Benito Perez Galdós

MARZEC I MAJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

MARZEC I MAJ

Benito Perez Galdós

I

W marcu 1808 minęły cztery miesiące od dnia, w którym zacząłem pracować jako zecer w drukarni gazety „Diario de Madrid”, i zdobyłem już tyle wprawy w składaniu czcionek, że płacono mi po trzy reale za setkę wierszy. Wydawało mi się jednak, że mógłbym w innym zawodzie pracować z większym pożytkiem i z lepszymi widokami na przyszłość, bo chociaż pracownik drukarni ma stałe do czynienia z czcionkami i pisarstwem, to jednak zawód ten bardziej ogłupia, niż uczy. Tak więc zacząłem szukać myślami szerszych horyzontów i marzyć o godniejszym środowisku niż ciasna, ciemna i duszna drukarnia; nie zaniedbywałem jednak swej codziennej pracy, którą wykonywałem z nie mniejszą, niż dotąd, pilnością.

Początkowo moje życie było tak szare i jednostajne, jak i to zajęcie, które w okresie terminowania ujarzmia umysł, ale nie porywa. Z czasem, gdy nabyłem wprawy w skomplikowanych manipulacjach, przestały one zaprzątać moją uwagę i z całkowitą swobodą myśli przenosiłem dwadzieścia pięć liter alfabetu z kaszty na kolumnę. Tej swobody było dokładnie tyle, ile trzeba, aby móc znosić cierpliwie przebywanie w ciemnej piwnicy, nudę towarzyszącą składaniu i dokuczliwość naszego kierownika, czarnego, uwalanego farbą cyklopa, który bardziej na swoim miejscu byłby w kuźni niż w drukarni.

Muszę tu wytłumaczyć się jaśniej. Otóż serce moje zajmowała bez reszty pewna dziewczyna, sierota imieniem Ines, i wszystkie moje władze duchowe krążyły wokół tej rozumnej osóbki, podobnie jak planety krążą dokoła gwiazdy stałej, środka układu. W chwilach gdy koledzy zwierzali się sobie z miłosnych kłopotów, ja także, odczuwając tę potrzebę, zaczynałem opowiadanie:

— Przyjaciółka moja mieszka w Aranjuezie pod opieką zacnego stryja, księdza Celestina Santos de Malvar, jednego z najlepszych łacinników, jakich Pan Bóg stworzył. Biedna Ines jest ubogą sierotą, ale mimo to pojmę ją za żonę z pomocą Boga, który maluczkich czyni wielkimi. Ma lat szesnaście, czyli o rok mniej niż ja, a taka śliczna, że zawstydza swoją urodą wszystkie róże Królewskiej Rezydencji. Jednakże powiedzcie sami, co znaczy uroda w porównaniu z bystrością? A Ines jest zdumiewająca, jest niezwykła, jest mądrzejsza od największych mędrców, chociaż nikt jej niczego nie uczył. Wiedzę czerpie z własnej głowy, a wszystko wie chyba od tysięcy łat...

Kiedy nie rozpływałem się w takich pochwałach, to rozmawiałem w myśli z ukochaną. Wtedy czcionki przeciekające mi przez palce zamieniały się z martwej materii w żywą mowę pisaną. Ileż życia i ruchu w tej chaotycznej masie! Póki czcionki leżą w kaszcie porozrzucane bez składu i ładu, są niby żywioły przed stworzeniem świata. Gdy wprawiałem w ruch te kawałki ołowiu, wyłamały się zgłoski, wyrazy, myśli, sądy, zdania, okresy, zwroty, ustępy, rozdziały, słowem — mowa ludzka w całym majestacie. Potem, gdy kolumna spełniła swą techniczną rolę, rozsypywałem czcionki i wkładałem każdą do osobnej przegródki, podobnie jak chemik przechowuje osobno wydobyte z mieszaniny pierwiastki. Tu litery traciły cały swój sens: powiedziałbym, że dusza z nich uciekała, gdy jako zwyczajne kawałki ołowiu spadały na dno kaszty, nieme i już nic nie znaczące.

Tak między kasztami a tęsknotą mijał tydzień za tygodniem, miesiąc za miesiącem... Prawda, że radosne chwile niedzielnych spotkań wynagradzały wszystkie smutki i udręki reszty tygodnia. Ach, pozwólcież człowiekowi wiekowemu sięgnąć do tych rozkosznych wspomnień, pozwólcie, by promień słońca rozpłomienił i rozgrzał ma chwilę wystygłe serce starca! Ileż uroku było w tych dniach sobotnich! Wierzcie albo nie wierzcie, ale w te dni światło dnia bywało jaśniejsze, powietrze bardziej przejrzyste, ludzie weselsi, miasto przyjemniejsze.

Radość ta jednak we mnie samym miała źródło. Sobota jest poprzedniczką niedzieli, więc około południa zaczynałem się gotować do drogi, drogi do raju, która i dziś jeszcze, po sześćdziesięciu pięciu latach, odżywa przed oczyma mej wyobraźni.

Oglądam siebie targującego się z woźnicami na ulicy Angosta de San Bernardo. Dochodzimy wreszcie do porozumienia i wdaję się w rozmówkę o pogodzie, rozważając, czy noc będzie przychylna naszej ekspedycji. Potem myję ręce dwa, trzy, cztery razy, aż znikną z nich ślady obrzydliwej farby, i przechadzam się po Madrycie oczekując nadejścia nocy. Jeśli niecierpliwość pozwala mi na to, ucinam krótką drzemkę, a gdy zegar na Buen Suceso wybija dwanaście triumfalnych uderzeń, radosnym echem tętniących w moich skroniach, wdziewam pośpiesznie nowe ubranie, biegnę do woźniców, których uważam za najlepszych ludzi na świecie, wskakuję na wóz obciągnięty płótnem i jadę.

Rozglądam się uważnie na wszystkie strony, zanudzam woźnicę pytaniami. Przejeżdżamy przez most Toledański, mijamy po prawej stronie szosę na Carabanchel i na Toledo, rogatki Delicias, karczmę Pod Lwem. Za sobą zostawiamy domy zajezdne w Villaverde, a gdy po prawej mijamy szosę ma Getafe i Parla, zatrzymujemy się wreszcie w karczmie Pinto, aby dać koniom wytchnienie. Przeciskamy się między fortecznymi murami Valdemoro, a na stacji pocztowej w Espartinas zmęczone muły znajdują odpoczynek. Wreszcie świt zastaje nas na stromej drodze wiodącej z la Reina, skąd roztacza się widok na szeroką dolinę, gdzie rzeka Tag łączy się z Jaramą. Przejeżdżamy przez sławny z długości most, potem przez długą ulicę i wreszcie wysiadamy na placu Królewskiej Rezydencji. Między drzewami i ponad dachami domów szukam wzrokiem niewysokiej wieży kościelnej. Biegnę ku niej. Ksiądz Celestino odprawia mszę, śpiewaną jak zawsze w święto. Przy bramie słyszę już głos stryja Ines i jego radosne Gloria in excelsis Deo! Ja także nucę sobie samemu hymn radości i wchodzę do kościoła. Uroczyste i pełne powagi wesele, jakie panowało w tym przybytku, dawało przedsmak wieczystej szczęśliwości i przeglądało się w mej duszy jak w zwierciadle. Przez przezroczyste szybki wpada obfite światło i rozkłada się na sklepieniu bez ozdób, pociągniętym tylko warstwą gipsu. Główny ołtarz — cały ozłocony; figury świętych i tryptyk — całe zakurzone.

Wzrok mój pada przede wszystkim na postać świątobliwego męża, który zwracając się do ludu, wyciąga ku niemu ręce, po czym przyjmuje komunię kapłańską. Dzwonią dzwonki wewnątrz i dzwony na zewnątrz, wszyscy klękają i biją się w grzeszne piersi. Msza dobiega końca, a ja przez cały czas jej trwania wpatruję się w grupę klęczących na ziemi kobiet, obróconych do mnie plecami, aby wśród setek głów osłoniętych czarnymi koronkami mantyli odnaleźć piękną główkę Ines. Rozpoznałbym ją i wśród tysięcy.

Po skończonym nabożeństwie Ines wstaje i szuka mnie oczyma wśród mężczyzn, jak ja jej szukałem wśród kobiet. Wreszcie widzi mnie, widzimy się, ale nie zamieniamy słowa. Podaję jej wodę święconą i wychodzimy. Można by sądzić, że przy spotkaniu powinniśmy zarzucić się gorączkowymi pytaniami, a tymczasem tozmawiamy wyłącznie o sprawach bez znaczenia, śmiejąc się z byle czego.

Do domu, stojącego tuż za kościołem, wchodzimy trzymając się za ręce. Jest tam dziedziniec z gankiem, którego grube kolumny oplatają czarne, chropawe, zdrewniałe ramiona starej winorośli, a obok krzew jaśminowy czeka na wiosnę, aby wydać na świat tysiące kwiatów. Wchodzimy po schodach na górę, gdzie oczekuje nas don Celestino, który dziś nie nosi swej pozieleniałej ze starości sutanny, lecz nową, bardzo wytworną. Po wspólnym obiedzie wychodzimy we troje na przechadzkę do ogrodu książęcego, jeśli pogoda dopisuje i jest sucho; Ines i ja na przedzie, za nami wsparty na lasce don Celestino.

Ines i ja wymieniamy słowa i spojrzenia — nie chcę teraz oddawać całej poezji tej rozmowy. Co chwila ojciec Celestino skarży się, że idziemy za szybko i on nie może za nami nadążyć; wtedy zwalniamy kroku, chociaż mielibyśmy ochotę fruwać. Wreszcie siadamy nad brzegiem rzeki w miejscu, gdzie Tag nagle spotyka się z Jaramą. Na pewno nic o sobie przedtem nie wiedzieli, ale oto obejmują się, mieszają swoje wody w jeden wielki nurt, łączą dwa życia w jedno wspólne. Obraz ten podsuwa Ines i mnie w tej samej chwili myśl o naszym związku.

Dzień ma się ku schyłkowi, ale chociaż nasze serca nie chciałyby tego przyjąć do wiadomości, nie było powodu, aby słońce zmieniło swe obyczaje, użyczając temu dniowi więcej godzin, niż mu się należy. Mija popołudnie, zapada zmierzch, robi się ciemno. Żegnam się, aby wrócić na swoje galery; jestem zamyślony, gadam trzy po trzy, chwilami czuję się bardzo radosny, chwilami bardzo smutny.

Jadę do Madrytu tą samą drogą i wracam do zajazdu. Jest poniedziałek, dzień o niemiłej twarzy, dzień zaspany, przykry, leniwy i nudny, ale muszę śpieszyć do pracy, gdzie kaszta podaje ołowiane czcionki, które czekają tylko na moją rękę, aby się złączyć i przemówić. Jednakże w pierwszych chwilach ta ręka nie uznaje innych znaków niż te, które nagle zbierając się razem tworzą imię Ines.

Czuję szturchnięcie w ramię — to nasz cyklop, zarządca, wymyślając mi od leniów kładzie na stole zapisany papier i każe natychmiast złożyć tekst. Było to jedno z tych tysięcy ciekawych i wzruszających ogłoszeń, jakie przynosi „Diario de Madrid”:

Potrzebny chłopiec lat szesnastu do osiemnastu umiejący rachować, golić, robić fryzury, choćby tylko męskie, i gotować, jeśli zajdzie potrzeba. Który posiada te umiejętności, a także dobre świadectwa, może się zgłosić na ulicę de la Sal numer 5, naprzeciwko składu grzebieni, sklep wełny i płótna don Maura Requejo, tam też. omówi się zarobki i tak dalej.

Nazwisko sklepikarza wydało mi się znajome.

— Don Mauro Requejo — powiedziałem głośno — gdzieś już musiałem słyszeć to nazwisko.

