Antoni Józef Rolle

MAURYCY GOSŁAWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

MAURYCY GOSŁAWSKI

Rolle Antoni Józef

Było to w roku 1861. W licznym towarzystwie kolegów stawiliśmy się na gościnne zaprosiny do pana Albina Gosławskiego, rodzonego brata poety, mieszkającego do dzisiaj w Nihinie, na małym ziemi kawałku. Staruszek pociągnął z nami do pieczary Załuckiej. Ranek był śliczny, czerwcowy, groźne tołtry, jakby strażnicze olbrzymy, szare, poszarpane, ostro się zarysowały na jasnym tle nieba; u stóp ich wił się Smotrycz. Przez niewielki lasek dostaliśmy się na brzeg jego, w kotlinę, skąd po dość stromym pagórku, o dwieście przeszło kroków nad powierzchnią wody, sterczał szary otwór jaskini. W dalekiej przeszłości, w czasie napadów tatarskich, służyła ona za schronienie ludowi; wyżłobiona czy ręką natury, czy sztuką w skalistych rzeki brzegach, przeznaczona była na czasowe w chwilach niebezpieczeństwa mieszkanie. Szczególnie pełno takich kryjówek nad brzegami Smotrycza i Dniestru, a główniejsze do dziś egzystują, mianowicie: obok cerkiewki ladawskiej w powiecie mohylowskim, obok Studennicy w Białej górze (Rzączyński o niej wspomina), w Mukszy, Bakocie, Załuczu. Kości ludzkie w nich nagromadzone każą się domyślać strasznej katastrofy.

Załucka albo Nihińska pieczara ma także swoją historię, zapisaną w wizytach kościelnych, z właściwą im prostotą i skromnością, a opiewającą jak następuje: Lud tutejszy, pisze ksiądz proboszcz z Cercza w XVII wieku, schronił się w czasie zagonu tatarskiego w pieczarze Załuckiej. Dziewczyna zbiegająca z groty do rzeki po wodę wydała mimo woli schronienie; rabusie nie mogąc się do jego wnętrza dostać, założyli otwór jaskini palnym materiałem, rozniecili ogień i wydusili zebranych w pieczarze ludzi. Odtąd kościół w dni krzyżowe odbywa procesje do tego miejsca. Tyle z wizyt. Dodamy od siebie, że oo. jezuici, dawniejsi posiadacze Załucza, wysyłali raz w rok kapłana, który u wnijścia do podziemia odprawiał mszę św. za dusze zmarłych, dziś zaś ten obowiązek na parochu załuckim (wschodniego obrządku) spoczywa. Gosławski w jednym z poematów spory ustęp poświęcił opowieści tego wypadku, Przeździecki go nam odmalował w swojej podróży. Sprawczynią nieszczęścia miała być panna młoda z towarzyszkami:

...W niedzielę, o południu, trzy dziewczęta młode Zbiegły na dół z dzbankami do rzeki po wodę; Była to piękna Zosia w tej weselnej szacie, W tym samym ślubnym wieńcu, jak ją pamiętacie; Bo do czasu powrotu swego oblubieńca, Przysięgła nie zdjąć z głowy weselnego wieńca. Wpatrzyła tędy oko, gdzie przed sześcią dniami, Westchnieniem go bolesnym żegnała i łzami; I tak długo patrzała na tę stronę drogą, Jakby tam w rzeczy samej zobaczyła kogo.

— Basiu, czy przywidzenie? lecz patrz, tam daleko, Pędzą czterej rycerze końmi ponad rzeką.

To samo wzrok Nastusi to stwierdził i Basi, Krzyknęły uniesione — to nasi, to nasi! Przecież Bóg ich nami wrócił, dzięki Jemu, dzięki! Lecz jakże radość nagle zmieniła się w jęki, Których echem krzyknęły okoliczne wzgórki,

— Przez Bbga, uciekajmy, to Turki, to Turki!  

Podanie utrzymuje, że panna młoda w pośpiechu zgubiła wianek spleciony z barwinku. To pewna, że u otworu prowadzącego do pieczary, do dziś dziki barwinek porasta.

Otóż do tej jaskini zaprosił nas pan Albin Gosławski. Składa się ona z przedsionka, wykutego w skale na kształt izby sklepionej, mogącej pomieścić od 30 do 40 osób; stąd przez wąskie przejście dalej się dostać można. W przedsionku, u jednej ze ścian wznosi się występ skalisty, który tu dawniej za ołtarz służył, obok niego leżą kości ludzkie, w, spory st,os. zebrane. Sędziwy brat poety dźwięcznym głosem odczytał nam ustęp poezji, znanej pod tytułem: Klęski Podola; dziwnie rozrzewniająco brzmiały ostatnie strofy tej opowieści:

Wad smotryckie pieczary, nad smotryckie brzegi!

Milczenie dziś na wasze naległo urwiska,

Trąba bojów nie głosi, nie krążą szeregi,

Nie grzmi działo, stal nie błyska.

Niedeptane rosną trawki,

Czasem tylko głosy kunie,

Wycie wilka, jęk turkawki,

Lekko z echem się przesunie.

Młodych urojeń kołysko!

Pierwszych uczuć powiernicy,

Pierwszych nadziei siedlisko,

Podolskie lasy! góry! obecne źrenicy,

Sercu przylgnione tak blisko!

Jakiś urok niepojęty

Myśl wśród ioa.s wybujałą wiecznie do was wiąże,

Przez odłogi pamiątek, przeszłości zamęty,

Duszą was utęsknioną wiecznie do was dążę...

Tutaj więc, u podnóża szarych, poszarpanych tołtrów, nad brzegiem Smotrycza, kształcił się jeden ze znakomitszych poetów naszych; w plejadzie bowiem pierwszych romantyków, obok Brodzińskiego, Malczewskiego, Goszczyńskiego i Zaleskiego niezaprzeczenie należy mu się miejsce. Najrzewniejszy to śpiewak kresowy, szorstki może czasem co do formy, jak dzieje tego zakątka w epoce, z której zbierał legendy do swoich poetyckich powieści, szorstki, ale czuły kochanek gór miodoborskich; mieszanina hulaszczości kozaczej, tkliwości idyllicznej Karpińskiego, gorzkiego sarkazmu Juliusza. Gosławski wszędzie, zawsze jest sobą: gdy kocha — to całą piersią, gdy nienawidzi — to z pogardą.

Gdybyśmy chcieli zliczyć, po wielokroć wspomina tak gorąco umiłowane Podole w swoich utworach, przekonalibyśmy się podówczas, że cyfra wyniosłaby nie jedną setkę. Za złe nawet poczytujemy mu to wyosabnianie się prowincjonalne, ten separatyzm zaściankowy, z którego wprawdzie pod koniec niedługiego życia potrafił się otrząsnąć, ale w początkach — czy radość, czy to boleść zabiegły mu drogę, czy piękna postać niewieścia, czy miejscowość zachwycająca, czy dzień pamiętny w dziejach, zawsze obok danku należnego piękności lub chwale, znajdowało się rzewne wspomnienie dla starej Koriatowiczów dzielnicy.

Toteż czczono go wdzięcznie na tym Podolu. Nie wiem, czy wszerz i wzdłuż prowincji tej niegdyś kresowej była choć jedna dziewczyna, która by nie umiała na pamięć owej rzewnej dumki:

Gdyby orłem być, Lat sokoli mieć! Lotem- orlim lub sokolim Unosić się nad Podolem — Tamtym życiem żyć!

Takiej popularności żadna piosenka u nas nie dostąpiła, wszędzie jej było pełno: w ubogich zaściankach, po bogatych dworach szlacheckich, nawet w pałacach śpiewano ją w chwili przebudzenia się zamiłowania do swojszczyzny. Nuciła ją piastunka u kolebki zasypiającego niemowlęcia, powtarzała ją przy gitarze panna służąca, pragnąc podbić serce pisarza prowentowego, ekonomówna przy księżycu, córka dzierżawcy przy klawikordzie, hrabianka okolona licznym zastępem wielbicieli przy fortepianie. Co więcej, mamy odpowiedź na tę piosnkę, daleko słabszą, będącą płodem innego pióra (podobno pana Zenona Michalskiego 2), poczynającą się od następnej strofki:

Orle, orle stój, Daj mi polot swój, Latać będę ponad skały, Gdzie przebywa wieszcz niestały, Ulubiony mój!

Wreszcie jej niefortunna trawestacja, obie one rozpowszechnione były z tego tylko względu, że przypominały ulubioną zwrotkę Gosławskiego. Ale krom wyżej przytoczonej dumki, wiele jeszcze innych miało powodzenia niemałe. Któż nie pamięta skocznych jego mazurków, w tęskną Szopenowską nutę przedzierzgających się niekiedy, jak: Nie mam swego nic na świecie, albo Lazła niegdyś z pleców skóra, albo Kto krew ceni, życia szczędzi, wreszcie Już podolskich dumek echem itp. Śpiewano je, nie wiedząc kto jest ich autorem, a śpiewano dlatego, że odpowiadały wewnętrznym usposobieniom ogółu szlacheckiego, że każdy, kto je powtarzał, był pewny, że gdyby mu przyszło wypowiedzieć własne przekonania w lekkiej, ulotnej, wdzięcznej strofce, gdyby je zwłaszcza umiał ubrać w nadobną sukienkę poezji, pewnie by nie inaczej ją przystroił. Przyznajcie sami, że trzeba natchnienia, żeby w pieśni tak umieć uosobić dążności i aspiracje ogółu. Z szlacheckich tej epoki pieśniarzy, Kowalski Franciszek jedyną zwrotkę nam zostawił w spuściźnie, po całym obszarze dawnej Polski rozpowszechnioną , Pol kilka — i to w początkach zawodu, kiedy to nie tylko piórem służył krajowi.

A jednak ze smutkiem wyznać potrzeba, że ten Maurycy Gosławski, nieznany nam jest prawie jako człowiek. Wszystko, co o jego życiu mówiono, pełne jest błędów i omyłek krzyczących. Wypadek zrządził, że jedno poprawić, drugie dopełnić jesteśmy w możności. Nie mamy zamiaru kreślić całego żywota poety, ostatnie bowiem dwa okresy jego działalności, od 1831 roku począwszy do zgonu, dobrze są znane czytelnikom; mieć więc będziemy na względzie tylko epokę, którą pośród nas spędził. Teraz wykażmy źródła. Na pierwszym miejscu stawimy dzieła Maurycego Gosławskiego, z których wszakże z wielką oględnością korzystać należy ; ustne opowiadania i łaskawie nam udzielone notatki nielicznych towarzyszów zmarłego i jego rodzonego brata, pana Albina Gosławskiego, eks-urzędnika, posiadacza niewielkiego kawałka ziemi w Nihinie pod Kamieńcem, do dziś jeszcze żyjącego; wreszcie listy poety do przyjaciela i kochanki-narzeczonej, przekazane nam przez dra Władysława Rudnickiego . Zużytkować tego ostatniego materiału in extenso nie mamy prawa. Jest to sanctuarium; maluje się w tych odezwach serce kochające, szczere, otwarte, będące w ciągłej rozterce z warunkami bytu materialnego, a razem dumne, harde, choć pierś troska ugniata. Kobieta kochająca go niegdyś (a żyje ona do obecnej chwili) wiele ucierpiała, ale ta historia dwojga ludzi, zbliżonych do siebie uczuciem, nie do nas należy, tym bardziej że poeta pierwsze tylko chwile swojego natchnienia oddał kochance, później miejsce jej zajął kraj i rzewny, drogi jego zakątek — Podole. Otóż posługiwać się będziemy tymi tylko listami, które mają znaczenie niepodrzędne, gdzie kwestie powszechność obchodzące na pierwszy plan występują, uczucie zaś egoistyczne zaciera się, maleje, ginie.

