Aleksander Fredro

MĄŻ I ŻONA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby

AKT I

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta 

Scena szósta 

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta 

Scena dziesiąta 

AKT II

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta 

Scena siódma

Scena ósma 

Scena dziewiąta

AKT III

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta 

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta 

Scena dziesiąta 

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta i ostatnia 

MĄŻ I ŻONA

Komedia w jednym akcie, wierszem.

Aleksander Fredro

Cudzego nabywając, często tracim;

kto po cudzą stawkę idzie, trzeba,

by swoję stawił, czasem i zapłacił.

And. Maks. Fredro

Osoby

HRABIA WACŁAW

ELWIRA, jego żona

ALFRED

JUSTYSIA

Scena w mieście, w domu Hrabiego Wacława.

AKT I

Pokój; z jednej strony kanapa, z drugiej stół okrągły, na nim lampa z umbrelą, w głębi fortepian.

Scena pierwsza

Elwira, Alfred siedzą przy sobie na kanapie.

ALFRED

trzymając rękę Elwiry

Luba Elwiro, kochanko mej duszy,

Z łez oko twoje kiedyż się osuszy?

Czemuż rzadkie, drogie chwile,

Które możem spędzić z sobą,

Lubisz, roniąc żalów tyle,

Smutną pokrywać żałobą?

Czy już miłości tak słaba jest siła,

Że szczęście moje, któreś ty sprawiła,

Nie może zatrzeć błahego wspomnienia

I myśli próżnych nie zmienia?

ELWIRA

Alfredzie, kocham, kocham cię nad życie,

Lecz i to wyraz zbyt słaby;

Jakież by życie mogło mieć powaby.

Gdybym go z tobą nie dzieliła skrycie?

Myśl, że stając się miłości nagrodą,

Uczyniłam szczęście twoje,

Więcej jest może jak zgryzot osłodą,

Jest... czego nawet wymówić się boję;

Ale czyż mogę bez skrytej tęsknoty

Puszczać w niepamięć obowiązki, cnoty,

Które za młodu w duszę mi wpoili,

Którem w nieszczęsnej przepomniała chwili?

Nareszcie ciągła obawa...

ALFRED

Obawa?

ELWIRA

Alfredzie, miłość nasza nie jest prawa; 

Świat ma oczy przenikliwe...  

ALFRED

Miłość nieprawa - marzenie prawdziwe! 

Jeśli natura zaród jej płomieni 

W każdą istotę włożyła, 

Płomieni, których czarująca siła 

Byt nieczuły w życie mieni, 

Tym samym, jak się wydaje, 

Każdą miłość uprawniła. 

Czyliż ja przeto występnym zostaję, 

Ze moje serce, zamknięte zbyt mało, 

Lubiące piękność, rozum, dobroć, wdzięki, 

Elwirę kochać musiało? 

Wszakże to z świętej przyrodzenia ręki 

Ona - powaby, ja mam miłość stałą, 

I jeśli kogo, nie mnie winić trzeba - 

Czemuż Elwirę wskazały mi nieba?  

ELWIRA

Ach, i ta miłość, dla której, niestety, 

Duszy niewinnej zrzuciłam zalety, 

Dla której, widząc zawsze tylko ciebie, 

Zapomniałam sama siebie, 

Zapomniałam i świat cały - 

Ach, jeśli kiedy strawi swe zapały, 

Jeśli twe serce oziębłym zostanie, 

Jakież ty o mnie mieć będziesz mniemanie? 

Może dowody dziś dane...  

ALFRED

Jak to? Coś rzekła! Gdy kochać przestanę?

Ach nie, Elwiro, serc naszych złączenie,

To z twoim mego równe uderzenie,

Ten pociąg luby i ognisty razem,

Co się tajemnym tłumacząc wyrazem,

Spoił czułe nasze dusze,

I ta mgła na świat rzucona,

Gdy cię przyciskam do łona -

Ach, czyż ci powtarzać muszę? -

Więcej jak zwvktej miłości zapałem!

To czucie boskie, którego nie znałem,

Którego niegdyś szukałem daremnie,

Już się z życiem spletło we mnie;

Ich węzła nieba nie wzruszą:

Trwać i ginąć razem muszą.

ELWIRA

O! jakże lubię słuchać twego głosu!