II

Wspomniałem o dniach szczęśliwych, teraz kolej na to, co mnie spotkało podczas innej niedzielnej podróży. Nie trzeba zapominać, że opowiadam o zdarzeniach, które zaczęły się w marcu 1808 roku, kiedy już chyba dziesięć razy zaszczyciłem swą obecnością Królewską Rezydencję. W dniu, o którym teraz mówię, przybyłem na miejsce już po mszy i gdy stanąłem pod bramą, dobiegły mnie harmonijne dźwięki fletu — znak, że don Celestino jest, jak zwykle, w dobrym humorze, a więc nic przykrego nie wydarzyło się w maleńkiej rodzinie. Ines wyszła naprzeciw mnie i po pierwszych słowach powitania oświadczyła;

— Stryj Celestino dostał jakiś list z Madrytu, który go bardzo ucieszył.

— Od kogo? — zapytałem.

— Ksiądz proboszcz nie powiedział mi, ani kto ten list napisał, ani co zawiera. Jest jednak bardzo zadowolony i twierdzi, że list przynosi dobre nowiny dla mnie.

— To dziwne — wtrąciłem pełen niepokoju. — Od kogo może być ten list z Madrytu, który przynosi dobre nowiny dla ciebie?

— Nie wiem sama, ale chyba wkrótce się dowiem — odparła Ines — bo stryj obiecał: „Kiedy przyjedzie Gabriel i zasiądziemy do stołu, opowiem wam, co jest w tym liście. To obchodzi nas wszystkich: najpierw ciebie, bo ciebie dotyczy, następnie mnie, jako twego stryja, a wreszcie i Gabriela, bo zostanie twoim narzeczonym, jak tylko dojdzie do odpowiednich lat”.

Nie mówiąc więcej o tym weszliśmy do pokoju zacnego duchownego i zamiłowanego humanisty. Pierwsze miejsce w tym ciasnym pomieszczeniu zajmowało łóżko nakryte białą kapą z zielonym szlakiem. Resztę przestrzeni wypełniał sosnowy stół, któremu dotrzymywały towarzystwa symetrycznie ustawione krzesła, w kącie stała koślawa komoda, cała wyreperowana kawałkami drzewa i metalu. Skromnego urządzenia dopełniał krucyfiks i figura Matki Boskiej, przybrana aksamitem, ozdobiona dębowymi liśćmi i gałązkami oliwki powtykanymi w liczne dziury, specjalnie na ten cel wywiercone w podstawie. Było tu dość dużo książek, poukładanych jednak w takim porządku, że nie zajmowały więcej niż pół stołu i pół komody; na powierzchni wolnej złożono nuty i papiery, na których poczciwy ksiądz pisywał na brudno swe łacińskie wiersze. Z okna był widok na ogród wcale dobrze utrzymany, a w dali rysowały się wierzchołki wysokich wiązów, które niby wyciągnięty w szereg oddział strażników-olbrzymów strzegły Królewskiej Rezydencji. Tak oto wyglądał pokój ojca Celestino.

Gdyśmy siedli, stryj Ines zwrócił się do mnie:

— Gabrielito, muszę ci przeczytać pewien łaciński wiersz, który ułożyłem na cześć Jaśnie Oświeconego Księcia Pokoju, mego rodaka i przyjaciela; sądzę, że jest on nawet moim krewniakiem. Pracowałem nad tym dobry tydzień, gdyż układać łacińskie wiersze to nie to, co smażyć pączki. Przeczytam ci i sam zobaczysz, bo choć nie jesteś biegły w sprawach pisarstwa, to, jakby tu rzec... masz w sobie taki sprycik, który czyni, że wszystko chwytasz w lot... Potem mam zamiar przesłać swój utwór Sanchezowi Barbero, najpierwszemu z naszych poetów, od kiedy istnieje w Hiszpanii poezja. Blednie przy nim i Fray Luis de Leon, i Rioja, i Herrera, i w ogóle poeci składający romance. Tamte — to fraszki, dobre chyba dla dzieci. Jeden wiersz łaciński Sancheza Barbero wart jest więcej niż okrzyczane dziś epistoły, sonety, aleksandryny, sielanki, pieśni, którymi się ogłupia ciemnych ludzi... Ale wracając do tego, co mówiłem, nim oddam poemat w ręce owego „feniksa umysłówaś naszych czasów, chcę, abyś ty go przeczytał i powiedział, co o nim myślisz.

— Ależ, księże proboszczu, ja doprawdy nie umiem ani słowa po łacinie oprócz Dominus vobiscum i Pater Noster.

— To nie ważne. Uszy profanów właśnie najlepiej są w stanie ocenić harmonię, współdzwięczność i okrągłość rytmu, z jaką tego rodzaju wiersze winny być pisane — podkreślił z naciskiem nieubłagany proboszcz.

Ines z właściwym sobie rozumem nakazała mi spojrzeniem, abym z całą cierpliwością poddał się tyranii upartego staruszka. Oboje słuchaliśmy pilnie czytania don Celestina (a było tego czterysta wierszy), choć dla mnie było ono tylko serią dźwięków bez znaczenia. Proboszcz był widocznie bardzo zadowolony z siebie, bo co chwila przerywał czytanie, mówiąc:

— No i co wy na ten fragmencik? Popatrz, Ines, ta oto figura stylistyczna nazywa się litote, zaś nagromadzenie huczących słów, naśladujących tutaj ryk wzburzonych fal morza narodu, gdy pruje go nawa państwowa, zręcznie kierowana przez sternika (którego osoby łatwo się domyślać), nazywa się onomatopeją i jest częścią innej figury, zwanej alegorią.

W ten sposób odbywała się lektura całego utworu i wyobrażacie sobie chyba, ile z niego zrozumieliśmy. Do dzisiaj mam jeszcze u siebie dzieło naszego przyjaciela, które zaczyna się od słów: Te, Godoye, canam: Pacis Tua munera coelo Inserere oegradiar: per Te Pax alma biformem vincla recusantem conduxit carcere Janum. Musieliśmy przełknąć czterysta wierszy w tym stylu, a podkreślić należy, że Ines wsłuchiwała się w słowa czytającego, jak gdyby je rozumiała, w miejscach zaś, które deklamował ze specjalnym naciskiem, potakiwała głową ruchem pełnym aprobaty i zachwytu, by zrobić poczciwcowi przyjemność. Rozumna dziewczyna!

— Ponieważ tak wam się to podoba, dzieci kochane — rzekł don Celestino chowając manuskrypt — kiedy indziej odczytam wam inny wyjątek z tego poematu. Zostawiam to na następną okazję; zbytek smakołyków może bowiem przyprawić o niestrawność.

— Ksiądz ma zamiar odczytać to wszystko Księciu Pokoju?

— A dla kogóż to pisałem? Jego Dostojność zachwyca się łacińskim wierszem, to wielki humanista... Właśnie w tych dniach mam zamiar sprawić mu tę przyjemność. Ale, ale, a co tam słychać w Madrycie? Tutaj ludzie są bardzo niespokojni, czy tam także?

— Tam nie wiedzą w ogóle, co myśleć. Zresztą to, co się tam dzieje, to nie przelewki. Coraz więcej przybywa Francuzów do Madrytu, aż gęsto od nich na ulicy; ludzie się boją. Podobno nasz król wcale nie dał zezwolenia na to, aby tyle obcego wojska weszło do kraju, ale wydaje się, że Napoleon kpi sobie z hiszpańskich Kortezów i nie respektuje żadnych umów.

— Słaby mają rozum ci, którzy to mówią — odparł don Celestino. — Godoy i Bonaparte na pewno wiedzą, co robią. U nas każdy chce być taki mądry, jak ludzie będący u władzy. Dlatego tyle głupstw się słyszy ze wszystkich stron.

— W Portugalii sprawy przyjęły zupełnie inny obrót, niż przewidywano. Kiedy rodzina królewska odjechała do Ameryki, zaraz zjawił się francuski generał i oświadczył: „W Portugalii nie rządzi nikt inny, tylko cesarz, a w jego imieniu — ja. Dawać czterysta milionów realów, dawać majątki arystokratów, którzy wyjechali do Brazylii!...”

— Nie sądźmy z pozorów — rzekł don Celestino. — Bóg wie, co za tym się kryje.

— W Hiszpanii zrobią to samo — dodałem — zwłaszcza że rodzina królewska trzęsie się ze strachu, a Książę Pokoju całkiem otumaniony, sam nie wie, co ma robić...

— Cóż ty wygadujesz, głuptasie! Jakie prawo masz odzywać się bez szacunku o takim człowieku! To wzór dyplomaty, to ozdoba ministerium wojny! Jak możesz powiedzieć, że on nie wie, co ma robić!

— Mówię tak, jak jest. Napoleon oszukuje wszystkich. W Madrycie są ludzie, którzy się cieszą, patrząc na tylu francuskich żołnierzy walących do stolicy, bo sobie uroili, że Francuzi posadzą im na tron księcia Ferdynanda. Ależ głupcy!

— Tobie się wydaje, że naokoło ciebie są tylko głupcy, półgłówki, idioci! — krzyknął zagniewany stryj Celestino.

— Będzie, co ma być. Jeżeli ci panowie przychodzą w dobrych zamiarach, to po co opanowują przez zaskoczenie wszystkie twierdze i fortece? Naprzód oszukali naszych i wzięli podstępem Pamplonę; potem wtargnęli do Barcelony, gdzie jest wielki zamek obronny Montjuich. Z kolei upatrzyli sobie zamek w Figueras wcale nie mniejszy, a nawet, jak mówi Pacorro Chinitas, największy na świecie, i też go wzięli; wreszcie wpakowali się do San Sebastian. Mówcie, co chcecie, ale ci ludzie nie przychodzą do nas jako przyjaciele; wojsko burzy się, trzeba słyszeć, co mówią oficerowie, którzy przybyli z północy i widzieli Francuzów na murach warownych miast: powiadam wam, aż pienią się z wściekłości! Członkowie rządu Carlosa IV dygocą ze strachu; przyznają, że zrobili okropny błąd wpuszczając Francuzów do kraju, ale już jest za późno... Wie ksiądz, co mówią w Madrycie?

— No, co mówią, synu? Pewnie znów jakieś fałszywe mędrkowanie prostaczków! Już ci powiedziałem: my nie możemy się znać na sprawach państwa. Po co więc mamy bawić się w sądzenie planów znakomitych ludzi, którzy nie ustają w staraniach, by nas uszczęśliwić?

— Otóż mówią, że hiszpańska rodzina królewska wpadła w sidła Bonapartego, więc postanowiła uciec do Ameryki. Lada chwila ma wyjechać z Aranjuezu do Kadyksu. Prawdopodobnie zwolennicy księcia Ferdynanda cieszą się tą wiadomością, bo sądzą, że im to spadło jak z nieba i że teraz Ferdynand wstąpi na tron.

— Głuptasy, bałwany! — zawołał stryj Ines, znów wyprowadzony z równowagi. — Myślą, że señor Książę Pokoju, mój rodak, przyjaciel, a nawet, zdaje się, trochę krewniak, miałby się na to zgodzić! Nie martwmy się jednak przed czasem trudnościami, które nie my będziemy rozwiązywali. A teraz chodźmy na obiad, bo żołądek upomina się o swoje prawa.

Ines, która przedtem odeszła na chwilę, poprosiła nas do stołu. Gdyśmy zasiedli do obiadu, zacny proboszcz zapoznał nas z treścią tajemniczego listu, który nadszedł rano.

— Drogie dzieci — zaczął — muszę się z wami podzielić dobrą wiadomością. Ciesz się, droga Ines, szczęście samo, wciska ci się do rąk; masz możność przekonać się, że Bóg nigdy nie opuszcza biednych i potrzebujących. Wiesz, że twoja dobra matka — Panie świeć nad jej duszą — miała ciotecznego brata nazwiskiem don Mauro Requejo. Jest to kupiec bławatny, który, jeśli się nie mylę, ma swój skład na samym rogu ulicy Postas i Sal.