I

Maurycy Gosławski był synem ubogiego dzierżawcy; ojciec jego mieszkał w Czarnowodach na Podolu, w powiecie kamienieckim, matka, Franciszka Popielówna z domu, pochodziła z Galicji. Gosławscy ród swój wiedli z Mazowsza; nie używali przydomku żadnego, nie należeli więc do owych Kiełbasów-Gosławskich, pierwszych kolonizatorów podolskich, już tu osiadłych za panowania Władysława Jagiełły. Poeta przyszedł na świat nie pod strzechą, ale w zajezdnym domostwie żydowskim ubogiego Frampola, miasteczka leżącego na drodze między Kamieńcem a Jarmolińcami. Matka jego w podróży zatrzymała się na chwilę dla wytchnienia, zmęczona drogą jesienną; tutaj też Maurycy ujrzał światło dzienne 5 października 1802 roku, ochrzczony potem w kilka tygodni w Gródku. Jeszcze małym, bo kilkunastomiesięcznym dzieckiem, przewieziony był do Nihina, gdzie ojciec jego, straciwszy resztki ubogiej fortuny, przyjął miejsce generalnego rządcy u hr. Branickiej, hetmanowej wielkiej koronnej, a potem u jej córki księżny Worońcowej. Na tej posadzie przebył do zgonu (1832 roku); na tym też kawałku ziemi przemieszkuje jedyny z trzech braci poety, do dzisiaj żyjący pan Albin Gosławski.

Młody Maurycy oddany został do kamienieckiej szkoły powiatowej w 1812 roku, ukończył ją w 1818 roku. Szkoła ta liczyła cztery klasy, z których dwie ostatnie z kursem dwuletnim. Stał w mieście na kwaterze u nauczyciela, w domu do dziś egzystującym, a będącym własnością pana Dwernickiego. Juz wówczas wielką okazywał łatwość wierszowania, a uczniowie często na lekcjach deklamowali bajki przez niego układane. Raz po publicznym popisie przyszły poeta miał sobie zadane przez profesora ćwiczenie. Jakież jednak było zdziwienie tego ostatniego, kiedy usłyszał zamiast ciężkiej ody, lekki, nieznany sobie utwór, w wdzięcznej formie z ogniem i zapałem wypowiedziany. Obawa w pierwszej chwili niepokojąca profesora zamieniła się w podziw i uwielbienie, publiczność uczciła oklaskami autora; zyskał on odtąd nazwę mówcy i poety okolicznościowego.

W 1819 roku odwiózł Maurycego brat starszy Albin do Liceum Krzemienieckiego. Młodzieniec zjednał sobie tam prędko serca wszystkich, otrzymał z łatwością posadę dozorcy przy malcach do niższych klas uczęszczających, a tak innych ucząc, sam czerpał z tej skarbnicy wiedzy. Niewiele mamy szczegółów z jego licealnego życia. Jednym z wydatniejszych jest następujący. Przy szkole krzemienieckiej istniało „Towarzystwo uczniów, ćwiczących się w dobrym mówieniu i pisaniu". Należeli doń Karol Sienkiewicz, Adolf Dobrowolski, Jan Januszewski, Sieroeiński, Andrzejowski (Detiuk) i inni. Aby zostać jego członkiem, należało odczytać rozprawę treści naukowej. Gosławski nie chciał poddać się warunkom przez statuta przepisanym, za wiersz jednak Do wąsa („Ach nie rośnij wąsie luby") jednogłośnie go zaproszono, wymawiając tylko autorowi krótkość utworu składającego się z czterech strofek. Gosławski więc na następnym posiedzeniu odpowiedział wierszem dłuższym Do łokcia, prosząc tego łokcia, żeby się za nim wstawił i wytłumaczył go. Oba te jednak utwory zginęły i tylko zostało podanie o tym szczególe ze szkolnego życia poety. Dodamy nadto, że niedawno mieliśmy w ręku odezwę towarzystwa wyżej wzmiankowanego, zapraszającą Maurycego na członka, a podpisaną przez prezesa, Karola Załozieckiego. Gosławski przez cały czas pobytu swego w liceum mieszkał u profesora Jarkowskiego jako dozorca. Z tej także epoki czytaliśmy kilka humorystycznych utworów, trawestujących w niewinny sposób mówki występowe profesora, miał bowiem ten profesor zwyczaj na początku każdej oracji umieszczać jej podział i to koniecznie na trzy części, a jeśli mu której nie dostawało,wówczas ją najpocieszniej dosztukowywał. Wysłany do Teofilpola na akt otwarcia szkoły powiatowej, zaczął swoje przemówienie w ten sposób:

— Przyjechałem do waćpanów primo jako urzędnik, secundo jako wezwany, tertio jako potrzebny — i dalej rozwinął już bardzo płynnie a pięknie rzecz o potrzebie oświaty, jej dobrodziejstwach itd. Gosławski z tej śmieszności skorzystał i w wierszyku pełnym werwy odmalował profesora i jego sekretarza, pociesznego pedanta, pana Olenicza.

Tyle wspomnień z Krzemieńca.

Po powrocie na Podole chwilę krótką bawił u rodziców, a że był poszukiwany jako zdolny nauczyciel, toteż zaraz otrzymał posadę przy bogatym paniczu, młodym Trzecieskim w Berezówce, synowcu Augustyna , pułkownika Legionów. Niedługo jednak tu gościł; śmierć zabrała mu zdolnego ucznia. W 1824 roku bawi w Czeremosznem u Wilamowskich (jeden ze synów ostatniego dragomana Rzeczypospolitej, wychowańca szkoły orientalnej przy poselstwie polskim w Stambule); wrychle potem mentoruje w Kordyszówce młodym Michalskim, braciom Melanii, tej przez długie lata kochanki poety, którą poznać musiał jeszcze wcześniej, jak się o tym z jego korespondencji przekonać można. Dwa lata spędzone w Kordyszówce (1825 i 1826) mogą się nazwać najszczęśliwszymi w życiu Gosławskiego: kochał, zbierał podania, w zaciszu ukrainnej wioski marzył o szczęśliwej przyszłości. Tradycja pociągała go do kozaczyzny, a był to rodzaj mody, niewytłumaczonego prądu, a może wpływ tych pięknych dumek ludowych. Ulegali temu prądowi jednocześnie Goszczyński (najwięcej zbliżony do prawdy), Zaleski, Czajkowski i Gosławski, który dnie całe przepędzał na mogile Neczaja, zabitego w czasie oblężenia Krasnego przez Marcina Kalinowskiego. Tu może po raz pierwszy zrozumiał, że znalazł ideał prawdziwy, że ta słodka dziewczyna albo zasiędzie u domowego jego ogniska, lub też jeśli nie zasiędzie, wówczas samotny powędruje wśród ludzi. Nie przeczuwał, że los gotował mu inną przyszłość...

Epoka ta najpłodniejsza była i pod względem twórczym, chociaż z utworów do niej należących ledwie część czwarta ogłoszoną została drukiem. Inne albo zaginęły, albo doszły do nas w urywkach, albo czekają na miejsce w przyszłym zupełnym wydaniu poezji Gosławskiego. Prace jego z tego czasu podzielić można na trzy grupy: 1) osnute na podaniach, 2) okolicznościowe, 3) humorystyczne.

Pierwszy dział reprezentuje Podole, poemat opisowy w czterech częściach, utwór znakomity, z podań gminnych i pieśni miejscowych spleciony, świeży i wonny jak wianek z kwiatów palnych. Dalej idzie

Duma o Neczaju, w dwóch częściach. Był to pierwszy utwór poety, ogłoszony drukiem w „Dzienniku Warszawskim", redagowanym przez J. K. Ordyńca. Podobał się bardzo czytającej publiczności; toteż Gosławski od pierwszej chwili występuje jako stały współpracownik w pismach warszawskich, i w nich to znajdują gościnne przyjęcie: poemat pt. Leszek, wyjątek z powieści Zygmunt Kordysz czyli Oblężenie Niemirowa itd.

Do drugiej grupy należą utwory okolicznościowe, jako to: Jubileusz (hymn poświęcony JW. Marii z Zielińskich Michalskiej), Do Lipińskiego, Pożegnanie Samhorodka, Miłość (do B.), Do Pani Mecenasowej Płońskiej (niedrukowane), Obchód rocznicy zgonu Tadeusza Kościuszki (niedrukowany), Do portretu ks. Józefa Poniatowskiego (niedrukowane), Urojenia (Die Ideale, Szyllera), Tęsknota, Odjazd i wiele innych bajek, wspominków umieszczonych w modnych podówczas książkach pamiątkowych („sztambuchach"), listów rymowanych poważnej treści itd.

Trzeci dział, fraszki humorystyczne, najbogatszy; prawdziwe to perły dowcipu, tego sprytu błyskotliwego, ujętego we wdzięczną formę, którą tak dzielnie władał Gosławski. I dziwna rzecz, może żaden zakątek nie miał tylu zdolnych humorystów, ile ich posiadała ta skała, na której Kamieniec się wznosi, a pomimo to wszystko, żaden zakątek takim barbarzyńskim, niewdzięcznym zapomnieniem nie nagrodził ich za wesołe piosnki i swawolne żarty! Dość powiedzieć, że w ciągu ostatniego pięćdziesięciolecia pisali tu dla jego mieszkańców Maurycy Gosławski, Adolf Januszkiewicz, Stanisław Starzyński, Aleksander Darowski, Aleksander i Feliks Wicherscy, Piotr Bykowski i niedawno a młodo zmarły Adolf Bryliński, bardzo zdolny bajkopisarz. Otóż i po Gosławskim spuścizna uboga, ledwie dwa ustępy — w księdze pamiątek Barbary z Węgierskich Zielińskiej , i kilka drobnych odłamów sporego poematu pt. Ballada i ja, przytoczonych przez Prusinowskiego i Antoniego J. Powiedzieliśmy, że jest to utwór sporych rozmiarów; rodzaj dialogu między balladą a poetą. Ballada jest to panna Józefa, stara i złośliwa, która wśród burzy, grzmotów i ulewy spada z niebios, jako dama honorowa książęcego dworu Ziemowita. Wszystko wie ona, wszystko pamięta, nie tylko co było w dalekiej zamierzchłej przedhistorycznej przeszłości, ale co będzie, jaki los po śmierci spotka przyjaciół i znajomych poety. Toteż ostatni przymileniem dość komicznym tyle na niej wymaga, że na wszystkie zadane pytania odpowiada mu z całą gotowością. Występują tu długim szeregiem dygnitarze miejscowi, prowincjonalni, ksiądz biskup Mackiewicz, kapituła, wreszcie w końcu biedny kanonik Marczyński, autor Statystyki guberni podolskiej, wydanej w trzech tomach w Wilnie. Zapytana o niego odpowiada: Ballada:

Co słyszę!

Marczyński, co bezbożnej, statystykę pisze! Za karą, że do rzeczy nie swojej się chwytał, Będzie przez całe życie własne dzieło czytał.

O szczęśliwy! szczęśliwym zrobiło go pióro, Będzie i w niebie siedział nad literaturą.

Ja:

A to mi śliczne szczęście, przez tysiączne wieki

Ani spać, ani się budzić,

Wiecznie snu chcącej nie zmrużyć powieki,

I własną się wśród szczęścia statystyką nudzić!

Ballada:

Nauczony strasznym wzorem, Stłum podobne jemu chęci — Wolisz zginąć w niepamięci, Niżli takim być autorem!

