Stanisław Ignacy Witkiewicz

MĄTWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

MĄTWA

czyli HYRKANICZNY ŚWIATOPOGLĄD

Stanisław Ignacy Witkiewicz

Sztuka w jednym akcie

Motto:

Nie poddać się nawet samemu sobie.

Poświęcone Pani Zofii Żeleńskiej

OSOBY:

PAWEŁ BEZDEKA - lat 46, wygląda młodziej (wiek wyjaśnia się w ciągu rzeczy).

Blondyn. W ciężkiej żałobie.

POSĄG ALICE D'OR - lat 28. Blondynka. Ubrana w obcisłą suknię, wyglądającą jak skóra krokodyla.

KRÓL HYRKANII -

HYRKAN IV. Wysoki, szczupły. Broda w klin, duże wąsy. Nos trochę zadarty. Duże brwi i długawe włosy. Purpurowy płaszcz i hełm z czerwonym pióropuszem. Miecz w ręku. Pod płaszczem złocista szata. (Dalej co ma pod spodem, okaże się).

ELLA - lat 18. Szatynka. Ładna.

DWÓCH PANÓW STARYCH - w anglezach i cylindrach. Mogą być ubrani w stylu lat trzydziestych.

DWIE MATRONY - ubrane fioletowo. Jedna z nich jest matką Elli.

TETRYKON - lokaj. Szary, liberyjny płaszcz ze srebrnymi guzikami i szary cylinder.

JULIUSZ II - papież z XVI wieku. Ubrany tak, jak na portrecie Tycjana.

Scena przedstawia pokój o czarnych ścianach z deseniami wąskimi vert d'emeraude. Trochę na prawo w ścianie na wprost sceny okno zasłonięte czerwoną zasłoną. W miejscach oznaczonych (X) światło za zasłoną zapala się krwawo, a w miejscach (+) gaśnie. Trochę na lewo czarny, prostokątny postument bez ozdób. Na nim leży na brzuchu, oparta na rękach, Alice d'Or. Paweł Bezdeka chodzi to tu, to tam, trzymając się za głowę. Fotel jeden na lewo od postumentu. Drugi bliżej środka sceny. Drzwi na prawo i na lewo.

PAWEŁ BEZDEKA

Boże, Boże - nadaremnie wzywam Twoje imię, bo właściwie w Ciebie nie wierzę.

A kogoś wezwać muszę. Zmarnowałem życie. Dwie żony, szalona praca - nie wiadomo dla czego - bo ostatecznie filozofia moja nie jest oficjalnie uznana, a resztki moich obrazów zniszczono wczoraj, z rozkazu naczelnika Syndykatu Wyrobów Ręcznego Paskudztwa. Jestem zupełnie sam.

POSĄG (nie ruszając się; głowa oparta na rękach)

Masz mnie.

PAWEŁ BEZDEKA

I cóż z tego, że cię mam. Wolałbym nie mieć cię wcale. Przypominasz mi tylko, że coś jest w ogóle. A sama jesteś jedynie nędznym substytutem rzeczy istotnych.

POSĄG

Przypominam ci dalszą drogę, która rozchyla się przed tobą w pustynię.

Wszystkie wróżki przepowiedziały ci, że na starość oddasz się Wiedzy

Tajemnej.

PAWEŁ BEZDEKA (macha ręką pogardliwie)

E! Jestem zupełnie zmanierowany w wypowiadaniu ciągłych pretensji, które mam do biednej ludzkości, a nie mogę znaleźć ani źdźbła lekarstwa. Jestem jak niepotrzebny, bezpłodny wyrzut sumienia, z którego nie może wykwitnąc najskromniejszy bodaj pączek nadziei poprawy. 

POSĄG 

Jakże dalekim jesteś od prawdziwego tragizmu! 

PAWEL BEZDEKA

Bo nie mam za silnych namiętności. Życie, które zmarnowałem, ucieka  beznadziejnie w szarą dal mojej przeszłości. Czyż jest coś okropniejszego,  jak szara przeszłość, którą musi się jednak ciągle przetrawiać? 

POSĄG 

Pomyśl, ile jeszcze mógłbyś mieć kobiet, ile nieznanych poranków, lekkich prześlizgnięć się przez tajemnice południa, ile wreszcie wieczorów mógłbyś spędzić na dziwnych rozmowach z kobietami podziwiającymi twój upadek. 

PAWEŁ BEZDEKA 

Nie mów mi o tym. Nie rozdzieraj najskrytszego ośrodka dziwności. Wszystko to jest zamknięte - na zawsze zamknięte przez szaloną, nieposkromioną nudę. 

POSĄG (z politowaniem)

Jakże jesteś banalny... 

BEZDEKA

Wskaż mi kogoś niebanalnego, a dam się zarżnąć w ofierze na jego ołtarzu. 

POSĄG

Ja.

BEZDEKA

Kobieta - raczej wcielenie kobiecych niemożliwości. Niewypełnialne obietnice życia samego w sobie.

POSĄG

Ciesz się, że w ogóle istniejesz. Pomyśl - nawet dożywotni skazańcy cieszą się z darowanego życia.