— Don Mauro Requejo, don Mauro Requejo... — powtarzałem — prawda, przecież doña Juana nieraz w mojej obecności wymieniała to nazwisko, a ponadto przypominam sobie, że ów kupiec często daje do naszej gazety ogłoszenia, które mi przysparzają niemało roboty.

— Pamiętam go dobrze — rzekła Ines. — On i jego siostra to jedyni krewni, jakich miała w Madrycie moja matka. Zawsze odmawiał nam pomocy, chociaż tak jej potrzebowałyśmy; dwa razy zaledwie był u nas w domu. Może stryj myśli, że zjawiał się po to, by nam pomóc i pocieszyć? Ależ skąd! Zamówił u mojej matki bieliznę, a jeszcze jak się targował przy ustalaniu należności za robotę! W końcu zapłacił tylko połowę tego, co się należało, mówiąc, że „krewnych ma się po to, by się do czegoś przydawali”. Oboje z siostrą ciągle tylko rozwodzili się nad własną uczciwością albo też przechwalali sukcesami w swoich interesach. Wytykali nam nasze ubóstwo i zabraniali przychodzić, póki nie wydobędziemy się z ciężkiej sytuacji materialnej.

— Można więc powiedzieć — odezwałem się gniewnie — że ów don Mauro i jego siostra to dobre gasiĂgany!

— Powoli, powoli — ciągnął ksiądz — dajcie mi dokończyć. Kuzyn twojej matki nie jest bez winy; ale pewnie teraz Bóg go natchnął dobrą myślą, więc zechce naprawić swoje błędy i pomóc ci jako krewniak i jako człowiek miłosierny. Wiesz, że dzięki swej pracowitości i oszczędności zdobył niezły majątek. Otóż pisze on w liście, który dziś rano otrzymałem, że chce cię przygarnąć i zaopiekować się tobą. Powiada, że będziesz się czuła u niego niby jaka królewna, że niczego ci nie zabraknie, że będziesz miała różne fatałaszki, które tak lubią dzisiejsze damulki: i klejnoty, i rękawiczki, i śliczne sukienki, i drogie perfumy, i różne, różne błahostki. A więc, kochana brataniczko, Bóg o tobie nie zapomniał. Ach, gdybyś wiedziała, jak don Mauro rozpytuje o ciebie, jak się o tobie wyraża, jak wynosi pod niebiosa twoje zalety, jak współczuje twej sierocej doli, z jaką tkliwością mówi o waszym pokrewieństwie, jak cierpi nad tym, że ty nie masz tego wszystkiego, czego on ma w bród! Powtarzam ci, że dużo pracując, a jeszcze więcej oszczędzając, señor Requejo stał się bogaty. Ach, Inesilla, jak piękną przyszłość masz przed sobą! Najbardziej wzruszający ustęp w liście wuja — dodał wyciągając list z kieszeni — to ten: „Komuż zostawić to, co posiadamy, jeśli nie naszej ukochanej siostrzeniczce?”

Ines, uderzona niezwykłą zmianą w uczuciach krewniaków, których znała jako łudzi bez serca, nie wiedziała, co myśleć. Spojrzała na mnie pytająco, jak gdyby w moich oczach wyczytać chciała wyjaśnienie tej osobliwej przemiany, ja jednak, chociaż coś mi w głowie świtało, starałem się żadnym słowem ani gestem nie dać tego po sobie poznać.

— Jestem zdumiona — odezwała się dziewczyna — sądzę, że w tym coś musi być, iż wuj i ciotka tak bardzo mnie teraz kochają.

— Nic innego, tylko Pan Bóg otworzył im oczy — powiedział don Celestino, niezachwiany w swym naiwnym optymizmie. — Dlaczego od razu myśleć źle o wszystkich. Don Mauro jest uczciwym człowiekiem; może i ma swoje wady, ale co znaczą te drobne cienie duszy, jeśli opromienia je wielka światłość miłosierdzia?

Ines wlepiła we mnie wzrok, jak gdyby pytała: „Co ty na to?” Kilka miesięcy temu przyjąłbym propozycje don Maura Requejo z bezkrytycznym optymizmem, z niemądrym entuzjazmem tryskającym zawsze z mej młodzieńczej duszy w zetknięciu z nowymi i nieoczekiwanymi wypadkami, jednak różne przeciwności życiowe wzbogaciły moje doświadczenie. Zaczynałem nabierać mądrości serca — i gromadzić w pamięci nauki ostrożności, która każe ważyć ryzykowne kroki. Tak więc odpowiedziałem po prostu:

— Jeżeli twój szanowny wujaszek był przedtem szubrawcem, to nie wiem, dlaczego mamy wierzyć, że nagłe stał się święty.

— Jesteś dzieciak, bez żadnego doświadczenia — odparł nadąsany don Celestino — i nie powinienem pytać cię o zdanie. Chyba umiem odróżnić prawdę od fałszu! Zresztą, słuchaj, Ines: jeśli ten człowiek chce cię wynieść wysoko, jeśli chce przeznaczyć swe oszczędności dla jedynej, kochanej siostrzeniczki, to dlaczego nie masz tego przyjąć? Mógłbym powiedzieć znacznie więcej, ale sam wuj we własnej osobie potrafi lepiej cię przekonać o wielkim przywiązaniu, jakie dla ciebie żywi.

— To znaczy — zapytała Ines w zmieszaniu — że przyjedzie tu, do Aranjuezu?

— Tak, dziecko — odpowiedział duchowny. — Chowałem dla ciebie tę wiadomość na sam koniec. W przyszłą niedzielę będziesz miała przyjemność gościć twego ukochanego wuja i opiekuna. Ach! Ines... Będę bardzo tęsknił za tobą, ale pocieszę się myślą, że jesteś zadowolona, że korzystasz z tysiąca wygód i przyjemności, jakich ja ci dać nie mogę. Mam nadzieję, że jeżeli przyjadę do ciebie z wizytą do Madrytu, to nie odtrącisz starego prostaka, spodziewam się, że przyjmiesz go z radością i nie dasz się opanować próżnej dumie, gdy los postawi cię o tyle wyżej ode mnie. Boć przecie i ja jestem twym stryjem, rodzonym stryjem, bratem twego nieboszczyka ojca, on zaś tylko...

Don Celestino był wzruszony; ja także, ale z innego powodu.

 — Tak, tak — ciągnął proboszcz. — A więc za jakich osiem dni przybędzie do nas ów szanowny pan sklepikarz z ulicy de la Sal. Pisze, że zakupił właśnie w okolicach Aranjuezu kawałek gruntu nad jeziorem Ontigola i przyjeżdża tu załatwić dwie sprawy na raz: odwiedzić ciebie i obejrzeć swój majątek. Ma on nadzieję, że wraz z nim i ciotką Restitutą, którą również będziemy mieli przyjemność gościć, odjedziesz od razu do Madrytu.

Po tych słowach zapadło głębokie milczenie. Dręczony dziwnymi i niewesołymi myślami, zapytałem Ines:

— Czy ten człowiek jest żonaty?

Ines umiała zawsze czytać w moich myślach i odrzekła żywo:

— Nie, to wdowiec.

Umilkliśmy znowu i tylko don Celestino zanucił antyfonę.

III

Pogrążony w ciężkim smutku, wróciłem do Madrytu. Przez cały tydzień byłem oszołomiony i zamyślony, pragnąłem nadejścia niedzieli, a jednocześnie bałem się jej:  strach i ciekawość szarpały mną na przemian. Nocą z soboty na niedzielę z przejęcia nie zmrużyłem oka i już o świcie poszedłem do rogatek, wypatrując jakiegoś wehikułu, jadącego do Królewskiej Rezydencji. Skąpa zawartość sakiewki groziła mi niemożnością podjęcia podróży, co mnie doprowadzało do rozpaczy.

Do małej sumki pieniędzy, jaką posiadałem, dołożyłem jednak tyle gorących próśb i przekonywających argumentów, że zdołałem zmiękczyć twarde serce woźnicy, który wreszcie zgodził się mnie zabrać. Trzy muły ciągnące wielki furgon wlokły się noga za nogą. Byłem w strachu, że krewniacy Ines mnie wyprzedzą; tak się jednak nie stało. Gdy przybyłem na miejsce, don Celestino odprawiał jeszcze sumę. Wszedłem do kościoła, jak to zwykle czyniłem, ale tego dnia świątynia wydała mi się smutna i ponura. Przy wyjściu podałem Ines wodę święconą, po czym w zakrystii czekaliśmy na poczciwego proboszcza, aby pójść razem do domu. Wyjątkowa rzecz! Przez całą drogę wszyscy troje nie zamieniliśmy słowa, wzdychaliśmy tylko. Podczas obiadu usiłowałem stworzyć wesoły nastrój, ale mi się to nie udało. Ponieważ zapowiedziani goście się spóźniali, już czepiałem się nadziei, że nie przyjadą, ale pod koniec obiadu usłyszeliśmy jakieś głosy na dziedzińcu. Wstaliśmy od stołu. Wyszedłem do sieni i usłyszałem surowy, chrapliwy głos: „Czy tu mieszka ksiądz proboszcz, łacinnik i muzyk, don Celestino Santos de Malvar?”

To przybył wuj, Mauro Requejo, i jego siostra, ciotka Restituta.

Gdy weszli do pokoju, w którym się znajdowaliśmy, Mauro rzucił się ku Ines z rozpostartymi ramionami i zaczął ją ściskać z całych sił i wykrzykiwać strojąc głos na tkliwe tony:

— O, Ines najdroższa, niewinna córko biednej Juany! Nareszcie, nareszcie cię widzę! Chwała Bogu na wysokościach, że mi zsyła tę pociechę. Jakaś ty śliczna! Chodź, niechże cię raz jeszcze uściskam!

Dona Restituta powiedziała mniej więcej to samo, wykrzywiając przy tym okropnie swą płaczliwą twarz, i jeszcze mocniej oplotła Ines ramionami. Gdy oboje rodzeństwo ulżyli już swym kochającym sercom, przywitali się z don Celestinem, który uronił kilka szczerych łez na widok tych wybuchów czułości. Jeśli chodzi o mnie, to najchętniej odpowiedziałby tęgim policzkiem na uściski, jakimi obdarzało Ines to prostackie rodzeństwo, które uważam za konieczne tutaj opisać.

Don Mauro Requejo był mańkutem. Wiecie, co to jest? Chyba lepiej będzie, jeśli wyjaśnię. Otóż czy to natura, czy też obyczaj uczynił, dość że jedna połowa ciała ludzkiego odznacza się zręcznością, druga zaś nieskładnością. Jedna z naszych rąk niezdolna jest do pisania, a w pracy mechanicznej służy jedynie do pomocy swej doświadczonej towarzyszce, ręce prawej. Czyni ona wszystko, co najważniejsze: wygrywa melodię na fortepianie, wodzi smyczkiem po strunach skrzypiec nadając treść muzyce; w szermierce robi szpadą, w żeglarstwie dzierży ster, przy malowaniu trzyma pędzel, policzkuje przy zwadzie, czyni znak krzyża przy modlitwie i bije w pierś na pokucie. Prawa noga ma podobne właściwości; jeśli trzeba wykonać w tańcu jakąś wytworną i niezwykłą figurę, używa się nogi prawej, ona też robi pierwszy skok w ucieczce, ona tupie w ziemię na znak gniewu lub rozpaczy, ona odpędza napastliwego psa, ona depcze złośliwego gada, ona służy za oparcie, jeśli należy uderzyć z tyłu na wroga niegodnego, by się z nim zmierzyć twarzą w twarz. Ta przewaga siły, mięśni i nerwów, jaka charakteryzuje prawe kończyny, rozciąga się na cały organizm. Jeśli jesteśmy niezdecydowani, jaki obrać kierunek, a poddamy się instynktowi ciała, skłonimy się na prawo i po prawej stronie będziemy wypatrywali drogi. Tymczasem lewa strona jest niezdarna, niesamodzielna, ślamazarna; wszystko, co robi, wypada koślawo, a jej niższość jest tak zakorzeniona, że nawet przez usilne ćwiczenia nie potrafi dorównać stronie drugiej. Ta połowa człowieka jest zazwyczaj mniejsza od pozostałej; i chyba dla równowagi serce znalazło się po lewej stronie.