Dodamy tu nawiasowo, że Gosławski zbyt lekceważył sobie skromną pracę kanonika; statystyka ta bowiem, acz ciężkim stylem napisana, jest cennym materiałem, natomiast część historyczna pozbawiona wartości, bo księdzu eks-legioniście (1779—1845) nie bardzo się udawały studia nad dziejami.

Ale wróćmy do utworu poety. Dostaje się i krytykom ówczesnym,, należącym do obozu klasyków:

Nie takie tam kary jeszcze,

Zgotowane są dla innych —

Krytyczne haki i kleszcze

Dla krytyków nieuczynnych,

Co to wszystko rozszarpią spienionymi kłami,

A nigdy nic nie raczą napisać nam sami.

To ich wiecznie gryźć będzie, to ich wiecznie smucić,

I śniade gniewem zapalać oblicza,

Że ciągle przed oczami mając Mickiewicza,

Nic mu nie mogą zarzucić...

Dostaje się i tuzinkowym poetom:

Dla tuzinkowych poetów,

Którzy, o hańbo, o zgrozo!

Piszą wiersze prozą...

Wieczystą tam parą bucha

Kąpiel albo wanna sucha

Z górnolotnych epitetów. —

Wiecznie się poetyckie będą palić ognie,

Lecz żaden nigdy rymu do myśli nie dognie —

I postać najstraszniejszą to nada ich karze,

Że im wiecznie zamknięte będą kałamarze...

Po miejscowych idą znajomi w Krzemieńcu, i maluczcy i wielcy, i skromni i zuchwali. Dostaje się i Korzeniowskiemu Józefowi za to, że pisać przestał:

Korzeniowski Józef od pewnego czasu

Trzyma w skrzyni zazdrośnie ozdoby Parnasu,

Za to przez całą potomność

Będzie surowe wymówki odbierać,

A dla dotkliwej kary

Winien wiecznie łzy ocierać

Płynące nad losem Klary.

Klara, jak wiadomo, jest to jeden z początkowych dramatów autora Karpackich Górali.

Ale dość wyjątków; wreszcie wyznamy szczerze, że inne, które nas doszły, wskutek ciągłych zmian dowolnie przez skryptorów porobione, nie mają cechy talentu, właściwego Gosławskiemu.

II

Dotąd to dobra tylko strona medalu, bo tylko literackie sprawozdanie z lat kilku, spędzonych na wsi wśród kochanych i kochających. Życie wszakże samo w tym czasie nie było bez cierni i kolców; miłość zabiegła drogę poecie, z całym wdziękiem wzajemności, ale i z całą gromadą przeszkód kastowych, panujących wówczas wszechpotężnie na Podolu, choć i dzisiaj nie jest od nich ono wolne zupełnie. Gosławski został jak już wiemy, nauczycielem trzech młodych Michalskich w Kordyszówce, w powiecie bracławskim. Protoplasta rodu a dziad elewów, pan Franciszek, starosta szebotyniecki, barszczanin z krwi i kości, należał do rzędu szlachty, która jak legitymiśei francuscy niczego się nie nauczyła i niczego nie zapomniała, a choć bojownik ów konfederacki dawno w grobie już spoczął, to przekonania jego dostały się w spadku następcom. I nie dziwmy się temu, że szlachta osiadła stanowiła kastę, do której trudny był przystęp dla proletariatu, choćby szlacheckiego, ale nieosiadłego, tj. żyjącego nie z roli, np. dla nauczycieli, adwokatów, lekarzy. Michalscy więc, chociaż pamiętali o tym, ze szlachectwo obowiązuje, bo niejednokrotne tego złożyli dowody, zawsze atoli mieli swoje przekonania czy uprzedzenia rodowe, a te niemało na przyszły los poety wpłynęły. Szanowano go jako nauczyciela, jako uosobienie zacności i rycerskich prawdziwie popędów, ale nie przyjęto by go do rodziny jako zięcia i szwagra z tą serdecznością, jakiej miał prawo wymagać. Gosławski to dobrze rozumiał, a ze kochał prawdziwie, starał się więc tę miłość zamknąć w sobie na zawsze. Mógłby tego dokonać, gdyby wyjechał z Kordyszówki; ze jednak nie wyjechał, ciągłe zbliżenie naraziło na szwank jego serca tajemnicę. Długie wieczorne przechadzki, usposabiające do szczerości i wylania się, piękne noce ukraińskie, owiane szatą łudzących podań, z mrokiem zachodu jakby spod ziemi występujących, wszystko to wpłynęło na przyśpieszenie katastrofy. Uszczęśliwiony poeta dowiedział się o wzajemności. Po tym wyznaniu, jakby nieubłagane następstwo, wyrastał drugi okres, tj. urzeczywistnienie marzenia; ale jakże trudno je urzeczywistnić człowiekowi bez jutra, z zasobem wielkiej wprawdzie energii, ale z niemniejszym zapasem ambicji, tej dumy biedaczej, z przekonaniami, dla których ani kroku ustępstwa... Wszystko to oddalało chwilę pożądaną. Matka (ojciec, p. Stanisław Michalski, już nie żył podówczas), stryjowie i bracia ze smutkiem wysłuchali oświadczenia poety. Pisał wprawdzie albo raczej, jak podówczas mawiano, układał piękne wiersze, a o ludziach tego rodzaju miano dziwne wyobrażenie w naszej powszechności szlacheckiej, tj. że są niestali, do praktycznego życia" nałamać się nie dadzą, więc tym samym kobiecie szczęścia zapewnić niezdolni. Toć do niedawna poetą nazywał się u nas niedołęga, lubiący tylko książki czytać. Gosławski wiedział, jakie na nim ciążą zarzuty; dla miłości kobiety poniżył się do prośby: niezależny byt, mówił, zdobędę sobie pracą choćby nad siły, okupię szczęście, jakie mi daje teraz, jakie mi da w przyszłości moja wybrana, pozwólcie choć mieć nadzieję.

Nadziei mu nie odebrano, więc poszedł o byt walczyć. Najprzód widzimy go 1827 roku w Warszawie. Udał się tam w marcu z rękopismami swoich poezji, z chudą sakiewką, ufny w swoją gwiazdę. Wójcicki tak go opisuje w tej epoce: „Był to dorodny mężczyzna, mogący mieć około lat dwudziestu kilku, pełen życia i ruchliwy! Twarz więcej okrągła, nos ściągły, oczy w podłużnej oprawie, wzrost dobry, włosy bujne. Na obliczu malowała się szczerość i dobroć oraz niepospolita inteligencja, ale razem jakiś rzewny smutek." Otóż macie i cechy pasportowe. Dodamy od siebie, że już go wówczas poprzedziła sława: jeszcze bowiem w 1826 r. drukował Ordyniec jego poezje w „Dzienniku Warszawskim".

W stolicy mieszkał jenerał Krasiński, Podolanin, o miedzę od Nihina posiadający rozległe dobra, Dunajowce. Maurycy wiózł do niego list rekomendacyjny, powziął nawet zamiar dedykowania mu swoich utworów i istotnie na czele pierwszego tomiku, wydanego w Warszawie, czytamy co następuje: „Do JW. Wincentego hr. Krasińskiego, senatora, wojewody Królestwa Polskiego, generała broni, generała adiutanta Jego Cesarsko Królewskiej Mości, dowódcy korpusu rezerwowego, wielu krajowych i zagranicznych orderów kawalera, członka Towarzystwa Przyjaciół Nauk". Dalej wiersz dedykacyjny, kończący się tymi dwoma strofkami:

Naszych równin bohaterze! Chlubo nasza i ozdobo! My kochamy Ciebie szczerze, Krasiński! My dumni Tobą.
Tyś Podolak, mam więc prawo, Słabemu podobny ziółku, Pod imienia Twego sławą Szukać tym pieniom przytułku.

Krasiński sam był zwolennikiem literatury; dawał czwartkowe obiady, na których wyśmiewano biednego Jaksę Marcinkowskiego , ale zdolniejsi ludzie, piórem pracujący, chętnie tam byli widziani. Gosławski zyskał od razu prawo obywatelstwa u potężnego sąsiada, a tym samym i nadzieje świetniejsze już mógł rościć na przyszłość. Mieszkał on podówczas przy ulicy Świętokrzyskiej, pod nr. 1325, w ubogich dwóch izbach. Mamy z tego czasu list poety pisany do pana Romualda Wilamowskiego, przyjaciela i sąsiada Michalskich. Maluje on dosadnie ówczesną społeczność Warszawy i stanowisko, jakie w niej zajmował Gosławski; przytaczamy go dosłownie, z pominięciem ustępów, dotyczących spraw familijnych:

„Dnia 10 lipca 1827 roku. Kochany Romku! Dziwię się i zły jestem, że moje listy ciebie nie dochodzą i że twoich pisanych, czy nie pisanych nie odbieram. Przypisek przy Sewerynie (w liście Seweryna?) znacznie pocieszył moją duszę, ale sposób ogólnego pisania nigdy nie był i dziś nie jest w moim guście. Czemuś mi nie doniósł o sobie, o żonie, o córce, o wszystkim, co cię mile lub niemile obchodzić może; wiem, że wiele rzeczy cię nudzi i nierad byś o nich pisał, ale pozwolisz, że powierzając mi je, i mnie zaspokoisz i sobie ulżysz... Co się tam dzieje w waszych stronach, jak się mają rozmaite osoby, moja Mania kochana?... Lubo tryb rozmów, zatrudnień, uczuć, zabaw, słowem całego życia towarzyskiego twojej rodziny jest mi znany jak najlepiej i odgadnę w każdej chwili, co kto robi, chciałbym jednak mieć wiadomości miejscowe, bo w tych serce moje znajduje radość i rozkosz... Pisał mi Zenon Michalski, że się widział z tobą, lecz o interesie ani wzmianki. Ja tutaj swoje prowadzę nieźle. Donosiłem ci, co z moją figurą tu się robi; jeśli nie wiesz jednak, to ci powiem, że pracuję dotąd honorowo w kancelarii wielkiego księcia. Pensji tu wziąć nie mogę, nie mając rangi; dlatego przenoszę się do Nowosilcowa. Rozpoczęte o to starania, ale nagle skończyć się nie mogą; pewna rzecz jest, że na przyjeździe moim tu nie stracę, trzeba tylko poczekać... Zresztą są to rzeczy jeszcze nieskończone, zachowane i zachować się winne w sekrecie — powiem później o nich. Co do mego autorstwa, mam gotowe materiały na trzy tomiki już ocenzurowane w części; jeszcze jest trochę i takich, których nie skalało pióro cenzorskie. Z księgarzami tutejszymi ładu dojść niepodobna; goli są i szelmią się. Rozpocząłem negocjacje z Kornem we Wrocławiu; te pójdą mi dobrze i druk się rozpocznie. Podają mi projekt nasi: myślą złożyć  kompanią, zakupić je i wydrukować, a mnie opłacić. Byłoby to dobrze, ale wątpię, czy do skutku przyjdzie. Gdyby mnie nie przynaglała niecierpliwość prenumeratorów, mógłbym dobrze wyjść, spekulując na drukarstwie; inaczej nie wiem, co będzie. Wiadomo ci, żem goły tu wyjechał i taki tu przybyłem, ale Pan Bóg, co głowy ludziom daje nie dla kształtu tylko, tak pokierował moimi interesami, że mi tu dobrze; oporządziłem się i długów nie mam. Było dość kiepsko koło mnie w marcu, teraz bardzo dobrze i nadzieje rosną. Z nowin politycznych nie ma nic: flota z Kronsztadu o 2000 dział wypłynęła na Bałtyk, a stamtąd ma się udać na Śródziemne Morze. Powiadają, że nadzieje Europy związane z jej powodzeniem. We Francji wolność druku ścieśniona na czas jakiś... Sąd sejmowy rozpoczął się nad więźniami (Towarzystwo Patriotyczne z pułkownikiem Krzyża-nowskim na czele). Dotąd delegacje wyznaczone na rozpisanie śledztwa i sprawdzenie go naocznie z wyznaniami obwinionych odbywają swoje czynności; składają się one z cnotliwych ludzi. Prezes sądu sejmowego, senator, wojewoda Bieliński, starzec szanowny... Śledztwo składa się z 4000 arkuszy. Mimo tego ogromu jednak, ukończy się rzecz przed grudniem; tak się dowiedziałem od kilku senatorów. Prawa cywilne i wykonanie ich, tudzież administracja Królestwa są do zazdrości... Literatura tu stoi na lichym stopniu. Pisma periodyczne nędzne. Wyjąwszy „Izydę Polską", poświęconą rzemiosłom i politechnice w ogóle, tudzież dziennik Ordyńca — resztę spal. Gazeciarze kłócą się ciągle o głupstwa. I mnie zaczepiano — ja teraz wetuję, gryzę się na dobre, ale nikt nie wie, że to ja... Karol (Sienkiewicz?) magistrować się będzie tymi dniami; wydrukował poemacik pod tytułem: Bielany. Zawsze nieoszacowany i zahonysty (gwałtowny, prędki). Znajomych mam tu huk, a same senatory, wojewody i radcy stanu i referendarze, i błazny i rozumni, i poczciwi i niecnoty. Ale na świecie, jak w karczmie, z każdym trzeba się zdybać. Znam wielu dawniej zasłużonych mężów, których wielbi Polska cała, mijam innych; ale nieoszacowany Niemcewicz mimowolnie serce zniewala. Jaki miły starzec! Jakże byłem szczęśliwy, kiedy mnie uściskał! Napisałem tu dwie ładne rzeczy, poemat pt. Zygmunt Kordysz albo Zdobycie Niemirowa i Bondarówna, ze znanej ci zapewne powieści gminnej; tłumaczę Ozerowa tragedią Fingal i Polixena; trzy tomiki dedykuję Krasińskiemu, resztę wydając zapewne poświęcę komuś, kto wart będzie."

