Juliusz Słowacki

MAZEPA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY: 

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI

AKT CZWARTY

AKT PIĄTY

MAZEPA

tragedia w pięciu aktach

Juliusz Słowacki

OSOBY: 

KRÓL JAN KAZIMIERZ
MAZEPA, dworzanin króla
WOJEWODA
AMELIA, żona wojewody
ZBIGNIEW, syn wojewody z pierwszego małżeństwa
CHMARA, dworzanin wojewody
CHRZĄSTKA, dworzanin wojewody
KASZTELANOWA
Pokojowi królewscy, szlachta, ludzie wojewody, ksiądz etc.
Scena w zamku wojewody.

AKT PIERWSZY

Scena I

Sala oświecona jak na bal.
Wojewoda, Zbigniew, potem kasztelanowa

WOJEWODA
A przy moździerzach trzymać zapalone lonty. -
Waść mi, panie Zbigniewie synu, zajrzyj w kąty,
Czy wszystko jak potrzeba na królewskie gody.
do wchodzącej Kasztelanowej
Mościa kasztelanowo, mam wielkie powody
Cieszyć się, że cię widzę w zdrowiu i w świeżości.
KASZTELANOWA
Jakże mi pięknie zamek wygląda waszmości.
Co lamp! co pozłotowin! - A gdzie aści żona?
WOJEWODA
Dotychczas niegotowa i nieprzystrojona -
A to mój syn zastąpi ją tu przy asińdźce.
Pójdę tymczasem z wieży zajrzeć na gościńce,
Czy się już król nie toczy po drodze lipowej.
Zbigniewie, atentuj się waść kasztelanowej
I baw jaśnie wielmożną.
KASZTELANOWA
do Zbigniewa
Waść przyjeżdżasz z Padwy?
ZBIGNIEW
Nie, mościa dobrodziejko, już z wojska.
KASZTELANOWA
Doprawdy?
Waść w wojsku?
ZBIGNIEW
Tak, rotmistrzem zostałem pancernym.  
KASZTELANOWA
Strzeż mi się waść, bo zaraz zostaniesz niewiernym,  
Płochym, uwodzicielem, jak wszyscy rotmistrze.  
ZBIGNIEW
Broń Boże!  
KASZTELANOWA
Masz oczęta, co się błyszczą bystrze,  
Ale coś trochę mgliste i afekcjonalne.  
I cóż to jest waćpanu? ... ot, w pancerz cię palnę 
Wachlarzykiem i wszystko serduszko wyśpiewa. -  
Mówże mi co o Włoszech asińdziej.  
Słychać zgiełk za sceną.  
WOJEWODA
Cholewa!
Panie Cholewa, co tam za wrzask? Panie Chmara!
Mości Chrząstko! czy wszystkich diabli wzięli? - Wiara!  
Szablice dzwonią, trzeba iść pacyfikować.  
Wychodzi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II

Zbigniew, kasztelanowa, Pan Chrząstka wchodzący innymi drzwiami  

CHRZĄSTKA 
Gdzie wojewoda?
KASZTELANOWA
Chciej nas wać zainformować,  
Co to za krzyk?
CHRZĄSTKA
Zdarzenie, mościa dobrodziejko,
Bardzo smutne.
KASZTELANOWA
A powiedzże?
CHRZĄSTKA
Bryka za bryką
Wjechała na dziedziniec, mościa dobrodziko.
Z tych bryk wysiadło szlachty, panów co niemiara.
Jednych prowadził pan marszałek ziemski Szczara,
Lubomirszczyk zajadły, rokoszanin, śmiałek;
Drugim pan Olgopolski przywodził marszałek,
Babińcowym nazwany, bo trzyma z królową.
Zeszli się, mościa pani, przed bramą zamkową
Owi dwaj marszałkowie, a każdy jak patron
Caudy swej przyjacielskiej, amicos i matron.
KASZTELANOWA
Proszę waćpana, nie leź w łacinę jak w błoto.
CHRZĄSTKA
Obu więc tym marszałkom przeciwnym szło o to,
Który z nich krok najpierwszy ma mieć do przedsienia;
Lecz jako oba grzeczni, więc bez ubliżenia
Jeden drugiemu, oba, mając czapki w rękach,
Nuż się kłaniać, we dwoje giąć się jak na mękach;
Próżno obu łysiny mroził księżyc chłodny,
Jeden krzyczał: "Niegodny! " - i drugi: "Niegodny! "
I byłyby na wieki trwały te respekta,
Gdyby jeden z baczących na te kontrefekta
Jezuickiej grzeczności nie był krzyknął z brzucha:
"A weźże, panie Szczara, krok i nakryj ucha ".
Co słysząc Olgopolski, jak piorun z obłoku
W bramę - co widząc, równie accelerans kroku
I pan Szczara uczynił. - Waćpani się spytasz,  
Co się stało? - Jak razem wstąpili w korytarz,  
Tak i razem ugrzęźli, brzuch z brzuchem, nos z nosem;  
Próżno ich szlachta częstym szturchańcem i głosem 
Podżega i na dalsze zaprasza pokoje -  
Nie mogą - więc myśl wzięto secare na dwoje 
Zaciętych inimicos, więc błysnęły szable.  
Jako więc w ciasnym porcie dwa wielkie korable,  
Które fortunam niosą, przed burzliwym gromem...  
WOJEWODA
za sceną 
Rozbić mur, niechaj wejdą ichmoście wyłomem.  
Panie Chmara! rozwalić mur!  
KASZTELANOWA
O! krotochwila.
Chrząstka wychodzi.  

Scena III

Zbigniew, kasztelanowa, wchodzi Amelia.

KASZTELANOWA
Cóż to jest za dzieweczka? Ze skrzydeł motyla 
Trzewiczki ma; na głowie bez żadnego fiocha.  
ZBIGNIEW
To, mościa dobrodziejko, jest moja macocha.  
KASZTELANOWA
Ta młodziutka? To jeszcze dziecko!  
do Amelii
A proszę cię,  
Bądźże mi przyjaciółką, moje piękne dziecię.
Uważaj mię jak swoją. - Cóż? jaka ty ładna!
A to, panie Zbigniewie, cud! - z sąsiadek żadna
nie wyrówna. - Nie płoń się, starej wolno mówić.
Trzeba ci było muszek wiosennych nałowić,
Oberwać im skrzydełka i upstrzyć twarzyczkę.
Nadto białą we włosach zatknęłaś różyczkę,
Nadto białą. - To jeszcze dzieciątko niewinne. -
Panie Zbigniewie, czy masz respekta powinne
Dla takiej młodej matki? jakże wy z nią razem?
To dziwnie, waszeć mi się zdajesz zimnym głazem,
Atentujże się wasze tej młodziutkiej matce.
do Amelii
Tobie tu jak białemu gołębiowi w klatce;
Ten zamek bardzo smutny, tobie trzeba słońca.
Cóż - czy cię nudzi starej gawęda bez końca?
Powiem ci coś miłego: tu z królem przybywa
Pan Mazepa.
AMELIA
Któż to jest?
KASZTELANOWA
Jak to, nieszczęśliwa!
Ty nigdy nie słyszałaś o panu Mazepie?
AMELIA
Nie, mościa dobrodziejko.
KASZTELANOWA
Ja ciebie oślepię,
Jak ci zacznę o złotym mówić sowizdrzale,
A może twoje czyste serduszko rozpalę
Ogniem nieugaszonym. - Obaczysz go sama.
Serce jego otwarte jak przejezdna brama:
Jedna wjeżdża, a druga wyjeżdża za wrota...  
Spojrzenia jego na kształt kowalskiego młota 
Ciągle w biedne serduszka uderzają, tłuką 
Ta miazgę. - Niech to będzie asińdźce nauką.  
Walą z dział.  
AMELIA
O Boże, król!  
KASZTELANOWA
Nim wejdzie, mamy czasu dużo,  
Tam na ganku pan Pasek, z powagą papużą 
I z wielkim stał papierem - ba! to mówca śliczny 
Przygotował dla króla wiersz makaroniczny.  
O czymże ja mówiła, mościa dobrodziejko? ...  
Ha! - Otóż paź Mazepa... jeszcze mu czuć mleko 
Pod nosem, a juę o nim tyle rzeczy plotą.  

Scena IV

Ciż sami, Mazepa włazi oknem nie widziany przez aktorów.  

KASZTELANOWA
Wystaw ty sobie, co to za sowizdrzał! co to  
Za urwis ten Mazepa!
MAZEPA
na stronie
Ba, tu o mnie mowa.
KASZTELANOWA
Wystaw sobie, co to jest za przewrótna głowa!  
Co to za wróg niewieści! Węża wziął za godło...  
Raz kochanek włosami kazał wypchać siodło...   
MAZEPA
kłaniając się kasztelanowej nagle:
Fałsz, mościa dobrodziejko - proszę nie dać wiary.
KASZTELANOWA
Jakże tu pan przyszedłeś?
MAZEPA
Z księżycem przez szpary.
Lecz w czas przychodzę bronić własnego honoru.
KASZTELANOWA
Lecz jak tu pan przyszedłeś?
MAZEPA
Jak motylek dworu
Przez okno, mościa pani.
KASZTELANOWA
Ba, kłamcy masz minę;
Okno wysokie.
MAZEPA
Z włosów mam różnych drabinę.
KASZTELANOWA
Z włosów kochanek?
MAZEPA
Tak jest.
KASZTELANOWA
Lecz czemuż przez szyby,
Nie przeze drzwi?
MAZEPA
Bo we drzwiach jest pan Pasek, niby
Cerber z trzema głowami - krew się w żyłach ścina,
Co jedna skończy mówić, to druga zaczyna. . .
Myśląc, że to się nigdy nie skończy - uciekłem.
KASZTELANOWA
Już ja widzę, że waćpan ten dom zrobisz piekłem,
Że tu waćpan przez okno wniesiesz niepokoje.  
MAZEPA
Skądże tak zła opinia?  
KASZTELANOWA
Ja bardzo się boję 
Waszej niestateczności. - Niech nas Bóg ochrania,  
Waszeć nigdy nie możesz być bez zakochania.  
Lecz tutaj warto by się rozkochać ze skruchą. . .  
Jak się zakochasz, to mi powiesz w kim - na ucho -  
Ja stara cię nie zdradzę. . .  
MAZEPA
z ręką na sercu 
Paź aśćkę przekona...  

Scena V

Ciż sami, król, wojewoda i wiele szlachty  

WOJEWODA
Oto jest, najjaśniejszy panie, moja żona,  
Która ci się pokornie do kolan uniży.  
A to - kasztelanowa Robroncka ze Spiży.  
A to - mój syn jedynak, twej potencji sługa.  
KRÓL 
Cóż to? Paź tu?  
MAZEPA
Oracja była bardzo długa,  
Nie chciałem się rozczulić, wnet mi oczy mokną -  
Wszedłem przez okno...  
KRÓL 
Strzeż się wylecić przez okno.  
MAZEPA
W szczęśliwsze pozwól, królu, ufać horoskopy.
KRÓL
do wojewodziny
Pani, racz mi dać rękę. - Te ogniste stropy
Prawdziwie empirejskim zdają się obłokiem,
A ty, wojewodzino...
Kończy do ucha komplement.
WOJEWODA
Za królewskim krokiem,
Mości panowie, proszę - proszę - bardzo proszę. -
Wychodzą wszyscy, oprócz Mazepy, na dalsze pokoje.

Scena VI

MAZEPA
sam

O, dziwny świat! ten młody rotmistrz przy macosze
Tak cudownej, a zimny jak lód się wydaje,
Gdy ja, ledwom ją ujrzał, już mi serce taje. . .
Już chciałbym albo żyć z nią - albo umrzeć dla niej.
Mościa kasztelanowo! o, zgadłaś waćpani,
Że tu przyjdzie w miłości zapisać się wiecznik.
Zacznę jak słońce, może skończę jak słonecznik -
Ona mi będzie serce obracać oczyma.
Wojewoda wchodzi.
WOJEWODA
Cóż to - czy mój stół żadnych względów nie otrzyma?
Proszę, wielmożny panie, nie pogardzaj strawą.  
Mazepa kłania się i odchodzi.  

Scena VII

Wojewoda, Chmara

WOJEWODA
Panie Chmara, w ogrodzie czy od lamp jaskrawo? ...
CHMARA
Już się palą....  
WOJEWODA
Wyłamać zaraz tę przegrodę.  
Niech król zobaczy dobrze w zamku wojewodę.  
Niechaj mu będzie jasno - cóż - wyjąć tę ścianę...  
Ludzie wyjmują ścianę w głębi teatru, pokazuje się ogród iluminowany.  
To pidziknie! - Czy tam wszystkie rozkazy wydane?  
Czy włość pije, mospanie? czy upiekli wołu?  
CHMARA
Wszystko, panie.
Wchodzi pan Pasek.
PAN PASEK
Jegomość król wstaje od stołu,  
Już kazał sobie podać z nalewką miednicę.  
WOJEWODA
Panie Pasek, każ urżnąć polskiego muzyce.  
Rozchodzą się w różne strony, wojewoda idzie do króla.  

Scena VIII

Muzyka gra poloneza. - Król wchodzi w pierwszej parze prowadząc wojewodzinę. - Za nim paź Mazepa z kasztelanową, potem opodal Zbigniew z jakąś panią. Wojewoda na końcu.

KRÓL
do Amelii
Pani wojewodzino, to królewskie gody.
Jeśli wola, pójdziemy kołem przez ogrody?
AMELIA
Sługa waszej królewskiej mości.
KRÓL
Proszę w ślady.
Polonez wychodzi do ogrodu.
KASZTELANOWA
przechodząc do Mazepy
A waćpan się już kochasz?
MAZEPA Już.
JEDNA Z PAŃ
do Zbigniewa
Jak waszmość blady...
ZBIGNIEW
Mościa pani, zapewne takim byłem wczora.
Wychodzą.
Polonez wraca z ogrodu, Król puszcza rękę wojewodziny - wszystkie pary rozłączają się.
KRÓL
Wielmożne panie, proszę iść same, gąsiora.
A teraz nowym wszystkich wyborem zaszczycić.
Kasztelanowa bierze rękę króla. Inne panie wybierają tancerzy; Amelia zostaje na przodzie
sceny, a paź z boku... Polonez cały wychodzi - i bal przenosi się do sal dalszych.