Pozwoliliśmy sobie na tę nudną dygresję, aby stało się zrozumiałe to, co powiemy o don Maurze Requejo. Człowiek ów miał dwie lewe strony; to znaczy, że cały był niezdarny, ślamazarny, chwiejny, bryłowaty, niedołężny, kanciasty, niefortunny. Nie wiem, czy jasno się wyrażam. Wydawało się, że mu przeszkadzały własne ręce; oczy jego biegały nieustannie z kąta w kąt, jakby szukał miejsca, gdzie mógłby porzucić swe nieskładne ręce, tak zdrętwiałe w źle dopasowanych rękawiczkach, że nawet swemu właścicielowi wydawały się obce.

Kiedy don Mauro siadł na brzeżku krzesła, jego krótkie, sztywne nogi nie wyglądały jak wygodnie spoczywające kończyny ludzkie, lecz stały krzywo, niby postawione obok kule kaleki. Te nogi nadawały się tylko do wleczenia za sobą ciężkich, nieruchomych stóp. Gdy zdjął kapelusz i położył go na ziemi, ocierając pot z czoła wielką chustką w czerwoną i niebieską kratę, wyglądał jak tragarz, który właśnie zdjął z pleców wielki ciężar. Drogie ubranie, jakie miał na sobie, nie zdobiło go, gdyż nie człowiek się w nie przyodział, lecz ono zostało wciągnięte na człowieka. Co się tyczy rękawiczek, to tak mu usztywniały ręce, że przemieniały je jakby w drugą parę nóg. Co chwila macał swoje ogromne breloki u zegarka, to znów dotykał koronek żabota, jakby chciał się upewnić, że nie zginęły. Ponieważ sztywne rękawiczki pozbawiły go zmysłu dotyku, musiał się posługiwać wzrokiem, co upodabniało go do małpy, która pewnego ranka obudziła się ubrana od stóp do głów.

Zachowywał się tak niespokojnie, jak gdyby męczyło go jakieś nieznośne swędzenie, a ostre fałdy ubrania drażniły i drapały ciało. Chwilami usztywniona w żółtej, jelonkowej rękawicy ręka z nieczułymi palcami błyskawicznym i pełnym męki ruchem zmierzała pod pachę lub w kierunku pasa jak gdyby w celu podrapania się, ale zatrzymywała się w drodze, by zadowolić się pogłaskaniem świeżo ogolonego podbródka. Co chwila Mauro poruszał szyją w taki sposób, jak gdyby chciał się uwolnić od jakiegoś wstrętnego owada, który uczepił się karku i hulał między włosami a kołnierzem surduta. Był to przepocony kołnierz skórzanego kaftana, który nieprzystojnie wystawał spod kamizelki lub łaskotał w ucho. Żółta jelonkowa rękawica zmierzała także w tym kierunku, ale zatrzymywała się w połowie drogi i opadała na dół, by podrapać kolano.

Oblicze don Maura Requejo było okrągłe jak cyferblat zegarka, ale nos pochylał się skośnie ku jednej półkuli, szukając lewego policzka, który na skutek istnienia pewnej brodawki był większy od swego towarzysza. Zielonkawe i nieco skośne oczy don Maura, osadzone głęboko pod czarnymi brwiami, błyszczały chytrością, usta natomiast, w których nie byłoby nic niezwykłego, gdyby nie dwa czy trzy spróchniałe zęby, stroiły wszelkie możliwe grymasy, na jakie sili się sprytny a nieokrzesany prostak chcąc dodać sobie znaczenia w oczach bliźnich. Don Mauro wybuchał śmiechem gwałtownym i głośnym; u większości ludzi naturalne to zjawisko rozpoczyna się i kończy stopniowo, towarzyszy bowiem szczególnym stanom ducha, który nie funkcjonuje, jak nam wiadomo, z precyzją maszyny. W przeciwieństwie do innych ludzi, nasz bohater miał w sobie widocznie jakąś sprężynę śmiechu: od stanu radości do powagi przeskakiwał raptownie, jak gdyby za sprawą tajemniczej dłoni, która odrywała się od klawisza wesela, by uderzyć w klawisz smutku. Sądzę, że działo się to za sprawą wewnętrznego postanowienia: „Teraz należy się śmiać” — i wybuchał śmiechem.

IV

Czy doña Restituta była młodsza, czy też starsza od brata — to rzecz nie do ustalenia, w każdym razie oboje musieli przekroczyć czterdziestkę. Wiek był zresztą jedyną cechą podobieństwa między nimi, gdyż Restituta była kobietą, której nie sprawiała kłopotu własna niezręczność, i potrafiła zachować spokój. Cechowała ją nie tyle wytworność manier, ile swoboda w obejściu, jakiej się nabywa przy stałym obcowaniu z ludźmi. Patrząc na nich i porównując te dwie gałęzie z jednego pnia, myślało się: „Mauro przez całe życie pewnie nosił ciężary, a Restituta ważyła i mierzyła. On — bydlę do zwożenia towarów, ona — chytre zwierzątko sklepowe.”

Wysoka i chuda Restituta miała twarz nieruchomą, obciągniętą jednolitą powloką skóry; jej ręce, długie i brzydkie, wskutek ciągłego przebierania towarów nabrały pewnej zwinności; rzadkie włosy nosiła tak mocno ściągnięte, że błyszczały jak namalowane na skórze. Czerwony i lekko kościsty nos wprowadzał w błąd, bo Restituta nie pijała nawet najlepszego wina z Argandy. Wąskie, zaciśnięte usta z opadającymi kątami, lekko kosmaty podbródek i oczy bez wyrazu, o których nigdy nie było wiadomo, czy patrzą, czy nie patrzą — taka była Restituta, ale powierzchowność tej osoby na pierwszy rzut oka nie nastrajała ani przychylnie, ani wrogo. Coś w niej było, co przy rozmowie, w obcowaniu wyślizgiwało się z rąk, umykało obserwacji. Miała ona w sobie szybkość jaszczurki i zwinność padalca. Ale pozostawmy te uwagi do odpowiedniej chwili, a teraz posłuchajcie państwo, co będą mówili krewniacy Ines.

— On już się nie mógł doczekać, żeby tu przyjechać — odezwała się Restituta wskazując na brata — tak, że w tym pośpiechu zaniechaliśmy kupna jakiegoś prezenciku, co było naszym zamiarem.

Ksiądz Celestino podziękował jej uprzejmym uśmiechem.

— Tak mi było spieszno przyjechać w te strony, bo tu są te grunta — rzekł don Mauro — a jednocześnie także, no... serce doprawdy mi się krajało, gdy pomyślałem o mojej kochanej siostrzeniczce, biednej sierotce, takiej opuszczonej... a te grunta, księże Celestino, to nie byle śmietnik: kosztowały mnie aż całych trzysta czterdzieści osiem realów i trzydzieści maravedi, nie licząc dyliżansów i znaczków na listy. Ale już wszystko zapłaciłem, co do pesety.

— Tak jest, co do pesety — potwierdziła doña Restituta obrzucając spojrzeniem swych rozbieganych oczu wszystkich obecnych po kolei. — On nie lubi mieć żadnych długów.

— Nie chcę nawet o nich słyszeć! Prędzej dam się powiesić, niż zaciągnę dług choćby na jeden maravedi — oświadczył don Mauro wznosząc swą sztywną łapę do szyi, ciasno obciągniętej krawatem.

— U nas w domu mowy nie było nigdy o żadnych pożyczkach — dodała siostra.

— Niewątpliwie temu zawdzięczają państwo swoje powodzenie — rzekł ksiądz Celestino.

— O tak, miało się szczęście — odezwał się Requejo — poza tym ona jest taka pracowita, taka oszczędna, taka zapobiegliwa...

— Raczej wszystko mamy do zawdzięczenia jego uczciwości — dodała Restituta — tak jest, wierzcie mi państwo, jedynie jego uczciwości. On ma taką opinię u kupców, że nie zawahaliby się złożyć u niego nawet skarbów królewskiej korony.

— No tak... coś niecoś zrobiło się w życiu dzięki Bogu i własnej pracy. Gdybym szedł za jej radą, kupowałbym grunta za gruntami. Ona przepada za majątkiem ziemskim.

— Mam swoje racje i gdyby on mnie słuchał — odezwała się siostra spoglądając znów na wszystkich kolejno — cały nasz zarobek obracalibyśmy na grunta orne.

— Tylko, że ja jestem taki, no, taki... więc... — wyjaśnił Requejo.

— Prawda, księże Celestino, iż to nie grzech ukazywać światu, że się posiada to, co się posiada, oczywiście bez pychy? — spytała Restituta.

— Ona każe mi kupować ubrania, kapelusze, klejnoty — zwierzał się dalej don Mauro. — Całe stosy różnych rzeczy przynosimy do domu. Cóż, jeśli człowiek może sobie pozwolić... Niech ksiądz spojrzy na ten łańcuch — dodał pokazując don Celestinowi łańcuch, który nosił na szyi — oraz na tę szpilkę do krawata. Jak ksiądz myśli, ile mnie to kosztowało? Tysiąc realów... to nie bagatelka. Hm, ja nawet nie miałem ochoty, ale ona się uparła, a że ostatecznie człowiek może sobie pozwolić...

— Piękne okazy!

— Ale ja mówiłam, abyś wziął także ten pierścień ze szmaragdem. Chcieli go wtedy sprzedać za psie pieniądze. Wielka szkoda, że kupił go książę de Altamira.

Mówiąc to spoglądała na nas, a my kiwaliśmy tylko głowami potakująco, bo ani Ines, ani ja nie umielibyśmy tu nic wtrącić.

— Ale cóż to? Moja siostrzeniczka milczy? — powiedział Requejo wybuchając swoim nagłym śmiechem i oblekając się sekundę później w sztywną powagę.

Ines zarumieniła się, ale milczała dalej, bo nie miała rzeczywiście nic do powiedzenia.

— Ach, cóż za podobieństwo, wykapana matka! Biedna Juana, moja kochana kuzyneczka! — zawołał Requejo podnosząc sztywną łapę, aby zasłonić ziewnięcie. — I tak młodo umarła, nieszczęśliwa!

— Ta święta kobieta jest już na innym, lepszym świecie — odezwała się Restituta — i nie mówmy o niej, bo odnowią się stare rany i biedna dziewczyna będzie smutna, choć to przecie jeszcze dziecko, a dzieci się łatwo pocieszają.

Ines milczała dalej, tylko pobladła silnie. Proboszcz uważał za  stosowne zmienić temat rozmowy i zapytał:

— A więc pan już obejrzał majątek nad jeziorem Ontigola?

— Jeszcze nie — odrzekł Requejo — ale mówiono mi, że jest wspaniały. Hm... cóż, mnie właściwie na nim wcale nie zależy. To ona nalegała, abym zakupił tę ziemię, i wreszcie się zdecydowałem. Tam, w naszych stronach mamy już kilka innych, które nabywaliśmy po trochu.

— Pańskie strony to okolice Bierzo, jeśli się nie mylę?

— Jeszcze trochę dalej, Santiagomillas, gmina Maragateria. Stamtąd pochodzimy i tam dotychczas jest gniazdo rodziny Requejo.

— Zdaje się, że to rodzina szlachecka — zauważył ksiądz.

— Owszem... Ma się tam jakieś dokumenty... — odparł don Mauro — a jeden uczony pisarz gminny z naszej wsi mówił mi, że nasi przodkowie mieli wielkie tereny porosłe dębami z gatunku quejigo, stąd też wyszło nazwanie Requejo.

— Tali być powinno: najsławniejsze nazwiska wywodzą się zawsze od jakiegoś ziela lub rośliny. Przecież w starożytnym Rzymie była rodzina Lentulusów, rodzina Fabiusów, rodzina Pisonów. Te nazwiska pochodzą od łacińskich nazw jarzyn, które ich przodkowie uprawiali: od soczewicy, bobu i fasoli. Moje nazwisko Malvar prawdopodobnie wzięło się stąd, że jeden z moich pradziadków z zamiłowaniem hodował malwy.