Tak marzył poeta, spowiadając się przyjacielowi ze swoich projektów; wkrótce jednak miał go spotkać zawód niemały. Poróżnił się z generałem Krasińskim, który właśnie wziął go był w swoją opiekę. Gosławski zamiast trzech tomików poezji, jeden tylko wydał w małej szesnastce u N. Gliiksberga, a i ten spalony został przez autora, tak że nieliczne dzisiaj pozostałe egzemplarze należą do osobliwości bibliograficznych; dlatego to wydawnictwo „Biblioteki Domowej" w Żytomierzu myślało o jego przedrukowaniu w 1859 roku; ale jakby klątwa ciążyła na utworach poety podolskiego, bo i ten projekt nie przyszedł do skutku. Dopiero pan Zienkowicz wydał je w Lipsku w 1864 r.; ależ jakie to nędzne wydanie, pełne błędów krzyczących, wcale przy tym kompletnym nazwać się nie może.

Ale wróćmy do dalszych dziejów żywota Maurycego Gosławskiego. Warszawa straciła dla niego urok. Po przykrych zajściach z generałem przekonał się, że nie zdobędzie tu niezależnego stanowiska, wrócił więc na Podole smutny i złamany na początku 1828 roku.

III

Tutaj czekała go biała oblubienica z wyciągniętymi ramiony, stary roztęskniony ojciec i kilku przyjaciół; niedługo wszakże wśród tego koła gościł poeta, bo ledwie parę miesięcy. Z rozpoczęciem wojny tureckiej pośpieszył nad Dunaj szukać powodzenia. Nie chciał, nie myślał dobijać się wziętości w szeregach żołnierskich; wolał zająć skromniejsze stanowisko w kancelarii głównego sztabu jako cywilny urzędnik. Pierwszych dni maja pożegnał Podole, opatrzony rekomendacyjnymi listami ks. Adama Czartoryskiego. Właśnie mamy pod ręką pamiętnik jego pobytu na Wschodzie. Obejmuje on rok prawie cały (od maja 1828 do ostatnich dni kwietnia 1829 roku). Dorywczo pisane notatki wśród gwaru obozowego, często pod gradem kul, na bębnie, na lawecie, nie odznaczają się ani szczególną ogładą, ani opracowaniem, są jednak cenną, bo jedyną pozostałością w prozie po Gosławskim. Rozpoczynamy od listu. Pisany on był w Jassach, po powrocie autora z Turcji, a pisany do narzeczonej pod d. 10 grudnia 1828 roku:

„Po wielu a wielu trudach, przyszliśmy na koniec do Jass, by odetchnąć cokolwiek. Wszystkie biedy przechodu były kompletne, bo ich nie osłodziło ani jedno słówko od ciebie, i spoczynek teraz jest kompletny, bo równocześnie prawie z moim przybyciem i pismo twoje tu mnie dognało. Ach gdybyż to już prędko skończyć tę wędrówkę i gdybyś ty już sama mogła być nagrodą wszystkiego!

Niech wam Bóg nagrodzi, kochane przyjaciółki, że o mnie nie zapominacie. Moja dusza tak była spragniona, bo wyobraźcie sobie, od czasu mego wyjazdu z kraju ani od jednej z tikochanych osób nie miałem wieści; sam pośród obcych, sam jeden, z nikim podzielić goryczy, z nikimi rozkoszy podzielić — to stan nie do zazdrości. Równo z moim przybyciem do Jass musiałem udać się do szpitala wojennego, bo kilka miesięcy życia obozowego pod odkrytym niebem, prace, trudy, niewygody, bezsenność, na koniec teraz forsowny marsz spod Szumli do Jass, przeszło siedemset werst ciągle na koniu odbyty, wszystko to zmęczyło mnie niemało. Sądziłem, że się na wielką chorobę zanosi, lecz dzięki mej wytrzymałej naturze, jestem już zdrów, po dziesięciodniowym pobycie w lazarecie. Nie wiem, czy spędzę całą zimę tutaj, bo podobno wypadnie mi udać się z moim generałem do Petersburga i w głąb Rosji. Zostaję obecnie przy Fruzsonie, dowódcy inżynierów drugiej armii, najszlachetniejszym i najzacniejszym człowieku."

Po tym wstępie rozpoczyna się właściwa opowieść przygód poety. Przypuszczamy, że czytelnicy wdzięczni nam będą za te szczegóły, które mogą posłużyć jako materiał do żywota Gosławskiego, nie opracowanego dotąd należycie.

„Opowiem wam teraz dzieje mojej wędrówki, tylko zapowiadam, że nudne: uzbrójcie się w cierpliwość. Interesa moje wymagały, żebym został w służbie przy działającej armii, radzili mi to doświadczeni ludzie i mój własny rozsądek. Długo rozmyślać nie lubię — siadłem na powózkę, dzwonek zaszczebiotał, trzy dni upłynęło — jestem w Kamieńcu. Natłok kłopotów tak mnie przygniótł, żem nie był nawet u moich (u rodziców w Nihinie) o dwie mile tylko mieszkających, z bratem (Albinem) ledwie na godzinę mogłem się obaczyć. Listów do ciebie, do mamy i do innych osób nie mogłem wyprawić. Półtora, czy dwa dni tu zabawiwszy, grzecznie dość przyjęty od pana Przeździeckiego (ówczesnego marszałka guberni podolskiej, ojca Aleksandra) i hr. Grocholskiego (Mikołaja, cywilnego gubernatora), otrzymałem niektóre potrzebne mi papiery, tudzież paszport i podorożnę (upoważnienie do korzystania z koni pocztowych), i podziękowawszy gubernatorowi, który rozkazał jadącemu do Satunuowej kurierowi wziąć mnie z sobą, nocą wyruszyłem w dalszą podróż.

Słońce zeszło nam na samej przez Dniestr przeprawie w Isakowcach. Piękny i wspaniały odkrył się widok: zielone wzgórza nabrzeżne powlokła różowa barwa wschodu, tumany mgły powstawały nad wodą. Mury Chocimia, tylą pamiątek dla nas zajmujące i swoją postacią groźne, nadawały temu widokowi znamię powagi i nakazywały uszanowanie. Woda przy promie pluskała pod miarowym uderzeniem wioseł. Stałem zachwycony tym wszystkim, co było wokoło mnie; był to piękny i miły poranek, jak niewinne młode serce dziewczęcia, którego pogody żadna jeszcze nie zamgliła troska, w którym żadna burza namiętności nie zostawiła śladów zniszczenia. Przypomnij sobie te chwile życia przed naszym nieszczęściem — będziesz miała obraz. Lecz wszystkie te mdłe i tęskne uczucia rozpierzchły się na prawym brzegu Dniestru, kiedy trzeba było przesiąść na lichą wołoską karocę, od czasu urodzenia niesmarowaną i skrzypiącą przeraźliwie. Tutaj to ujrzeliśmy kraj stepowy, smutny i twarze chytro-nieweśołe, podróż więc była nudna. Jechaliśmy z Grzybowskim [służącym] przywykłym do wygód, najniewygodniej, bo głodni i niewywczasowani. Obeznany z podróżami mniej zważałem na to, lecz żal mi było dobrego towarzysza, który wzdychał serdecznie do smacznego obiadu. Trzeciego dnia nareszcie zabłysła nam na stole tłusta baranina, której jeść nie mogłem; poprzestałem tedy na dwóch szklankach kawy i limoniady — upał był ciągłe nieznośny. Położenie kraju nad Prutem zachwycające, tym bardziej że z pustyni przenosimy się prawie nagle między laski, pagórki, doliny, po których ten mały arystokrata przebiega. Na koniec piątego dnia obóz cesarski, rozłożony nad Dunajem, przy Satunuowa (nowa wieś) zabielał nam przed oczyma. Wystawże sobie teraz moje położenie. Stanęliśmy obok poczty, rozumie się na otwartym polu; nie ma gdzie zajechać, gdzie złożyć rzeczy, gdzie głowy przytulić, a jednak trzeba się przyodziać i pójść do wielkich figur dla doręczenia im pism wysokich protektorów. Tak byli wszyscy zatrudnieni, że niepodobna było obiecywać sobie przystępu. Wróciłem, nie widząc się z nikim, i siadłem na moim tłumoczku, który niegrzeczny Mołdawianin woźnica, pod moją i Grzybowskiego niebytność, zrzucił na ziemię i pojechał sobie z Bogiem, zostawiwszy cały nasz majątek na dyskrecją żołnierzy, Kacapów (filiponów), Mołdawianów itd. Opatrzyłem rzeczy i duch się rozradował, bo w tłumoczku było przeszło sto rubli (cały mój majątek) i moje ulubione pistolety. Nałożyłem fajkę i paląc ją, acz głodny i znużony, przypatrywałem się ruchowi obozu. Na przeciwnej stronie Dunaju ledwie dojrzane bielały namioty tureckie, środkiem rzeki sunęła nasza flotylka, z której przybyciem rozpocząć się miała kanonada i przeprawa przez Dunaj. O, wiele, wiele rozlicznych uczuć napełniało wtedy moją duszę.

