobrze ciężarem utrudzi,
Tylko ciężarem głupstwa - po kraju ogłoszą,
Że Nick umarły więcej waży niż Nick żywy. . .
Tyś się uśmiechnął, panie! o jakżem szczęśliwy!
Chciałem cię jeszcze widzieć z uśmiechem na twarzy.
Przebacz mi, panie, wszystko, zamykam powieki,
Już cię widzieć nie będę - tak mi się coś marzy,
Tak słabo.

HENRYK
Nicku!

NICK
Żegnam! żegnam cię na wieki!

HENRYK
Przyjacielu mój! synu!

NICK podnosząc głowę, z obłąkaniem
Synu! któż mię woła?
Czy to mój ojciec? : - Próżno! tak ciemno dokoła,
Już was widzieć nie mogę - muszę was porzucić!
Och! zostawcie mi miejsce, przyjdę tam do chaty,
Odpocznę - ja - myślałem zawsze do was wrócić. . .
O matko! matko moja! daj mi inne szaty,
Matko! jak mi źle było na świecie. Oh!
Pada u nóg króla i kona.

HENRYK
Skonał! . . .
To przyjaciel ostatni; żono tkliwa, czuła,
Patrz! to twój senny napój tej zbrodni dokonał,
Tyś go otruła... myślisz, żeś męża otruła?
Nie, Henryk żyje, tylko został sam na ziemi,
Sam został - wszystko jedno, jakby zasnął w grobie.
Gdyś mnie pocałowała, piekło było w tobie,
Dlatego całowałaś ustami zimnemi. . .
Bierze lampę i oświeca nią twarz Nicka.
Zobaczę go raz jeszcze... Jak twarz jego zbladła!
Zsiniałe usta - twarde usłał sobie łoże. . .
O nieba! iskra z lampy na twarz mu upadła,
Szalony! ja ją gaszę - on jej czuć nie może,
Nic już nie czuje... Skończył... Tu rozpacz daremna!
Trzeba się gdzie uchronić przed zdradą kobiety. . .
Ujść przed nią - gdzież uchodzić? wokoło noc ciemna;
Może tu koło domu ukryte sztylety?
Czegóż się nie dopuszczą - na co nie odważą?
Nie ma większej poczwary na ziemskim przestworzu.

po chwili
Zostanę tu! obaczę, z jaką jutro twarzą
Przyjdzie szukać zmarłego męża na tym łożu.
A twarz jej uda bladość - może ubielona?
Może jęk jej usłyszę za drzwiami komnaty,
Pewna jest mojej śmierci, wprzód nim się przekona,
Czy ja umarłem! będzie płakać mojej straty. . .
Wtenczas ją jednym! jednym spojrzeniem zabiję. . .
Stawia lampę u głów Nicka.
Więc Bóg czuwa nade mną - i - od śmierci strzeże. . .
Postawię przy nim lampę, całunem nakryję.
Będę nad zmarłym w nocy odmawiał pacierze. . .
Tak samotny przy zmarłym i w noc taką ciemną
Sam jeden... Boże! Boże! zmiłuj się nade mną!

AKT PIĄTY

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

MARIA, PAŹ, BOTWEL

MARIA wpatrując się w Botwela
Botwelu! ... Cóż to? milczysz. . .

BOTWEL
Czas wszystko odkryje,
Czas złym jest powiernikiem. . .

MARIA
Botwelu! ... On - żyje? . . .

BOTWEL
Żyje? nie wiem, królowo - dotąd już mógł skonać. . .

MARIA
Co? więc zaczętej zbrodni nie mogłeś dokonać?

BOTWEL
Nie widziałem dziś króla. . .

MARIA
Więc żyć będzie? . . .

BOTWEL
Zginie. . .
Może już zginął? . . .

MARIA
Jak to? ty go nie widziałeś. . .

BOTWEL
Aleś ty go widziała. . .

MARIA
Czyż wzrokiem jedynie
Mogłam go zabić? . . .

BOTWEL
Możeś chciała?

MARIA
Nie, ty chciałeś!
Lecz ja zabić nie mogłam wzrokiem... O Botwelu!
Jeżeliś na mnie liczył? uchybiłeś celu,
Tak, jedynie obłudy zmazałam się grzechem. . .
Ja się do niego śmiałam. . .

BOTWEL szyderczo
Zabiłaś uśmiechem;
Dosyć, żeś go zabiła... Nie badaj, królowo,
Teraz potrzeba zgładzić naszej zbrodni ślady;
Król głęboko zasypia - lecz pod jego głową
Siarka z saletrą zdradne usłały posady.
Daj mi pochodnię. . .