Scena IX

Amelia, Mazepa
MAZEPA
na stronie
Udało mi się żadnej ręki nie uchwycić 
I zostać z nią sam na sam... Piękności cudowna!  
Owiała mię przy tobie trwoga niewymowna,  
Jak w miejscu świętym.  
AMELIA
do siebie
Tak mi coś na sercu smutno!  
MAZEPA
na stronie
Niespokojnością jestem dręczony okrutną.  
Jak tu zacząć? -  
do Amelii
Czy wolno panią prosić w tany?  
AMELIA
Niech pan wybaczy.
MAZEPA
Więc nie?  
AMELIA
Nie.
MAZEPA
Głosek twój śklanny 
Wyuczył się harmonii od leśnych słowików;  
Oczy twoje, z błękitów całe i z promyków,  
Od gwiazd się nauczyły być tak błękitnemi,  
I tak zawsze, tak prosto zlatywać ku ziemi.  
Pozwól mi głos usłyszeć i zobaczyć oczy,  
Bo pomyślę, żeś gniewna. - Ty drżysz? - Nikt nie wkroczy,  
Wszyscy za królem ciągną po zamku. - My sami. -  
O! to kraj dziwny! tu są niebianek ustami 
Róże zamknięte, nie chcą otworzyć się całe...  
Widzę na ustach uśmiech... Muszę oczy śmiałe 
Odwrócić, bo mię twoich brwi mignienie zgubi.  
AMELIA
Nie wiem, czy waszmość wiejską prostotę polubi,
Ale muszę mu wyznać, że ta jego mowa
Wcale mi się nie zdaje...
MAZEPA
Bywaj pani zdrowa,
Jeślim obraził...
AMELIA
O, nie!
MAZEPA
Idę - i w łeb strzelę!
AMELIA
Tak żartować!
MAZEPA
Bynajmniej - jak sobie podchmielę,
Gotów jestem na wszystko, idę pić z rozpaczy.
AMELIA
A potem?
MAZEPA
Potem pani z okna mnie zobaczy
Strzelającego sobie w łeb.
AMELIA
Pan stroi żarty.
MAZEPA
Cóż mam robić na świecie? co? - czy grać w drużbarty
Albo z królem odmawiać litanije smętne?
Ot - nie mam już w nic wiary, serce moje mętne -
Ciebie bym jeszcze, pani, wziął za spowiednika,
Boś podobna do świętej. - Ty słuchasz słowika,
A ja mam więcej, pani, z tobą do mówienia,
A ty mnie słuchać nie chcesz.
do siebie
Już się zarumienia,  
Dobry znak.
głośno 
O, niebieska! bądź świętą osobą,  
Tylko mi się ty pozwól spowiadać przed sobą;  
Ja mam wiele na sercu ciążącej spowiedzi. -  
Pod oknem twoim pewnie jaki ptaszek siedzi
I przez całą noc śpiewa piosnkę nieudolną:  
Czyliż mi dziś słowika zastąpić nie wolno?  
Czy to gniew twój obudzi?  
AMELIA
O, Boże! O, Boże!  
MAZEPA
Jam się rozpytał dobrze o wszystko we dworze.  
Wiem, że twój balkon brzozą płaczącą okryty,  
Lilijami ubrany.
AMELIA
Pan nie jesteś skryty,  
Gdy się do roli szpiega przyznajesz tak snadnie.  
MAZEPA
Tak, jestem bez honoru.
AMELIA
Pan tu w przepaść wpadnie.  
Ja mam obrońcę - ja tu będę obroniona.  
MAZEPA
Lecz pani będziesz tego żałować, kto skona.  
AMELIA
Próżne słowa, tak błaho nikt życia nie traci;  
I bez żadnej nadziei.  
MAZEPA
W twej drżącej postaci
Wiele dla mnie nadziei.
AMELIA
Żadnej nie ma - żadnej.
Odchodzi.

Scena X

Mazepa, potem kasztelanowa

MAZEPA
Już się jak rybka wędki uchwyciła zdradnej;
Przysięgnę, że się z okna dziś do mnie wychyli.
Resztę uczyni diabeł.
Wchodzi kasztelanowa.
KASZTELANOWA
A gdzież to wy byli,
Mój panie dworzaninie? z kim się to gwarzyło?
MAZEPA
Z nikim, wielmożna pani.
KASZTELANOWA
Serduszko się wpiło
Jak kleszcz! - Ja ci coś powiem - jesteś tu na oku.
Widziałam, jak was Zbigniew wypatrywał z boku.
Strupiałbyś, panie paziu, gdybyś go zobaczył,
Bo tak wyglądał jak trup. - Żeby waszmość raczył
Podać mi do powozu rękę.
MAZEPA
Już cię tracę,
Mościa kasztelanowo?  
Daje rękę i wyprowadza kasztelanowę.  

Scena XI

Zbigniew i wojewoda, który przez cały ciąg sceny wyprowadza gości z czapką w ręku i kłania się nisko.  

ZBIGNIEW
Serce mi kołace,  
Jakbym miał omdleć. - Tutaj stała nieruchoma -  
On gadał do niej, trwoga w niej była widoma.  
O czym on do niej mówił? jakimi wyrazy?  
Ona się odwróciła, widziałem, dwa razy,  
Jakby z niespokojności - trzebaż mi się było 
Pokazać? - Ten dom będzie paziowi mogiłą.  
WOJEWODA
Gasić światła - król się pan ma ku spoczynkowi.  
Wychodzi.
ZBIGNIEW
I niktże mi tu z duchów litośnych nie powie,  
O czym oni gadali? - Nie - ja spać nie będę;  
Pójdę, aż się tych myśli dręczących pozbędę,  
Ukołysany nocną cichością w ogrodzie.  
Jeśli usłyszy - ona mię pozna po chodzie 
I przypomni, że jestem na świecie. - O, męka! -  
Wychodzi.

Scena XII

Inny pokój w zamku.
Król, wojewoda z pochodnią, Mazepa, pokojowi królewscy

KRÓL
A niechże przecie waszmość przede mną nie klęka.
WOJEWODA
Król się pozwoli rozzuć.
KRÓL
podnosząc go z ziemi
Waść zanadto czyni,
Prosiemy cię, zostaw nas nocnej monarchini
Dyjannie, co w te szyby zamierżchłe zagląda,
Sam się ku spoczynkowi miej; Morfeusz żąda
Ofiary po ofierze Bachusa.
Wojewoda kłania się i odchodzi.
Bóg z wami.
Pokojowce królewscy odchodzą.

Scena XIII

Król, Mazepa

KRÓL
Podaj mi brewiarz. - Niebo iskrzy się gwiazdami...
Ave Maria, gratias plena. - Mazo!
MAZEPA
Panie?
KRÓL
Czy wiesz acan, gdzie tutaj spią moi dworzanie?
MAZEPA
Na lewo.
KRÓL
A pan zamku?
MAZEPA
Nie wiem.
KRÓL 
Toś kiep.  
MAZEPA
Zgoda.
KRÓL 
Ave Maria. - Nie wiesz, gdzie śpi wojewoda?  
MAZEPA
Nie wiem.
KRÓL 
Toś wielki dureń.  
MAZEPA
Już drugi raz słyszę.  
KRÓL 
A ty gdzie śpisz?  
MAZEPA
Ja nie śpię.  
KRÓL 
A cóż robisz?  
MAZEPA
Piszę 
Dzieje twe, miłościwy panie.  
KRÓL  
Sowizdrzale
Historiografie!
MAZEPA
na stronie
Bogdajś pękł, eks-kardynale.  
KRÓL 
Co waść mruczysz?  
MAZEPA
Nic, wiersze.
KRÓL
Ba... ja się założę,
Że ty masz jaką schadzkę po nocy.
MAZEPA
Być może.
KRÓL
Ja wiem pewnie. Waść gadał już z wojewodziną.
MAZEPA
Chwaliłem przed nią waszą królewską mość.
KRÓL
Ino
Mów prawdę. Waść ją będziesz widział dzisiaj jeszcze?
MAZEPA
Jak tylko serce moje gdziekolwiek umieszczę,
To mi król miłościwy wnet zajrzysz.
KRÓL
Nie zajrzę,
Bynajmniej.
MAZEPA
Wnet przeszkadzasz mi, królu...
KRÓL
A dajże
Mi święty pokój, głupcze - tak mi trąbisz w uszy,
Że aż uciekam...
Bierze na siebie płaszcz Mazepy zostawiony na krześle i kapelusz Mazepy kładzie na głowę.
MAZEPA
Królu, to mój płaszcz.
KRÓL
Bez duszy!
Chcesz, żebym dostał febry, bez płaszcza, po rosie?
MAZEPA
Król miłościwy wszakże masz swój.
KRÓL 
Co? młokosie,  
Chcesz, żeby mnie po nocy w królewskiej odzieży  
Poznało zaraz całe wojsko nietoperzy 
I oddawało winne królewskie honory...  
Cóż, Mazo, waść nie jesteś na gorączkę chory;  
Jeśli mnie płaszcz zarazi czym, to głupstwem chyba.  
Czekaj tu waść.  
Wychodzi do ogrodu.

Scena XIV

MAZEPA
sam
Niech diabli wezmą tego grzyba!  
Jemu to w pazia płaszczu po księżycu chodzić 
I pod oknami marznąć - i niewiasty zwodzić! ...  
Ortodoksus! przeklęty ortodoksus! ckliwy!  
Wszak jeszcze wczora włos mu wyrywałem siwy.  
Poczekaj! Drugi raz mię nie złapiesz tak snadnie.  
Dalibóg, że mu w moim płaszczu bardzo ładnie,  
Gotowa jeszcze okno otworzyć.  

Scena XV

Król wraca ze szpadą dobytą, ranny w rękę. - Mazepa.  

KRÓL 
Nędzniku!  
MAZEPA
Królu!  
KRÓL
Zdrajco bezczelny!
MAZEPA
Skądże tyle krzyku?
KRÓL
Waść mię posłał na zgubę!
MAZEPA
Ja?
KRÓL
Zbójcę nasadził!
MAZEPA
Przysięgam, miłościwy panie...
KRÓL
Waść mię zdradził...
MAZEPA
Co widzę? Najjaśniejszy pan masz krew na dłoni!
KRÓL
Wytłumacz się, urwisie! Niech się waszeć broni! -
Będziesz waść ukarany. - Ledwom dał dwa kroki,
Jakiś olbrzym wypada, jak sosna wysoki,
Z szablą dobytą - i wnet, nuż rąbać na ślepo,
Krzycząc: "Podły Mazepo! tchórzu ty, Mazepo!
Nie będziesz ty mi więcej po księżycu łaził! "
MAZEPA
I król go nie zabiłeś?
KRÓL
On mię nie obraził,
On waści lżył - a mnie co do tego, mospanie?
MAZEPA
Lecz on ranił królewską dłoń - i znak zostanie.
KRÓL
Bogdajeś pękł - to wszystko ja cierpię za waści.
MAZEPA
On widział, że król, jego uchodząc napaści,  
Zostałeś ranny?  
KRÓL 
Widział... krew ciekła z oszczepa...  
A mój ludojad krzyczał: - "Jaki tchórz Mazepa;  
Ranny już, a spod szabli jak łajdak uchodzi ".  
MAZEPA
I król go nie zabiłeś?  
KRÓL 
A cóż to mi szkodzi,  
Że ktoś waści nazywa tchórzem?  
MAZEPA
W żaden sposób....  
KRÓL 
Iniurie takie zawsze należą do osób,  
Do których wymierzone są, i do nazwiska.  
MAZEPA
Lecz jutro, miłościwy panie, krew odzyska 
Swoje prawa.
KRÓL 
Co? jakie krew odzyska prawa?
MAZEPA
Jutro nazwisko tchórza weźmie ręka krwawa.  
KRÓL 
Co ty mówisz?  
MAZEPA
Racz o tym pomyśleć raz drugi.  
KRÓL 
Idź waść i obudź moje pokojowe sługi,  
Pakować się - ja jutro wyjeżdżam przed słońcem.  
Przeklęta noc!
MAZEPA
Przeklęta noc!
KRÓL
I koniec końcem
Wyjedziemy.
MAZEPA
I koniec końcem wyjedziemy.
KRÓL
Ten zabójca rozpapla...
MAZEPA
Nie musi być niemy.
KRÓL
Przeklęta noc!
MAZEPA
Iniurie należą do osób.
KRÓL
Co ty mruczysz?
MAZEPA
Ot! Panie, wynalazłem sposób,
Aby tu zostać jutro.
KRÓL
Ba! to rzecz ciekawa?
MAZEPA
Jutro nazwisko tchórza weźmie ręka krwawa.
KRÓL
No i cóż? jakże waszeć mój honor obroni?
MAZEPA
bierze szpadę króla i sam siebie w dłoń rani.
Oto mi, królu, patrzaj, krew trysnęła z dłoni.
KRÓL
ściskając go
Dziecko moje kochane.
MAZEPA
Cóż jest w tej zadzierce!
Ja bym się może, królu, dla niej ranił w serce.

AKT DRUGI

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

KRÓL sam
Ten starzec zazdrosny -
Jakże taki charakter w starych ludziach sprośny!
Jaki śmieszny! - Rwał wąsa i rozdzierał pasa,
A wszystko więził w sobie i krwi tylko krasa
Wyszła mu na policzki starością zwiędniałe.
Wstrząsał się, jakby dźwigał na ramionach skałę;
Widziałem, jak mu błysła źrennica czerwona,
Gdy wyrzekłszy: kobieta, w myśli dodał: żona.
Oj, wojewodo! tak mi wyglądałeś wasze,
Jak Radziejowski, gdy jadł ze Szwedami kaszę. -
Cóż to? Wojewodzina.