Wśród tych marzeń przebudził mnie głos nieznanego oficera, który zapytał, czy ja dopiero przyjechałem. Po otrzymaniu potwierdzającej odpowiedzi, oznajmił, że major Mikulski, komendant cesarskiej kwatery, wzywa mnie do siebie. Idę, znowu mój majątek rzuciwszy na wolę losów. Pan Mikulski przyjął mnie grzecznie, ale razem oznajmił, że mi się tu znajdować nie wolno, bo rozkaz cesarski wyraźnie zabrania wszystkim nie należącym do czynnej służby przebywać w obozie; jednak przez szczególne względy dał mi wolność zostania, póki się nie obaczę z generałem Kisielewem i innymi potrzebnymi osobami. Wracam do mego domu na podróżnym tłumoku. Spotkany Alojzy był dla mnie gwiazdą poranną. Uściskaliśmy się serdecznie. Po krótkiej rozmowie zaprowadził mnie do swoich apartamentów. Był to chlew pół nakryty, pół nieogrodzony niedbale, a którego grzeczne mołdawiańskie owce, gąski i prosięta ustąpiły na kwaterę dla pana porucznika gwardii. Tu zrobił mnie gościnny gospodarz panem swoich cukrów, herbat, sucharów, baraniny, słowem wszystkich materiałów, służących do podtrzymania sił organicznych. Zrobił mnie nadto panem trzech kątów chlewa, dotąd nie zajętych, i pożegnawszy, natychmiast się udał tam, gdzie go wzywała nieśmiertelna sława i obowiązki rycerskie... Sprowadziłem mój tłumoczek i Grzybowskiego, zachwyconego nowym mieszkaniem. Tego, cośmy dotąd doświadczyli, nie można nazwać trudami. Grzybowski jednak pomimo to wszystko tak był zmęczony, tak się zniechęcił, iż nie przestawał mnie namawiać, abym porzucił moje zamiary i wrócił do Kamieńca. Uśmiechnąłem się i dziwiłem się jego lękliwości; prawdziwe dziecko szczęścia, nie zna on z losem zapasów. Nazajutrz przecież zobaczyłem się z generałem Kisielewem, wsiadającym do powozu. Pół wysłuchał, pół nie, i kazał stawić się u siebie później, kiedy wolniejszy będzie dla przejrzenia papierów moich i naznaczenia mi miejsca przy sobie lub gdzie indziej przy głównym sztabie. Wróciłem do kwatery i zasiadłem do pisania listu, do ciebie, moja droga. Zaczęty on było podobno jeszcze w Warszawie.

Nazajutrz 27 maja, o godzinie trzeciej z rana, zagrały silnie działa nad Dunajem; był to znak rozpoczętej walki o przeprawę przez rzekę. Kanonada trwała do 11-ej godziny przed południem; wojska przeprawiać się poczęły, obozowi zaś nakazano gotować się do wyruszenia. Straciłem nadzieję widzenia się z panem Kisielewem; siadłem więc z Grzybowskim na mołdawiańską karocę i skierowałem się ku Izmaiłowi. Wypadało mi widzieć się z p. Grabowskim, ministrem polskim przy cesarzu. Nocując w Biełgorodzie [Białogrodzie], dowiedziałem się, że Grabowski już przyjechał do Satunuowej: pożegnawszy tedy Grzybowskiego, wróciłem tam natychmiast. Wchodzę do namiotu ministra; powitał mnie grzecznie, przeczytał list od księcia Adama Czartoryskiego i zawołał:

— Ach! siedziałbyś w domu i gospodarował, nie włóczył się Bóg wie którędy! Książę nie miał sensu, że się wstawia za tobą, a ty — żeś przyjechał.

Ja. Panie hrabio, nie przeczę, że książę i ja nie mieliśmy sensu, ale spodziewałem się zawsze tam go znaleźć, gdzie się pan hrabia znajduje.

On. I cóż, nie znalazłeś?

Ja. Jak dotąd...

On. I czegóż chcesz przecie ode mnie?

Ja. Jeżeli nie można wejść do służby przy panu ministrze, to prosiłbym o zarekomendowanie mnie generałowi Dybiczowi i wyjednanie miejsca w głównym sztabie cesarskim.

On. To są rzeczy bardzo trudne, moje dziecię. Lękam się, żebym przy tym przedstawieniu nie naraził się na nieprzyjemność, a ty jeszcze na większą. Odeszlę cię tam, skądeś przyjechał, bo tu ci być nie wolno; jednak zgłoś się do mnie pojutrze, może co obmyślę...

Ja. Panie hrabio, jeśli uskutecznienie mojej prośby z tylu ma być połączone trudnościami i takie nieprzyjemności nam grożą., cofam ją solennie, a obietnicę pana hrabiego przyjmuję za dokonane dobrodziejstwo.

On. Jednak moje chęci szczere.

Ja. Bynajmniej o tym nie wątpię.

On. Dokądże się udasz teraz?

Ja. Nie wiem jeszcze.

Trwała podobna rozmowa z pół godziny. Wytłumaczył mi się z istotnej niemożności uczynienia czegokolwiek przy cesarskiej kwaterze, bo nikogo nowego, pod najsurowszą odpowiedzialnością, przyjmować nie pozwolono; w końcu poczęstował szklanką dobrego wina i uściskał zacny starzec. Pożegnałem go bez urazy, siadłem na powózkę i ruszyłem pod oblężony Brahiłów, gdzie się znajdowała główna kwateraz drugiej armii.

Po kilku dniach męczącej jazdy przybywam i zastaję wszystko w ruchu; był to dzień wystąpienia i rozpoczętego marszu do Satunuowej, obok której wszystkie wojska miały się do Turcji przeprawiać. Nowy kłopot; wszakże odszukani dawni znajomi objaśnili mnie w wielu rzeczach i wskazali drogi, po których iść potrzeba, by dopiąć pożądanego celu.

NB. wszystkie listy rekomendacyjne podarłem, nie chcąc się narażać na podobną jak z Grabowskim rozmowę, która z kim innym mogła mi poszkodzić niemało.

Spotkałem kapitana S. i odtąd do końca byliśmy z sobą razem. Zacny ten chłopiec tyle dał mi dowodów przyjaźni, że gdybyś i ty połączyła z moimi wszystkie dobre uczucia, jeszcze by było za mało na odpłacenie mu za jego nieoszacowane serce. I znowu, po raz trzeci, w początkach czerwca oparłem się w Satunuowej. Mijam noclegi nasze na polach, mijam kłopoty z pijanymi żołnierzami, będącymi pod komendą S., ale w opuszczonej Sattinuowej musieliśmy radzi nieradzi pozostać dni kilka, bo konie w furgonach skarbowych, którymi on zawiadywał poszalały i nie szły, a pocztowych dostać było niepodobna, nawet wołów, którymi tu dość często wożą kurierów i feldjegrów.

Nareszcie wyruszyliśmy ku przeprawie przez Dunaj. Rzeka w tym miejscu nadzwyczaj szeroko rozlewa, dzieląc się na odnogi i tworząc wysepki błotniste, po których do samego mostu przeszło cztery wersty brnąć nam było potrzeba. Dywizja kawalerii z obozami przeprawiać się poczęła, więc radzi nieradzi w pół drogi na błocie nocować musieliśmy. Wyobraźcie sobie sługę swego, w jednym tylko fraczku i leciutkim płaszczu, na moczarach, wśród zimnej nocy, żądeł komarów, krzyku żołnierzy, rżenia koni, ryku wołów, skrzypu furgonów, porządnie podmarzłego a głodnego solennie. Zsiadłem z konia, równie jak i ja zmęczonego, mój towarzysz zrobił to samo; przyszliśmy do naszej bryczki w najsłodszej nadziei, że znajdziemy tam zapasy żywności, zakupione w Satunuowej, lecz niestety, już je wykradziono. Wprawdzie Aleksiejew, siedzący na koźle, straszne dostał cięgi za niepilność, ale głód przez to się nie zmniejszył. Siedliśmy na konie i kopnęli o trzy wersty wstecz, gdzie w namiocie, rozpiętym nad brzegiem Dunaju, gościnny markietan częstował przechodniów życzliwym sercem, ofiarując im wina dońskie, szynkę i podobne przysmaki. Zjedliśmy, co było pod ręką, i ledwie o północy stanęliśmy z powrotem. Narwali mi żołnierze ocze-retu (sitowia), położyliśmy się z S. na nim, dumając o znikomości rzeczy ludzkich i trzymając głodne nasze rumaki na tręzlach. Snu nie można było czekać pośród szmeru obozu, śród komarów i nade wszystko przy tym piekielnym pragnieniu, którym nas palił przedtem spożyty kawior i bałyk (rodzaj wędzonej ryby). Sądziłem, że do rana zabraknie wody w Dunaju, że go wypiję zupełnie. Czas jednak, który nie zważa na drobne ludzkie troski, zwykłym trybem po ciemnej nocy sprowadził najprzód brzask, potem dzień, i obóz nasz podjął się z tego wygodnego noclegu. Słońce znowu mi zeszło, jak niegdyś na Dniestrze, na samym korycie Dunaju, przez który rzucony most miał nas na tureckim postawić brzegu. Dumne wody płyną tutaj burzliwie i groźno, widać że niechętnie pławił nas na swoim grzbiecie; puściłem wodze koniowi, nuciłem z cicha Ichaw kozak za Dunaj, a moja dusza Bóg wie gdzie była naówczas, i zadumany stanąłem niepostrzeżenie na drugiej stronie. Zwróciłem oczy ku rodzinnej ziemi i ciężkie westchnienie wydarło się z piersi, tyś jej nigdy nie żegnała — ty nie wiesz, jak to boleśnie. Moja cała przeszłość w punkt jeden się skupiła, przebiegłem ją całą w jednej chwili, wiele w niej było cierpień, lecz wiele i szczęśliwych godzin — jakąkolwiek była — westchnąłem po niej serdecznie, zdało mi się, że Dunaj jest wyroczną rzeką, która mnie miała od wszystkiego na zawsze oddzielić. Smutno i tęskno zrobiło się w duszy, lecz wspomnienie celu, do którego dążę, wzmogło pierś męską dumą, rajskie powietrze Bułgarii orzeźwiło ją świeżym oddechem, i słodkie jakieś uczucie nadziei sercem zawładło. Byłem zupełnie z siebie zadowolony, lecz ten stan moralny nie miał żadnego wpływu na mój fizyczny apetyt; wytknąwszy więc drogę naszym furgonom, zamyśliliśmy z S., udać się do Isakczy, twierdzy, zajętej już przez wojska rosyjskie.

Nie będę ci opisywał fortecy; jest to rzeczą mojego podróżnego dziennika, nie listu. Zresztą po prostu znudziłabyś się serdecznie, słuchając strategicznej gawędy; powiem ci tylko, że skoro nasze rumaki tam nas zaniosły, wypiłem blisko trzy kwarty czarnej bez cukru kawy, którą wąsaty Turek z dziwną podawał mi gracją, dziwiąc się, że „Moskal", jak mnie nazywał, tak jej wiele spija.