BEZDEKA

Coż m n i e to obchodzić może? Czyż mam się cieszyć, że nie siedzę w tej chwili wbity na pal na jakimś samotnym pagórze wśród stepów albo że nie jestem czyścicielem kanałów? Czyż nie wiesz, kim jestem?

POSĄG

To wiem, że jesteś śmieszny. Nie byłbyś nim, gdybyś mógł pokochać mnie.

Wtedy pojąłbyś twoją misję na tej planecie, tej właśnie, byłbyś tym jedynym, samym w sobie, nieporównywalnym - tym właśnie, a nie kimś innym...

BEZDEKA (z niepokojem)

A więc uznajesz bezwzględną, powtarzam, bezwzględną hierarchię Istnień?

POSĄG (śmieje się)

Tak i nie - to zależy.

BEZDEKA

Powiedz, jakie masz kryteria, zaklinam cię. 

POSĄG 

Zdradziłeś się. Nie jesteś ani filozofem, ani artystą. 

BEZDEKA

Ach, więc jednak wątpiłaś w to. Tak, nie jestem. 

POSĄG (śmiejąc się) 

Byłżebyś tylko ambitnym nikim? Dla nich jesteś t y m , mimo wszystko, geniuszem nowych, metafizycznych wstrząsów. 

BEZDEKA

Udaję - udaję z nudów. Wiem, że nie jest to nawet piękne - nie jest pięknym to, że udaję. 

POSĄG 

Jednak masz w sobie coś, co przekracza miarę moich dotychczasowych kochanków. Ale bez miłości dla mnie ani kroku dalej. 

BEZDEKA

Nie mów nic o tych wiecznych twoich kochankach, którymi tak bardzo lubisz  się chwalić. Wiem, że masz wpływy w rzeczywistym życiu i że przez ciebie mógłbym zostać diabli wiedzą kim. Ale kimś rzeczywistym, nie kimś dla mnie samego...

POSĄG

Przesadzasz, wielkość jest rzeczą względną.

BEZDEKA

Teraz ja ci powiem: jesteś banalna, gorzej - jesteś mądra, gorzej, stokroć gorzej - ty jesteś w gruncie rzeczy dobra.

POSĄG (mięsza się)

Mylisz się... Wcale nie jestem dobra.

(nagle innym tonem)

Tylko kocham cię!

(pręży się ku niemu)

BEZDEKA (wpatrując się w nią)

Co?

(pauza)

To jest prawda i dlatego nic mnie to nnie obchodzi. Zagasło dla mnie światło jedynej tajemnicy...(X)

(pukanie na prawo; Posąg przybiera dawną pozę) ktorej niepoznawalność...

POSĄG (niecierpliwie)

Cicho - papież idzie. 

BEZDEKA (innym tonem)

Błagam cię, przedstaw mnie papieżowi. To jest jedyne widmo, z którym mam  jeszcze ochotę mówić. 

(wchodzi papież) 

JULIUSZ II

Witam cię, córko, i ty, nieznany synu... 

(Paweł klęka, papież daje mu pantofel do pocałowania) 

Tylko nie mówmy nic o Niebie. Alighieri miał najzupeełniejszą rację. Każde dziecko nawet wie o tym, tym niemniej muszę powiedzieć, że ludzka fantazja nie jest w stanie objąć tego szczęścia. Dlatego to piekło przedstawił nasz syn Dante z takim talentem. Nawet powiem, że ilustracje Dorego dość dobrze wyrażają niewspółmierność ludzkich pojęć i wyobrażeń z tym rodzajem, że tak powiem...

POSĄG 

Nudy...

JULIUSZ II

Cicho, córeczko. Sama nie wiesz, co gadasz.

(z naciskiem)

Szczęśliwości.

(żartobliwie)

A więc, synu: wstań i powiedz, kim jesteś...

POSĄG

To jest wielki artysta i filozof, Ojcze Święty, Paweł Bezdeka.

JULIUSZ II

(podnosząc obie ręce do góry, ze zgrozą)

To ty?! Ty, niedowiarku nędzny, śmiałeś sięgnąć po owoc Najwyższych

Tajemnic?

BEZDEKA

(dumnie, wstając)

Ja.

JULIUSZ II (z pokorą, z rękami na brzuchu)

Nie mówie o tobie jako o artyście. Jesteś wielki. Och, srogim byłem mecenasem.(+) Teraz już nie, o nie! Tak, nauczyłem się cenić perwersję w sztuce. Oni tego nie rozumieją, a żyją tylko tym przecie. Mówię o ludziach waszego czasu.

(z oburzeniem)

Co za okropność - spalono ci wszystkie obrazy. Mój synu, w Niebie czeka cię nagroda wieczna.

POSĄG 

W niebie? Cha, cha, cha.

JULIUSZ II (dobrotliwie)

Nie śmiej się, córko. Niebo ma też swoje dobre strony. Nikt tam nie cierpi, a i to coś znaczy. 