Scena III

Król, Amelia  

AMELIA
Panie miłościwy!  
Przyszłam ze skargą.  
KRÓL 
Jakżem dumny i szczęśliwy.  
AMELIA
Królu, widzisz mię jeszcze drżącą z przelęknienia,  
Wielką zniosłam obelgę - twarz mi opłomienia,  
Mówić nie mogę. - Niech król w lice mi nie patrzy.  
KRÓL 
Któż by chciał na tych licach kwiat oglądać bladszy,  
Kiedy jesteś tak cudnie piękną, gdy się płonisz.  
AMELIA
Królu, ty mię obronisz - ufam, że obronisz,  
Jeśli mię nie chcesz widzieć, panie, pod mogiłą... 
Twój dworzanin mnie zelżył... Panie...  
KRÓL 
Jak to było?  
AMELIA
O tak, królu: jak zwykle, dziś o słońca wschodzie 
Szłam na mszę... Pan Mazepa mnie spotkał w ogrodzie,  
Na wąskiej kładce zewsząd okrytej drzewami 
Ukląkł - jam się bladością okryła i łzami,  
Lecz nie chciałam się cofnąć, by nie zdradzić strachu;  
Począł mówić, że poznał mię po róż zapachu,  
Że mu wschodzące słońce powiedziało o mnie. -  
Zawstydzona - ile że ubrana mniej skromnie,
Bom nie myślała, że mnie kto z ludzi nadybie...
Musiałam spuścić oczy i w rzeczułki szybie
Wołać rybek na pomoc i prosić o radę...
Gdy ten bezczelnik, lica moje widząc blade,
Rozumiał, że mię z barwą zarazem różaną
Odleciał wstyd - i z trwogi na kładce zachwianą
Zatrzymał tak, że usta uczułam na twarzy.
KRÓL
O, szatan!
AMELIA
Więc się, panie, zawstydzona skarzy...
Ufam, że król się ujmiesz za sprawą kobiety...
KRÓL
Osądź go sama.
AMELIA
Jak to! - ja mam sądzić - nie ty?
Królu, ty w naszym domu.
KRÓL
na stronie
Przeklęty paziku! ...
do Amelii
Pani, w naszym kodeksie jest zbrodni bez liku,
Lecz takiej nie ma zbrodni ani kary na nią.
AMELIA
Królu! powiedz mu, że on domu tego panią
Zhańbił - że podłe serce mu w piersiach uderza,
Ani serce Polaka, ni serce rycerza;
Powiedz mu, że my biedne kobiety się bronim
Wzgardą - więc ja pogardzam - i zapomnę o nim.
Że choćbym nierządnicą była - nie skorzysta,
Bo jeszcze ja dlań będę za dumna, za czysta.  
Powiedz mu, że nikogo nie mając za stróża,  
Mogłabym mieć mściciela - lecz mam go za tchórza,  
I wzgarda moja litość urodziła we mnie.  
Ale mu powiedz, królu, że zrobił nikczemnie,  
Powiedz i wypędź - niech go nie widzę przed sobą.  
KRÓL 
Czemuż winienem, pani, że z twoją żałobą 
Do mnie przyszłaś? ...  
AMELIA
Sądziłam, że króla przytomność 
Nie wstydzi...
KRÓL 
O szczęśliwy król, któremu skromność 
Zawierza i w całym się zdaje zaufaniu,  
Szczęśliwy cię oglądać po świeżym spłakaniu,  
Jeszcze cichymi łzami żalu brylantową. -  
O, nie płacz! Ja ukarzę pazia - daję słowo -  
Ukarzę - i nie ujrzysz go więcej przed tobą.  
Teraz o innych rzeczach pomówimy z sobą,  
Piękna wojewodzino - o zakład, że zgadnę,  
Jak masz imię; być musi imię smętne, ładne. -  
Jakże twe chrzestne imię?  
AMELIA
Amelia.
KRÓL 
Bóg z nami!  
Słowik tej nocy ciągle pod mymi oknami 
Spiewał to imię - jam spał i słyszał po trosze,  
Teraz już z serca tego słowika nie spłoszę. -  
Piękna Amelio! i tak więdnąć tu odludnie? -
Ten zamek nad jeziorem położony cudnie,
Ale smętny jak moje we Francji więzienie...
Te okna, te arkady, te lipowe cienie...
Ale tu całe życie, prawie przeżyć trudno...
Amelio, czy ci w zamku tym czasem nie nudno?
Czy nie żądasz odmiany? - Tu dnie smutne płyną,
Ja bym w tym zamku umarł już, wojewodzino.
To więzienie - jak moja francuska wieżyca;
Ach! było i tam dziewczę tak jasnego lica
Jak ty, pani - tak w każdym ujęciu okrzętna,
Która mi wtenczas miłą - a dziś jest pamiętna. . .
Jesteś od niej piękniejsza, lecz podobna trochę,
Ty jesteś smutna, tamte dziewczę było płoche.
Nieraz oszukiwała więzienia pachołków
I list z kraju przyniosła w bukiecie fijołków. . .
Dziś woń fijołków zawsze mi ją przypomina.
AMELIA
Jakże się nazywała ta biedna dziewczyna?
KRÓL
Klaudyja...
AMELIA
Więc kochała i umarła z żalu.
KRÓL
Wdową jest po marszałku dzisiaj d 'Hopitalu.
AMELIA
Zapomniała? zdradziła?
KRÓL
Odmieńmy rozmowę.
Dziś, gdy mię gryzą kolce korony cierniowe,
Cóż bym nie dał, by dawne powróciły lata,
Gdy chleb spleśniały przy mnie, w oknach była krata,  
A serce kochające przy sercu mi biło.  
O, pani! jakże teraz samotnemu miło 
Znaleźć tak piękną smętnych uczuć powiernicę,  
Takie dwie łzy, dwie takie w oczach błyskawice,  
Co z gniewnym ogniem niosą razem przebaczenie;  
Takie słyszeć nad własną niedolą westchnienie,  
Tak białą dłoń i miękką mieć do łez otarcia.  
Tron i koronę rzucić, bez przyjaciół - wsparcia. . .  
Opuścić kraj, gdzie ludzie są w sercach zatruci,  
Rzucić wszystko, z tą jedną, co nigdy nie rzuci.  
AMELIA
Mogęż odejść?  
KRÓL 
O, pani! zostań! - Jedna chwila...  
Ty nie wiesz, że w tej chwili los mój się przesila,  
Że mi korona spada z głowy, co się schyla 
Przed tobą, czarodziejko.  
AMELIA
Mogęż odejść, panie?  
KRÓL 
O, dumna! raz niechętne dałaś całowanie 
Czołu pazia - lecz teraz spotkasz...  
AMELIA
Już mi widne...  
KRÓL 
Czoło w koronie...  
AMELIA
Zimne...
KRÓL
Dokończ. . .
AMELIA
I bezwstydne.
Odchodzi.

Scena IV

Król, wojewoda

WOJEWODA
spotykając odchodzącą Amelię
Co to jest? - Do swych, aśćka, idź apartamentów.
KRÓL
Cóż tak srogi?
WOJEWODA
Mościwy panie, bez wykrętów,
Coś mi dziś we łbie jęczy pogrzebowym dzwonem.
Krew, co się lała, leży pod żony balkonem...
KRÓL
Co? Pazik taki śmiały?
WOJEWODA
Królu, proszę o to:
Wypraw ty mi z zamczyska tę laleczkę złotą,
Wypraw ją - bo już, panie miłościwy, ranna,
To jak się dotknę - stłuc się gotowa jak szklanna;
Ja żony nie podzieram, to święta kobieta...
Lecz ten paź, on się czegoś tu, królu, dopyta. -
Ja ciebie może, panie miłościwy, nudzę,
Lecz powiadam, jeśli chcesz mieć w dalszej usłudze
Twojego dworzanina, to go wypraw prędzej -
On się tu może zgubić jak worek pieniędzy -
Złoto wabi - on cały złoty - toć ukradną -  
Wypraw go, mciwy panie, ma figurkę ładną,  
Ja się o niego boję...  
KRÓL 
No, mój wojewodo,  
Widzę, że w tobie ta krew to nie szafran z wodą.  
Cieszę się, żeś mi jeszcze czerstwy i ognisty.  
Przyszlij mi pazia - zaraz mu napiszę listy -  
I wyszlę do Warszawy.  
WOJEWODA
A ja mu dam szkapę.  
Odchodzi.

Scena V

Król, potem Mazepa  

KRÓL 
Ja zgrzeszyłem jak dziecko - a paź weźmie w łapę;  
To i dobrze, on w moich zamiarach przeszkadza.
A jak widzę, to mnie tu on haniebnie zdradza 
I sam pięknie przy własnej patronuje sprawie.  
To i dobrze, z listami pazika wyprawię -  
Zostanę sam, a pomoc mi rychło przybędzie.  
Wchodzi Mazepa.
Nastraszyłeś mi, waćpan, przed czasem łabędzie.  
Próżno spuszczasz oczęta i przegryzasz wargi,  
Były tu na waćpana, gapiu, różne skargi;  
Wywędrujesz mi stąd precz, z listami do żony.  
Do gabinetu za mną...  
Wchodzi do pokoju bocznego.
MAZEPA
Proszę, jaki słony
Mój ortodoksus, nigdy tak źle nie zaczynał.
KRÓL
za sceną
Za mną do gabinetu wać...
MAZEPA
Diabeł kardynał.
Wychodzi za królem.

Scena VI

ZBIGNIEW wchodzi.
Tu wszedł paź - już go nie ma - zaczekam. - Tą razą
Niechaj nas po dniu zimne rozsądzi żelazo.
O! zabić go! a potem zabić się samemu.
Cóż jest w tej cichej śmierci okropnego? Czemu
Lękamy się tej ziemi, co nam czoło plami,
I snu z założonymi na piersiach rękami? . . .
Śmierć - innej nie ma drogi przede mną. - O, Boże!
Gdyby mi kto powiedział wczora, że być może
Jaki człowiek na ziemi, z sercem ludzkim w łonie,
Śmielszy niż róża listkiem kryjąca jej skronie,
Bliższy jej ust niż swojski jej kanarek złoty,
Szczęśliwszy niż powietrze, niż owe istoty,
Muszki wieczorne, którym ja zazdroszczę co dnia. . .
Ach - nie wiem... wczoraj mi się zdawała to zbrodnia
Dotknąć jej twarzy... Dzisiaj może bym szalony. . .
Tak więc ten, co się pali sam - żar zapalany
Ciska na serca drugich i winien pożogi,
Która człowieka wali losowi pod nogi
Zimnym - zwalanym trupem...

Scena VII

Wojewoda, Zbigniew

WOJEWODA
Waść tu czekasz kogo?  
Waść widzę porysował marmury ostrogą.  
Coż to jest za rysunek... trupia głowa? - Synu,  
Waszeć mi chcesz się rąbać? - wstyd - to człowiek z gminu,  
Takiego wojewoda pod kijem zatłucze. . .  
Posłałem Chmarę... ja go respektu nauczę. . .  
Melka niewinna, że krew pod oknem - niewinna;  
Lecz z paziem, co ją sądził ścierką - to rzecz inna.  
Pod kijami odszczeka! Już posłałem Chmarę. . .  
Zostaw to wszystko, waszeć, na te czoło stare. -  
Czy ty myślisz, że matka o tym nie wiedziała?  
ZBIGNIEW
O! na to ja przysięgnę!  
WOJEWODA
Panu Bogu chwała,  
Że mi nadarzył świętą kobietę za żonę...  
Czy waść uważał? miała oczęta czerwone 
Od płaczu...  
ZBIGNIEW
Bo też każde posądzenie boli...  
WOJEWODA
Posłałem ludzi - będą przy wielkiej topoli 
Koło karczmy na tego czatować gałgana.  
ZBIGNIEW
Lecz jak się król pan dowie?  
WOJEWODA
Króla mam za pana,
Ale nie w moim domu.

Scena VIII

Ciż sami, król i Mazepa wychodzą z bocznych drzwi.

KRÓL
Mości wojewodo!
Paź jedzie do Głuchowa, potem z naszą zgodą
Powraca do Warszawy; rzecz ukartowana.
Pozwólże mu waścine uściskać kolana
I każ mu spuścić mosty.
WOJEWODA
Niech odjeżdża zdrowo...
A ode mnie niech przyjmie szablę turkusową
I rumakiem murzynem nie gardzi na drogę. . .
Koń ten bystre ma oczy i lotną ma nogę. . .
Oby waści szczęśliwie niósł przez nasze pola
Do szczęśliwego celu.
MAZEPA
Jeśli wasza wola,
Przyjmuję oba dary. - Piękny upominek
Dobra szabla, a jeszcze lepszy koń murzynek...
I bodajby to koń był - co kiedyś po lesie
I po łąkach aż na tron pazika zaniesie,
Jak to już wywróżyła Cyganka przed laty.
KRÓL
A lećże mi po łąkach, paziku skrzydlaty!
Wspomnij o mnie na tronie i bądź mi aliantem. -
A teraz, wojewodo, chodźmy alikantem
Pić za szczęśliwą podróż tego pretendenta 
Do korony. -
do Mazepy
Niech waszeć o listach pamięta.  
Odchodzi z wojewodą.  