Dopędziliśmy nasze furgony o dobre pół mili od Isakczy i odtąd podróż nasza była bardzo przyjemna, kraj zachwycający. Przeszło 80 werst ciągnące się pasmo gór Kahuł-Hinz lasem okrytych, niekiedy łąka i czyste źródło wody łagodziły nadzwyczajną spiekę tutejszego nieba, a nasze rozmowy z S. o tym, co nas otaczało, co minęło, co będzie, nieskończenie czas ukrócały. Wiedzieć ci należy, że kapitan S. jest to człowiek z zacnym sercem i głową rozwiniętą, która jednak nie uchroniła nas od jednego dzieciństwa. Na prawo od drogi, o pół mili polskiej, jak się zdawało, wznosiła się góra, panująca nie tylko okolicy, ale i całemu pasmu Kahułów. Zapragnęliśmy tam pojechać i z wierzchołka jej opatrzeć kraj, zobaczyć zachód słońca, do którego już się gotowało. Przed nami w dali leżała wieś, bielała woda. Nie mówiąc o projekcie nikomu, ruszyliśmy ku naszej górze, lecz owej pół milki odległości zmieniło się w dobrą milę, i kiedyśmy do jej podnóża przybyli, już słońce zaszło zupełnie, nim do połowy doszliśmy, zmrok się zrobił, a tak nic nie widząc, powróciliśmy do krzaków, gdzie przywiązane stały nasze wierzchowce. Siedliśmy na nie. Noce tu tak zimne, jak dnie gorące, chłód czuć się nam dawał; trzeba się było przedzierać to stepem, to krzakami, to jarami, przynajmniej werst dziesięć do wsi, w której sądziliśmy, że obóz nasz nocuje; a tymczasem droga nieznana, pełna niebezpieczeństw. Na całą obronę miałem przy siodle parę pistoletów i nic więcej. Konie nasze, zrobiwszy od popasu przeszło 50 werst szalonej jazdy, osłabły, a wieś, i droga, i obóz były Bóg wie gdzie. Jednak w kierunku ku wschodowi ciągle jadąc, usłyszeliśmy szczekanie psów. S. z koniem wpadł w jakąś jamę i tylko cudem z niej się wydobył. Nareszcie około północy wjeżdżamy do wsi — pusta, ani żywej duszy, mieszkańcy opuścili ją od dawna, głodne tylko psów gromady wyły okropnie. Na odgłos tętentu koni i okrzyków,, którymi nawoływaliśmy towarzyszów podróży, sądząc, że tu nocują,, zbiegły się ich zgraje i rzuciły się na nas. Trudna była obrona i ucieczka niełatwa. Dobyłem pistoletu, dałem ognia i przecież to psiarstwo się rozproszyło.

Wolni od napaści, w drugi rodzaj popadliśmy obawy. Towarzysz. mój jednocześnie z moim wystrzałem usłyszał tętent koński i dwaj zbrojni ludzie, w całym pędzie przemknęli się przed nami. Byli to Turcy, czy nasi? nie wiemy; dobyłem pistolet i wypaliłem po raz wtóry,, chcąc zaimponować. S. radził wymknąć się ze wsi, ja radziłem pozostać, nabiłem pistolety, wykrzesałem ognia i podpaliłem pierwszą, chatę.

Nim buchly jasne płomienie, odprowadziliśmy konie na stronę i sami stali w ukryciu, pragnąc przy świetle dojrzeć, czy nie ma kogo gdziekolwiek; ogień rozszerzył się rychło; druga, trzecia i czwarta chata poszły z dymem, a łuna biła szeroko i była cichość wokoło... Radowałem się z przygody, lubię niebezpieczeństwa. Przyszliśmy potem do ognia, zapalili i rozpoczęli filozoficzne uwagi, jakie wojna prowadzi za sobą, jak to następstwem jej bywają niekiedy śmieszne awantury, a duchy Don Kiszotów zdawały się ulatywać nad nami. Przyszło mi na myśl, że tu niedaleko od wioski rozlokował się na nocleg park prowianckiego magazynu. Dowódca jego batalionowy, rodem z Kijowskiego i towarzysz z Krzemieńca, był mi dobrze znany; podałem, projekt szukania go i ruszyliśmy natychmiast. O dwie wersty od opuszczonej osady usłyszeliśmy hasło straży i na jej odgłos przybyliśmy da obozu z 600 przeszło wozów, ustawionych w czworobok, złożonego. Obudziliśmy dowódcę, kazał rozniecić ogień, palnąłem kielich wódki za twoje zdrowie. Nie wiem, jak twemu pomógł, to pewna, że mojeznacznie pokrzepił. Zjedliśmy co było pod ręką i pod gościnnym wozem zasnąłem najsmaczniej na miękkiej murawie. O wschodzie pożegnaliśmy towarzysza; sami świeżsi i na nakarmionych koniach ruszyliśmy ku Babadogowi... Wrychle połączyliśmy się z naszym obozem, szczęśliwi, żeśmy głów nie potracili, a przynajmniej nie dostali porządnej z przeziębienia febry.

Babadog. W jarze, wśród wyniosłych Kahułów leży to miłe miasteczko; dwa piękne minarety z półksiężycem na wierzchu są całą jegoozdobą, o pół wersty od miasta bieleją wody zatoki Razelm, a lasy, na skroniach Kahułów zieleniejące, obwiodły go dokoła wiankiem, jak piękne czoło pięknej panny młodej. Najświeższe tu, najmilsze i najzdrowsze powietrze; śród ogromnego dziedzińca tureckich koszar jest obmurowane w czworogran źródło, z którego bije czternaście fontann najrzeźwiejszej wody, sprowadzonej za pomocą rur podziemnych spod stóp Kahułu. Tak mnie oczarowały te miejsca, że ich wspomnienie pozostanie mi drogim do grobu: zdaje mi się, że tu byłem, że tu kiedyś już żyłem, że tu wszystkie pamiątki moje i wspomnienia. Przed przyjściem moim na świat być tu musiała dusza moja. Jakieś niewyraźne przeczucie zapewniało mnie, że tu mógłbym być najszczęśliwszym. Na wyniosłej górze nad Razelmem, o milkę od Babadogu, wznoszą się szczątki murów starej genueńskiej twierdzy; potem przerobiono ją na monaster św. Jerzego, dziś opustoszone i rozwalone tylko sterczą baszty. W naszych samotnych wycieczkach, mimo najsurowszy rozkaz generała, z którym zapoznał mnie S. i który chciał mnie przy sobie zatrzymać i na jakiś czas zatrzymał, zwiedziliśmy te rozwalmy na pustyni. Najcudniejsze miejsce! U nóg naszych formowały się chmury i szeroki Razelm rozlewał wody czyste jak kryształ. Niejedną też później spędziłem godzinę, samotny dumając o was, o przeszłości, a ta dzika i opuszczona natura dziwne jakieś wpływy wywierała na moje serce. Odkryliśmy kilka wiosek w okolicy zaludnionych Bułgarami, Mołdawianami, Nekrasoweami i Zaporożcami. Nekrasowcy są to po prostu pilipony {filipony?), zawędrowali tu oni z wodzem swoim Nekrasem, którego czekała w Rosji szubienica, czy coś podobnego; taka przynajmniej krąży o nim legenda. Nie odróżnili się oni od swoich przodków, bawią się rozbojem, mordują zarówno Turków, jak Rosjan, nie wiem — jakim cudem uszliśmy ich rączek, w naszych dość nieroztropnych wycieczkach. Odkrycie tych wiosek pod koniec naszego w Babadogu pobytu było arcypotrzebne; poczciwi Zaporożcy dostarczali nam mleka, śmietany, masła, kur, słowem wszelkich kuchennych zapasów, tak że w końcu stół nasz przybrał wszelkie cechy europejskie... Niekiedy wszyscy, ilu nas było, miesiliśmy ciasto i lepili pierogi, do kaszy zaś jęczmiennej dla dodania jej smaku rwaliśmy listki winogradu i jagody morwowe. Przypominam sobie teraz, że mikstura, którą mi doktor zapisywał od febry pod Szumią, wiele miała podobieństwa z tą kaszą. Mało podówczas mając pracy, byłem poetą, tj. próżniakiem, bo poezja, jak wszyscy twoi utrzymują, jest córką próżniactwa. Tu zacząłem moją Syrenę Dunajską. Jest to zbiór dumek miejscowych, wiele między nimi bardzo ładnych , może pod koniec listu umieszczę z nich jedną. Wojska nasze posuwały się coraz dalej; cała główna kwatera była na przodzie, my tylko z naszym generałem pozostaliśmy za wszystkimi, z powodu natury jego obowiązków, mających na celu zaopatrzenie armii w zapasy żywności, nadto zakładanie szpitalów i ich organizacją. Nie mając zamiaru służyć w tym wydziale, wzdychałem do połączenia się z główną armią; na koniec otrzymaliśmy rozkaz wyruszenia naprzód.

Kiustandży. O półtora dnia drogi od Babadogu w dzikim stepie, na samym brzegu Czarnego Morza, leży twierdza tego nazwiska. Wygodny port mógłby z Kiustandży zrobić najhandlowniejsze miasto, pod lepszym rządem niż turecki. Zostaliśmy tu dla utrzymania twierdzy zostawioną załogę, składającą się z roty piechoty i dwóch okrętów wojennych, tudzież puste chaty lub napełnione słabymi i rannymi, głodnych psów gromady, co każdej nocy wprowadzały nas w najsmutniejszy humor swoim wyciem, najniezdrowsze powietrze, najnieczystsze domy i ulice, i wodę we wszystkich studniach lub zatrutą mydłem, saletrą i podobnymi preparatami, lub zanieczyszczoną ciałami padłych koni i wołów, które Turcy wychodząc z twierdzy, powrzucali tam dla nas umyślnie. Pierwszy dzień przybycia był złowieszczy. Generał rozkazał natychmiast komendantowi zająć się oczyszczeniem miasta i studni; polecił nadto rozkładać ognie na ulicach, by dymem zabezpieczyć nas od zarazy. Zbawienne to było rozporządzenie. Nędza nasza doszła do najwyższego stopnia: ani jednego nie było markietana, a nasze babadogskie zapasy już wyszły, wody tutejszej używać niepodobna, bo nikt nie był w stanie zapijać się mydlinami lub jeść kaszę, gotowaną na mydle. Wyszły nam wino i rum, i wódka i czosnek i cebula. Na cały bal zostały tylko suchary, cukier i herbata, lecz i tej ostatniej niepodobna było zużytkować z powodu wody. Tak spędziliśmy przeszło dni dziesięć, kilku z nas zachorowało, ja dostałem febry mołdawskiej, a potem gorączki nerwowej. Koniec końców przeszło cierpienie, zostawując w sukcesji wielkie osłabienie; kazano mi Liżywać ruchu, lataliśmy tedy z S. konno po okolicznych wioskach i w tych wędrówkach o pół mili od Kiustandży znaleźliśmy ogrody, napełnione tym wszystkim, co tak lubię, a czego niestety jeść mi nie było wolno. Na domiar naszej biedy, generał zachorował niebezpiecznie i jednocześnie otrzymaliśmy rozkaz wymaszerowania do Mangalii. W wigilią naszego pochodu mój koń nieoszacowany, przepojony słoną wodą, zakończył drogie życie swoje. Kupić innego nie było gdzie, rad nierad musiałem wbrew zakazowi jechać na bryczce. W drodze jednak nabyłem nowego, u wziętego do niewoli Turka. Jest on i pokaźny i najpiękniejszą otrzymał edukacją, zanadto tylko żywy i skory dla mnie, biednego inwalida... Jeżeli nie umrze, to go może kiedyś zobaczysz — na nim przyjadę do ciebie.