Upojona tym urokiem,

Tracę pamięć mego losu,

Ciebie tylko mam przed okiem;

Słowa z mych piersi wydobyć nie mogę,

Czuję i rozkosz, i żałość, i trwogę,

Pożar mnie przenika miły,

Pałam i pałać się boję,

I ledwie dosyć mam siły

Rzucić się w objęcie twoje.

Czemuż przeznaczenia władza,

Która nas złączyć umiała,

Która serca nasze zgadza,

Ciebie za męża Elwirze nie dała?

I Wacław może z inną żyjąc żoną 

Byłby szczęśliwszy i ona szczęśliwą, 

I ja bym jak dziś nie była zmuszoną 

Być z nim chytrą i fałszywą. 

Miłość ku tobie jedynie 

Mój wrodzony wstręt zwycięża, 

Ze w każdej życia godzinie 

Zwodzić muszę mego męża.  

ALFRED

Twojego żalu niesłuszna przyczyna; 

Nie jegoż to własna wina, 

Ze ci się ciągle podobać nie umiał, 

Gdy już zrazu był lubiony, 

I że szalenie rozumiał 

Powinnością miłość żony? 

Wacław, przystojny, bogaty, rozumny, 

W młodości najpierwszym kwiecie, 

Z tylu miłostek i sławny, i dumny, 

Wszystkim kazał wróżyć w świecie, 

Ze jego żona w jakimkolwiek względzie 

Jedną z najszczęśliwszych będzie. 

Alić ledwie cię zaślubił, 

Gdy mu wszędzie zazdroszczono, 

On, oziębły z swoją żoną, 

Domu swego już nie lubił. 

Ile gdzie indziej pośród zgromadzenia 

Rzadką swą przyjemnością jest celem wielbienia, 

Tyle nieznośny sam na sam u siebie, 

Zostawił żonę, że powiem, w potrzebie 

Gorętszej duszy szukania, 

Szukania uczuć podziału 

I ulegnienia pomału

Władzy, pod którą natura nas skłania.

ELWIRA

Gdybym nie była zawsze opuszczoną,

Ach, inną byłabym żoną!

ALFRED

Spędziłażeś z nim, powiedz, choć chwilę przyjemną?

ELWIRA

Ach nie, nigdy, niestety! tak mało żył ze mną.

ALFRED

Jeśli przyjdzie do ciebie, to śledzie i ziewa.

ELWIRA

I za to, że się nudzi, na żonę się gniewa.

ALFRED

Coraz przykrzejszym się staje.

ELWIRA

Zawsze zrzędzi, gdyra, łaje.

Albo - ileż mi zawsze nie czynią zgryzoty

Jego fałszywe pieszczoty,

Którymi zwykle obdarza,

Gdy nas kto trzeci uważa.

Rozkosz, szczęście rozpowiada,

Których dozna, kto się żeni,

Ściska, pieści, do nóg pada,

Żonę bóstwem swoim mieni -

Lecz ten, co patrzał, drzwi ledwie zatrzaśnie,

Zaraz miłość, grzeczność gaśnie,

I jakby chciał okupić przyjemność tej chwili,

Na tysiąc niegrzeczności natychmiast się sili.

ALFRED

Nieznośny.

ELWIRA

Przykry.

ALFRED

Bez duszy.

ELWIRA

Nic go nie ujmie...

ALFRED

Nie wzruszy.

ELWIRA

Nie wiedzieć, czym mu dogodzić.  

ALFRED

I takiego przykro zwodzić? 

Nie, nie! On zasłużył na to: 

Niech za nieczułość to będzie zapłatą.  

ELWIRA

żartując 

Lubisz, widzę, mężów karać.  

ALFRED

O dobro wszystkich potrzeba się starać.  

ELWIRA

I czasem to staranie jeszcze niechęć wzbudzi!  

ALFRED

Ach, któż w świecie nie doznał niewdzięczności ludzi!  

ELWIRA

Jednak choć tyle przykrości z nim znoszę, 

Żal mi go.  

ALFRED

z długim westchnieniem 

Biedny!

ELWIRA

śmiejąc się 

Nie żałuj go, proszę. 