MARIA
Luby! dziś miesiąc na niebie,
Na co ci światło?

BOTWEL
Umarł... pogrzebać go trzeba. . .
W gruzach własnego domu Henryka pogrzebię. . .

MARIA
Lecz on żyje? . . .

BOTWEL
Więc żywy uleci do nieba. . .
Pod jego domem mina burząca spoczywa
I czeka iskry... Ognia! ognia! . . .

MARIA Nieszczęśliwa!
Cóż uczynię? . . .

BOTWEL z wzrastającą gwałtownością
Daj ognia! . . .

MARIA
Ciebie gruz przywali! . . .

BOTWEL
Ognia! . . .

MARIA
Zgasły pochodnie. . .

BOTWEL pokazując na lampę
Tam lampa się pali,
Posłuży mi. . .

MARIA
Tam moja domowa kaplica.. .

BOTWEL
Paziu! daj mi tę lampę. . .

MARIA
To lampa z ołtarza!

BOTWEL
Nieraz kościelna lampa pogrzebom przyświeca. . .
Wszakże idę na cmentarz, grzebać wśród cmentarza. . .

MARIA
Czyliż nigdy ucieczki nie szukałeś w Panu?
Patrz, przy świetle tej lampy błyszczy krzyż ze spiżu
I Chrystus hebanowy - On cierpi na krzyżu.
Zdaje mi się, że zbladło to czoło z hebanu!
On widzi nasze myśli, słyszy każde słowo. . .
Boże! . . .

Klęka przed ołtarzem.

BOTWEL
O śmierć Henryka modlisz się, królowo?
Wysłuchane modlitwy... Może w tej godzinie
Henryk kona. . .

MARIA zrywając się sprzed ołtarza
Co mówisz? Henryk teraz kona?
A ja się modlę? . . .

BOTWEL zdejmując lampę
Śpieszę! niech ślad zbrodni zginie.

MARIA
O Botwelu! Botwelu! to lampa święcona. . .

BOTWEL
Wróci! wróci przed ołtarz, choć ją we krwi zmażem.

MARIA
Lampa przed ołtarz wróci we krwi?

BOTWEL
Marna trwoga!
Jeśli po zbrodni staniesz przed obliczem Boga,
Lampa po zbrodni może świecić przed ołtarzem,
Lampa to tylko marne rąk naszych narzędzie
I mniej Boga przerazi, bo mniej winną będzie.

MARIA
O Boże! cóż uczynię w udręczeniu srogiem?

BOTWEL
Czytaj książkę modlitwy.

MARIA
Tak ciemno w tej sali! . . .

BOTWEL z szyderstwem
Więc udawaj, że czytasz, udawaj przed Bogiem!
Jeśli Bóg nie pochwali, człowiek cię pochwali.
Niejeden powie: "Patrzcie! ma świętość anioła!
Ta kobieta przed śmiercią już świętą zostanie,
Promień światłości wkrótce wystrzeli z jej czoła;
Patrzcie! ona się modli za męża skonanie..."
O Mario! porzuć trwogę i płoche przesądy,
Jeżeli Bóg ma sądzić? już zapadły sądy;
Bądź spokojną! ta lampa, zdjęta sprzed ołtarzy,
Przeważonej już szali dalej nie przeważy.
Żegnam cię! . . .

MARIA
Stój, Botwelu!

BOTWEL
Bądź zdrowa!

MARIA
Zaklinam!
Stój - już Darnleja wszelkich uraz zapominam.

BOTWEL
Lecz wahać się nie możesz.

Odchodzi.

Scena III

MARIA, PAŹ

MARIA
Poszedł... nie wstrzymałam. . .
Czuję, że mogłam wstrzymać... Czarne moje serce!
Mogłam go jednym słowem wstrzymać - i nie chciałam.
Niech teraz dla nas ślubne rozścielą kobierce. . .
O nie! nie dla mnie szczęście. Paziu, powiedz szczerze,
Ja okropną być muszę? . . .

PAŹ
Pani! jesteś blada.