— Ja zaś sądzę — rzekł don Mauro i zaśmiał się po swojemu — że to, co się mówi, jakoby szlachectwo nadawano za męstwo na wojnie lub za bohaterskie czyny — to czyste kłamstwo. Mnie nikt nie oszuka — wcale nie wierzę, że istniały kiedyś na świecie jakieś takie bohaterstwa. Musiało być całkiem inaczej: królowie robili jednego księciem za to, że miał ogród warzywny z piękną cebulą, a innego marluzem za to, że znał się na melonach. W każdym razie nasza rodzina nie pochodzi od jakiegoś pospolitego karczocha.

— A niech sobie pochodzi, skąd chce — ozwała się Restituta — rodzina jest dobra i kwita. Najważniejsze, że w naszym domu, proszę księdza dobrodzieja, nie brak, dzięki Bogu, niczego, chociaż z wierzchu nie widać zbytków, chociaż się nie rozbijamy w powozach i nie lubimy się wynosić ponad innych. Ale kura w garnku to już codziennie musi u nas być, bo i ja, i brat lubimy sobie dogodzić.

— O, co do mnie — przerwał Requejo — to wystarczy mi cokolwiek: kromka chleba ze słoniną, do tego kubek wody ze źródła Berro i więcej nie trzeba. To ona nalega, aby utrzymać dom na odpowiedniej stopie, toteż przynosi co dzień dobre półtora funta wołowiny, kawał wędzonki, a co piątek dorsza najwykwintniejszego gatunku. Na kolację podaje po całej kuropatwie na osobę, a w niedzielę trzy kapłony. Na wielkie święta, jak Boże Narodzenie, a także w dzień świętego Maura, piętnastego stycznia, i świętego Restituta, dziesiątego czerwca, zajadamy indyki jak za czasów największej obfitości. Ekonom z majątku księcia Medina de Rioseco, który przychodzi do nas pożyczać pieniądze, aż za głowę się bierze oglądając nasz dostatek i powiada, że podobnie zaopatrzonej spiżarni jeszcze nie widział.

 — To prawda — wtrąciła Restituta — że nie żałujemy pieniędzy na jedzenie ani na ubranie, ani na szczapy do kominka. Tak oto żyjemy spokojnie i szczęśliwie; Jedna nas tylko troska gnębiła: że brak nam kochanej osoby, której byśmy mogli zostawić to, co posiadamy, gdy Bóg zechce nas przyjąć do swej świętej chwały, bo krewni, jakich mamy w Santiagomillas, to nicponie i przyczyniają nam tylko samych kłopotów.

Na te słowa Mauro nacisnął sprężynę radości, spojrzał na Ines i rzekł:

— Ale oto Bóg zesłał nam tę kochaną siostrzeniczkę, tę panieneczkę śliczną jak anioł. Ach, szelmutka, jaka podobniusieńka do matki...

— Na Boga, przestań, Mauro — zawołała Restituta — nie przywódź mi na myśl naszej świętej nieboszczki; tak jestem jeszcze pod wrażeniem jej śmierci, że łzy mi w oczach stają na samo wspomnienie.

— Bóg tak chciał i niech się dzieje Jego święta wola — odezwał się Requejo naciskając sprężynę smutku — ja tylko powiadam, że to, co mam i co jeszcze będę miał, przeznaczę dla naszej ślicznej turkaweczki, bo z tą twarzyczką królewny warta jest wszystkiego.

— Tak, tak... — dodała Restituta mrugając znacząco — nie będzie ona miała zalotników byle jakich. Znam młodych markizów i książąt, którzy co wieczór będą wzdychali pod naszymi oknami, gdy się dowiedzą, jaki klejnot chowamy u siebie...

— To golcy, bez grosza przy duszy — zauważył Requejo. — Gdy dziewczyna dojdzie do lat, my wyszukamy dla niej młodzieńca z najpierwszej rodziny w Hiszpanii, godnego, by dostać taki skarb.

— Inaczej nie może być. Znam rodziny dostatnie nie tylko z pozorów, znam i ordynatów, którzy na widok Ines i na wieść o bogactwach, jakie odziedziczy po wuju i ciotce, będą gonić na wyprzódki, by zdobyć jej rękę. Dalibóg, nasz dom to nie żadna odrapana chałupa i gdy w salonie powiesimy jedwabne zielone portiery wymalowane w złote gałązki i jak żywe, fiołkowe ptaki, nie powstydzimy się w nim przyjąć i wielkich panów z przybocznej rady królewskiej. A nasza dziewczynka będzie królowała w swoim wielkim domu!

Widząc, że siostrzenica nic nie odpowiada na te pełne patosu demonstracje rodzinnych afektów, don Celestino uznał za stosowne odpowiedzieć w jej imieniu:

— Ines dziękuje wam z całej duszy za wszystkie dobrodziejstwa.

— Szczęśliwy jestem, książę proboszczu — rzekł Requejo — bo jednego mi tylko w życiu brakowało, a teraz i to już mam. Ines będzie moją dziedziczką. Ines wyjdzie za mąż za człowieka, który będzie jej godny i wniesie również dobry mieszek złotych talarków. Wtedy i ona będzie szczęśliwa, i my także.

— Przestań, bo się rozpłaczę — odezwała się doña Restituta. — Cóż za radość mieć przy sobie kogoś, kto osładza samotne chwile, dzieli wszystkie wygody zdobyte pracą i korzysta wraz z nami z darów boskich! Ach! Inesita: jesteś tak śliczna, że gdy patrzę na ciebie, własne dzieciństwo staje mi przed oczyma: czasy, kiedy bawiłam się w ogrodzie przyklasztornym Matek Jałmużniczek w Sahagun. Ach! nie przeżyłabym tego, gdyby mi teraz ciebie odebrano...

Tutaj Restituta uściskała Ines gorąco i wydało mi się, że powłoka obciągająca jej twarz, czyli skóra, lekko się zarumieniła.

— Ponieważ Ines z taką niecierpliwością czeka na odjazd — rzekł Requejo — zabierzemy ją stąd jeszcze dzisiaj.

— Jak to! Już dzisiaj chcecie mnie zabrać!? — zawołała gwałtownie Ines.

— Córeczko droga — powiedziała Restituta — nie trzeba ukrywać swego przywiązania do rodziny. Jesteśmy twymi krewnymi i zapewniam cię, że nie potrzebujesz wcale pokornie dziękować za to, co dla ciebie robimy, gdyż uważamy to za nasz święty obowiązek.

— Może nie chciałaby jechać już dzisiaj... tak prędko — ozwał się nieśmiało don Celestino — choć nie wątpię, że dziewczyna wkrótce zrozumie, jakie szczęście przyniesie jej ta zmiana w życiu, i zdecyduje się na nią.

— Jak to, czyżby wzbraniała się jechać z nami?! — zawołał Maojro zdumiony. — A więc nasza siostrzeniczka nas nie kocha? Jezus Maria, co za nieszczęście!

— Ależ owszem... kocha was — odparł ksiądz zakłopotany odrazą malującą się na twarzy Ines i usiłując, wobec uporu wuja i ciotki, jakoś ratować sytuację:

— Ty nic nie rozumiesz, bracie — pomogła księdzu Restituta — nasza siostrzeniczka to wzór skromności, niewinności i prostoty. Chciałbyś może, aby zaczęła zaraz skakać z radości, że ją zabieramy? To by wcale nie wypadało. Mała jest dobrze wychowana, cichutka i skromna... Nic zresztą dziwnego, jest przecież córką świętej kobiety... Po prostu nie pokazuje po sobie radości, ale siedzi ze złożonymi rączkami, dziękuje w myśli Panu Bogu za szczęście, jakie ją spotkało.

— A więc, księże Celestino — rzekł Requejo — pojedziemy teraz obejrzeć grunta nad Ontigola, to jest niedaleko, w stronie Titulcia, a wieczorem w drodze powrotnej zabierzemy małą do Madrytu. Niech się tymczasem spakuje.

— Ja nie mam nic przeciwko temu, jeśli tylko ona się zgadza. — odrzekł duchowny spoglądając na Ines.

Jednakże nie dano jej wcale czasu, by wyraziła zdanie w tej sprawie, i nie spytano, czy chce jechać. Oboje Requejo podnosząc się z miejsca oświadczyli, że powóz zaprzężony w dwa muły czeka na nich na placyku Rincon, i zaraz zaczęli się żegnać. Dwa czy trzy razy wzięli w objęcia siostrzenicę, wymienili z księdzem Celestinem śmieszne formuły grzeczności i odeszli nie racząc nawet spojrzeć na mnie, co mi zresztą raczej pochlebiało. Ksiądz proboszcz wydawał się zadowolony, Ines — zatroskana, ja byłem wściekły.

V

Trzeba było natychmiast odbyć naradę rodzinną. Pragnąc pomówić z księdzem o rzeczach, których Ines nie powinna słyszeć, poprosiłem ją, by zostawiła nas samych, i zaraz przystąpiłem do rzeczy:

— Czy rzeczywiście ksiądz ma zamiar pozwolić Ines zamieszkać z tym chamem Maurem i z tą sową Restitutą?

— Cóż, synku — odparł ksiądz — Requejo jest bogaty, Requejo może dać Inesicie takie wygody, jakich u mnie nie ma, a kiedy mu się zemrze, pewnie zostawi jej swój majątek.

— I ksiądz w to wierzy? Jeszcze tyle naiwności w księdza wieku, a przecież ksiądz ma ponad sześćdziesiąt lat! Ja mówię i powtarzam, że ten diabelski don Mauro wygląda mi na łajdaka i obłudnika. Gdybym był na miejscu proboszcza, wyrzuciłbym ich za drzwi.

— Pamiętaj, synu, że ja jestem biedny, a oni — bogaci. Ines pójdzie do nich. Jeżeli będą dziewczynę źle traktowali, to ją odbierzemy.

— Nie będą jej źle traktowali, o nie — odpowiedziałem przybity — ja się boję czegoś innego, ale do tego nie mam zamiaru dopuścić.

— A czegóż to, chłopcze?

— Proboszcz równie dobrze, jak ja, zna całą sprawę. Ksiądz wie, że Ines nie jest córką donii Juany, ksiądz wie, że jej matka jest znakomitą damą dworu, której nazwiska nie znamy. Wiedząc to wszystko, dlaczego ksiądz się nie domyśla, jakie intencje mają ci Requejo?

— Jak to, jakie intencje?

— Przecież oni zawsze traktowali donię Juanę z góry, nigdy jej nie dali tyle, co brudu za paznokciem, nie odwiedzili jej nawet w chorobie. Kochany księże proboszczu, dlaczego teraz nagle oboje Requejo zalewają się łzami na wspomnienie nieboszczki, dlaczego teraz ślinią się z rozrzewnienia na widok kochanej siostrzeniczki? W tym coś jest, a niechybnie to, że rodzeństwo Requejo wykryli, kim byli rodzice Ines, i powiedzieli sobie, że ta dziewczyna — to skarb. Niestety, mocno podejrzewam, że wuj Requejo, ten wystrojony kij, umyślił sobie ożenić się z Ines. Liczy na to, że gdy będzie miał dziewczynę w swoim domu, zdoła ją do tego nakłonić.

— Uspokój się, chłopcze, i słuchaj. Bardzo możliwe, że ci Requejo mają takie plany, jakie im przypisujesz, ale jest też bardzo możliwe, iż kierują nimi jedynie dobre intencje, o jakich sami mówią. Ja się skłaniam zawsze ku dobremu, więc nie chcę wątpić w szczerość don Maura, chyba że fakty dowiodą mi czegoś wręcz przeciwnego. Skąd wiesz, czy rzeczywiście Ines z wieczora do rana nie przemieni się w prawdziwą damulkę i nie będzie jeździła wspaniałym powozem zaprzężonym w dwa konie z piórami, ze stangretem we wspaniałej liberii? Bo tak się stanie: wnet zobaczysz Ines w otoczeniu lokajów i służby, przybraną w diamenty wielkie jak orzechy i mieszkającą w domu większym od madryckiego klasztoru.