BEZDEKA

Ojcze Święty, jestem filozofem, ale pozostałem przy tym dobrym katolikiem. 

Ja nie zniosę dłużej tego kłamstwa. 

JULIUSZ II

Tak - katolikiem to jesteś, mistrzu Pawle, ale nie chrześcijaninem. To wielka, to bardzo wielka różnica. I jakichże to kłamstw nie zniesiesz więcej, mój synu? 

BEZDEKA

Tego, że jako artysta udaję, to jest udawałem dotąd. Cała moja sztuka jest blagą, programową blagą. 

JULIUSZ II

Pomijam już to, że nie ma kwestii Prawdy z chwilą, kiedy mówimy o pięknie w ogóle. Ale to jest właśnie najstraszniejsze, że Prawdą jest jedyną sztuka twoja i tobie podobnych. Wynalazłeś ostatnią pociechę, ale muszę ci ją odebrać.

(uroczyście)

Twoja sztuka jest jedyną Prawdą na ziemi. Nie znałem cię osobiście, ale znam dobrze twoje obrazy w świetnych, niebiańskich reprodukcjach.

(ponuro)

To jest jedyna Prawda.

POSĄG

A dogmaty wiary?

JULIUSZ II (pośpiesznie)

Także Prawdą są, ale innego wymiaru. W ujęciu ziemskim są Prawdą dla naszego nędznego rozumu. Tylko tam (wskazuje palcem sufit) tajemnica ich rozbłyska w całej pełni przed olśnionym umysłem wyzwolonych.

BEZDEKA (niecierpliwie)

Ojcze Święty, teologia nie jest moją specjalnością, a o filozofii wolę nie mówić. Mówmy, z łaski Waszej Światobliwości, o Sztuce. Ja wiem, że kłamię, i  to mi wystarcza. Nikt mi tego nie dowiedzie, że moja Sztuka jest prawdziwa, nawet ty, gościu z prawdziwego Nieba. 

JULIUSZ II (z palcem w kierunku sufitu)

Tam właśnie, skąd przychodzę, wiedzą o tym lepiej niż ty, nędzny pyłku. A zresztą, wartość artysty to albo opór, albo powodzenie. Czymże byłby Michał Anioł, gdyby nie jak lub inni mecenasi (oby ich Bóg pokarał). Paru szaleńców żądnych nowych trucizn wynosi ich fabrykanta na szczyty ludzkości, a potem tłum małych go uwielbia, patrząc na męki i rozkosze otrutych. Czyż dowodem twej wielkości nie jest właśnie spalenie dzieł twych przez Syndykat Ręcznego Paskudztwa?

POSĄG 

Jesteś pobity, Pawełku. Ukórz się przed znnawstwem Jego Świątobliwości. 

(Bezdeka klęka) 

BEZDEKA

Stała się rzecz straszna. Nie wiem, czy kłamię. I to ja, który o sobie wiedziałem wszystko. Ojcze Święty, zabrałeś mi ostatnią nadzieję. Jednej  rzeczy byłem nareszcie absolutnie pewny i tę mi zniszczyłeś, okrutny starcze. 

JULIUSZ II (do Posągu, wskazując Bezdekę) 

Oto są skutki dążenia do absolutyzmu w życiu.

(do Bezdeki)

Względność, mój synu, oto jedyna mądrość i w życiu, i w filozofii. Ja sam byłem absolutystą; mój Boże, któź z porządnych ludzi nim nie był? Ale czasy minęły. Tak samo jak teraz nie rozumiecie tego, że nie każdy stwór dwunogi, znający Marksa albo Sorela, jest najwyższym w ziemskiej hierarchii istnień, tak samo nie rozumiecie, że ja np. i wy to dwa odrębne gatunki istot, a nie tylko odmiany człowieczego rodzaju. Jedna Sztuka, mimo perwersji, utrzymała się na wysokości.

BEZDEKA (wstając, z rozpaczą)

To samo mówi mi ona. Jestem toczony zdradą ze wszystkich stron. Ja nawet nie mam wrogów. Szukam ich dniami i nocami po wszystkich zaułkach i znajduję jakieś mdłe galaretki, a nie godnych mnie przeciwników. Czy Wasza Świątobliwość to rozumie?

JULIUSZ II (kładąc mu rękę na głowie)

Któż by cię lepiej mógł zrozumieć, mój synu. Czy myślisz, że mnie pod tym względem nasyciła historia? Czy możesz przypuszczać, że, Juliusz della Rovere, byłem kontent mając za głównego nieprzyjaciela tego mydłka, Ludwika XII?

(z patosem)

O! Jak Bóg bez Szatana i Szatan bez Boga jest ten, co nie zdobył godnego siebie wroga! 

POSĄG 

Niebezpiecznie jest opierać wielkość swą na ujemnej wartości swych nieprzyjaciół. Jest to gorzej niż przyznawać względność Prawdy. 

JULIUSZ II (zbliża się do niej i gładzi ją pod brodą) 

Ach ty, mała dialektyczko! Któż cię tak wykształcił, uprzejma kobietko? 

Koniec wersji demonstracyjnej.