MARIA
Klęknij tam przed ołtarzem, mów za mnie pacierze. . .
Paź odchodzi pod ołtarz, lecz niespokojny patrzy na królowę.
Na moje oczy jakiś sen trudzący spada,
Marzę i czuwam - barwę przybrały marzenia. . .
Tron i świateł tysiące - ja siedzę na tronie. . .
Teraz wszystko ciemnieje... w purpurze, w koronie,
Idę. - O Boże! Boże! to mury więzienia. . .
Któż mnie wtrącił w te mury, żywą zamknął w grobie?
Wokoło jeszcze wiernych przyjaciół drużyna,
Dlaczegoż płaczą? czemu ubrani w żałobie?
I ksiądz nade mną czarne grzechy przypomina,
Jakież grzechy? - dzisiejszą noc - dzisiejsze zbrodnie! . . .
Teraz - wszyscy odeszli, kapłan się oddala,
Wchodzę do jakiejś sali - to tronowa sala.
Posępnym blaskiem płoną tysiączne pochodnie,
Na moim tronie obca zasiadła kobieta. . .
Boże! sala tronowa, a kirem wybita?
Zamiast kwiatów, ubrana w żałobne cyprysy. . .
Klękać mi każą - po co? - i modlić się do Boga?
Ach! !

PAŹ przybliżając si. .
Pani! w tych marzeniach widzę główne rysy
Przepowiedzeń dziwacznych twego astrologa.

MARIA
Lecz czemuż w tej godzinie stają mi na myśli?
Umysł je przybrał w jasne obrazu kolory,
Postaci ich odbija, wszystkie twarze kryśli. . .

PAŹ
Pani moja! masz umysł obłąkany, chory.

MARIA
Czy nic nie słyszysz, paziu?

PAŹ
Wkoło głuche cisze,
Tylko echo pałacu słowom odpowiada,
Tylko wiatr gałęziami modrzewiów kołysze
I przez gotyckie okna blady księżyc pada.

MARIA
Co? księżyc świeci? Jaka blada przy księżycu
Musi być twarz Botwela? Na ponurym licu
Głęboki zamysł zbrodni uśpiony spoczywa;
Za nim księżyc na trawie długie kładnie cienie;
Błąka się - w dłoniach lampy ognisko ukrywa,
Aby jej nie zgasiło silne wiatru tchnienie. . .
O tak! bogdajby zgasła! Wróci z twarzą ciemną,
Lecz przynajmniej nie ujrzę zbrodni na tej twarzy.
Nie, nie, lampa nie zgaśnie, sam wiatr ją rozżarzy.
Henryk zginie! ... O Boże! zmiłuj się nade mną!

po chwili, z wzrastającym przerażeniem
To Rizzia! Rizzia słowa! Czyż ta noc wróciła? . :
Patrzcie - on się w te szaty królewskie otula. . .
Nigdy krwi nie widziałam! : . Szat mi nie splamiła. . .
Stój, Duglasie! Patrz, paziu! patrz tam za mnie, w cieniu,
Czy tam kto stoi za mną? . . .

PAŹ
Kto? . . .

MARIA
Nie ma tam króla? . . .

PAŹ
To mara utworzona w twoim przywidzeniu. . .

MARIA
Słyszysz? powtarza: "Jestem! jestem tu, przy tobie! "
Jest przy mnie? tu w tej sali, jeszcze w takiej porze?
Lękam się spojrzeć za mnie... powinien spać w grobie,
A on jest teraz przy mnie, nie, to być nie może!
Lecz jeszcze czas! O paziu! on żyje! król żyje!
Śpiesz! zatrzymaj Botwela, śpiesz, mój paziu drogi!
O paziu! ty zadrzałeś? z radości? czy z trwogi?
Śpiesz! śpiesz! Ja nieszczęśliwa! on króla zabije. . .
Na miłość Boga, śpiesz się! . . .

PAŹ
Botwel nie posłucha.

MARIA
Prawda... Nieś mu ode mnie, nieś ten pierścień złoty. . .
Wszak jeszcze czas! czas jeszcze. Wszędy cichość głucha.
Nie, król umrzeć nie może, nie zniosę zgryzoty.

PAŹ
Śpieszę. . .

Biegnie do drzwi, lecz nagle chwieje się i drży u proga.

MARIA
O Boże! Boże! śpiesz, mój paziu miły!
Czegoż czekasz? . . .

PAŹ
Królowo moja! nie mam siły. . .
Tak mi słabo. . .

MARIA
Śpiesz, paziu! . . .

PAŹ
Już idę, królowo!
Już idę! idę... Oh! oh! . . .

Pada.