Scena IX

Mazepa, Zbigniew

ZBIGNIEW
dobywając szabli 
Mości panie, do szabli!  
MAZEPA
dobywa szabli.
Wiem, co się to znaczy.  
ZBIGNIEW
Strzeż łba!  
MAZEPA
Mości rotmistrzu, jestem syn kozaczy,  
Bić się umiem - lecz wcale nie czuję ochoty 
Tłuc ojca turkusówką w syna pancerz złoty;  
Ani wojewodzica, co jak róża młody,  
Zabiwszy, uciec z zamku koniem wojewody.
Wreście i to waćpanu w pokorności ducha 
Wyznaję, że mię teraz poruszyła skrucha,  
Że się wstydzę tej w zamku odegranej roli:  
Więc jeżeli szacowny pan Zbigniew pozwoli,  
Ścisnąwszy się jak bracia, rozjedziemy w zgodzie.  
Czar był jakiś w tym zamku, w księżycu, w ogrodzie,  
Co mię obłąkał, ogniem zapalił, miłością;
Czar trwa - i mnie uniża teraz przed waszmością,
I szczerym mnie afektem ku niemu zapala.
Cóż mówisz na to waszmość? czy serce pozwala?
Czy od proponowanej jest dalekie zgody? -
Wierzaj mi, wrzućmy nasze zatargi do wody
I bądźmy przyjaciółmi.
ZBIGNIEW
Drwisz? czy jesteś tchórzem?
MAZEPA
Każdy swego honoru powinien być stróżem.
Zdaj to na mnie; potrafię zniżyć się bez szwanku.
ZBIGNIEW
Waść zmykałeś tej nocy.
MAZEPA
Księżyca kochanku,
Czy pewny jesteś, że ja przed waścią umykał?
ZBIGNIEW
Mój Boże! jak wąż z bolu pod żelazem ksykał;
Zdejm rękawiczkę... krwawe masz na ręku znamię.
MAZEPA
Pewnyż jesteś, że twoje żelazo i ramię
Temu winne, mospanie, że mam krew na ręce?
ZBIGNIEW
Wykręcasz mi się podle. . .
MAZEPA
Lecz się nie wykręcę.
Co? - Oto moja ręka... tak, dalibóg krwawa,
Lecz nie waćpan ją zranił.
ZBIGNIEW
Ba! to rzecz ciekawa!
MAZEPA
Mospanie, jak nabierzesz znajomości świata,  
Poznasz, że nieraz cześci albo krwi utrata 
Potrzebną jest, ut salvet miłe nam osoby.  
Waćpan jeszcze przez żadne nie przeszedłeś proby,  
A jednak w tym się właśnie wać znajdujesz razie,  
Że nie tak na odwadze szumnej, na żelazie 
Honor najdroższej tobie osoby spoczywa,  
Jako na roztropności... To sztuka prawdziwa 
Serce mieć pełne ognia, zimne jak lód lice 
I do grobowca z sobą zanieść tajemnicę.  
ZBIGNIEW
Żadnych takich tajemnic nie mam do ukrycia.  
MAZEPA
Więc może ja się mylę. - Każdy ma do picia 
Kielich mniej więcej gorzki; a ja się lituję 
Nad tym, co się codzienną męką serca truje.  
Zdjął mię smutek, gdym ujrzał w chmurach ciemnych losu 
Dwie istoty cierpiące bez jęku, bez głosu,  
Ciche, co mając serca od Chrystusa krwawsze 
Mówią: "Niestety! " dodać zmuszeni: "Na zawsze! " 
Jestem dziecko - lecz takie widząc przeznaczenie,  
Szczere i wielkie w sercu uczułem cierpienie 
I litość - i poświęciłbym siebie. . .  
ZBIGNIEW
Za kogo?
MAZEPA
To moja tajemnica.
ZBIGNIEW
Do szabli!
MAZEPA
Tak srogo?
ZBIGNIEW
Serce wydrę...
MAZEPA
Dlaczegoż pobladłeś jak chusta? -
Pewien mi pocałunek wiecznie zamknął usta.
ZBIGNIEW
Kłamiesz jak pies...
MAZEPA
Koniecznie?
ZBIGNIEW
Do szabli, mospanie!
MAZEPA
Ha! kochasz ją.
Biją się. - Zbigniew końcem szabli rozdziera i wyrzuca listy królewskie, które paź był schował przy piersi.
ZBIGNIEW
Dostałeś.
MAZEPA
Waść lepiej dostanie.
Mazepa wytrąca pałasz z ręki Zbigniewowi i obala go na kolano.
ZBIGNIEW
Korzystaj z losu, przepędź mi sztychem przez kości.
MAZEPA
podnosząc go
Zbigniewie! proszę teraz drugi raz waszmości
O braterstwo i przyjaźń. Daj zemście spoczynek.
Użyłem słów wabiących gniew i pojedynek,
Abym poznał, czy wasze jest jednym z tych ludzi,
Który się w domu ojca szpiegowaniem trudzi
I odejmuje pokój starca włosom siwym. . .
Czy waść jesteś ślachetnym, ale nieszczęśliwym.  
O, tak! Szczerze waszmości chcę być teraz bratem...  
Zbigniew rzuca się w objęcia Mazepy.  
Zbigniewie mój, z tym biednym kłócący się światem 
Walką wrącego serca! mój drogi! ślachetny!  
Ty mi się podobałeś - ty w tym zamku świetny 
Jak rycerz dawnych czasów - ująłeś mi serce.  
Słuchaj - twój pożar jeszcze w maleńkiej iskierce,  
A już cię strawił, już cię zwiędniałym uczynił.  
Aniś ty jeszcze w niczym skalał się - przewinił -  
W jej szafirowych oczach twoja bogobojność 
Zostawiła anielskość dotąd i spokojność;  
Lecz to nie potrwa wiecznie, to nie potrwa długo. . .  
Wierzaj mi - ty być musisz twego losu sługą,  
Bo nie możesz być panem - nie - to niepodobna.  
Zostaw ją tu - jak róża kwiatami ozdobna 
Niech się błyszczy i cicho na słońcu przekwita.  
Lecz ty uciekaj - ciebie już skrzydłami chwyta 
Straszny duch ognia - tobie uciekać potrzeba.  
Wierzaj mi, są miłoście bez gwiazd, Boga, nieba,  
Te wkrótce zetrą serce na proch - tak go znudzą,  
Tak splamią, tyle razy do niczego zbudzą,  
Tyle razy w sen cichy ogłupienia wtrącą,  
Że wreście źródło wspomnień na wieki zamącą -  
To się i z tobą stanie. Jedź ze mną, Zbigniewie!  
Jak dwa motyle w wichru kręcone powiewie 
Przeleciemy przez okna otworzone dworu,
Gdzie gapie, a w kontuszach różnego koloru,  
Jak ćmy głupie obsiadły starą Francuzicę.  
Przewrócimy ten cały stary świat na nice,  
Brzękiem, śmiechem, szyderstwem napełnimy salę.
Jak mi serce zagaśnie, to je znów zapalę
Przy ogniu twego serca - a jak ogień boski
I w tobie zamrze - wtenczas żadne łzy i troski
Już nie wrócą i będziem śpiewali victoria!
Widzisz, moje kazanie gorzkie jak cykoria,
Wycisnęło ci z oczu łzy, drogi Zbigniewie...
I cóż?
ZBIGNIEW
Pojadę z tobą...
MAZEPA
Dziś przy wielkim drzewie
Koło karczmy - zaczekam na cię do północy.
ZBIGNIEW
Nie tam - jedź inną drogą...
MAZEPA Co?
czy tam Rakocy
Stoi z wojskiem?
ZBIGNIEW
Nie pytaj, bo mi wstyd wyjawić...
MAZEPA
Więc potrafię się w bliskim miasteczku zabawić
Grą w kości, choćby z jakim wojakiem ciemięgą.
ZBIGNIEW
Czekaj tu; ja ci każę klacz osiodłać tęgą,
Wtenczas wiatr nie doścignie.
MAZEPA
Idź, chłopaku szczery.
Zbigniew odchodzi.

Scena X

MAZEPA
sam
Panie Mazepo! teraz wasze innej cery -
Co się z twoją złoconą zrobiło maszkarą?  
Mówiłeś jak ksiądz - próżno diabeł krzyczał: haro!  
Ty brnął w cnotę jak w błoto, ani dbał o siebie. . .  
Dwa dni tego humoru, a umrę: i w niebie 
Będę siedział po uszy. - Ba - lecz bies powróci.  
Podnosi listy królewskie z ziemi.  
Aha! królewskie listy... Ten król mi coś czmuci -  
Dalibóg! szablą pieczęć przecięta na dwoje -  
Schowam - ja się tej szelmy ciekawości boję;  
To mój wróg - ba! - lecz pieczęć na dwoje złamana.  
Tylko troszeczenieczkę...  
Zaziera w listy.
"Proszę Waszmość Pana " 
Do głuchowskiego pisze komendanta...  
Przebiega list oczyma.
Nieba!
Ukartowane wszystko na rapt jak potrzeba -
Ortodoksus chce porwać żonę wojewodzie!  
Dalej - tu widać jakiś przypisek na spodzie -  
Czy ja ślepy? czy bielmo mi na oczach leży?  
Czyta.
"Pana Mazepę - zaraz zasadzić do wieży 
I strzec aż do dalszego z nim rozporządzenia ".  
Chowa listy.
Ach, panie ortodoksus - co? - mnie do więzienia?  
A młodziutką starego żonę w twoje łapy? ...  
Więc ty myślisz, że wszyscy - włącznie ze mną - gapy,
Że w twoich sidłach muszki uwikłane zginą? -
Tej nocy muszę widzieć się z wojewodziną.
Jej tylko mogę wyznać tę dziecka ciekawość -
Czegoż się lękam? - Moja zwinność, lotność, prawość
Wszystko ocali. - Będę ją widział tej nocy. . .
Mam jej honor i własną śmierć we własnej mocy;
Z tym się zgubić nie można.

Scena XI

Zbigniew wraca, Mazepa.

ZBIGNIEW
Koń czeka gotowy.
MAZEPA
Do widzenia.
Wychodzi.
ZBIGNIEW
sam
Skończona rzecz - ugiąłem głowy
Przed nieszczęściem. - Skończona ze mną rzecz - zginąłem.
Gdyby wiedzieć, że człowiek smutny jest aniołem,
Że co tu niespokojnych miłości uniknie,
To będzie miał u Boga. - Mój cień wkrótce zniknie
I w tej krainie więcej o mnie nie usłyszą. -
Ale po latach wielu - z jaką straszną ciszą
Trumny się starych ludzi w jednym lochu schodzą,
Jakby się nigdy z sobą nie znały - i płodzą
Robactwo obrzydliwe. - Patrząc na te kości,
Kto by wtenczas przypomniał ludziom o miłości,
Odebrałby śmiech dziwny trumien w odpowiedzi
I odszedłby jak głupiec z mistycznej spowiedzi. -
Czas jest rozgrzeszycielem. - O! jakże tym błogo,
Co swe gryzące wiecznie serce przeżyć mogą!

Scena XII

Zbigniew zamyślony. - Widać Amelię zbliżającą się po drugiej stronie arkad. - Ksiądz idzie za nią - Amelia staje przed Zbigniewem i uderza go lilią po twarzy. 

AMELIA
Cóż tak smutny?
ZBIGNIEW
Nic - głowa mi cięży jak ołów
Amelia daje Zbigniewowi lilię - lecz ksiądz stojący za nią wyrywa kwiat z ręki Amelii i mówi srogo.
KSIĄDZ
Daj do kościoła - lilia jest kwiatem aniołów.

AKT TRZECI

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Mieszkanie wojewodziny. - Okno otwarte na balkon - z jednej strony alkowa zasłoniona firankami. Mazepa włazi oknem.
Wszystko śpi w zamczysku.

Żadnego po komnatach szmeru ani błysku.
Doskonale - to pokój kobiecy. - Gdzież ona?
Może jeszcze w ogrodzie chodzi zamyślona?
Może u swoich niewiast? -
pokazując na alkowę
Może tam uśnięta?
Co robić? czy tam zajrzeć? - Alkowo przeklęta!
O najniebeśpieczniejsza z zasadzek, alkowo!
Za tą zasłoną lekką, wiotką, purpurową,
Ona śpi snem różowa, cicha. - Diable! diable!
Jak ty mnie dręczysz...
Zaziera w alkowę i wraca.
Pusta. - Przysięgam na szablę,
Że nie miałem złej myśli ruszając firanek.
Cóż robić? - Ona przyjdzie - skryję się na ganek,
A na wachlarzu kilka słów do niej napiszę...
pisząc
Odeszlij twe niewiasty - jestem tu -
Rzuca wachlarz.
Co słyszę?  
Kroki dwóch osób - mury te dla mnie fatalne!  
Ha! jeśli mnie odkryją tu - w łeb sobie palnę!  
Wchodzi do alkowy i zasłania firanki.  