— Tere-fere! To tak, jakbym ja powiedział, że chcę być księciem, wielkim wodzem czy ministrem. Tylko że o takich rzeczach można opowiadać, jeśli się ma lat szesnaście, a nie sześćdziesiąt.

— Przy mnie Ines jest skazana na ubóstwo. Czyż nie lepiej, żeby ją zabrali krewni matki, miłosierne, jak widać, osoby? W każdym razie, Gabrielu, gdyby dziewczyna źle się tam czuła, zawsze możemy ją odebrać, bo ja, jako rodzony stryj, jestem jej prawnym opiekunem.

— Więc dlaczego ksiądz pozwala jej odjechać?

— Bo Requejo są bogaci... zrozumiesz to nareszcie? Dlatego że Ines u nich będzie niby jaka księżniczka i zapewne wyjdzie za mąż za bogatego kupca z ulicy Postas lub Platerias.

— A to tak, księże proboszczu! — zawołałem z goryczą. — Mnie ksiądz mówi o małżeństwie Ines? Da Bóg, że Ines nie wyjdzie za nikogo, tylko za mnie! Może jej ksiądz do woli swatać kupców i jaśnie panów!

— Ach, prawda, zapomniałem, synku kochany — odparł ksiądz proboszcz nie bez lekkiej drwiny — ale od kiedy to siedemnastoletni młodzieńcy się żenią? Czy małżeństwo to zabawka? A zresztą, bądź łaskaw przede wszystkim mi powiedzieć, ile też ty zarabiasz w tej drukarni?

— Trzy reale dziennie.

— To znaczy dziewięćdziesiąt trzy reale, jeśli miesiąc ma trzydzieści jeden dni! To już coś jest, ale wcale nie dosyć, kochanie. Bo wyobraź sobie Ines w tym wielkim salonie z zielonymi portierami w żółte bukiety, Ines siedzącą przy stole, na którym w wilię Bożego Narodzenia stoi siedem półmisków z indykami, a co wieczór po kuropatwie na osobę... Sam widzisz, że do niej nie będzie pasował kandydat na męża, który może zarobić najwyżej dziewięćdziesiąt trzy reale na miesiąc.

— O tym zadecyduje już ona sama — odrzekłem urażony — a jeżeli mimo to wybierze mnie, to wszyscy wujowie z całego świata mnie nie przestraszą. A więc, księże proboszczu, czy ksiądz zdecydował ostatecznie, że Ines dziś po południu odjedzie z don Maurem?

— Zdecydowałem, synu, jest to sprawa mego sumienia.

— A któż to powiedział księdzu, że nie można utrzymać rodziny za dziewięćdziesiąt trzy reale miesięcznie? A właśnie, że ja mam zamiar się ożenić!

— Ożenić się mając siedemnaście lat! Oboje powinniście poczekać przynajmniej, aż będziecie mieli razem trzydzieści pięć skończonych. Życie i tak mija prędko, nie śpiesz się zbytnio. Kiedyś będziecie się mogli pobrać, bo i dobrana z was para. Szczęśliwe małżeństwa i swaty między równymi kamraty. Zobaczymy, czy do tego czasu twój zawód przyniesie ci więcej.

— A czy nie mógłbym poszukać jakiegoś urzędu?

— Widać wbiłeś sobie w głowę, że czekają cię książęce godności.

— Skąd znowu, chodzi mi o jakiś urzędzik z tych, jakie się daje golcom, może by miejsce rachmistrza tu czy tam.

 — A tobie się zdaje, że urząd tak łatwo dziś się znajduje?

— A dlaczegóżby nie? — odrzekłem z przejęciem. — Dla kogo więc istniałyby urzędy, jak nie dla Hiszpanów przyciśniętych potrzebą?

— Wiedz, synu, że poczekalnie pełne są kandydatów na stanowiska. Pamiętaj o tym, że ja, rodak i przyjaciel Księcia Pokoju, przez całych czternaście lat tylko pisywałem prośby.

— No, ale wreszcie... Proboszcz odwiedza Jego Wysokość i z nim przestaje, sądzę więc, że mógłby ksiądz poprosić go o jakiś urzędzik dla mnie, a na pewno nie odmówi.

— O! — zawołał don Celestino z satysfakcją. — Nigdy nie zapomnę mojej wizyty u księcia pana; był to najpiękniejszy dzień mego życia, gdyż z jego błogosławionych ust spływały na mnie najtkliwsze słowa. Trzeba było widzieć, jak serdecznie mnie przyjmował: cóż za uprzejmość, cóż za obyczajność, ile słodyczy w obejściu, a przecież prawdziwy to książę w każdym calu, w każdym ruchu, w każdym słowie! Gdy wszedłem, byłem mocno zmieszany i skonfundowany, język wprost przysechł mi do podniebienia. Jego Wysokość kazał mi usiąść, po czym spytał, czy to prawda, że pochodzę z Villanueva de la Serena. Widzisz sam — zacności człowiek! Odpowiedziałem, że urodziłem się w wiosce Santos de la Maimona, leżącej przy królewskiej szosie między Badajoz a Fuente de Cantos. Później wypytywał, czy u nas żniwa się udały, na co odpowiedziałem, że z tego, co wiem, żyto i jęczmień wypadły niedobrze, ale żołędzie pięknie obrodziły. Widzisz z tego, jak wielkie znaczenie przypisuje się u nas rolnictwu. Potem zapytał, czy jestem zadowolony z mojej parafii, na co odpowiedziałem twierdząco i dodałem, że pobożność moich owieczek jest budująca. Przy tych słowach nie mogłem powstrzymać się od łez. Z tego jasno wynika, że książę interesuje się wszystkim, co dotyczy religii. Wspomniałem mu następnie, że w wolnych chwilach piszę łacińskie poezje, i zwróciłem uwagę na pewien poemat napisany heksametrem na jego cześć. On mi na to odrzekł „to dobrze”, co jest niezbitym dowodem jego bezgranicznego zamiłowania dla literatury klasycznej. Wreszcie po dziesięciu minutach rozmowy poprosił mnie gorąco, abym odszedł, gdyż musi załatwić sprawy niecierpiące zwłoki. To dowód, że jest człowiekiem pracowitym i najlepsze godziny dnia poświęca sprawom państwa. Zapewniam cię, że wyszedłem głęboko wzruszony.

— I już więcej ksiądz nie pójdzie do niego?

— Jak to nie? Ależ owszem, pójdę. Uprosiłem Jego Wysokość o powtórną audiencję, abym mógł przyjść z tym łacińskim poematem. Jutro właśnie będę miał zaszczyt przekroczyć próg pałacu mego znakomitego rodaka.

— Ja chcę pójść z księdzem — oświadczyłem stanowczo. — Wejdziemy razem i ksiądz poprosi o urząd dla mnie..

— Czyś ty oszalał! — w najwyższym zdumieniu zawołał duchowny. — Nie byłbym zdolny do podobnego zuchwalstwa.

— Więc ja sam poproszę — rzekłem, coraz bardziej zdecydowany zabiegać o urząd państwowy.

— Umityguj się, gorąca głowo! Jakże to ja mam tak ni stąd, ni zowąd zaprezentować ciebie Księciu Pokoju? Cóż mogę powiedzieć o twoich zasługach? Czyś ty zgłębił może poetykę łacińskich wierszy? Czyś przynajmniej liznął jaki tekst łaciński? Nie, tyś szalony! Tobie się zdaje, że urzędy czekają gotowe na smarkacza, który tylko zechce o nie prosić!

— Ksiądz powie, że jestem jego krewniakiem, a resztę już ja sam załatwię.

— Że jesteś moim krewniakiem? Przecież to kłamstwo, a ja nigdy nie kłamię.

W ten sposób sprzeczaliśmy się dobrą chwilę, aż wreszcie prośbami i perswazją zdołałem namówić ojca Celestina, aby mnie zaprowadził przed oblicze Jaśnie Oświeconego Księcia Godoya. Mój zuchwały projekt tłumaczyć należy rozpaczą, w której pogrążyły mnie odwiedziny rodzeństwa Requejo i ich zamiar zabrania z sobą biedaczki Ines. Żywa antypatia, jaką poczułem do tych osób od pierwszej chwili, kiedy miałem nieszczęście zetknąć się z nimi, zrodziła we mnie złe przeczucia. Stawała mi przed oczyma biedna sierota w niewoli u tej pary szatanów. Wyobrażałem sobie, że dziewczyna zginie z żalu, jeśli Bóg nie pomoże mi wydostać jej stamtąd. Ale nie mogłem nawet myśleć o tym, póki byłem biedny jak mysz kościelna! Wtedy przyszła mi do głowy zbawcza myśl, jaką zresztą w tych czasach kierowała się połowa, nie, większość Hiszpanów, to znaczy wszyscy, którzy nie dziedziczyli majątków i nie kwapili się do klasztoru: ubiegać się o urząd państwowy. Niestety, wówczas wolnych stanowisk było mało, a wielu na nie czyhało pretendentów.

Wojna z Anglią kosztowała Hiszpanię szaloną sumę siedmiu milionów realów. Czy ten, kto potrafi tyle przegrać w tej niedorzecznej grze, nie może mi dać pięciu tysięcy, abym się ożenił? Jak widać, w tych czasach projekt małżeński siedemnastoletniego chłopca osądzano jako większą lekkomyślność niż wyrzucenie siedmiu milionów realów na wojnę. Myśl o urzędzie z błyskawiczną szybkością zakiełkowała w mym mózgu. W pół godziny po rozmowie z don Celestinem w wyobraźni widziałem siebie przy biurku pokrytym zielonym suknem, spełniającego ważne i zaszczytne funkcje powierzone mi przez państwo. Projekt złożenia prośby w osobistej sprawie na ręce samego wszechwładnego ministra był zuchwalstwem. Jednakże powaga sytuacji i wielkie pragnienie zdobycia takiej pozycji, która by mi dała podstawę do odebrania Ines z rąk niebezpiecznych Requejo, umniejszały w moich oczach wszystkie przeszkody i dodawały zapału do najtrudniejszych przedsięwzięć.

W rozmowie ze mną Ines nie kryła wstrętu, jaki w niej budzili wuj i ciotka Requejo. Może nawet udałoby mi się przeszkodzić wykonaniu wyroku, gdyby nie ksiądz Celestino, który powtarzał, że to sprawa jego sumienia, co tak wpływało na Ines, że nie miała odwagi głośno się skarżyć. Tak wielkie było wówczas posłuszeństwo i szacunek dla starszych! Skrupuły poczciwego proboszcza nie zdołały mi jednak zamknąć ust i wieszałem psy na Requejo-bracie i Requejo-siostrze, krytykując ich twarze i odzież, odpowiednio komentując historię o siedmiu indykach i kapłonach oraz o porcjach z całej kuropatwy na kolacje. Wyśmiewałem też nielitościwie sposób wyrażania się rodzeństwa, które, jak to czytelnik zauważył, mówiło o sobie nawzajem „on” i „ona”. Don Celestino skarcił mnie za brak szacunku dla czcigodnych osób, które zdołały zebrać grubą fortunę dzięki pracy i uczciwości, a tymczasem Ines bardzo niechętnie zabrała się do pakowania.

Wkrótce, około czwartej, dom proboszcza zaszczyciło powtórnie swą, wizytą rodzeństwo Requejo rozpływając się w pochwałach dla nowonabytych terenów przy Ontigola. Stwierdziwszy, że Ines gotuje się do drogi, okazali wielką radość.

— Nie śpiesz się tak, panieneczko — odezwał się don Mauro — mamy jeszcze dużo czasu przed sobą.