Nie mogłem w Kiustandży korzystać z morskich kąpieli, brałem je wszakże dni dziesięć. Sporo zrobiłem uwag i odkryć potrzebnych do starożytnej historii rzymskiej; w Kiustandży zaczyna się ów sławny wał Trajana, który stanowił granicę państwa rzymskiego od scytyjskich równin — ale o tym później. W Mangalii moja choroba odnowiła się z większą siłą, lecz tu było więcej środków kuracji, dobrzy doktorowie, apteka itd. Generał kazał mieć pilne staranie o mnie, ale wkrótce i sam uległ gorączce, która mu odebrała przytomność. Nie czekając więc długo, kiedy kapitan S. wyruszył pod Szumię, którą wojska nasze trzymały w blokadzie, skorzystałem ze zręczności, kazałem konia osiodłać i choć słaby, wyruszyłem w drogę. Konwój był przy nas silny, bo S. wiózł 45 000 dukatów; przybyliśmy do Bazardżyka i na drugi dzień napadnięci zostaliśmy od Turków; wojsko nasze ich odpędziło i spokojnie udaliśmy się pod Szumię. Po krótkim tu pobycie poznałem się z generałem Fruzsonem i zostałem przy nim. Odtąd ciągle już bawiłem pod Szumią; lataliśmy wszędzie, gdzie tylko roboty inżynierskie wymagały jego oka i rozporządzeń. Tu dotknął mnie cios bolesny: straciłem zacnego kapitana S., po kilku dniach ciężkiej niemocy oddał duszę Bogu. W obozie łez wiele nie płynie, lecz jeśli jaka pokaże się w oku, to pewnie będzie szczera i rzewna... Wykopali mu grób na ustroniu w ładnym miejscu, niedaleko od naszej baterii, i garścią cudzej ziemi zasypali oczy. Nie chcąc dać kiedyś niewiernym zręczności urągania się popiołom towarzysza, nie kładliśmy krzyża na grobie, lecz położony na trumnie zasypaliśmy ziemią i zrównali mogiłę, aby śladu nie zostało. Tyle razy chodziłem po trupach i byłem obojętny, lecz kiedy ksiądz odmówił ostatnią modlitwę nad grobem przyjaciela, kiedym pomyślał, że i mnie może w cudzej ziemi, daleko od wszystkiego, co drogie, przyjdzie skończyć i gdzieś w głuchej pustyni spocząć na zawsze, o nie wiesz, jak bolesne uczucie wstrząsnęło wtedy duszą. Z pogrzebu wprost poszedłem na służbę, nikt nie zapytał, co w moim sercu się dzieje. Zajęcia znojne i smutki, a nade wszystko osłabienie w czasie choroby przyjaciela rzuciły mnie na łóżko, febra i gorączka wzięły mnie w opiekę. Udałem się do lazaretu. Była to długa na 60 sążni jama, wykopana w ziemi, nakryta słomą, a niewielkie u góry otwory, zaklejone papierem, sprawowały obowiązek okien; w dwa rzędy ustawione łóżka mieściły przeszło 600 chorych i rannych. Pierwszy widok, co mnie uderzył w oczy, był to Kozak zimnym potem oblany, który przy mnie skonał; na czwartym od niego posłaniu dogorywał ranny żołnierz, dalej jęczał huzar. Przeszedłszy miejsce zajęte przez 60 łóżek, dostałem się do apartamentów oficerskich, oddzielonych od innych przeciągniętymi dwoma sznurami. I tu nie było lepiej jak tam — jedni umierali, drudzy zabierali się do umierania, innym miano ucinać ręce lub nogi; pożegnałem ten padół jęków i płaczu i wróciłem do namiotu. Tu mnie dopatrywał zacny Wiktor, a starania doktora wydarły mnie z rąk śmierci. Oba nieoszacowani — pomódl się za ich zdrowie, bom im moje winien. Gdybyście wiedziały, jak to było niewesoło, kiedy w czasie mojej choroby kazano głównej kwaterze wyruszyć do Jani-Bazaru, o dwie mile od Szumli. Ledwie się tam powlokłem, nie chcąc zostawać w lazarecie. Obóz cały stanął na odkrytym polu, ale sługa twój w towarzystwie kolegi musiał noc przepędzić śród stepu; konie nam się pochimerowały, na pieszą wędrówkę sił .zabrakło. Turcy często obok przeciągali, ale dzięki ciemnej nocy, nie dostrzeżono nas. Nareszcie o świcie dostaliśmy się na miejsce, febra znowu mnie trapić poczęła... tymczasem strzał armatni oznajmił, że Otomani napadają... Było ich przeszło 10 tysięcy, a u nas tylko pułk piechoty, szwadron kawalerii i kilka dział w asekuracji. Nie ma rady; trza siadać na konia, nie chcąc ginąć. Osiodłałem Achmeta, potem wziąłem się do gotowania rumianku (pod gradem kul) — jak ci się to podoba? — bo mi pić się chciało okropnie, i dobrze na moim kunktatorstwie wyszedłem. Tam się postrzelali trochę, odegnali Turków i znowu obóz rozłożył się na nocleg. Nie kładłem się przez całą noc trwania gorączki, i to mnie uratowało, choroba przeszła, paroksyzm był ostatni. Wiele, wiele tutaj wycierpiałem, ale też było i chwil pięknych wiele. Pod Szumią, choć drogo, można było wszystkiego dostać, mieliśmy nawet kucharza; rzecz arcyprosta, żeśmy żyli po pańsku. O moich zatrudnieniach pisać ci nie będą — bo to cię nie zabawi. Na koniec wyruszyliśmy spod Szumli do Jass. W końcu jesieni część pochodu była bardzo wesoła, ale o mil osiem od Dunaju niemałe znosiliśmy męki; błoto znużyło nasze konie do ostatka, jeść nie było nic zupełnie, furażu zabrakło, o wierzchowce nasze zaczęliśmy się lękać. Tak zmęczonych zaskoczyły wielkie mrozy, śniegi, zamieć itd., w całej okolicy zdobytej ani jednego mieszkańca nigdzie, ani jednej chaty nigdzie. Byłem w liczbie kwartyrierów (niewielki oddział żołnierzy z kwatermistrzem marszowym na czele); obóz stanął na nocleg w zrujnowanej wiosce Satiskioi, a nam kazano wyruszyć naprzód, dla wytknięcia kwater w Hirowie, twierdzy nad Dunajem o 30 werst oddalonej. Noc nas zaskoczyła w jarze, na stepie, mróz był silny, wiatr miotał śniegiem, konie się pomęczyły, trzeba nocować. Było nas czterech, porąbaliśmy baryłkę od wody, siodła, kuferki i inne rzeczy nieodbicie potrzebne; dziś nam zdawały się one zbytecznymi, ledwie było przy czym herbatę zgotować. Caluteńką noc chodziliśmy, biegali, bili się i szamotali, żeby się rozegrzać, żeby nie zasnąć na wieki, i Bogu tylko jednemu wiadomo, w jaki sposób dusze stamtąd wynieśliśmy. Notabene wypiliśmy we czterech butelkę rumu, wódki, sześć butelek wina, a trzech naszych sługusów garniec spirytusu. Mijam inne biedy — a było ich dość. W czasie przeprawy przez Dunaj wpadła nasza bryczka do rzeki z końmi; wyratowano ją, ale bagaże utonęły, papiery moje na jej dnie spoczywają.

Podróż przez Wołoszę i Mołdawię aż do Jass była ciężka, po górach, ale przynajmniej widzieliśmy wokoło siebie ruch, żyjące ludzkie twarze, nie tak, jak w Turcji. Oto macie ogólny rys mego życia od wyjazdu z Podola. Dziś jestem w stolicy księstwa, zdrów na wasze usługi.

21 marca 1829. List, zaczęty w grudniu zeszłego roku, kończyć aż w marcu, jest to być leniwym i na wasz gniew zasłużyć, ale że tak się już stało, więc mam nadzieję, że mi przebaczycie. Wiele zmian zaszło od zaczęcia listu; od generała Fruzsona Kisielew (dowódca korpusu, czy może jeszcze wówczas naczelnik sztabu głównej armii) zabrał mnie do siebie. Jego usunięto i nas los przerzucił w inne miejsce. Dziś jestem w głównym sztabie, żurnalistą trzeciego oddziału i służę razem z Wiktorem Tuskowskim — zacny to chłopiec. Nie macie się czego lękać o mnie, raz, że będę zawsze taki sam, jaki byłem przy was; po wtóre, że oswojony z klimatem i wodą, nie podpadnę żadnej chorobie. Kiedy będę mógł wrócić na Podole — nie wiadomo, w czasie wojny nie ma urlopu, a wojna jak długo potrwa — któż to zgadnie?... Moja najdroższa, męczą mnie twoje cierpienia; wyznaję ci najszczerzej — zmiana w życiu nie ode mnie zależy, jest ona w twojej mocy, poddaję się — a wszystko, co uczynisz, co przedsięweźmiesz, będzie świętym dla mnie..."

Na tym się kończy pamiętnik poety. Czy dziennik, o którym wspomina, był prowadzony, tego powiedzieć nie potrafimy; ale i ten ustęp jest ważnym, wypełnia on rok cały w życiu Gosławskiego, najmniej może znany powszechności. Z niego się dowiadujemy, że wojskowo wcale nie służył, że nie adiutantował, jak tego chce pan Zienkowicz , lecz pozostał w roli skromnego urzędnika najprzód przy naczelniku intendentury, chwilę przy generale Fruzsonie, nareszcie w biurze głównego sztabu. Zakończenie listu zdradza drażliwy stosunek do narzeczonej i jej otoczenia; panna Melania, kochająca poetę, wahała się, nie miała jeszcze odwagi stanąć z nim do wspólnego życia; może z tego wahania korzystali bliscy, by jej odradzić ten związek? Wyradzało to pewne nieukontentowanie, pewną gorycz, która się mimo woli w listach pisanych do narzeczonego przebijała. Znosił on spokojnie wymówki, odpowiadał na nie zawsze jednakowo roztęsknionej kochance: „Wszystko, co ty zrobisz, będzie świętym dla mnie."

W końcu 1829 roku przybył Gosławski na Podole, ale zawsze jako urzędnik cywilny głównego sztabu generała Dybicza; posady tej nie opuścił do wyjazdu z kraju. Wójcicki utrzymuje, że poeta nasz był w Warszawie w 1830 r.; bardzo być może, okres ten bowiem w ciągłych mu zeszedł podróżach.

W maju 1831 roku znaleziono pod Zbruczem płaszcz i czapkę należącą do Maurycego Gosławskiego i dziwnym zbiegiem okoliczności w tym właśnie miejscu, tylko na przeciwnym brzegu, gdzie przed kilkunastu laty biedny Tymon Zaborowski utonął. Bliscy przypuszczali, że poeta znalazł śmierć w nurtach rzeki. Wkrótce jednak uspokoił strwożonych odezwą z Zamościa. Przed opuszczeniem Podola po raz ostatni, i to krótko, widział się z panną Melanią.

IV

Pozostaje nam dodać jeszcze tylko kilka słów. Odmalowaliśmy pierwszy okres z życia poety; drugi w Zamościu, trzeci za granicą nadto są znane, byśmy je tu powtarzać mieli. Korzystając jedynie z materiałów piśmiennych, nie drukowanych i nie nadających się nawet do druku, opowiedzieć jeszcze chcemy dalsze dzieje jego serca, odzwierciedlić jego stosunek z narzeczoną. Dziwny on był zaiste. Kilka lat nie widzieli się wcale, dwa lata nie pisywali do siebie. Gosławski z południowej Francji przywędrował znowu do Galicji na początku 1833 roku; nić stosunków z Podolem pozornie zerwana nawiązuje się wtedy znowu. Poeta zdobył już sobie uznanie jak życiem pełnym poświęcenia i ofiary, tak i utworami; witano go wszędzie serdecznie, starano się o stosunki z nim. Panna Melania była mu wierną, nie bacząc na otaczającą rodzinę, nieprzychylną młodemu pieśniarzowi, który puściwszy się na przymuszoną wędrówkę po świecie, tym już samym nie posiadał kwalifikacji do życia familijnego, osiadłego, spokojnego. Powtarzamy raz jeszcze — stałość panny Melanii i wytrwałość w podziw nas wprawiają. Czas uchodził, dziewięć lat romansu rzucało pewien cień na życie kobiety, społeczność bowiem nasza nie przebacza i czystej miłości, jeżeli ta trwa długo i do ołtarza nie prowadzi. Nie bacząc wszakże na protestacje stryja, jedynego teraz jej opiekuna, bo rodziców już utraciła, gotowała się biedaczka do podróży za granicę, by podać rękę młodemu poecie, szczęście małżeńskie stawiącemu na ostatnim planie. Listy narzeczonych z tej doby pełne są projektów. Ona mu donosi o pośpiesznym kończeniu interesów finansowych, o urządzeniu wszystkiego, stosownie do podróży, jaka ją czeka, on jej pisze o tym, że go ze stolicy, ile się razy tam pokaże, rugują natychmiast, że tylko w Byczkowcach pod Czortkowem może jeszcze kilka miesięcy przepędzić incognito, że jeśli do tego terminu nie stawi się panna, będzie musiał opuścić zagrożone stanowisko itd.