Scena III

Amelia i Zbigniew

AMELIA
Więc to ostatnie twoje ze mną pożegnanie?  
ZBIGNIEW
Tak, moja matko.
AMELIA
Słyszysz słowików śpiewanie?  
Chce mi się płakać - biedna ja! biedna!  
ZBIGNIEW
Dlaczego?
AMELIA
Nie wiem - ja na tym świecie nie pragnę niczego,  
A jednak ja nie jestem szczęśliwa. - Ja nie wiem,  
Co mi jest. - Siedząc teraz z tobą pod modrzewiem 
Zdało mi się, że jakaś okropna godzina 
Dzwoni w nocnym powietrzu. - Wczoraj moja sina
Szpileczka turkusowa, którą mam po matce,  
Złamała się - to mała rzecz! - lecz na okładce  
Książki od nabożeństwa zapisałam sobie 
Ten dzień jak zły dzień. - Boże! skądże przyszło tobie 
Odjeżdżać? ... Ty mi nigdy nie mówiłeś o tem. -
Zostanę sama! - Lecz ty odjeżdżasz z powrotem?
ZBIGNIEW
Nie, matko.
AMELIA
Nie! - więc nigdy tu już nie powrócisz? !
ZBIGNIEW
Nigdy! nigdy już! nigdy!
AMELIA
Żałośnie mi nucisz -
Jak szpaczek, co jednego nauczony słowa,
Nie rozumie i gada...
ZBIGNIEW
O, matko, bądź zdrowa!
AMELIA
Chodź tu klęknij mi, wasze - cóż tak nieserdecznie
Żegnasz się? - I ty mówisz, że się żegnasz wiecznie!
Ja ciebie nie rozumiem. - Chodź - czoło waszmości
Okropnie zimne.
ZBIGNIEW
klęka przed nią
Matko! o! matko, litości...
AMELIA
Milcz! milcz! ja cię rozumiem - tak padłeś przede mną,
Waćpan przede mną strasznie upadłeś - Bóg ze mną,
Ja waćpanu nie mogę nic - prócz łez - ja sama
Cierpię. - Idź waść.
ZBIGNIEW
Litości!
AMELIA
Prócz łez... Jaka plama
Dla mojej czystej duszy tak z waćpanem gadać,
Jak gdybym rozumiała. - Nie chcę o nic badać -  
Ja będę wiecznie Boga za ciebie prosiła. -  
Nie bój się, my niewinni: Bóg cierpienia zsyła,  
Ale można spokojność wyprosić u Boga. -  
Ja pana żegnam wiecznie - ja jestem uboga,  
Nie mam co dać mu prócz łez. - To ciebie nie splami,  
Że schylona nad tobą obleję cię łzami,  
Ty będziesz je pamiętał, te łzy. - Proszę! proszę!  
Proszę te łzy pamiętać - i o mnie. . - Ja znoszę  
Wielkie męki, lecz proszę źle nie myśleć o mnie,  
Bo to, co teraz mówię - mówię nieprzytomnie.  
Bądź zdrów.  
ZBIGNIEW
chce wstać i mdleje.  
Ciemno mi w oczach...
AMELIA
Słyszysz! ktoś nadchodzi. -  
O, wstań! o, wstań! ... to ojciec nasz. -  
do wchodzącego wojewody  
Niech pan dobrodziej
Ratuje - twój syn leży mi u nóg zemdlały.  

Scena IV

Ciż sami, wojewoda, Chmara  

WOJEWODA
do ludzi za sceną 
Pilnować drzwi i okien. - Jeszcze honor cały -  
Mój syn tu był na straży.  
do Amelii
Czyś ty jego struła?
AMELIA
Ja?
WOJEWODA
Ty - bez cześci.
AMELIA
Mężu!
WOJEWODA
Waćpaniś tu czuła
Gacha w komnacie; czarów użyłaś na dziecko.
Wszedł i omdlał.
AMELIA
Co waćpan mówisz?
WOJEWODA
O! zdradziecko
Umiesz ty się wykręcać, czarna ohydnico. -
Panie Chmara! synowi memu pod nos świecą -
Czy żyje?
CHMARA
Dycha, panie.
WOJEWODA
Wynieść do ogrodu.
ZBIGNIEW
przychodząc do zmysłów
Gdzie jestem? co to znaczy? ojciec! -
WOJEWODA
Bez wywodu,
Panie synu - nie kryj się waćpan - ja świadomy
Całej rzeczy. - Bogdajby mnie trzasnęły gromy!
Bogdajbyśmy obadwa legli od pioruna. . .
I ta winna! ta sądna! ta przebiegła kuna. . .  
Ta! ta ścierka!  
ZBIGNIEW
Ach! ona, mój ojcze, niewinna.  
WOJEWODA
Nie - ona jest, jak mówią, kobieta uczynna,  
Nic więcej - ona tylko się...  
ZBIGNIEW
Ojcze! na Boga!
WOJEWODA
do Amelii
Jak mi waćpani płaczesz? jak cię trzęsie trwoga?  
Ha! bo też tu się stanie z nami rzecz okropna. -  
Waćpani mi tu byłaś bardzo nieroztropna!  
Waćpaniś prowadziła źle twe ceregiele,  
To teraz będą kiry i trumny w kościele;  
Przygotuj się, waćpani! bo to sprawa czarta.  
O! jaka ty na czole ze wstydu wytarta!
Inna by już mi do nóg padła cała długa 
I całowała stopy.  
AMELIA
Ja waszmości sługa,  
Ale jestem niewinną.  
Zbigniew pada do nóg.  
WOJEWODA
do Zbigniewa
Ty śmiesz prosić za nią?  
ZBIGNIEW
Nie, ja sam jestem...
WOJEWODA przerywając
Tak, ty - z twoją matką panią
Złączyliście się...
ZBIGNIEW
Ojcze!
WOJEWODA
Przeciw starca głowie,
Aby ją okryć hańbą - niech ci Bóg da zdrowie;
Wybrałeś się tu dobrze z protekcyją, wasze.
ZBIGNIEW
Ojcze! choćbyś miał piorun, to ja go zagaszę
Krwią moją i sam jeden tę winę odkupię!
WOJEWODA
O! synu krwi wężowej! - synu - zimny - trupie!
Bez duszy - i ty żadnym gniewem się nie palisz?
Czy twoje młode kości naruszył paraliż?
Czy serce tylko twoje tknięte paraliżem?
ZBIGNIEW
Ojcze, te słowa dla mnie są boleści krzyżem -
Reszta będzie bez męki. - Syn z pokorą czeka.
WOJEWODA
do Amelii
Waćpani masz w sypialnym pokoju człowieka.
AMELIA
Ja...
WOJEWODA
Patrzcie na nią teraz! patrzcie, jak się chwieje -
Ona tu wnet omdleje.
AMELIA
Nie - ja nie omdleję.
O, Matko Boska! bądź ty ze mną w tej godzinie!
WOJEWODA
Przysięgam, że waćpani gach jak mucha zginie. -  
Panie Chmara, poszukać w alkowie!  
AMELIA
zatrzymując Chmarę  
Stój, wasze!  
Pierwej w tych piersiach srogie utopcie pałasze,  
Nim dotkniecie firanek - a ty słuchaj, mężu.  
WOJEWODA
W twoim pokoju człowiek jest - kobieto! wężu!  
AMELIA
Zbigniewie! nie ma w moim pokoju nikogo.
WOJEWODA
Da się to widzieć.  
ZBIGNIEW
Ojcze, nim postąpisz nogą,  
Pomyśl, co robisz - tu się rzecz okropna stanie. . .  
Ja wierzę - i ty musisz wierzyć - o, mój panie!  
O, mój ojcze! ty wierzysz?  
nieprawdaż?  
WOJEWODA
Rufianie!
ZBIGNIEW
O! mój ojcze!  
WOJEWODA
Dlaczegoż ty się z pasjonatem 
Droczysz - i stoisz tutaj - i jesteś mi katem? . . .  
Dlaczego ty jej wierzysz? - O godzino sromu!
Waść by mnie teraz wtrącił do szalonych domu?  
A jednak ja mam zmysły wszystkie dobrze zdrowe.  
Panie Chmara! każ ludziom tę straszną alkowę 
Zrewidować - tam nie ma okien; nie uciecze -
Tu go waćpani kozak za włosy wywlecze,
Będziesz ssać jego rany i całować w usta,
Położysz się na piersiach - lecz pierś będzie pusta,
Bo ja mu z piersi serce jak oko wyłupię. -
Ja waćpani pozwolę potem spać przy trupie
Jeśli nie będziesz chciała - przywiążę jak sukę. -
Ja dam niewiernym żonom okropną naukę,
Będą o niej pamiętać, aż Polski nie będzie.
Waćpani będziesz słynąć w sławnych ścierek rzędzie -
Mną będą straszyć dziatwę. - Hej, iść pod kotary!
Ludzie zawołani przez Chmarę chcą iść do alkowy.
Zbigniew staje u wejścia i dobywa szabli.
ZBIGNIEW
Ojcze, każ im się cofnąć, bo pójdą na mary. . .
Bo ja tu ich nie puszczę. -
WOJEWODA
sam daje krok w przód.
Zbigniew dobywa pistoleta i przykłada sobie do piersi.
On ze mną zaczyna.
ZBIGNIEW
Stój, ojcze! bo na progu tu wstąpisz w krew syna.
WOJEWODA
A to diabeł zacięty!
AMELIA
Zbigniewie! Zbigniewie!
Odsłoń firanki - ja wiem, że twój ojciec nie wie,
Co ja cierpię - lecz niech się przekona oczyma. . .
Oczy są jego sercem, on innego nie ma;
Gdyby miał - ulitowałby się tysiąc razy.
do wojewody
O, panie! ja niewinna! ja bez żadnej zmazy -  
Lecz patrzaj, co ty robisz tu z sercem kobiety?
Patrz! twój syn do ust kładzie pistolet nabity:  
On nie może wytrzymać udręczenia mego,  
On się chce zabić, panie...  
WOJEWODA
A wiesz ty, dlaczego
Do ust włożył pistolet i za śmiercią dyszał?  
Bo tam za sobą szelest człowieka usłyszał,  
Bo ja aż tu słyszałem.  
AMELIA
Ten starzec mię łamie!  
Zbigniewie! tyś nie słyszał nic? - Ten starzec kłamie.  
ZBIGNIEW
jakby pasując się z sobą i wpadając w obłąkanie 
Nie, ja nic nie słyszałem - nic - to rzecz skończona,  
Tam nikt nie wejdzie. - Piersio Chrystusa czerwona
Siedmią ranami - tam nikt nie wejdzie... o! Boże...  
Idzie ku Amelii.
Matko! - macocho -
Cofa się ze wstrętem i znów wraca przed alkowę.  
Ojcze - ja się tu położę 
Jak pies i nikt nie wejdzie, miej litość nade mną.  
Ojcze! o! ja omdleję - słabo mi i ciemno. . .  
Ja omdleję drugi raz. - Ta scena mię dręczy!  
Ojcze! syn ci na duszę nieśmiertelną ręczy,  
Że tam nie ma nikogo - czy ci nie dość na tem? . . .  
Ojcze! o! będzie ze mną tak jak z moim bratem,  
Którego ty zabiłeś przed laty niechcący...  
Patrzaj - ja cały blady - patrzaj - cały drżący -  
Ja słabnę - jeszcze chwila, a serce mi pęknie.
AMELIA
do wojewody
Litości, panie - niechaj twa zaciętość zmięknie -
Ja bardzo cierpię -
WOJEWODA ponuro
Chciałbym uwierzyć w waćpanią.
Zdejmuje ze ściany krucyfiks.
Przysięgniesz na krucyfiks?
ZBIGNIEW
Ja przysięgnę za nią,
Ojcze! co myślisz? - kazać przysięgać kobiecie?
Ja sam oto na moje nieśmiertelne życie,
Na tym krzyżu obiedwie położywszy ręce,
Przysięgam. - Usta kobiet są jak niemowlęce,
Ich straszliwymi słowy nie potrzeba mazać...
Mój ojcze, daj krzyż - ludziom już można rozkazać,
Aby odeszli. -
na stronie
Cóż to! i ona się zbliża? -
AMELIA
Ja przysięgnę.
ZBIGNIEW
Ty?
AMELIA
I cóż?
ZBIGNIEW
cicho do ucha Amelii
Matko - precz od krzyża!
AMELIA
kładzie rękę na krucyfiksie.
Na Chrystusowe rany i na matki duszę,  
Na wycierpiane teraz krzyżowe katusze,  
Przysięgam, że niewinnie byłam posądzona.  
Niech wam tak Bóg odpuści.  
ZBIGNIEW
Ojcze! rzecz skończona.  
WOJEWODA
Ha?
ZBIGNIEW
Wszak przysięgła?  
WOJEWODA
Amen.
ZBIGNIEW
Ojcze! idźmy razem,  
Ja sam jestem - jak senny!
WOJEWODA
Chmara! idź z rozkazem,  
Niechaj mi tu mularzy przyszle budowniczy.
Chmara odchodzi.
ZBIGNIEW
Cóż to jest?  
WOJEWODA
Król jegomość tutaj sobie życzy 
Kaplicę mieć pod bokiem; więc trzeba mularzy.  
ZBIGNIEW
Ojcze! tobie coś patrzy okropnego z twarzy.  
WOJEWODA
Ja, mospanie, spokojny. - Na Chrystusa rany -
Spokojny jestem starzec. Choćby teraz w tany,
Tak mi wesoło, tak mię ta przysięga cieszy.
Gdyby nie to, że śmierci się kościotrup śpieszy
I już stoi nad głową, śmiałbym się na gardło...
Lecz, mości panie, serce już we mnie umarło;
Śmierć się dotknie i kości na proch się rozsypią.
Cyt - cyt - cyt... czy słyszałeś? jakieś buty skrzypią
Czemu waść drżysz?
ZBIGNIEW
Już późno, ojcze, już poranek.
Wchodzą mularze i Chmara.
WOJEWODA
Zamurować alkowę - nie tykać firanek.
ZBIGNIEW
Mój ojcze, ta niewiara...
WOJEWODA
A waść mojej żonie
Wierz - przysięgła na krzyżu - to ja teraz bronię,
Abyś ją waść o krzywą posądził przysięgę. -
Zamurować! - Na piekieł czerwonych potęgę
Zaklinam się, że nigdy tam nie zajrzą ludzie.
Tam leży tajemnica, tam żeńskiej obłudzie
Jest zamknięta rzecz czarna, dręcząca - tam kara!
Tam po ciemnościach z głodem tłukąca się mara,
Tam letargnik żyjący swego ciała strawą. . .
Ze szklannymi oczyma, z gębą wyschłą, krwawą,
Gryzący ręce. - Patrzcie, jak ten mur podrasta.
Otóż to z sercem prawie kamiennym niewiasta,
Żona, co dba o siebie, o honor kobiecy,
Zabójczyni zrobiona nagle z nierządnicy.
Synu! Co wacan myślisz o swojej macosze?
Podczas tych słów mularze już część wejścia zamurowali. - Amelia, która stała zamyślona, rzuca  
się nagle do nóg wojewody.  
AMELIA
Panie! mój mężu...  
WOJEWODA
Aśćka mi rozkazuj.  
AMELIA
Proszę,  
Pozwól mi, nim alkowę zamurują...  
WOJEWODA
Aha!
AMELIA
Ja muszę tam wejść, mężu!  
WOJEWODA
Już aśćka się waha -  
A przysięgłaś!  
AMELIA
Ja muszę tam wejść, nim dokończą.  
WOJEWODA
Jak waćpanią Bóg złączy - ludzie nie rozłączą...  
Gotowi zamurować.  
ZBIGNIEW
na stronie
Dzień sądu prawdziwy.  
AMELIA
pokazując na alkowę  
Panie, tam jest...
WOJEWODA
Ha - jest kto? i cóż?  
AMELIA
Tam jest żywy...  
ZBIGNIEW
na stronie
Kto? czy tam król?
AMELIA
Konterfekt mej nieboszczki matki.
WOJEWODA
Na Boga ran siedmioro - wybieg bardzo gładki!
Precz od kolan! - a wy tam spieszniej z tą robotą.
Rozwiedziemy się, pani; tę obrączkę złotą
Odbierzesz, cudzołożna żono, w konsystorzu.
A teraz mi, acani, utoniesz jak w morzu.
Pod klucz serce, nie będziesz mnie więcej hańbiła.
CHMARA
Panie, mur dokończony.
WOJEWODA
Zamknięta mogiła.
Na murze krzyż napisać...
ZBIGNIEW
znajduje wachlarz rozłożony, na którym był Mazepa o swoim przyjściu napisał. - Czyta i chowa wachlarz.
O, nieba! - co widzę!
WOJEWODA
Chodź stąd, waćpani, nie płacz... ja z łez prodcżnych szydzę;
Precz stąd wszyscy - tu będzie królewska kaplica;
A za ołtarzem straszna, trupia tajemnica;
Między tobą, niewierna, a piekłem chowana...
O! straszliwa to ściana! boleśna to ściana!
do Chmary
A wy - co tam byliście tego muru bliscy,
Milczcie. - Et requiescat in pace! - I wszyscy
Precz stąd.
Wychodzą wszyscy. Wojewoda ostatni żonę za rękę, na pół omdlałą, wyciąga.