— Biedactwo już się nie może doczekać chwili wyjazdu, pragnie wprost, aby jej skrzydełka wyrosły dodała doña Restituta układając w fałdy pokrowiec swej twarzy — byle jak najprędzej stąd wyfrunąć.

— O, co to, to nie — odparł don Celestino nieco urażony — stryj nie traktował jej źle, tak źle, żeby aż spieszno jej było go opuścić.

Ines z płaczem rzuciła się w objęcia księdza i razem wylewali obfite łzy. Co do mnie, to zależało mi na tym, aby państwo Requejo nie wiedzieli, że z Ines łączy mnie z dawna serdeczne uczucie; udając więc, że cała sprawa niewiele mnie obchodzi, wyszedłem i za drzwiami czekałem na Ines, krzątającą się przy pakowaniu. Powiedziałem:

— Nie mów do mnie, skarbie, ani słowa, nie patrz na mnie, nie żegnaj się ze mną. Ja tu zostaję, ale bądź spokojna, wkrótce tam się zobaczymy.

Nadszedł wreszcie czas odjazdu, dyliżans stanął pod bramą. Wsiadła Ines, cała zapłakana, a za nią oboje Requejo, którzy wzięli ją pomiędzy siebie. Obawiali się ciągle jeszcze, że im ucieknie. Nie widziałem nigdy kobiety tak podobnej do jastrzębia, jak doña Restituta w tej chwili. Powóz ruszył, po chwili zakryły go drzewa i zniknął nam z oczu. Don Celestino, który usiłował zachować spokój, nie zdołał się opanować. Jak dziecko skrzywił twarz do płaczu, podniósł do oczu wielką chustkę i otarł sobie łzy.

— O, Gabrielu! Zabrali ją!

Byłem równie jak on wzruszony, więc nie mogłem odpowiedzieć.

VI

Nazajutrz don Celestino zabrał mnie do pałacu Księcia Pokoju. Był wtedy 15 marca, jeśli mnie pamięć nie zawodzi.

Nie miałem odpowiedniego stroju na tak uroczystą okazję; ubranie, które wkładałem jadąc do Aranjuezu, było moim najlepszym, gdy jednak don Celestino pożyczył mi czystą koszulę, mogłem w tym stroju, zdaniem proboszcza, stanąć przed obliczem nawet samego Napoleona Bonaparte. Aby prędzej zeszedł czas do pory wyznaczonej na audiencję, don Celestino wyciągnął z wewnętrznej kieszeni sutanny łaciński poemat, przeznaczony do odczytania na głos, i powiedział:

— Sądzę, że książę pan każe mi odczytać jakiś fragment, będę więc musiał skandować na sposób klasyczny, zwłaszcza jeśli będzie przy tym obecny jakiś cudzoziemski ambasador lub generał.

Potem schował rękopis i dodał z pewnym niepokojem:

— Ten przeklęty zakrystian Santurrias wygadywał dziś rano niestworzone rzeczy... Wiesz, co to za człowiek... Otóż twierdzi on, że Książę Pokoju utrzyma się jeszcze na czele narodu nie dłużej niż dwa dni i że mu zetną głowę. Oczywiście, na to trzeba odpowiedzieć tylko pogardą, ale powiedz sam, Gabrielito! Czy nie może człowieka wściekłość ogarnąć, gdy ktoś w ten sposób traktuje szanowną osobistość? I wyobraź sobie, odkryłem, że łotr Santurrias jest jakobinem i przestaje ze stajennymi księcia krwi, don Antonia Pascual, a to są straszni buntownicy.

— I cóż takiego powiedział ów zacny sługa kościelny?

— Ach, same głupstwa, wyobraź sobie. Jak gdyby wykształconemu człowiekowi, który ma w jednym palcu wszystkich łacińskich klasyków, można było wmówić nie wiadomo co! Powiedział on na przykład, że w obawie przed Napoleonem Bonaparte, który ponoć chce zdetronizować naszą kochaną parę królewską, Książę Pokoju ma zamiar wysłać królewską rodzinę do Andaluzji, a stamtąd dalej, statkiem do Ameryki.

— A kiedy wczoraj wieczorem poszedłem do wsi powiedzieć furmanom, by na mnie nie czekali, usłyszałem to samiuteńko i muszę przyznać, że ludzie mówili o przyjacielu i rodaku księdza proboszcza z taką pogardą, jakby był karczmarzem ze starego rynku.

— Oni po prostu nie wiedzą, co mówią — odparł ksiądz — i albo się mylą, albo stronnicy księcia Asturii coś tutaj knują... Po Aranjuezie kręci się tylu cudzoziemców, że... Bóg jeden wie... Dziś rano Santurrias zakomunikował mi, że z największą przyjemnością uderzy we wszystkie dzwony, gdy lud zbuntuje się i przedstawi swoje żądania, ale ja go ostrzegłem — tu don Celestino przystanął i kiwając wskazującym palcem powtórzył z naciskiem — ostrzegłem go, że jeśli uderzy w dzwony kościelne bez mego pozwolenia, powiem księdzu biskupowi, by sam zastosował odpowiednie środki.

Na takiej rozmowie zeszedł nam czas, wreszcie przyszła pora pójścia do pałacu Jego Książęcej Mości. Minęliśmy szpaler strażników czuwających u drzwi, bo trzeba wiedzieć, że naczelny wódz posiadał swą gwardię pieszą i konną, podobnie jak król, a nawet, jak twierdzili ciekawi, książęca była znacznie lepiej uzbrojona.

Nikt nas nie zatrzymał ani w bramie, ani na schodach, dopiero gdyśmy weszli do obszernej sieni, gdzie przechadzali się strażnicy stukając obcasami o kamienne płyty podłogi, jeden z nich podszedł do nas i dość niegrzecznie zapytał księdza Celestina, czego sobie życzymy.

— Jego Książęca Mość — wyjąkał duchowny wielce zmieszany — miał zaszczyt wyznaczyć mi... to jest... ja miałem zaszczyt uzyskać audiencję wyznaczoną mi na dziś, na tę właśnie godzinę.

— Jego Książęca Mość jest w pałacu królewskim. Nie wiemy, kiedy wróci — odezwał się strażnik odwracając się na pięcie.

Don Celestino spojrzał na mnie pytająco i otworzył usta, by coś powiedzieć, gdy usłyszeliśmy hałas przy wejściu.

— Oto jest. Jego Książęca Mość przybył — powiedzieli strażnicy zbierając w pośpiechu broń i kapelusze, aby oddać honory.

Książę skierował się jednakże ku ukrytym schodom, prowadzącym do jego prywatnych apartamentów.

— Może Jaśnie Oświecony wcale dziś nie będzie przyjmował — odezwał się strażnik, który niedawno nas zatrzymał. — W każdym razie możecie panowie czekać, jeśli macie ochotę, a książę później ogłosi, czy udzieli dziś audiencji, czy nie.

Z tymi słowy przeprowadził nas do sąsiedniego, bardzo przestronnego pokoju, gdzie siedziało wiele osób, które tu przybyły wczesnym rankiem z prośbą o posłuchanie u księcia. Wśród czekających były dystyngowane damy, oficerowie, panowie ubrani według dawniejszej mody we fraczki i w piętrowych perukach na głowie. Było też kilka osób z gminu.

Zebrani petenci patrzyli na siebie niechętnie i podejrzliwie. Ludziom wysiadującym w antyszambrach przeszkadza liczne towarzystwo, bo niewątpliwie obliczają sobie, że jeśli książę podzieli swój czas i łaskawość na wiele części, to niewiele przypadnie na każdego.

Do don Celestina podszedł szwajcar i zapytał, kim jesteśmy, na co zacny proboszcz odparł:

— My jesteśmy proboszcze z parafii... to jest, ja jestem proboszczem z parafii... a ten młodzieniec zarabia dziewięćdziesiąt trzy reale w miesiącu mającym trzydzieści jeden dni, więc przybywamy tu... Właściwie ja nie mam zamiaru o nic prosić Jaśnie Oświeconego Księcia, bo ten łobuz — tu wskazał na mnie — na pewno nie będzie trzymał języka za zębami i sam powie, czego sobie życzy.

Gdy szwajcar odszedł, poprosiłem księdza, aby uważał i nie mylił się tak często oraz żeby już z góry nie obwieszczał wszystkim, co nas tu sprowadza. Uważałem także, że nie ma potrzeby rozpowiadać, ile ja zarabiam. Ksiądz odpowiedział mi na to, że człowiek, nieprzywykły do bywania w poczekalniach i pałacach, tutaj miesza się przy lada okazji i plecie trzy po trzy. Jeden z oczekujących panów poznał widać księdza, bo podszedł do nas i przywitał się z don Celestinem bardzo uprzejmie.

— A, księże Celestino, co słychać nowego?

— Ja... tu właśnie z wizytą do Jego Książęcej Mości. Jak panu wiadomo, jesteśmy rodakami i przyjaciółmi. Mój ojciec i jego dziadek odbyli razem podróż z Truillo do Vera de Placencia, zaś wuj mojej matki miał w Miajadas lasy, do których Godoyowie przyjeżdżali czasem na polowanie. Jesteśmy przyjaciółmi i wspaniałomyślności księcia zawdzięczam godność, którą piastuję, a którą mi nadano, gdy tylko Jego Książęca Mość dowiedział się o mojej potrzebie. Tak więc od chwili, gdy złożyłem pierwszy memoriał z prośbą, do chwili objęcia nadanego mi przez księcia stanowiska upłynęło zaledwie czternaście lat.

— Widać, widać, że ksiądz proboszcz cieszy się względami księcia — potwierdził rozmówca. — Nie wszystkim sprawy tak rychło się załatwia. Od dwudziestu dwóch lat zabiegam o przywrócenie mi mego dawnego stanowiska poborcy podatkowego i po dziś dzień bez skutku.

Tak, księże Celestino, mimo to jednak nie upadam na duchu, gdyż sądzę, że w przyszłym tygodniu na pewno już...

— Nie każdy ma takie szczęście, jak ja — przerwał z zadowoleniem Celestino. — Prawda, że jako rodak i przyjaciel Jego Książęcej Mości jestem w wyjątkowo sprzyjającej sytuacji. Z mojej wsi do miasta Ba-dajoz, które jest kolebką don Manuela Godoya, jest nie dalej niż trzynaście i pół mili po dobrej drodze, tak że miałem możność przyglądać się do woli domowi, gdzie ujrzał światło dzienne ten opatrznościowy mąż Hiszpanii. Tak więc, gdy tylko dowiedział się o mojej potrzebie...

— Ale niechże mi ksiądz powie — zapytał zniżając głos pan oczekujący szczęśliwej zmiany w przyszłym tygodniu — jak wygląda sprawa podróży rodziny królewskiej: wyjadą czy nie wyjadą do Andaluzji?

— Cóż to, pan wierzy w te banialuki? — rzekł don Celestino. — Nikt inny, tylko mój zakrystian Santurrias musiał puścić tę plotkę. Ale ja mu już zapowiedziałem, że gdyby uderzył w dzwony bez mego pozwolenia...

— Ależ wszyscy twierdzą to samo. Przybyło moc wojska z Madrytu i na ulicach widać bardzo wzburzonych łudzi. Chyba gotuje się coś niedobrego.

— A po cóż właściwie miałaby rodzina królewska wyjeżdżać?

— Cóż, przyjacielu, Napoleon ma w Hiszpanii drobiazg, ze sto tysięcy ludzi! Mianował naczelnym wodzem generała Murat, który podobno wyruszył już z Arandy na Somosierrę. Na domiar złego nikt nie wie, po co właściwie Francuzi tu przybyli. Czy po to, by wygnać rodzinę królewską? A może tylko idą tędy do Portugalii?

— Nie trzeba wpadać w panikę — rzekł don Celestino. — Przypuśćmy, że oni tu przyszli w niedobrych zamiarach. Czy sto tysięcy łudzi to doprawdy tak dużo? Dwa czy trzy nasze pułki łatwo sobie z nimi poradzą i wszystko prędko się skończy. A co dopiero, gdy sam książę weźmie się do nich... To gadanie o wyjeździe to zwyczajny pomysł próżniaków i wrogów Jego Książęcej Mości, którzy mszczą się za to, że im nie dał stanowisk. Jak gdyby każdemu, kto się stara, można było dać urząd...