MARIA
Paziu! drogie dziecię!
Paziu! przemów, mój drogi! przemów jedno słowo!
I miałżeby on umrzeć, umrzeć w wieku kwiecie?
Nie... on umrzeć nie może

PAŹ słabym głosem
Te bole przeminą. . .
Senny jestem... Królowo, kochasz mnie?

MARIA
Jak syna!
Paziu! obudź się, drogi! weź tę kroplę wina,
Może ciebie orzeźwi?

PAŹ drżącym głosem
Już piłem dziś wino. . .
Mario moja! oh! oh! oh! . . .

Kona.

MARIA
Paziu! moje życie!
Paziu mój! wołam, budzę, a on się nie budzi?
Boże! za moje zbrodnie skarałeś to dziecię!
Powiew zbrodni koło mnie już zabija ludzi,
A mnie zabić nie może, jak niegodną kary.

Klęka na stopniach przed krucyfiksem.
Boże! błagam cię! przyjmij mnie na twoje łono,
Przywykłam spokojniości szukać na dnie wiary.
Na cóżeś moje czoło uwieńczył koroną?
Na cóż mię szata ziemskiej wielkości okryła?
Blask marzenia już zniknął, gdym tę noc przeżyła!

Słychać wybuch miny.
Ach! !
Po chwili zrywa się ż biegnie do okna.
Widzę! widzę! kłęby dymu i płomieni,
A tam, w czarnych obłokach, jakiś duch straszliwy
Ulatuje do nieba, chmurzy się i mieni;
To Henryk! Henryk! ja go poznałam - nieżywy! . . .

Odwraca się od okna i znów cofa się z przestrachem.
I tu znów Henryk! Henryk przede mną w tej sali!
Widziałam go przed chwilą, był blady i chory,
A teraz takie jasne na licu kolory,
Jakby żył jeszcze - oko płomieniem się pali. . .
Precz! precz ode mnie! szukasz ślubnego pierścienia?
Oto go masz! już odejdź - nie jestem twą żoną.
Ach, Henryku! Henryku! nie masz ty sumnienia!
Dręczyć tak duszę tylą mękami dręczoną! . . .
Ach, zlituj się nade mną - jestem nieszczęśliwa!
Chcesz może widzieć moje udręczenia, nędzę,
Patrz na twarz moją - z oczu strumień łez nie spływa;
Lecz ja cierpię, przysięgam! nie wierzysz przysiędze?
Wszak jeszcześ słowom moim ufał przed godziną.

Scena IV

MARIA, BOTWEL

BOTWEL wchodzi ze zgaszoną lampą.
O Mario! uchodź! uchodź!

MARIA
Patrz! patrz! tam - przede mną.

BOTWEL
Tak, widzę, na podłodze krwi strumienie płyną. . .
Krew Rizzia.

MARIA
Nie, nie widzę krwi, w sali tak ciemno,
Ale w ciemnościach widzę postać martwą, bladą.
Zdradę króla czarniejszą zmazaliśmy zdradą,
Musiałam mu przebaczyć, on mi nie przebaczy! . . .
Patrz tam!

BOTWEL
To paź nieżywy.

MARIA
Boże! Paź nieżywy! . . .
Botwelu, co to znaczy? . . .

BOTWEL z dzikim śmiechem
Cha! cha! co to znaczy?
Wiedział o naszej zbrodni... umarł. . .

MARIA
Nieszczęśliwy!
O Botwelu! Botwelu! nie jesteś aniołem!
Inny stworzyłam obraz niegdyś w moim sercu.
Precz! precz ode mnie, zbójco, z tym wybladłym czołem!

BOTWEL
Chodź ze mną!

MARIA
Gdzie?

BOTWEL
Odpoczniesz na ślubnym kobiercu. . .
Teraz idźmy się błąkać... Słyszysz te okrzyki?
To lud nas ściga mściwy; wkrótce motłoch dziki,
Uzbrojony, napełni królewskie pokoje.
O Mario! uchodź! uchodź!

MARIA odstępując od niego z przerażeniem
Ja się ciebie boję!

BOTWEL
Serca zbrodnią skalane zbrodni się nie boją
Słuchaj! otrułaś króla, jesteś moją!

MARIA
Twoją? . . .
O nie! Botwelu! ty mię skłonisz do szaleństwa.

BOTWEL
Straszne okrzyki ludu w tę noc zbrodni ciemną.

MARIA
Cóż w tych okrzykach słyszysz? Co słyszysz?

BOTWEL
Przekleństwa. . .
Chodź, Mario! uciekajmy! chodź ze mną! chodź ze mną!