AKT CZWARTY

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

AMELIA sama
O! gdyby tym nożem
Można się przebić i być spokojną, i zasnąć!
Nie, nie, nie mam odwagi - ja muszę zagasnąć
Z wolna, wypiwszy do dna ten kielich goryczy.
Cóż to? słychać po wschodach znów krok tajemniczy?
Ktoś idzie - ksiądz zapewne. .

bp:pagebreak/>

Scena III

Amelia, Zbigniew wchodzi zakapturzony w księdza habicie.

AMELIA
rzucając się ku niemu
To anioł z obłoków.
Zbigniewie, jam poznała szelest twoich kroków!
To ty!
ZBIGNIEW
Precz! precz! - z daleka ode mnie!
AMELIA
Co słyszę?
To musi być kto inny.
ZBIGNIEW
odsłania twarz.
To ja.
AMELIA
Gniew kołysze
Twoją wiotką postacią jak znikomym cieniem. -
I z czymże ty przyszedłeś do mnie?
ZBIGNIEW
Z potępieniem...  
AMELIA
Za cóż ty mię potępić chcesz? Ty cały drżący.  
ZBIGNIEW
Przyszedłem cię potępić jak umierający,  
I przekląć - i przed tobą trupem się położyć,  
Lecz pierwej przekląć...  
AMELIA
Skądże ci mnie biedną trwożyć?  
Dlaczego ty przeklinać mnie masz? Wszak ty jeden 
Nie masz prawa przeklinać.  
ZBIGNIEW
O! tu mi był Eden...  
Oczy twe były dla mnie gwiazdami zbawienia,  
Hymnem anielskim twoje tłumione westchnienia,  
Twoja dusza półową mej duszy weselszą;  
Nie mówiłem ci tego, pókiś była bielszą;  
Teraz ty czarna, ciebie już słowa nie splamią,  
Choćbym powiedział: "kocham " - oczy twoje kłamią,  
Serce twoje jest brudne, usta twoje drżące 
Zdają mi się tak na mnie oddychać gorące,  
Że mi się czoło pali i więdnie. - O, matko!  
Z daleka stój. - Przyszedłem się na twoją gładką 
Twarz zapatrzyć i ludzkiej piękności urągać. . .  
Nie śmiej już po mnie żadnej przysięgi wyciągać,  
Bo już nie mógłbym przysiąc, żeś nie jest fałszywą;  
Chociaż ty mnie przysięgać nauczyłaś krzywo -  
Ja ciebie teraz czegoś nawzajem nauczę -  
Chodź tu - powiem na ucho: - Utnij włosy krucze,  
I powieś się - lub, słuchaj, zakryj twarz włosami,
Bo się nie płonisz...
AMELIA
Zbigniew!
ZBIGNIEW
Ty mię raz już łzami
Oszukałaś - więc oszczędź sobie teraz mdłości -
O! jak ja tę kobietę kochałem! - Litości!
O! jak ja tę kobietę kochałem! !
AMELIA
Zbigniewie...
ZBIGNIEW
Kto by myślał, że ona nic o żądzach nie wie!
Ja sam myślałem - głupi! - Teraz dobrze pomnę,
Jakie mi ona nieraz uściski nieskromne,
Jakie gorące usta na czole mi kładła...
Drżę cały, kiedy myślę... i tego widziadła
Nie mogę teraz wygnać z pamięci - nie mogę! -
Śmiała się ze mnie w duchu! - Chodź, dam ci przestrogę:
Nie kochaj się ty nigdy w człowieku cnotliwym,
Bo to jest miłość długa i głupia, i żywym
Nie przystoi - lecz musi być wreście wyśmianą.
AMELIA
Jakżem się ja za niego modliła dziś rano!
ZBIGNIEW
Ty?
AMELIA
Czy wiesz ty, co do mnie mówiłeś, Zbigniewie?
ZBIGNIEW
Czy ty go bardzo kochasz?
AMELIA
Kogo?
ZBIGNIEW
O, żarzewie 
Piekielne! - ona pyta, kto! ... wiesz! twój kochany!  
Wiesz... o! ten podły... o! ten tchórz - zamurowany. .  
Czy ty go bardzo kochasz? mów! mów! klnę się duszą,  
Że się rączęta twoje w moich rękach skruszą,  
Jeśli nie powiesz. - Wyznaj, nie potrzeba szlochać -  
Ty zamurowanego musisz bardzo kochać,  
Bo ty myślisz, że się on poświęcił za ciebie?  
Kłamstwo! omdlał ze strachu - to tchórz! - Jak Bóg w niebie!  
To tchórz - ze strachu omdleć musiała gadzina....  
Ale gdy się obudził, to ciebie przeklina,  
To pierś drze i przeklina; ręce w piersiach broczy,  
Ot i chciałby tę swoją krew ci rzucić w oczy...  
Tu - gdzie te łzy po czystym migają lazurze....  
On cię przeklina, ręce swe krwawi na murze,  
Potem je niesie do ust z głodu i krew pije,  
Ten człowiek teraz tylko przekleństwami żyje...  
Zamyśla się.  
Ona go będzie wiecznie kochać umarłego... 
To sęk, jak wydrzeć marę z pamięci - bez tego 
Zemsta się jak skorpijon własnym jadem chłoszcze.  
ze smutkiem i skargą 
Amelio! o, Amelio! - chodź tu - ja zazdroszczę 
Tamtemu człowiekowi i zawiść mię dręczy...  
Amelio... ja jęczałem, jak on teraz jęczy,  
Jak on, patrzaj - pogryzłem z bolu ręce obie,  
Ja mu będę zazdrościł spokojności w grobie 
Tak, jak teraz zazdroszczę męczarni i głodu...  
Daj mi ten nóż... to serce chce zimnego lodu...  
Obaczysz, jak ja umiem kochać, cierpieć, konać,
Daj nóż. - Ja ciebie muszę, kobieto, przekonać,
Że gdybyś mnie kochała, to ja bym był godny
Nawet miłości wiecznej.
AMELIA
Stój! nóż nadto chłodny -
Ja ci go moim sercem rozdartym ogrzeję -
O! jak ten człowiek straszny! - serce we mnie mdleje.
Zbigniewie! czy ty pewny, że tam był kto taki?
ZBIGNIEW
rzuca jej wachlarz.
Patrz!
AMELIA
Wachlarz mojej matki.
ZBIGNIEW
Czytaj - tam są znaki,
Po których ja poznałem, że był...
AMELIA
Chryste Panie! ...
Prowadź ty mnie - przed królem uczynię wyznanie...
Prowadź mię - ja niewinna - lecz tam człowiek kona...
Potem umrę ze wstydu i w twoje ramiona
Upadnę skonać. - Ty mię uwierzysz niewinną...
O! przed królem ujrzycie wy mnie teraz inną,
Ja was tam dobrze wszystkich i ciebie przekonam,
Ja wam opowiem wszystko, co wiem - potem skonam...
To może wy się przecie zmiękczycie litością.

Scena IV

Ciż sami, wojewoda

WOJEWODA
Waćpani masz przed królem stanąć jegomością -
Ze mną! Rzecz się odkryła.  
Wyciąga za sobą żonę.  
ZBIGNIEW
Bronić ją! Niewinna!  
Zrzuca habit księdza i wychodzi.  

Scena V

Pokój jak w trzecim akcie, przemieniony na kaplicę. Król stoi na stopniach ołtarza. - Kilku księży... - Potem wojewoda, Amelia, potem Zbigniew. 

KRÓL 
A! to, święci ojcowie, jakby powieść gminna;  
Mury jęczą - trudno tu strachom nie dać wiary....  
Coś mi się bardzo kręci wojewoda stary.  
Żona jego zniknęła - może tu zamkniona. .  
Wojewoda wchodzi z Amelią  
WOJEWODA
A ot mi, królu, moja zmartwychwstała żona.  
KRÓL 
Lecz tam jęk słychać było, przeniknął mi kości.  
A, panie wojewodo - gdzie jest syn waszmości?  
WOJEWODA
Nie wiem.
Wchodzi Zbigniew.
A ot i Pan Bóg zesłał mego syna.  
KRÓL 
To rzecz dziwna! Ojcowie święci, to kraina 
Zaczarowana - duchy wywołane stają;  
Mury te, wojewodo, dziwne rzeczy tają;  
Rozkazujemy zaraz tę ścianę rozwalić.  
WOJEWODA
Wolałbym, miłościwy panie, zamek spalić,
Za mur ten nie zajrzawszy - lecz gdy taka wola....
Panie Chmara, rozbić mur... Panie Chmara, hola!
Krzyknij mi tam na ludzi, niechaj przyjdą z młoty.
Lecz, miłościwy panie królu, ten skarb złoty
Będzie należeć do mnie... cały skarb cacany -
Bo to skarb przez małżonkę moją pochowany.
KRÓL
Rozbić mur.
Ludzie rozwalają mur, jeden z księży wchodzi do alkowy.
Cóż tam?
KSIĄDZ
Jakiś człek bez zmysłów leży.
KRÓL
Wynieść go tu...
WOJEWODA
Lecz królu, on do mnie należy.