Na tym rozmowa się urwała, bo właśnie podszedł szwajcar i dał znak, by iść za nim. Książę wzywał nas do siebie.

Gdy inni petenci spostrzegli, że ci, którzy przyszli ostatni, pierwsi mają być przyjęci, dał się słyszeć szmer niezadowolenia. Dumni z wyróżnienia, przeszliśmy przez salę, przy czym don Celestino ze zwykłą sobie uprzejmością kłaniał się na prawo i lewo, a ja zmierzyłem najbliższych sąsiadów spojrzeniem pełnym takiej pogardy, jak gdybym miał pewność, że wkrótce wejdę do grona ludzi spełniających funkcje administratorów Starego i Nowego Świata.

Znaleźliśmy się w drugiej sali, równie wspaniale urządzonej. Cóż za świetne gobeliny, jakie piękne obrazy, co za cudowne posągi z marmuru i brązu, a zbytikowne wazony, ozdobne kandelabry, wytworne meble, drogocenne portiery, miękkie dywany! Nie mogłem się jednak zatrzymywać przy tych cennych przedmiotach, gdyż szwajcar szedł z wielkim pośpiechem i poganiał nas. Mnie zaś opanowała wielka nieśmiałość i cała dotychczasowa brawura znikła bez śladu. Zdałem sobie sprawę, że gdy stanę przed księciem, zabraknie mi myśli i słów dla wyrażenia tego, co pragnąłbym powiedzieć. Przybyliśmy nareszcie do gabinetu Godoya, którego zastaliśmy przy biurku w pozycji stojącej, pochylonego nad papierami. Odczekaliśmy dobrą chwilę, aż raczy na nas spojrzeć, i w końcu spojrzał.

Godoy mężczyzną był nie pięknym, jak sądzono na ogół, ale wyjątkowo ujmującej powierzchowności. Pierwszą rzeczą, która rzucała się w oczy, był nos nieco zbyt wielki i zadarty, nadający mu wyraz szczerości i łatwości w obejściu. Wyglądał na jakich lat czterdzieści; kształtna i ruchliwa głowa, żywe oczy, wytworne ruchy i zręczna postać, raczej drobna, czyniły jego powierzchowność przyjemną. Wyglądał na wielkiego i szlachetnego pana, być może, że i serce jego skłaniało się raczej ku wielkości, jednakże w tej głowie kłębiły się myśli próżne, nierozsądne i skręcające na boczne tory oraz fałszywe poglądy o sprawach i ludziach jego czasu.

Jak powiedziałem, spojrzał na nas i w tej samej sekundzie don Celestino, drżący z onieśmielenia jak dziesięcioletni chłopczyk, skłonił się głęboko, w czym natychmiast go naśladowałem. Mojemu towarzyszowi spadł kapelusz, po który schylił się, postąpił kilka kroków naprzód i drżącym głosem przemówił;

— Wiec ponieważ Wasza Książęca Mość ma zaszczyt... to jest, raczej... chcę powiedzieć, że ja mam zaszczyt być przyjętym przez Najjaśniejszego Księcia Pana... więc powiadam, że jestem niezmiernie szczęśliwy, iż zdrowie dopisuje Waszej Książęcej Mości, i życzę, abyśmy jeszcze przez tysiąc lat pracowali dla dobra narodu.

Książę wydawał się mocno zatroskany i ledwie odpowiedział na to pozdrowienie lekkim skinieniem głowy. Nareszcie odezwał się, jak gdyby coś sobie nagle przypomniał:

— Czy ksiądz jest z kościoła katedralnego w Astorga i przybywa w sprawie...

— Pozwoli Wasza Książęca Mość — przerwał don Celestino — że mu przywiodę na pamięć, iż jestem proboszczem kościoła w Aranjuezie. — A! — zawołał książę — przypominam sobie... Kiedyś dano księdzu probostwo z polecenia hrabiny Amaranty. Ksiądz pochodzi z Villanueva de la Serena?

— Nie, proszę księcia pana, ją jestem z Santos de la Maimona. Na pewno przypomina sobie Wasza Wysokość tę wieś. Leży ona przy drodze do Fuente de Cantos. Co tam za wielkie arbuzy się rodzą, a ile melonów... Więc, jak już mówiłem Waszej Książęcej Mości, przybywam dzisiaj w dwóch sprawach: mam honor zaprezentować się Waszej Książęcej Mości, aby ten chłopak przeczytał łaciński poemat, który ułożył... nie, to jest, chcę powiedzieć, że...

Don Celestino zachłysnął się, a tymczasem książę, zachwycony talentem i postępami młodzieńca w dziedzinie nauk humanistycznych, spojrzał na mnie przychylnym wzrokiem.

— Nie, nie — powiedział ksiądz, który znów odzyskał zdolność mowy — poemat przeze mnie został ułożony i przychylając się do życzenia Księcia Pana natychmiast rozpocznę lekturę.

Książę wyciągnął ramię gestem instynktownej obrony, jak gdyby odsuwał od siebie jakiś niewidzialny przedmiot. Don Celestino nie zrozumiał jednak, że jego protektor ruchem tym odpychał groźbę czytania poematu, i nieugięty w raz powziętym zamiarze, rozwinął przed oczyma księcia swój morderczy rękopis. W tej samej chwili Godoy nie zwracający na nas wiele uwagi, zajęty, jak widać, niezmiernie poważnymi sprawami, obrócił się gwałtownie do biurka i rozpoczął na nowo przerzucanie papierów.

Don Celestino spojrzał na mnie, ja spojrzałem na don Celestina.

Po kilku minutach książę zwrócił się ku nam i wskazując na krzesła, powiedział:

— Siadajcie, panowie.

Po czym zagłębił się znów w przeglądaniu papierów. My, siedząc przy sobie, rozmawialiśmy szeptem:

— Nim wyłuszczysz swoją prośbę — powiedział stryj Ines — musisz odczekać, aż ja przeczytam poemat, co z koniecznymi przerwami potrwa nie dłużej niż półtorej godziny. Silne wrażenie, jakie musi na nim wywrzeć wysłuchanie klasycznych wierszy, które tak kocha, nastroi go przychylnie dla ciebie i nie wątpię, że zrobi wszystko, o co go poprosisz.

Przeszła znów dłuższa chwila oczekiwania, w której jakiś oficer przyniósł księciu list. Książę otworzył go natychmiast, przeczytał z wielkim przejęciem, odłożył na biurko i zwrócił się do don Celestina:

— Proszę wybaczyć, że jestem tak roztargniony. Dzień dzisiejszy przyniósł mi niespodziewane zajęcia wielkiej wagi. Miałem zamiar w ogóle nie przyjmować nikogo, a tylko wam, księże, udzieliłem audiencji wiedząc, iż nie przychodzicie prosić mnie o stanowisko.

Don Celestino skłonił głowę na znak potwierdzenia, a ja powiedziałem sobie: „Ładna historia”. Po czym Jego Wysokość zwrócił się do mnie:

— Co się tyczy łacińskiego poematu, jaki młodzieniec napisał, słyszałem zdania, że jest to dzieło znacznej wartości. Niech pan nadal pilnie pracuje nad sobą, a wyrośnie z pana pożyteczny człowiek. Dziś nie mogę sobie pozwolić na przyjemność zaznajomienia się z poematem, jednakże mówiono mi o panu nie szczędząc pochwał, więc od razu postanowiłem, że pan otrzyma odpowiednie zajęcie w Instytucie Filologii, gdzie pańskie talenty, młodzieńcze, znajdą wielkie zastosowanie. Zechce pan podać mi swoje nazwisko...

Don Celestino chciał sprostować pomyłkę księcia, lecz onieśmielenie nie pozwoliło mu dobyć głosu. Nim mój towarzysz zdołał powiedzieć słowo, wstałem z krzesła, wziąłem ze stołu kawałek czystego papieru, napisałem na nim swoje nazwisko i skłaniając się podałem księciu, który zakończył w ten sposób:

— Teraz poproszę panów, aby zostawili mnie samego, gdyż ważne zajęcia nie pozwalają mi przedłużać audiencji.

Skłoniliśmy się nisko, don Celestino wyjąkał kilka pompatycznych formułek grzecznościowych odpowiednich do okoliczności i opuściliśmy gabinet księcia. Gdy przechodziliśmy przez pokój, w którym z niecierpliwością oczekiwała swej kolei reszta petentów, woźny wzniósł złowrogi okrzyk:

— Audiencja skończona!

Na ulicy poczciwy ksiądz wnet przyszedł do siebie i uspokoił się, a odzyskawszy giętkość wymowy odezwał się nie bez gniewu:

— Dlaczego nie powiedziałeś, że poemat nie jest twój, tylko mój?!

Na te słowa wybuchnąłem śmiechem. Ksiądz poczuł się dotknięty w swojej miłości własnej i zapuścił się w rozważania nad dziwnym obrotem, jaki przyjęła nasza wizyta u Księcia Pokoju.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Przybyły właśnie oficer zamienił kilka szybkich zdań z tym, który nas dozorował. Ów podszedł natychmiast do Ines i rozwiązał jej więzy, aby ją oddać w ręce przyjaciela. Tu nastąpiło coś niepojętego! Ines nie chciała się z nami rozstać, trzymała nas w objęciu, uwolnionymi od kajdan rękoma wyrywała się ku śmierci. Gwałtowny, niepokonany egoizm, wrastający potężnymi korzeniami w głębiny świadomości, opanował mnie całkowicie. Nie wiem, skąd wzięła się we mnie ta moc, która pozwoliła mi w jednej chwili zerwać więzy krępujące moje ramię! Objąłem, przygarnąłem Ines z całych sił, wpatrując się z rozpaczliwą niecierpliwością w lufy karabinów plutonu egzekucyjnego.

O, chwilo straszliwa, której samo wspomnienie mrozi krew w żyłach i paraliżuje serce wprawiając w stan podobny do śmierci! Chociaż nieszczęśliwa dziewczyna chciała podzielić nasz los, spóźnione współczucie naszych morderców odbierało nam ją. W czasie tej krótkiej walki Ines coś nam powiedziała, czego przypomnieć sobie nie mogę. Ja także wypowiedziałem jakieś słowa, o których dziś nic nie wiem. Odebrano nam ją jednak. Nigdy nie zapomnę wrażenia, jakiego doznałem, gdy przestałem czuć ciepło jej rąk i twarzy. Byłem jak obłąkany. Widziałem jednak wyraźnie, że wyrwano ją z szeregu i widziałem, jak ją ciągnął za sobą, podtrzymywał, unosił Juan de Dios.

Patrząc na to, usłyszałem straszliwy huk. Potem zabrzęczało mi w głowie i zakotłowało się w całym ciele; opanowało mnie intensywne gorąco, a po nim przenikliwe zimno... Odczułem dziwne łaskotanie na całej powierzchni skóry i z głębi piersi uniosła się para, która napełniła mi głowę, i niezrozumiała słabość zbudziła szczątek myśli, że zostałem bez nóg. Serce załopotało w piersi gwałtownie, a potem nagle jakby się zatrzymało... Straciłem poczucie własnego ciała: nie miałem torsu ani szyi, ani ust, ani głowy, cała moja istota skoncentrowała się w myśli... Zawirowały w mózgu współśrodkowe koła podobne do tych, jakie wytwarza kamień wpadając do morza; na roziskrzonych przestrzeniach szerszych niż niebo i ziemia ukazywała się twarz Ines ułożona z milionów miliardów świateł... Potem zapadłem w głęboką ciemność, dziwnie związaną z ostrym bólem w skroniach... Przyszedł jakiś niby odpoczynek, niby raptowne zgaśniecie i ogarniające wszystko zapomnienie, aż wreszcie nicość — zupełna nicość.

Madryt, lipiec 1873 roku