ALFRED

Jak nie żałować i nie westchnąć szczerze,

Kiedy mój Wacław w opiekę mnie bierze,

By mnie nauczał, jakie są sposoby

Zyskania względów kochanej osoby:

Kiedy, jak długo trzeba skrycie kochać,

Kisdy oświadczyć, kiedy jęczyć, szlochać,

Jakimi drogami chodzić,

Jak ospałych mężów zwodzić,

Słowem - miłostek naucza mnie sztuki.

ELWIRA

śmiejąc się

Ciebie?

ALFRED

Mnie.

ELWIRA

A ty?

ALFRED

Ja słucham nauki.

ELWIRA

śmiejąc się

A, wybornie, doskonale!

Prawda, że biedny; nie pojmuję wcale...

Scena druga

Elwira, Alfred, Justysia.

JUSTYSIA

wbiegając

Pan, pan, dlaboga! Pan Hrabia już idzie.

ELWIRA

zrywając się

Tak wcześnie wraca, któż by się spodziewał!

JUSTYSIA

otwierając okno 

Ach prędzej, prędzej, bo będziemy w biedzie.  

ALFRED

Nieznośny człowiek...  

JUSTYSIA

Jutro będziesz pan się gniewał... 

ALFRED

stając w oknie 

Nie dać komu spokojnie wieczora przepędzić! 

Po to wraca, żeby zrzędzić.  

JUSTYSIA

Dalej, bo na honor, zrzucę!  

ELWIRA

do Alfreda

Kiedy?...

ALFRED

Za chwilę powrócę. 

Elwira siada przy okrągłym stole, bierze robótkę i szyje; Justysia wybiega. 

Scena trzecia

Elwira, Wacław. Wacław wchodzi, spogląda na Elwirę i wzrusza ramionami; rzuca kapelusz i chodzi czas jakiś po pokoju. 

WACŁAW 

stając przed Elwirą 

Czemu też raz w rok nie wyjedziesz przecie? 

Można by się czasami pokazać na świecie; 

Zawsze cię w domu, zawsze samą widzę.

ELWIRA

Lubię samotność.

WACŁAW

Ja jej nienawidzę.

chodzi; po krótkim milczeniu

Gust osobliwszy: siedzieć zawsze w domu!

ELWIRA

Gust nie szkodzący nikomu.

WACŁAW

O, zapewne, zapewne, nikomu nie szkodzi;

Ale że nudny, mówić mi się godzi.

chodzi; po krótkim milczeniu

Czy także lubisz tę smutną ciemnotę?

dzwoni mocno i do Kamerdynera

Świec!

Przynoszą dwoje świec.Siada i ziewa

Porzuć też tę robotę;

Zawsze te igły i nitki.

Że u kobiet miary nie ma!

Albo bale, uczty, zbytki,

Albo też z spuszczonymi nad szlarką oczyma,

Jakby w krzesła powrastałe,

Szyją i dłubią dni całe.

Dlugie milczenie; Elwira siada do fortepiana, cicho zacząwszy, gra coraz mocniej.

WACŁAW do siebie

A - six, cztery honory, as, dama karowa,

I dać im skończyć robra! To gra całkiem nowa!

Rzecz niesłychana! I jemu grać wiska?

I jeszcze łaje, i kartami ciska.

Wygrywam asa, bo się gracza boję...

Ach, kochana Elwiro; uszy, uszy moje!

Daruj im to allegro, daruj im te trele;

Tego harmonicznego hałasu za wiele, 

Niemiłosiernie uderzasz w klawisze, 

Myśleć nie można, sam siebie nie słyszę. 

Elwira wstaje i siada przy stole, otwiera książkę. Po krótkim milczeniu  

Nie wiem, co znaczy - wszędzie pełno ludzi, 

U nas rzadko kto, i każdy się nudzi; 

Ha! każdy smutku stroni, wesołości szuka. 

O, zrobić dom przyjemnym jest to wielka sztuka.  

po krótkim milczeniu  

Jakież to ważne i zabawne dzieło 

Tak mocno twoje uwagę zajęło?  

ELWIRA

Pamiętnik.  

WACŁAW 

Aha! Pamiętnik - nie żarty; 

Od dwóch tygodni leżał też otwarty, 

Aż się nareszcie doczekał czytania, 

Nie wiem, czy z nudów, czy też z powołania.  

Elwira odsuwa książkę; długie milczenie. 