Scena VI

Ciż sami, Mazepa wyprowadzony z alkowy przez księdza

KRÓL
Co to znaczy? mój własny paź - to pan Mazepa!
WOJEWODA
Fortuna mi, jak widzisz, królu, daje ślepa
Twego pazia za trupa.
KRÓL
Ocucić go winem.
Na Boga! - Wojewodo, z twoim panem synem
Odpowiecie przed sądem i przed trybunały!
WOJEWODA
To mi więc, mości królu, jest krok nazbyt śmiały 
Zabić cudzołożnika?  
KRÓL 
Rzecz się ta wyświeci...  
Gościnny mi się wcale zdaje dom waszeci! -  
Panie Mazepo - cóż się waćpanu wydarza?  
MAZEPA
Mości królu, wychodzę spod tego ołtarza 
Jak Lazarus - rzecz całą, jak była, odsłonię,  
A przynajmniej, że honor tej pani obronię,  
Która niewinnie męża posądzenie znosi.  
Potem paź kogo trzeba pokornie przeprosi,  
A komu trzeba - mignie pod oczy żelazem.  
Wyprawiony przez ciebie, panie mój, z rozkazem,  
Wziąwszy za nadrę listy, groźby i odprawę,  
Musiałem tu załatwić honorową sprawę...  
W pojedynku zaś owym przez traf oczywisty 
Przeciwnik mi otworzył szablą twoje listy,  
A ja w otwarte, jak paź ciekawy...  
KRÓL 
Mazepo!
MAZEPA
Listy te były takie, żem się tu na ślepo 
Wrócił do zamku. - Króla chcąc uniknąć twarzy 
Wkradłem się do ogrodu, nie spotkałem straży 
I długo ważąc w myślach owego wieczora,  
Kogo by w mojej biedzie wziąć za protektora -  
Albowiem mnie to srogie groziło więzienie -  
Wpadłem... bo tak nieszczęsne chciało przeznaczenie,  
Do pustego pokoju tej pani. - Wtem słyszę,  
Ktoś nadchodzi - osób dwie; - kilka słówek piszę 
Na wachlarzu jejmości o prezencji własnej,
Potem z trwogi do ciupy tej wpadam niejasnej
I zapuszczam firanki. - Moja dotąd wina!
Z wojewodzicem była to wojewodzina,
Jużem chciał łeb wychylić jak ryba z niewoda,
Gdy oto wpada z ludźmi zbrojny wojewoda,
Krzyczy, grzmi, wietrzy - zwietrzył mnie za tą firanką;
Już miałem wyjść i moją szabelką acanką
Drogę sobie otworzyć i wrota kozacze...
Lecz słucham - ona, panie miłościwy, płacze;
Ona, kiedy mąż wrzeszczy i tupce ciemięga,
Na krzyżu mu najświętszym Chrystusa przysięga,
Że mnie w alkowie nie ma. - Jakże tu wyjść było?
Przysięgła - jam się kurczył i serce mi biło:
Już myślałem, że burzę przeczekam bez szwanku,
Wtem wojewoda ludzi zawołał z krużganku...
Przyszli - ja słucham - włosy mi wstają na głowie,
Każe mnie kamieniami zawalić w alkowie... .
Walą głazy - ja słucham - stosują do węgła....
Lecz jakże było, królu, wyjść? - ona przysięgła!
Tej kobiecie by nigdy wtenczas nie wierzono...
Nie wyszedłem. - Lecz jakże drżało moje łono,
Gdy usłyszałem już mur rosnący przede mną.
Zamurowali. - Ciszę uczułem podziemną -
W oczach stanęły różne młodości obrazy...
Wyciągnąłem przed siebie ręce, czuję głazy
Zimne, nieporuszone... zacząłem żałować,
Że się tak marnie dałem żywcem zamurować...
I zdjął mię strach - o głodzie pierwsza myśl nadbiegła,
Gdzie zajrzę - ciemność; czego się dotknę, to cegła.
I zdjął mię strach, i strach mi był bratem do końca.
Nie wiem, wiele tych godzin minęło bez słońca,
Jużem się rezygnował na wszelkie boleści,  
Wtem słyszę... coś nade mną jęczy i szeleści,  
Szukam, przebiegam ręką drżącą czarne ściany -  
Znalazłem... to kanarek był zamurowany 
I zdychający z głodu. - Te skargi pisklęce,  
Trzepiotanie się jego - gdy konał na ręce,  
Taką mię zdjęły zgrozą - że padłem bez ducha.  
KRÓL 
Byłbyś tam waszeć zamarł jak w bursztynie mucha,  
Gdyby nie ja. - Nad czymże dumasz, wojewodo?  
Nie widziemy, aby to było z jaką szkodą 
Waścinego honoru, że ten świszczypała 
Zmartwychwstał.  
WOJEWODA
Co?
KRÓL 
Ta rzecz się przez omyłkę stała.  
Paź mówi prawdę; mógłbym pokazać te listy,  
A obaczyłbyś waćpan, że miał zamiar czysty:  
Że pragnął owszem honor waściny ocalić.  
WOJEWODA
Na Boga! - To mnie, królu, na nic się nie żalić;  
Być ukontentowanym - z hańbą zostać wiecznie... 
Nieprawdaż?  
KRÓL 
Ja tu hańby nie widzę...  
WOJEWODA
To grzecznie!
To, miłościwy panie, dowód twojej łaski...  
Więc ty hańby nie widzisz? Ja stawiam zatrzaski 
Na wilka, a złowiłem wróbla i czyżyka;  
Pokój chcę zamurować - i cudzołożnika
Zamurowałem. - Smutny to wypadek, panie! -
A teraz niech się ze mną wola boska stanie,
Ale ja tego pazia już mam i nie puszczę.
KRÓL
Co? - i ty śmiesz?
WOJEWODA
Gdy jeleń wejdzie w moją puszczę,
To, mości królu, jeleń mój - ja dobrze strzelam.
Ja tu was teraz starą męką rozweselam.
Śmiejcie się! - i ty, żono, śmiej się, pókiś żywa.
KRÓL
Cóż to za zemsta w starym twarda i straszliwa!
MAZEPA
Chodzi mi o tę panię - co u waszej mości
Nie znajduje obrony ani też litości.
Cóż pocznie tu obelgom na zęby wydana? -
Oto miłościwego mi zaklinam pana,
Aby temu, co powiem, chciał dodać powagi
Królewskim przyzwoleniem. Oto jest miecz nagi -
Na tym pałaszu honor niewiasty spoczywa:
Kto śmie ją lżyć, niech szabli z jaszczuru dobywa,
Ja żądam sądu Boga.
KRÓL
Zezwalamy z żalem.
WOJEWODA
dobywając szabli
Chodź się bić. . .
KRÓL
Ty sam, starcze?
WOJEWODA
Ja będę rywalem
Tego gacha, co broni niewiernicy sprośnej;  
A już by też był Pan Bóg bardzo nielitośny,  
Gdybym ja go nie zabił.  
ZBIGNIEW
Ojcze, zdaj to na mnie;
Lecz jeżeli ja zginę - to wtenczas przynajmniej 
Uwierz ty w jej niewinność... Niechaj żyje błoga,  
Krwią ludzką od potwarzy broniona przez Boga.  
Przyrzekasz mi? - tu boski cios nie może minąć -  
Przyrzekasz mi? -
AMELIA
do wojewody
Nie pozwól mu iść - on chce zginąć.  
WOJEWODA
Precz! on zwycięży - a ty! -  
Odpycha ją.  
No, synu, do szabli!
Zbigniewie - ot mi teraz szepcą jakby diabli,  
Że ty się pomścisz za mnie. Czy czujesz to w sobie?  
Jeżeli nie, to zostań.  
ZBIGNIEW
Nie myślę o grobie...  
To za wcześnie, za wcześnie. Cóż, panie Mazepo?  
Co się tak mamy rąbać i może na ślepo 
Przy księżycu albo li przy pochodni blasku?  
Proponuję broń palną. Miejsce, w bliskim lasku...  
Czekam na pana. . .
MAZEPA
Chodźmy...  
ZBIGNIEW
Aha - mości panie -
Nim się tu z nami wola Pana Boga stanie,
Jako rycerz osoby, której cześci bronisz,
Warto, że się jej kornie do kolan ukłonisz,
Że ciebie i obrończą broń pobłogosławi...
WOJEWODA
Paź przed nią? ...
ZBIGNIEW
Jeśli winna, to pazia odprawi
Z błogosławieństwem zguby... Bóg winnym nie sprzyja.
Mazepa klęka przed Amelią, która stoi nieruchoma.
WOJEWODA
do Amelii
Słyszysz! Błogosławieństwo waćpani zabija -
Błogosław go. - Cóż, martwa jak kamień? daj rękę!
AMELIA
wyrywając rękę wojewodzie
Czemu mnie waćpan ciśniesz? -
błogosławiąc Mazepę
Na Chrystusa mękę,
Bądź pobłogosławiony. - A tamten? a drugi? -
WOJEWODA
Tamtego błogosławił ojciec... Hej, niech sługi
Wyjdą w las z pochodniami; poświecić synowi. -
ZBIGNIEW
Niech nikt nie idzie za mną.
WOJEWODA
do Zbigniewa
Zamorduj! - strach mrowi
Przenika mnie... Zamorduj! - mierz w serce głęboko.
Zbigniew całuje ojca w rękę i daje znak Mazepie.
Wychodzą oba.

Scena VII

Ciż sami prócz Zbigniewa i Mazepy 

KRÓL  
do wojewody
Osłupiał mi coś waszmość - w ziemię wlepił oko.  
Pomyśl, jeszcze czas cofnąć tych szaleńców obu.  
WOJEWODA
Już nie czas - moja krzywda domaga się grobu....  
Już nie czas, mości królu. - Wszak tam winny padnie.  
A mój syn - ot mi czoło ni trochę nie bladnie;  
Mój syn przeciwko mojej cześci nie zawinił.  
Niesprawiedliwość by to sam Pan Bóg uczynił,  
Gdyby mój syn nie wrócił. - Cyt, proszę o ciszę -  
Proszę... o wielką cichość...  
Chwila milczenia, słychać strzał z pistoletu.  
KSIĄDZ 
To sąd Boga.  
WOJEWODA
Słyszę.  
To mój syn strzelił... drugi nie strzela. Nie strzeli...  
Już mu się czoło śmierci okropnością bieli,  
Już serce pękło... leży u stóp mego syna.  
Bądź pochwalony, Boże! - Twoja to przyczyna,  
Najświętsza Panno, Ciebie moje serce sławi! -  
Jakże się nad tym trupem mój syn długo bawi...  
To dziwnie... strzał był tylko jeden mego syna,  
A po nim już ogromna ubiegła godzina -  
Trup musiał umrzeć... Czemuż tu nie widać mego? ...  

Scena VIII

Ciż sami, Mazepa wchodzi z pistoletem w ręku i staje przy królu.

WOJEWODA
Gdzie jest mój syn? - Gdzie syn mój? Gdzie mój syn? Dlaczego
Wy tacy bladzi? - W imię Przenajświętszej Panny,
Co to jest? - Pokaż piersi mi twoje! -
Biegnie do Mazepy i rozdziera mu żupan na piersiach.
Nie ranny! !
Mój syn zabity! - Chłopiec mój zamordowany! !
Wali się u stóp króla twarzą do ziemi.
KRÓL
Nie ruszać go - nie mówić nic - bo takie rany
Same się muszą goić - i łzy mają swoje...
WOJEWODA wstając
Gdzie moje dziecko? ja chcę widzieć dziecko moje!
Wychodzi.
KRÓL
Iść za nim...
Jeden z księży wychodzi za wojewodą.

Scena IX

Ciż sami, prócz wojewody
KRÓL
do Mazepy
Czy się wszystko odbyło z honorem?
MAZEPA
Nie pytaj, najjaśniejszy panie; on był wzorem
Szlachetności i wdzięku - śmierć miał bardzo smutną.
Zajmij się ty jej losem - patrz, blada jak płótno -
Posąg, który się trzyma strętwieniem boleści...
Jej ducha anioł teraz podnosi i pieści...
A ona mu rozpaczy ciszą odpowiada.
KRÓL 
Patrzcie, powraca stary - wraca mara blada....
Nie zatrzymujcie - idzie obłąkany - puśćcie! ...  

Scena X

Ciż sami, wojewoda wraca niosąc w ręku chustę zbroczoną  

WOJEWODA
Oto me łzy i syna mego krew na chuście.  
AMELIA
z obłąkaniem postępuje ku niemu.  
To dla mnie.
WOJEWODA
rzuca jej w twarz chustkę krwawą.  
Masz ją w oczy.  
AMELIA
A! - A! -
Pada na wznak omdlała.  
KRÓL 
To dzień sądny!  
WOJEWODA
Królu! proszę na pogrzeb - a będzie porządny... 
A ty mi, panie, wszakże nie odmówisz, sądzę... 
I ten paź także. - U wrót zasunąć wrzeciądze -  
I ten paź także. - Czarną wywiesić chorągiew....  
Tokaju z beczek zaraz utoczyć do stągiew...  
Będzie stypa...  
KRÓL  
na stronie
On, widzę, mię tu więzi gwałtem.  
WOJEWODA
Dla oszczędności - grzebać będziemy ryczałtem. 

AKT PIĄTY

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Wojewoda, król - ubrany jak do podróży, Mazepa - kilku pokojowych królewskich  

KRÓL 
Mój wojewodo, z naszą by to chęcią było 
Nad twojego chłopaka zapłakać mogiłą,  
Bo to nam i pancerny tęgi wojak ubył...  
Zaprawdę, że to smutna rzecz! On wczoraj tu był,  
Śmiał się z nami, rozmawiał, dziś już gdzieś przed Bogiem,  
A na nas tu spogląda z litością - i głogiem 
Nazywa róże świata. To rzecz jest głęboka,  
Kiedy tak nagle młodość nam schodzi sprzed oka 
I wynosi swe wszystkie, za ten świat, nadzieje.  
Dziwnie, że się i kiedy człowiek głośno śmieje 
Będąc na takim świecie... lecz cóż robić z dolą! -  
Stary mój druhu, jak ci te rany przebolą,  
Zapraszamy cię do nas, do stolicy, w gości. -  
Dalipan, że mi smutno rzucać dom waszmości,  
Ale są interesa Rzeczypospolitej 
I te mnie bardzo naglą. 
WOJEWODA
Pogrzeb nie odbyty,
A ty, panie, wyjeżdżasz? ...
KRÓL
Wierzaj, wojewodo,
Że gdyby to nie było z wielką kraju szkodą...
WOJEWODA
Ot - na co próżno gadać, miłościwy panie,
Ty wyjeżdżasz - lecz syna mego kat zostanie...
KRÓL
Na Boga! Mości panie, na co?
WOJEWODA
By zdał sprawę.
KRÓL
Cóż to? Czy waszmość sądną chcesz postawić ławę?
A niechże się coś waszmość na króla ogląda -
Czy waszeć męki, czy waść krwi człowieczej żąda?
Na Boga! - a to może, gdy mi przyśniesz w oczy,
I waćpana się głowa po trumnie potoczy.
Śmiałżebyś tutaj zrobić rokoszową probę? ...
Czy waść myśli uwięzić królewską osobę?
WOJEWODA
Król stąd wyruszy - ale bez pazia wyruszy.
KRÓL
Zobaczymy czy śmiesz nas trzymać! - Waść się puszy.
Ale waść nie śmie.
WOJEWODA
Żadnej nie użyję siły;
Ale ci, królu, drogę zastąpią mogiły.
KRÓL
Do szabel, mospanowie!
WOJEWODA
Moja w pochwie leży.  
Kazałem zaszpuntować gardła mych moździerzy.  
Ja się nie oprę siłą... tylko w moim dworze 
Nieprzestąpiony jeden próg tobie położę...  
Próg dla królewskiej nogi...  
KRÓL 
Ba - gadzino dumna! -
Wojewoda wychodzi do bocznego pokoju i wraca niosąc na ramionach trumnę syna, którą w drzwiach stawia poprzek.  
WOJEWODA
Oto jest, mości królu, syna mego trumna,  
Oto próg, mości królu, święty trup człowieka.  
Terazże, najjaśniejszy panie, ojciec czeka...  
Niechaj twoja ostroga to ciało ubodzie...  
Niech będzie każda hańba znaną w moim rodzie...  
Daj pazia... lub idź, panie...  
KRÓL 
Odsuń tego trupa...  
WOJEWODA
O! teraz dobrze moja zamknięta chałupa...  
Cóż, panie paziu - ze mną zostajesz? czy zgoda?  
Ja waćpana dzień jeden chcę mieć... Dzisiaj środa?  
W piątek wypuszczę - żywcem wypuszczę - niech zginę.  
Lecz cię żywego będę miał - choć przez godzinę...  
Na Matkę się Najświętszą klnę, że wyjdziesz żywy!  
Ja tylko chcę mieć ciebie w rękach. . .
MAZEPA
na stronie
O, straszliwy! ...
W ręce mię chce wężowe owinąć jak w bluszcze.
WOJEWODA
do króla
Przysięgam, panie, że ci go żywcem wypuszczę.
MAZEPA
do króla na boku
Panie, zostaw mnie, sam jedź. Twoje szyki blisko.
Przyjedziesz tu, działami otoczysz zamczysko;
Mnie się tu nic nie stanie; król stracisz powagę.
Mam szczęśliwe przeczucie, będę miał odwagę.
Król wrócisz za godzinę...
KRÓL
namyśliwszy się, do wojewody
O, starcze zacięty!
Ja ci pazia zostawiam - lecz za jeden zdjęty
Włosek z niego - za jedną plameczkę na cześci -
Ty mi odpowiesz głową...
WOJEWODA
W tym domu boleści
Paziowi będzie dobrze...
KRÓL
Zobaczym się, stary.
Wojewoda trumnę bierze na ramiona; król i pokojowce wychodzą.