Taka jest treść listów z pierwszej połowy 1833 roku. W lipcu tego roku wielki był zjazd kąpielowych gości w Konopkówce; w niej to rozstrzygnąć się miały losy dwojga serc, tak dawno już połączonych ze sobą.

Konopkówka , osada wiejska założona w 1821 r. przez barona Jana Konopkę, posiadająca zdroje siarczane, o których dawniej dużo pisano , winna była swój wzrost założycielowi, a choć o niej dzisiaj nawet wzmianki nie ma w spisie wód mineralnych galicyjskich, wówczas cieszyła się niemałą wziętością, a zjazd właśnie w 1833 roku był najświetniejszym. Nigdy tam ani przedtem, ani potem nie bawiono się tak wesoło; panien pięknych sporo, a na młodzieży także nie zbywało. Niedawno zmarły p. Adolf Rościszewski, adiutant generała Dwernickiego, kolega Gosławskiego z Kamieńca, spotkał się właśnie u tych wód z poetą, a dokazywali niemało. Maurycy rozsypywał pełną garścią wierszyki, a że był i przystojny i młody i wesoły, umiał się podobać, kobiety więc szczególną zaszczycały go łaską; ze wszystkich jednak utworów ówczesnych, jeden tylko ogłoszony został drukiem pt. W pamiętniku A. R.

Początek jego taki:

Na pamiątkę pisać? nie!

Żyć w książce, życie jałowe,

Bez współczucia, papierowe,

Na nic Tobie, na nic mnie.

A chcesz wspomnień? dam ci je,

Przyrośnięte do serc dam,

Jednego Krzemieńca dnie

Kołysały młodość nam...

Życie, jak powiedzieliśmy wyżej, wesoło upływało w Konopkówce, co wieczora tańce, muzyka, kilka nawet razy grano teatr amatorski. Gosławski był i tu głównym kierownikiem, i w rzędzie zaimprowizowanych artystek wyróżnił pannę Elżbietę R., młodą, przystojną, modrooką blondynkę. Zanadto jej nadskakiwał, zanadto przy niej był ciągle, by to powszechnej nie zwróciło uwagi. Trzeba nieszczęścia, żeby w tymże czasie był w Konopkówce sąsiad p. Michalskich z Podola i niekorzystne wieści zawiózł o pieśniarzu do Kordyszówki. Kobieta cierpi spokojnie, skoro jest przekonaną, że ten, dla którego cierpi, kocha ją prawdziwie, ale skoro raz zwątpienie zagości w jej piersi, wówczas miłość stygnie, wiara w przyszłą szczęśliwość upada. Tale się i tutaj stało. Nic nie mogło zachwiać postanowienia panny Melanii, zachwiało je dopiero ostateczne przeświadczenie o przeniewierstwie; napisała więc do narzeczonego, że go uwalnia od danego słowa — na zawsze.

Poeta dotknięty odpowiedział jej natychmiast w końcu 1833 roku:

„I Bóg bez mego zezwolenia uwolnić cię od przysiąg mnie danych nie może. Przeczytałem twoje pismo, uczyniłem zadość twej woli, mam prawo wymagać, abyś przeczytała moją odpowiedź do końca. Gdybym na publicznej drodze wobec tysiąca świadków zabił człowieka: — ujętego na tej zbrodni, zaprowadzono by mnie przed sąd, przypuśćmy nawet, że z moich wrogów złożony. Ten sąd niezawodnie zapytałby mnie, czy to ja mianowicie popełniłem występek, i bez mojego zeznania nie skazałby mnie na rusztowanie. Moja narzeczona, ta, nad którą nie miałem nic droższego na ziemi, której szczęście gotów jestem okupić kosztem największej ofiary, którą po latach dziewięciu kocham tym samym sercem, co w pierwszych dniach poznania, ta moja kochanka osądziła i potępiła mnie dalekiego, bezbronnego, nie pytając nawet o winę, i co większa, niewinnego..."

Dalej szło tłumaczenie, w końcu poeta żądał odpowiedzi. Czekał na nią miesiąc jeden i drugi — daremnie, mógł więc z Mickiewiczem wykrzyknąć: „Idźmy, nikt nie woła!"

Opisaliśmy tutaj dość szczegółowo historią serdecznych przejść i zawodów, a opisaliśmy dla wielu względów. Najprzód szło nam o zbadanie prawdy, a przed niedawnymi laty tak różnie o tym wszystkim mówiono, nieszczęśliwa miłość Gosławskiego nabrała tak legendowego znaczenia, a ową piosenkę Gdyby orłem być tak podnoszono do wartości objaśniającego rzecz komentarza, że dopiero z opowieści tu przytoczonej, a na dowodach opartej, widzimy, że zupełnie było inaczej. Gosławski był kochany prawdziwie i stale, kiedy pomimo tylu lat, tak długiego milczenia i kilkuletniej rozłąki serce kobiety wybranej biło dla niego. Któż był powodem zerwania? zapyta nas może czuła czytelniczka, jeżeli czułe czytelniczki istnieją jeszcze na świecie. Odpowiem bez wahania — obie strony.

Historia ta serdeczna miała wpływ niemały na przyszłe losy poety, a losy znowu wpłynęły na kierunek, jakim się wyróżniały utwory Gosławskiego. Pewny miłości swej wybranej, rzucił się na szersze pole działania, by sobie zdobyć byt, wywalczyć stanowisko niezależne, odpowiednie tej warstwie społecznej, do której należała jego narzeczona. Bez tej miłości może by pozostał do dziś pośród nas skromnym pedagogiem, zabawiającym się poezją sielankową, wiemy bowiem, że po ukończeniu liceum w Krzemieńcu obrał sobie zawód nauczycielski i w trzech domach już go próbował: u pani Trzecieskiej, Wilamowskich i Michalskich w Kordyszówce. Stąd wyjechał do Warszawy, poznał ówczesne kółko literatów przemieszkujących w stolicy, pozyskał ich uznanie, otrząsł się z tej swojej idealnej, w egzaltacją przechodzącej miłości dla Podola, słowem przeobraził się, przedzierzgnął w innego człowieka, a późniejsza podróż po Europie i pobyt we Francji jeszcze się więcej do jego wykształcenia przyczyniły.

Czy zerwanie wpłynęło niedobrze na Gosławskiego? Z pewnością ani twierdząco, ani przecząco odpowiedzieć nie możemy; zdaje się jednak, że niewielki wpływ wywarło ono na jego późniejsze a bardzo krótkie już życie. Inne plany, inne projekta zaprzątały podówczas i umysł jego i serce, ślubował im miłość i wiarę swoją z wszelką do ofiar gotowością, z fanatyzmem sekciarza. Poza tą nową, umiłowaną przez siebie doktryną, był wesoły i swobodny, wcale do opuszczonego kochanka niepodobny. Wprawdzie z tej doby mamy ledwie parę ustępów Do Wandzi. Jeden z nich, napisany na kilka dni przed śmiercią, a nazwany w zbiorze p. Zienkowicza improwizacją, tak opiewa w ostatnim ustępie:

To, co czujesz, umiej kryć.

Jeszcze nie czas pani wzdychać,

A wiec umiej się uśmiechać,

Śmiej się Pani — śmiej.

Życie Twoje jako sen,

Dotychczas się tylko śni,

Wkrótce minie ranek ten,

Poważniejsze przyjdą dni.

Trzeba będzie zacząć wzdychać

I nie zechcesz się uśmiechać,

Wtenczas życzę Jej,

Stałość Wandziu miej.

Bo niestałość, panno Wando,

Grzechem jest i kontrabandą.

Ale nim zostaniesz stałą,

Pierwej dobrze waż i mierz,

Jeśli czujesz wiele, okazujze mało

I mniej jeszcze wierz,

Lecz raz przekonana, wierz i wierz, i wierz!

Miałożby to być przymówką do niestałości narzeczonej?... Może, żadnych wszakże innych dowodów żalu do niej odnaleźć się nam nie udało.

Niedługo żył Gosławski po zerwaniu z p. Melanią, bo ledwie dziesięć miesięcy; w listopadzie 1834 roku, doglądając kolegi dotkniętego gorączką tyfoidalną, zaraził się, uległ niemocy, chorował tylko dni kilka i umarł w Stanisławowie, w Galicji 17 listopada. Skromny pogrzeb poety odbył się w parę dni potem; ubogą trumnę złożono w cerkiewce unickiej na przedmieściu od Opryszowiec. Paroch miejscowy ks. Pokłodowski, wschodniego obrządku, bogato ubrał katafalk, a po krótkim przemówieniu odprowadził zwłoki na cmentarz; jeden z przyjaciół zmarłego, przed spuszczeniem trumny do dołu, podniósł jej wieko i wsunął tam zwitek papierów, z którymi Gosławski chciał być pochowanym.

Na ubogim cmentarzyku przedmiejskim spoczywa podolski pieśniarz, obok kmiecych mogił wznosi się i jego samotna, nie zaznaczona krzyżem, zapomniana mogiła. Ale czyż pozostałe po nim prace nie są najpiękniejszą pamiątką? Ten skromny wianek nieśmiertelników, uwity z podań ludu ruskiego, wysnuty z piersi tak bardzo kochającej, przetrwa dłużej pewnie od wspaniałych grobowców.

Na zakończenie jeszcze słów kilka o charakterze i usposobieniach Gosławskiego: „Porównałbym go — pisze pan A. B. — do dnia, w którym burza walczy z pogodą. Widzisz niebo czyste, jasne, niebieskie; wtem zesunęły się chmury, zaciemnił się widnokrąg, szumią wichry, bije grad, leją wody, błyskawice z grzmotem przeszywają powietrze, padł piorun, jeden, drugi, dziesiąty... i oto uciszyło się znowu, pogoda w górze, pogoda w dole i po bokach, słońce świeci tak czysto, jak gdyby żadną chmurką od roku zaciemnione nie było, i lubo, miło, cicho dokoła — oto jest życie, oto są poezje Gosławskiego. Rozkochany w swym rodzinnym Podolu, o nim pisał i marzył ciągle. Seweryn Goszczyński, uderzony tym rozmiłowaniem się poety, powiada: Gosławski zamierzał opiewać Podole — zostać poetą narodowym podolskim. Nie mamy nic przeciwko podobnym chęciom, bo jeżeli poecie wolno za przedmiot swoich natchnień obrać jedne osobę, równie wolno wybrać z całej ziemi jedne okolicę, ale potrzeba zachować najgłówniejszy, wyraźnie dziś tiznany warunek poezji — prawdę, a Gosławski wpadł na drogę owych francuskich romansistów, idealizujących nad zakres człowieczeństwa swoje bohatery." Uwagi te stosują się do pierwszego okresu życia poety, pisane bowiem w tej dobie, miały przeważnie Podole na względzie.