ELWIRA

Wcześnieś dziś wrócił.  

WACŁAW 

A gdzież siedzieć miałem? 

ELWIRA

po krótkim milczeniu 

Nie było wista?  

WACŁAW 

Owszem.

ELWIRA

po krótkim milczeniu

Grałeś?

WACŁAW

Grałem.

ELWIRA

po krótkim milczeniu

Szczęśliwie?

WACŁAW

Nie.

ziewając

Był tu kto?

ELWIRA

Nie było nikogo.

po krótkim milczeniu, ziewając

Drogo grywacie?

WACŁAW

Niedrogo.

ELWIRA

po krótkim milczeniu

Pewnie duży mróz dzisiaj?

WACŁAW

Duży.

ELWIRA

ziewając

Bardzo duży?

WACŁAW

wstając

Ale z tym mrozem - nie nudź też mnie dłużej!

Cóż mróz czy upał obchodzić mnie może'

chodzi; długie milczenie 

Ale wszakże dziś teatr, mamy pono lożę?  

ELWIRA

Mamy.

WACŁAW 

Trzeba więc jechać, bo moda minęła, 

Z piątego aktu sądzić o dobroci dzieła.  

Elwira odchodzi.

Scena czwarta

WACŁAW 

Ach, nim się człowiek, niestety, ożeni, 

O, jakże mało swoje wolność ceni! 

Aż zakosztuje tej kwaśnej słodyczy, 

Dopiero sobie, co miał niegdyś, życzy. 

Scena piąta 

Wacław, Justysia. Justysia wbiega wziąść robótki pani. 

WACŁAW 

Dobrze, żeś przyszła, Justysiu kochana, 

Dybię na chwilkę od samego rana, 

Którą by można przepędzić ze sobą. 

Chciałbym cię widzieć i pomówić z tobą, 

A mam mówić tyle.  

JUSTYSIA

Ech, gdybyś pan chciał, to nie tylko chwilę, 

Znalazłbyś pewnie i całą godzinę.  

WACŁAW

Jakże mnie możesz przypisywać winę?

Wszak wiesz, że proszę, błagam czy się srożę,

Nic mojej żony stąd ruszyć nie może;

W domu siedzi całe życie,

I chcąc cię kochać, muszę kochać skrycie.

Ale gdy jutro pójdzie do kościoła...

JUSTYSIA

Już, już rozumiem, puść pan, pani woła;

WACŁAW

Tak ci się zdaje.

JUSTYSIA

Nadejdzie, dlaboga!

WACŁAW

Nie zapominaj o mnie, lubciu droga;

Staraj się wszystkich od siebie wyprawić.

Tak będziem mogli z sobą godzinkę zabawić.

Pamiętaj o mnie, bo ja w każdej dobie

Lubię pamiętać o tobie.

Patrz, pierścionek dla ciebie od dawna już noszę;

Chciej go przyjąć, bardzo proszę,

Niech go twoja rączka zdobi.

Justysia się kłania.

Tak mi dziękujesz?

JUSTYSIA

z kokieterią A jakże dziękować?

WACŁAW

Jak, Justysiu? Pocałować.

Chce ją całować.

JUSTYSIA

nastawiając się

Proszę pana, co pan robi.  

Elwira wchodzi, Justysia odtrąca Wacława, który stał tyłem do Elwiry. 

Scena szósta 

Elwira, Wacław, Justysia. Justysia wbiega wziąść robótki pani. 

JUSTYSIA

chwytając się za głowę 

Ach, ach! głowa!  

płacze 

Prawdziwie, powiedzieć się godzi, 

Pan Hrabia zawsze tak chodzi,

Jakby tylko sam był w domu; 

Tak niesłychanie rozbić głowę komu! 

Aj, aj, co za ból! oka nie mogę otworzyć.  

ELWIRA

Wody zimnej czym prędzej najlepiej przyłożyć.  

dzwoni i ku drzwiom idąc, do Kamerdynera 

Wody! Wody daj prędko!  

do Justysi

To sposób jedyny, 

Będziesz zdrowa w pół godziny.  

JUSTYSIA

Zdrowa - a siniec?

ELWIRA

Niewiele zaszkodzi.

Przynoszą wodę. 

JUSTYSIA

A fe!