Scena III

Wojewoda, Mazepa, potem Chmara i słudzy w żałobie wojewoda

Nie wiem, czy do widzenia... tu szerokie mary -
Ja może pójdę z synem - tu śmierć ludzi ściga...
O, patrzajcie, jak człowiek krzyż Chrystusa dźwiga,  
Zmorduje się i gotów się powalić trupem...  
Kładzie trumnę na środku sali.  
MAZEPA
na przedzie sceny sam z sobą gada... Wojewoda zaś nad trumną stoi i daje rozkazy.  
Zostałem się więc teraz królewskim okupem.  
Stary zda się, że nie dba - ani na mnie patrzy...  
Lecz się w nim żółć gotuje strasznie, coraz bladszy,  
Coś żuje, jakby zemstę żuł...  
WOJEWODA
Hej! panie Chmara!
Wchodzi Chmara i słudzy.  
Ustawić tu katafalk - trupów będzie para...  
MAZEPA
Zimno mi trochę...  
WOJEWODA
Rzędem postawić gromnice.  
MAZEPA
Wolałbym jaką prędką śmierć - jak błyskawicę.  
WOJEWODA
Na drugiej trumnie także przybić moje herby...  
MAZEPA
To nie dla mnie...
WOJEWODA
do Mazepy, uderzając go po ramieniu 
Mospanie!
MAZEPA
Co?
WOJEWODA
Czy liczysz szczerby
Na tym suficie?
MAZEPA
Patrzę na sufit bez celu...
WOJEWODA
Stary dom.
MAZEPA
Jeszcze potrwa.
WOJEWODA
Dłużej niż nas wielu.
MAZEPA
Życie jest w ręku Boga.
WOJEWODA
Waszmość mi pozwoli,
Że zostawię samego - jest to dom niedoli -
Ot, zostawiam waćpana z nim.
Pokazuje na trumnę syna i do niej mowę obraca.
A wstańże, śpiochu!
Wstańże i baw. - Co, nigdy już? - nigdy! - Garść prochu,
Kilka desek i wszystko!
MAZEPA
na stronie
Biedny stary.
WOJEWODA
Proszę...
Zostań waść z tym nudziarzem i baw się po trosze,
Jak można, aż powrócę.
MAZEPA
Mam suplikę jedną
Do ciebie, mości panie...
WOJEWODA
Co? - masz matkę biedną,
Którą żywisz? - Ja dam jej dławiącego chleba,
Jak waść umrzesz.
MAZEPA
Tu mówić otwarcie potrzeba.  
Syn twój - wielmożny panie, nim skonał...  
WOJEWODA
Nim? ... dalej...
MAZEPA
Kilka mi prośb ostatnich zdał...  
WOJEWODA
Starcze, oszalej!
Syn go egzekutorem zrobił testamentu...  
MAZEPA
Nie chcesz więc słuchać, panie, cierpliwie?  
WOJEWODA
Bez wstrętu.  
MAZEPA
Klnę się Bogiem i śmiercią, jak sądzę, już bliską,  
Że mam czyste zamiary. Te biedne chłopczysko 
Polecił mi, bym widział się tu z matką panią.  
WOJEWODA
Ja ci ją przyszlę.  
Wychodzi.

Scena IV

Mazepa, później Amelia  

MAZEPA
Boże! o jakże mię ranią 
Słowa tego człowieka. - Próżno - cierpieć muszę.  
Warto by też i na śmierć przygotować duszę 
I pomodlić się Pannie Najświętszej przy trumnie...
To potem czoło moje będę nosił dumnie
I będzie mi pomocą Przenajświętsza Trójca...
Wchodzi Amelia z rozpuszczonymi włosami, biało ubrana.
Otóż i ona... Jaka ty blada...
AMELIA
dając mu znak, aby się nie przybliżał.
Zabójca!
MAZEPA
Pozwól mi się przybliżyć - biedna moja pani,
Nie oddalaj mnie ręką - jesteśmy związani
Łańcuchem tajemnicy, jak trzy cienie bratnie...
Ja mam od umarłego zlecenia ostatnie. -
On ciebie kochał, pani.
AMELIA
On!
MAZEPA
Śmierć jego sama...
Amelia pokazuje ze zgrozą na Mazepę.
O! nie, na czole moim krwi nie leży plama;
Jam go nie zabił.
Amelia postępuje krokiem ku niemu.
Słuchaj: - Gdyśmy byli w lasku
Brzozowym - przy księżyca ujrzałem go blasku
Bardzo smutnym i bladym. - Co? serce ci bije?
Amelia daje znak ręką, aby mówił dalej.
On mi się rzucił pierwszy z uściskiem na szyję
I położywszy głowę mi na pierś bijącą
Milczał długo - i rękę moją trzymał drżącą -
Niestety! w mojej ręce była broń nabita! -
Nagle strzał usłyszałem. Patrzę - on się chwyta
Rękami za powietrze i na wznak się wali. . .
Przybiegam - patrzę: mały sznureczek korali 
Zbiegał mu po puklerzu i plamił stokrocie.  
Otworzył oczy całe w księżycowym złocie,  
I rzekł: "Przebacz! ty byłeś rycerzem zhańbionej,  
Ja ginę z ręki przez nią pobłogosławionej;  
Przebaczcie mi i razem pamiętajcie o mnie".  
Potem zaczął pacierze mówić nieprzytomnie 
I zamknął oczy pełne łez - mówiąc o tobie.  
Amelia zaczyna płakać.  
O! płacz! o! płacz go, pani... ten, co leży w grobie,  
Godzien jest teraz naszej zobopólnej cześci.  
Amelio - oto jestem ci bratem boleści;  
Jeśli kiedy, ja biedny na dworze sierota.  
Wszak nie masz braci? Jeśli więc biedna istota,  
Dworskie pacholę, może być tobie pomocą?  
Otom jest na kolanach.
AMELIA
kładąc ręce na głowie klęczącego pazia i nachylając się nad nim  
Niech ci drogę złocą 
Matki Boskiej anieli. - Ja umierająca.  

Scena V

Ciż sami, wojewoda  

WOJEWODA
chwyta za rękę Amelię i odrzuca ją od pazia.  
Co? wobec trupa?!
AMELIA
Niech mnie waszmość nie odtrąca,  
Ja sama padnę - jestem otruta...
Chwiejąc się idzie i klęka przy trumnie.
WOJEWODA
To dumnie!
A nie kładź się waćpani tam, na dziecka trumnie,
Bo ją splamisz...
MAZEPA
Okropność! - Starcze, daj, niech skona...
WOJEWODA
Co? trupie ty!

Scena VI

Ciż sami, Chmara, potem goniec od króla

CHMARA
Posłaniec króla...
WOJEWODA
Śmierci wrona,
Niech wleci; ścierwo tutaj gotowe i świeże.
Goniec wchodzi.
GONIEC
Król jegomość, spotkawszy kwarciane żołnierze,
Jest przed zamkiem i każe ci otworzyć wrota,
O dworzanina się też upomina.
WOJEWODA
Złota Wolność szlachecka - zamku nie dam. Niech król bierze;
Co zaś do dworzanina - na szlacheckiej wierze
Król może polec, pazia mu wypuszczę żywcem;
Ale król będzie dobrym, mopanku, myśliwcem,
Jeśli go złowi.
GONIEC
Mości panie, są harmaty.  
WOJEWODA
Da się to słyszeć - idź precz.  
Goniec i Chmara odchodzą.  

Scena VII

Wojewoda, Mazepa i Amelia umarła na trumnie  

WOJEWODA
Moje antenaty,
Cieszcie się - ja ostatni nie bez szlachetności 
Światowi daję habdank.  
MAZEPA
na stronie
Mróz idzie przez kości...  
WOJEWODA
zbliżając się do trupa Amelii 
Cóż to? na trumnie! - czy to cudzołożne łoże?  
Cóż to? Waćpani milczysz? - Co? ja ci otworzę 
Piersi i tam zobaczę twój strach... Wstań, obłudna!  
Waćpaniś mi tak była zawsze czysta, schludna,  
A teraz się nie lękasz popiołem powalać...  
A wstańże, imość, i precz!  
Zrzuca ją z trumny.  
Jak się można skalać 
Dotknąwszy takiej rzeczy rękami - pfu! zgroza!  
do Mazepy, który klęczy nad ciałem Amelii.  
Słuchaj mię, ty urwany wisielcze z powroza!  
Ty mi nic tykaj żony...  
MAZEPA wstając
Starcze wściekły, siwy!
Żałowałem cię sądząc, żeś był nieszczęśliwy,
Teraz pogardzam.
WOJEWODA
Mówisz, paniczu, rozumnie...
Poczekaj - pogadamy... usiądę na trumnie...
No - i cóż? -
MAZEPA
Podłą duszę masz... Jać się nie boję.
WOJEWODA
Ha...
MAZEPA
Mogę na proch strzaskać podłe serce twoje...
Mogę cię tu otrętwić jak piorun, co miga. -
Ot - wstań z trumny, bo trup się tam pod tobą wzdryga.
WOJEWODA
Trup mego syna! ...
MAZEPA
Syna twego trup się męczy,
On cię nie chce na sobie czuć - on w trumnie jęczy.
Wstań, hańbicielu zmarłych, i upadnij czołem...
Bo ja tu jestem dla nich mścicielem aniołem...
Bo ja mam piorun w ustach i przez litość jedno
Nie rzucam go na twoję głowę siwą, biedną.
Na twoję nędzną głowę...
WOJEWODA
Waszmość jesteś głupi...
Mówisz, a tu wokoło słuchają cię trupi;
A waszmość jesteś trzecim.
MAZEPA
Jam się zdał na Boga. . .
Lecz wać mi, wojewodo, do nóg - bo wieść sroga -  
Bo jak powiem - waćpana krew zabić gotowa...  
WOJEWODA
Mów... .  
MAZEPA
A waćpan precz z trumny.  
WOJEWODA
Mów, bo twoja głowa....  
MAZEPA
Niechże więc ciebie żółcią zgryzoty napoję. -  
Ot - kochało się razem do śmierci tych dwoje!  
WOJEWODA
porywając się z trumny 
Łżesz!  
MAZEPA
A ty wstałeś z trumny.  
WOJEWODA
Przenajświętsza Trójco!  
MAZEPA
I twój syn był dla żony twojej - samobójcą.  
WOJEWODA
Mój syn - czekaj, przypomnę, czy prawda. - Ohydni!  
Słychać huk dział, kilka kul wlatuje do sali.  
Idź waćpan stąd - tu kule latają... Bezwstydni!  
Idź waść...  
MAZEPA
Powrócę z królem, mości wojewodo...  
Syn twój chce leżeć przy niej...  
WOJEWODA
Precz!
MAZEPA
Z waszmości zgodą
Oddalam się - cokolwiek mię czeka za progiem. . .
Wychodzi - słychać, że go w korytarzu napadają ludzie zbrojni - szczęk krótkiej walki.

Scena VIII

WOJEWODA
sam
Biorą go - wiążą. - To mi to zemsta nad wrogiem!
Sznury się w mięso wpiły... koń ciało roztarga. -
Zimno mi. - Synu! ojciec waszmości się szarga
We krwi, a ty się krwawej nie przelęknij mary. . .
Co to jest? - jak tu ciemno? ... Jakie to poczwary
Całujące się głośno w ciemnym korytarzu? -
A wstańże z trumny - wstańże, ohydny nędzarzu,
Powiedz, że to nieprawda... każ się deskom spaczyć.
Wstań! otwórz ty się, trumno! ja gotów przebaczyć,
Jak mi do nóg upadniesz. - Łzy gotowe pociec...
O! trumno! ja ci gotów przebaczyć - ja, ojciec!
Jeżeli z ciebie wyjdą łzy nad moją nędzą. -
Precz, trupy Niech szatani was przez ognie pędzą!
Dosyć oszukiwania! i dosyć żywota.

Scena IX

Wojewoda, Chmara, później król na czele zbrojnych  

CHMARA
Król...  
WOJEWODA
Daj mi kindżał.  
CHMARA
Panie, ukorz się...  
WOJEWODA
Do błota? ...  
Król wchodzi.  
KRÓL 
Wojewodo! dasz głowę...  
WOJEWODA
zabija się.  
Ot masz... niech ją zwleką...  
Lecz każ mnie od innych trupów pogrzebać daleko...  
Pada martwy.