ELWIRA

Justysi o jej piękność chodzi.

JUSTYSIA

Jużci, trzy dni pościć wolę

Jak nosić siniec na czole.

Elwira sadza Justysię i zawiązuje chustka głowę.

ELWIRA

Gdzie to?

JUSTYSIA

Tu, tu - ach, jak boli!

ELWIRA

Tu?

JUSTYSIA

Tu - ach, tylko powoli!

ELWIRA

I znaku nie ma, jednak chustka może zostać.

JUSTYSIA

grożąc Hrabiemu poza Elwirą

Na honor, że dobrego mogłam guza dostać.

ELWIRA

Poślij tam, z zaprzęganiem niech się jeszcze wstrzyma.

Justysia całuje rękę Elwiry i idzie z spuszczoną głową pomału ku drzwiom. Spogląda spod oka; widząc, ze Elwira tyłem stoi, uśmiecha się. Hrabiemu grozi i wybiega.

Scena siódma

Elwira, Wacław.

ELWIRA

Na teatr jeszcze nie czas, wszakże szóstej nie ma.

WACŁAW

który od wejścia Elwiry stal nieporuszony, jakby nagle przebudzony 

A, nie ma. nie ma szóstej; tak, siódma dopiero...

Czy piąta... pół do szóstej... Niech konie rozbiera... Albo zaprzęgną, jak chcesz...

na stronie

Ten rozum dziewczyny!...

ELWIRA

Co dziewczyny?

WACŁAW 

Nic, żal mi, że z mojej przyczyny 

Cierpi tyle.

ELWIRA

Nie bardzo; zanadto się pieści. 

WACŁAW 

Prawda, lubi się pieścić.  

ELWIRA

Niewiele boleści, 

Więcej strachu doznała.  

WACŁAW 

Tak i mnie się zdaje. 

ELWIRA

Czasem taki przypadek przestrogą się staje.  

Będzie już uważniejszą.  

WACŁAW 

Ja także w tej mierze 

Będę patrzał przed siebie.  

Ale powiem szczerze,

Trzpiot z niej wielki.

ELWIRA

Z Justysi? Rozsądna jak mało. 

WACŁAW 

Ciekawa.

ELWIRA

Ciekawego cóż by się tu działo? 

WACŁAW 

Zawsze się kręci, śpiewa.  

ELWIRA

Zwyczajnie - wesoła. 

WACŁAW

Chce zabaw.

ELWIRA

Nic ją z domu wywabić nie zdoła.

WACŁAW

I kokietka,

ELWIRA

Bynajmniej, mam zawsze na oku

I beze mnie, bądź pewny, nie zrobi i kroku.

KAMERDYNER

anonsując

Pan hrabia Alfred.

WACŁAW

Prosić. - Tak rzadko tu bywa.

ELWIRA

Aż nadto często.

WACŁAW

Nie w łaskach u pani.

ELWIRA

Co to, to prawda.

WACŁAW

Chimera prawdziwa!

Co wszyscy chwalą, moja żona gani;

Grzeczny, dowcipny i pełen honoru -

Cóż mu zarzucić, nawet i z pozoru?

ELWIRA

Chytry, fałszywy, zwłaszcza z kobietami.

Wacław

Przepraszam, szczery aż nadto czasami.

ELWIRA

Sobą tylko zatrudniony.  

WACŁAW 

Tak się zdaje, bo nieśmiały.  

ELWIRA

Bez stałości...  

WACŁAW 

śmiejąc się 

A! z tej strony...

ELWIRA

Jak to, doprawdy niestały?... 

Więc widzisz, że się nie mylę, 

I czyż wad jego ma być tylko tyle? 

Gracz.

WACŁAW 

On? kart nie zna.

ELWIRA

Zły. 

WACŁAW 

Najlepszy w świecie. 

Niech będzie, jak chce, a ja proszę przecie 

Dobrze przyjmować mego przyjaciela.  

ELWIRA

Mniemanie moje wszak was nie rozdziela,

Żadnej sprzeczności nie postrzeżesz we mnie, 

Niech tu wciąż bawi, gdy ci to przyjemnie.  

WACŁAW 

Prawdziwie, dziś gdy przyjaźń nieznaną się staje, 

On rzadkie mi dowody przychylności daje.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta i ostatnia 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej