Eliza Orzeszkowa

MELANCHOLICY I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Z POMROKU

ZROZPACZONY

JEDNA SETNA

OGNIWA

MELANCHOLICY

Eliza Orzeszkowa

Tom I

PANU JANOWI KARŁOWICZOWI

Ile to lat minęło, odkąd prowadzimy ze sobą rozmowę ustną lub listowną, ale stałą? Jest ona dla mnie, w tym szeregu lat już niemałym, jedną z uciech najpełniejszych wdzięku, splotła się z życiem moim, budzi we mnie wdzięczność i — wiele wspomnień.

Pamiętam, niegdyś zapytywał mię Pan: dlaczego opowiadania moje posiadają najczęściej koloryt smutny? Odpowiedziałam: bo życie jest hojnie zaprawione smutkiem. Teraz myślę tak samo i w tych książkach, na których czele stawię drogie imię Pana, opowiadam o tych, którzy tak myślą.

Jednak smutkowi i boleści wyznaczając w ekonomice życia miejsce obszerne — do spostrzegania ich szczególnie skłonna, a może i zdolna — bardzo daleką jestem od mniemania, jakoby one tylko stanowiły przeznaczenie człowieka jedyne i niezmienne. Wiem, że mniemanie to przybyło od krańców dalekiego Wschodu, od zamierzchłych czasów indyjskiego Buddy, zaszczepiło się na epoce naszej, pełnej zwątpień i wahań, znalazło wyznawców licznych, otrzymało nazwę pesymizmu i jak robak w drzewo, wjadło się w rdzeń społeczeństw, spełniając czynność robaka niszczącego siłę drzewa.

Poznawać składniki życia złe i ciemne jest wcale czym innym niż zapoznawać dobre i jasne. Teorie pesymistyczne nie dlatego wydają mi się błędnymi, że są obrócone ku ciemnościom, ale dlatego, że nie posiadają zmysłu światła. Posiadać zmysł światła jest to umieć dostrzegać je obok ciemności, a często wydobywać jego drobiny z jej ogromu. Pesymizmowi niedostaje tego zmysłu. Jest to teoria kaleka; szkodliwość jej zawiera się w tym, że jest fałszywa. Bo odkrywanie prawdy, jakkolwiek rozpaczliwej, może być pierwszym krokiem na drodze umniejszania jej rozpaczliwości, albo przynajmniej wyrabiania energii zdolnej podźwignąć mężnie zło konieczne. Ale nie jest prawdą, że zło okrywa ziemię jak jedna wielka płachta czarna. Nie przeczę istnieniu takiej płachty, lecz są w niej otwory przepuszczające do życia światło i powietrze, a co najważniejsze, to że te otwory rozszerzanymi być mogą. Już troglodyta, który pierwszy rozniecił ogień lub wyrzeźbił na kości niezgrabnego renifera, rozpoczął powiększanie otworów w płachcie czarnej. Gdyby był pesymistą, powiedziałby sobie, że nic nie zdoła mu przynieść poprawy losu, opuściłby ręce, i my dziś bylibyśmy jeszcze troglodytami. Pesymizm spełnia względem społeczeństw czynność robaka w drzewie: przegryza energię, odbiera nadzieję, gasi zapał. A bez energii, nadziei i zapału życie staje się istotnie płachtą czarną i zdatną tylko — do wyrzucenia za okno. Już optymizm, który ze swej strony widzi tylko dobro, a nie dostrzega zła lub umyślnie omija je wzrokiem, biorąc rzeczy artystycznie i praktycznie, przynosi szkody mniejsze. Artystę nie naraża na ograniczanie widnokręgu do żołądków i rynsztoków, człowieka nie uspasabia do zamykania serca i zrzekania się czynu, dążenia i walki na rzecz fatalizmu. Ale prawda nie należy do żadnego z tych dwu kierunków. Umysł prawdziwie spostrzegawczy i dobrze zrównoważony nazywa zło złem, a dobro dobrem i znając wybornie wszystkie szkody zrządzane światu przez Arymana, bolejąc nawet nad nimi potężnie, umie uderzyć czołem przed Ormuzdem i radować się tym choćby, że on jest i że można zostać jego sługą.

Przyczyny zaszczepienia się pesymizmu na społeczeństwach spółczesnych są liczne i w części pewnej bardzo poważne. Znaczną ich ilość nazwałabym jednym imieniem: rozczarowanie. Wiara religijna osłabła w sercach, nauka nie zadowolniła umysłów, idee tak zwane humanitarne nie okazały doić siły do zwalczania czynników im przeciwnych. Oddaleni od nieba i nieśmiertelności, spostrzegliśmy jednak, że wiedza nie podaje młota do rozbijania obręczy tajemnic, które ściskają nas i niepokoją, że tysiące pokoleń pracowały nad wyrobieniem pojęć braterstwa i prawa po to tylko, aby dziś przed oczyma naszymi siła szła przed braterstwem i przed prawem. Sumarycznie wymienione i wcale nie rozwinięte, są to przyczyny szerzenia się pesymizmu bardzo poważne i trafiające zapewne do umysłów najszlachetniejszych. Zaraz powiem, co o nich myślę; teraz wspomnę jeszcze o przyczynach niższego rzędu, lecz, jak mi się zdaje, działających na przestrzeni szerszej niż tamte.

Często zdarza się słyszeć przypisywanie pesymizmu przecywilizowaniu ludzi i ludów. Co to jest? Zdajmy sobie sprawę ze znaczenia wyrazu: przecywilizowanie. Jeżeli cywilizacja jest sumą zdobyczy dobrych i składem oręża do zdobywania dalszego, czy podobna posiadać jej za wiele? Czy podobna być zanadto dobrym, oświeconym, uspołecznionym, uzbrojonym przeciw złemu pod postacią wszelką? Zdaje się, że nie podobna. Jest więc w tym coś innego. Zobaczmy co. Podług zdania mego, jest w tym rzeczywiście przecywilizowanie, ale jedną tylko stroną cywilizacji, mianowicie materialną, z opuszczeniem albo i poniewierką połowy drugiej, zawierającej zdobycze moralne.

Ogromny wzrost przemysłu, ułatwione przenoszenie się z miejsca na miejsce ludzi i rzeczy, przeróżne wynalazki i ulepszenia w sferze bytu fizycznego pomnożyły i urozmaiciły w nieskończoność sposoby nie tylko nasycania, ale i przesycania potrzeb fizycznych. Więc na widok wytryskujących zewsząd źródeł obfitości i rozkoszy potrzeby zmieniły naturę swoją: z ograniczonych stały się nieograniczonymi, z prostych wybrednymi. Kilka potrzeb prostych zrodziło legion żądz skomplikowanych, skomplikowanych dlatego, że mieszają się do nich pierwiastki na pozór, a może po części istotnie duchowe. Tak na przykład, piękno posiada tę właściwość, że rozmienianym być może na drobną monetę i stawać się przedmiotem pożądań, którym z wahaniem tylko przychodzi udzielić nazwy duchowych. Ani z prawdy, ani z dobra nie podobna wykonać ścian, sprzętów, sukni, dzbana miłych dla oka; piękno zaś wszystkimi tymi szczelinami wciska się do życia codziennego, przyozdabiając je i czasem uszlachetniając. Ale są organizacje, dla których pierwiastek ten rozrasta się z wyłączeniem innych, dlatego może, iż spomiędzy dóbr moralnych daje użycie najwięcej łatwe i bezpośrednie, zasłania sobą inne, budzi nie tylko już żądze, ale mnóstwo wybredności, wyrafinowań, kaprysów, mających wszystkie pozory potrzeb nieodzownych. Jest to tak zwane przeestetyzowanie, czyli zaniedbanie licznych pierwiastków duchowych dla jednego, pojętego grubo i rozmienionego na drobiazgi.

Do przecywilizowania jednostronnego i do przeestetyzowania dodać wypada wpływy aglomeratów ludzkich, czyli miast wielkich, wzrosłych do nieznanych nigdy ilości i ogromności. Podsycają one dwa znane instynkty ludzkie: naśladowniczy i przodowniczy. Panuje w nich despotyczny monarchizm mody, czyli naśladowania się wzajemnego, i wyścig namiętny ku szeregom najwięcej naprzód wysuniętym. Jak najlepsze naśladowanie innych i zajmowanie miejsca jak najwidniejszego staje się także potrzebą, wyrastającą w pożądanie.

Jednocześnie ustrój społeczny jest takim, że nie każdy posiada klucz do otwierania Sezamu, że tylko znaczna mniejszość posiąść go może i że zdobywanie tego klucza, bardzo trudne, przynosi szkody zdrowiu ciał, umysłów i sumień. Wynikają z tego zawody, głody, chciwości i nienasycenia, gorycze, zgryźliwości, przecenianie praw własnych, pomiatanie wszystkim, co jest czym innym niż cel gonitwy, stany chorobliwe, cielesne i duchowe, uspasabiające do widzenia świata i życia na czarno.

Użyję tu terminów katechizmowych, malujących rzecz dobitnie: łakomstwo i pycha. Dwa te czynniki, ciągle podniecane, często egzasperowane, są, jak mi się zdaje, rozlegle działającą przyczyną, która sprowadza ślepnięcie oczu ludzkich na strony życia jasne a nadmierne ich napawanie się ciemnością. Mniemam też, że znajduje się na świecie spora ilość pesymistów, których wygranie wielkiego losu na loterii, stanowisko wygodne, sławy okrucha mogłyby przerobić, jeżeli nie na optymistów, to przynajmniej na bardzo znośnie pogodzonych ze światem i życiem. Są to pobudki niższego rzędu, rządzące organizacjami niższymi, to prawda, ale organizacji niższych, u których z uczuć podmiotowych wyrastają poglądy ogólne, jest niezrównanie więcej niż takich, które czują i cierpią za miliony.

Co do rozczarowania pochodzącego z pobudek poważnych i szlachetnych, o których powyżej wspomniałam, to można powiedzieć, że jest ono co najmniej przedwczesnym. Ani religia, ani nauka, ani pojęcia etyczne nie wypowiedziały jeszcze swego ostatniego słowa, nie wyjałowiły się, nie zamknęły raz na zawsze swoich dróg i widnokręgów. Nie możemy spodziewać się, że uczynią doskonałymi ludzkość i życie, lecz mamy prawo do nadziei, że przyniosą im ulepszenia znaczne. Były już w dziejach momenty podobne do naszego, gdy wszystkie dobra ludzkie wydawały się zagrożonymi albo i zaginionymi. Jednak przyszłość dowiodła, że były to tylko siły utajone, które niewidzialnie wypuszczały pędy coraz nowe i w momencie bardziej dla siebie przyjaznym wydobywały się jak spod ziemi, aby okryć ziemię zdwojoną obfitością kwiecia i plonów. Rozczarowanie więc do głównych kierunków myśli i uczuć ludzkich pochodzi ze szlachetnej, lecz zbytecznej krewkości pragnień, wrażeń i sądów. Nie urzeczywistnią one zapewne wszystkich rojeń marzycieli, lecz sprowadzą niejedno jeszcze dobro takie, o którym dziś nikt nawet roić nie śmie.

Jednak pomimo to wszystko, pomimo że jeden gatunek pesymizmu może być ukojony brzękiem mamony lub fanfarą sławy, a drugiemu zaprzeczy przyszłość bliższa lub dalsza, nie przestaje być prawdą, że życie jest hojnie zaprawione smutkiem. Nic nie zdoła uwolnić go od trzech głównych postrachów reformatora indyjskiego: od choroby, starości i śmierci; nikt nie zdoła zapobiec wrodzonym nierównościom cielesnym i duchowym, ani odegnać sprzed oczu żyjących widma znikomości. Srogość rzeczy ludzkich może ulec zmniejszeniom znakomitym, lecz tą z nich, która nie zniknie nigdy, jest — ich znikomość.

To prawda, lecz widzenie jej, nawet dobitne, nie jest pesymizmem, jeżeli nie zasłania prawdy drugiej. Starożytny mędrzec hebrajski powiedział o życiu człowieka: "Żółci beczka, miodu kropla". Kropla tylko — ale jest. Kto ją wypije, nie ma prawa do oddawania światu samej tylko goryczy; kto ją dostrzeże, może powiedzieć sobie: "Fabrykujmy miód, na szkodę żółci", i — nie jest już pesymistą.

Ale czy doprawdy jest to tylko kropla, albo może zdrój obfity? Zobaczmy. Nie trzeba cytować bukolik Wergiliusza, aby za składnik tego zdroju poczytać piękność natury; lecz można zacytować ich autora, który w momencie bardzo podobnym do naszego, umknąwszy spomiędzy szałów rozkoszy i szałów rozpaczy wielkiego Rzymu, w tym pierwiastku czystym i wspaniałym znajdował spokój i szczęście. Któż nie wie, jaką czarę zachwyceń do ust ludzkich przykłada sztuka; jakie pragnienia zaspakaja, energie pobudza, cele wskazuje nauka, na pozór surowa i chłodna. Są organizacje, którym praca przynosi zapomnienie zła, ukojenie, nawet w nieszczęściu uczucie szczęścia, i takie, które znajdują rozkosz nie tylko w pełnieniu cnoty, lecz w samym jej widoku. Obowiązek, pojęcie odstraszające tych, którzy nic nie wielbią i nie kochają serdecznie, dostarcza tym, którzy od samych siebie oderwać się umieją, pociech nieocenionych, głębokich, snujących nić złotą z pasem szarych, nawet czarnych. Wszystkim tym źródłom pociech i uciech zaprzeczają pesymiści, niemniej są one; przez długie wieki wlewały w ludzkość siłę trwania i dziś także krzepią to skrzydło życia, którym jest nadzieja. Lecz aby je poznać i posiąść, potrzeba czegoś, co nie znajduje się w posiadaniu u wszystkich, czego nie posiadają nade wszystko dotknięci przecywilizowaniem połowicznym; trzeba zdolności do odrywania się od samego siebie, do wzbijania się nad samego siebie, do serdecznego wielbienia i kochania. Jakiś poeta powiedział, że miłość to sen człowieka o tym, że stał się Bogiem. Niewątpliwie jest ona dla szczęścia pierwiastkiem primondialnym i niezbędnym. A jakby w zastosowaniu do rozmaitych gruntów, które zapładnia, posiada ona rodzaje i stopnie rozmaite. Od popędów samca strojącego się w jaskrawe pióra dla zdobycia łask samicy wzbija się po licznych stopniach do platońskiego zjednoczenia duchów; przez rodzinę, naród, plemię, ziemię, wszechświat wstępuje po drabinie nieskończonej tam, gdzie kończy się państwo zmysłów, w nadzmysłowe, prawie nadludzkie, a jednak tylko ludzkie strefy ideałów. Czym jest w samej istocie swojej ta potęga macierzysta i niezmierna? Gdzie, w czym, jaki jej pierwszy początek? Daremnie pytać, tak jak o wszystkie pierwsze początki rzeczy. Jest — i dość tego, aby nie rozpaczać. Ona to sprawia, że natura, sztuka, nauka, praca, obowiązek leją w człowieka pociechy i ulgi, niekiedy rozkosze i szczęście. Ale też ona jedna jest rozdawczynią tych napojów boskich i tam, gdzie jej nie ma, źródło ich wysycha. Nie ma zaś jej w przecywilizowaniu połowicznym, poszukującym tylko zdrojów takich, jakie gaszą pożary łakomstwa i pychy. Nie ma jej u dekadentów przeestetyzowanych, poczytujących za początek i koniec wszech rzeczy tylko piękno i tylko objawy jego drobne lub chorobliwe, i tylko dlatego, że one się im podobają. Nie ma jej u tak zwanych modernistów, którzy spomiędzy pomysłów i pojęć nowożytnych przejęli tylko, niezupełnie zresztą nowe, lekceważenie wszelkich piękności i dóbr moralnych. Toteż wśród tych szeregów pesymizm krzewi się najbujniej. I jest to dla świata ucywilizowanego nowe najście barbarzyńców. Jest to atawizm, w którego objawach odradza się ród troglodytów, nie rozumiejący i nie kochający ani natury, ani nauki, ani cnoty, pracy i obowiązku, a umiejący cieszyć się tylko tłustym szpikiem kości zwierzęcej, rozbitą czaszką współzawodnika i — naszyjnikiem z muszelek.

Gdyby zresztą, pomimo źródeł dobra i szczęścia, przewaga zła i boleści nie tylko dziś dowiedzioną, ale i na zawsze zapewnione była — cóż? Czy wiemy, skąd i po co istnieją: ziemia, ludzkość, zło, dobro, szczęście, boleść? Czy byliśmy obecni przy układaniu planu wszechbytu, wykreślaniu mu dróg i wyznaczaniu celu? Wiedza nasza zależną jest od zmysłów, a zmysły są ograniczonymi. Względnie do ziemi naszej nie dość jeszcze mądrzy, na wszystko, co po za nią, jesteśmy ślepi. Jesteśmy ciemni przy najobfitszej nawet jasności ziemskiej; największy z nas jest jeszcze malutkim. Ale ciemność i maluczkość nasza, względność i znikomość wszystkiego, co nasze, nie dowodzi nieistnienia absolutnej jasności, trwałości i doskonałości kędyś poza nami. Przeciwnie, zadatki ich, pojęcie o nich, tęsknota za nimi, które posiadamy w sobie, zdają się dowodzić pierwszego ich źródła. Wytryskują one i w nas wstępują, jak drobne promyki z ogniska potężnego; istnieją w nas dla czegoś i my dla czegoś istniejemy. Najpewniej też cierpimy nienadaremnie. Na jakimś warsztacie olbrzymim jesteśmy kółkami biorącymi udział w dokonywaniu dzieła niepojętego, a nasze cierpienia spełniają czynność jakąś niezbędną dla warsztatu, dla nas i dla dzieła. Pewien pisarz, bardzo mądry i bardzo sławny, porównał ludzi do robotników gobelin, którzy wyszywając wzory " ze złej strony nie rozumieli ich powikłań i nie widzieli ich piękności. Owszem, widywali ją zapewne, lecz wtedy dopiero, gdy robota była skończoną. Lecz w ciągu roboty najrozsądniejsi i najlepsi nie rwali nici z niecierpliwości i gniewu, ale szczęśliwi samą wiedzą, że współpracują w dziele pięknym, starali się o jak największą doskonałość ściegów.

Takimi są myśli moje o złych i dobrych stronach życia, odbite w szeregu tych opowiadań, które poświęcam Panu i przyjaźni naszej, dobrej i pocieszającej. Dlaczego przed Panem właśnie zwierzam się z tych myśli? Bo krwią obcy, jest mi Pan od dawna bratem najlepszym, a możność istnienia na ziemi braterstwa serdecznego bez węzłów krwi czyni w płachcie czarnej otwór szeroki, przez który spływa na życie światło czyste i krzepiące.

Z POMROKU

"...Ta nieskazitelna i cicha pogoda letnia, to niebo tak błękitne, ta rzeka, po której wybrzeżu chodzę, te rosnące nad nią stare wierzby i zieleniejące za nią drogi, jakżeby mnie szczęśliwym czyniły przed laty! Dziś sam nie wiem, po com tu przyszedł, ani po co stąd odejdę, bo gdziekolwiek się znajdę, wszędzie ze mną i we mnie pozostanie niepozbyte zwątpienie o prawdzie, piękności, wartości wszystkiego, mordercza zgryzota, która jak dzieciożerczy Moloch pochłania mi każdą zaledwie zrodzoną uciechę. Daremnie pragnąłbym i usiłował okłamywać samego siebie; wiem, że nawet najnierozłączniejszym towarzyszom swoim, zmysłom własnym, ufać nie mogę, bo wszystko, co mnie otacza, a niegdyś cieszyło, jest tylko fałszywym odbiciem niewiadomego w ich zwierciedle. Ciemni tylko mniemać mogą, że natura w samej istocie swojej tak wygląda, jak oni ją w zwierciedle swoich zmysłów widzą. Ja wiem dobrze, iż gdybym milion lat poświęcił badaniu jednego drzewa, nie opadną z niego okrywające mi je zasłony. Ściśliwym i twardym jest ono, prawda? gdy czołem o nie uderzę, guza sobie nabiję, a jemu wcale nie zaszkodzę. Lecz kula armatnia przejdzie przez nie jak przez masło i strzaskawszy je, sama caluteńką pozostanie. Dla mrówki grudy ziemi są tak wysokie, jak dla człowieka Jungfrau lub Czymboraso, i nie ma najmniejszej pewności, czy dla oczu byka, tak wrażliwych na kolor czerwony, w najmniejszym choćby stopniu istnieje zielony albo błękitny. Dalecy nasi przodkowie mniej niż my barw rozpoznawali; czy naturze ich przybyło? Gdzie tam! nasze to narzędzia wzrokowe przez wydelikatnienie i gimnastykę popchnęły nas naprzód na drodze — złudzeń.

A muzyka dzikich i arie Verdiego? My wzdrygamy się na pierwszą. Papuasy ani myślą zachwycać się drugimi. Dlaczegóż to? Bo w samej istocie rzeczy ich przeraźliwe dla nas bębnienie i piszczenie, a obojętne dla nich arie włoskie czy sonaty i fugi niemieckie to zupełnie wszystko jedno. Różnica spoczywa w słuchowej zdolności dzikich i naszej. W gruncie, najmniej jeszcze łudzą się ślepi i głusi; pierwsi nie widząc pozornych i tylko dla oka w ten sposób, co nasze, uorganizowanego istniejących kształtów i barw, nie są narażeni na oszustwa przynajmniej wzroku; drudzy słyszą to tylko, co naprawdę istnieje w naturze, to jest, uderzeniami fal powietrznych o nasz przyrząd słuchowy nie mąconą względnie do nas — ciszę. Ale co ja splotłem! „To, co naprawdę istnieje w naturze..." Alboż ja wiem, co tam istnieje: cisza grobowa, czy gwar, z którego ani jeden dźwięk nie dolatuje do mnie? Ciemność otchłani, czy blask, z którego ani jeden promyk mnie nie dosięga? Pełnia, czy próżnia? Harmonia, czy walka? Wszystko, czy nic z tego, co dla mnie znane, zrozumiałe? Nie wiem; o niczym prócz absolutnej w stosunku do mnie względności wszechrzeczy nie wiem. Z tej absolutnej względności wynika, że człowiek najrozumniejszy, na równi z ostatnim głupcem, jest co chwila przez wszystko, co go otacza, i przez wszystko, co w samym sobie posiada, oszukiwany. Na tym punkcie ludzka mądrość i głupota stają się z sobą bliźniaczo równymi, tylko gdy na łonie wiecznej i nieprzeniknionej tajemnicy pierwsza drży w męczarniach niepokoju i nadaremnych pragnień, druga, w przywilej obojętności owinięta, błogo usypia.

...Tajemnica. Nauka jest pochodnią, z którą spuszczamy się w męty tajemnic, aby z nich perły wiedzy wynosić. Ale niedawno czytałem książkę jednego z najuczeńszych w świecie ludzi, której całą połowę zapełnia dział „Nieznanego". Początek i koniec materii, czas i przestrzeń, nieskończona wielkość i nieskończona małość, niepodzielność atomu i pierwszy początek życia: oto hieroglify na mózgu ludzkim wytłoczone, a których żadna cudowna woda nigdy ani zetrze, ani wyjaśni. Jest tych hieroglifów liczba daleko większa, niż ich jeden umysł ludzki, również nieczytelny hieroglif, pomieścić w sobie może. Są one rozsiane po wszystkich umysłach badawczych i rozważających, a każdy ma swoje i każdy wie, że nauka to studnia mogąca gasić pragnienie wiedzy tylko do pewnego stopnia, po którego przebyciu basta! choćbyś mózgi wszystkich pomarłych i żyjących mędrców pożarł, nie dowiesz się niczego dla tej prostej przyczyny, że oni sami o nieskończonym mnóstwie rzeczy nie wiedzieli nic oprócz tego, że nic o nich wiedzieć nie podobna. Jeżeli chcesz zdobyć wszystkie o wszystkim wiadomości i pewniki, pytaj się głupców. Oni to posiadają stanowcze twierdzenia, przeczenia i na końcach swoich nosów stoją — jak na skałach. Szczęśliwi! Lecz cóż powiesz o świecie, na którym trzeba urodzić się głupcem, aby doświadczać szczęścia, sprawianego przez zupełne zadowolenie umysłu?...

...Mniejsza jednak o to; bo bądź co bądź, niewiadomość o rzeczach, jakkolwiek najważniejszych dla ludzi, lecz oddalonych, niewielkiej ich liczbie głębokie i stałe udręczenia sprawia, co, nawiasem, posłużyć może za wcale piękny dowód lekkomyślności i płytkości ludzkiej. Istnieje przecież w tej dziedzinie zjawisko powszechniej odczuwane i bezpośredniej mordercze. Myślę o użytku czynionym przez ludzi z dostępnego im i już zdobytego zasobu wiedzy. Słyszę! słyszę! Druk! proch! koleje żelazne! telegrafy! telefony! wieża Eiffla! A, dajcież mi święty pokój przynajmniej z tą wieżą! Znajduję, że świat dostał bzika na punkcie Eiffla i jego wieży! Cóż to? Czy nakarmi ona głodnych, pocieszy strapionych, od ohydnego czynu powściągnie rękę zbrodniarza, ze śmiertelnego łoża podźwignie genialnego człowieka, stokroć wyższego od niej, choćby mu tylko trzy cale wzrostu było? Cud rachunku i mechaniki, powiadacie. Chciałbym słyszeć, co o tym cudzie powiedzieliby faraonowie, gdyby go widzieć mogli z głębi wzniesionych przez siebie piramid, także cudów świata, które nie przeszkodziły temu, że po faraonach, zarówno jak po tłumach niezliczonych pokoleń Egipcjan, które wielce podziwiały piramidy, nie pozostało marnej garści prochu. Neron miał także słynny w ówczesnym świecie i niezmiernie podziwiany złoty pałac, lecz ludzkość wolałaby najpewniej wyrzec się w przeszłości złotego pałacu, aby tylko za jednym zachodem pozbyć się wspomnienia, że spłodzić mogła Nerona. "Wszystko to już było" — mówi jedna z osób słynnego dramatu, a ja zapytuję: co z tego wynikło? Iglicówki, armaty, pancerniki, torpedy, udoskonalone przez elektryczność uśmiercanie skazańców, ułatwione znoszenie się z sobą czułych kochanków i biegłych szachrajów... rocznik telegraficznych depesz ukazałby nam pewnie na jedno pocieszone lub uspokojone serce milion wypchanych kieszeni. Teraz podobno powietrze — poetyczny eter starożytnych — w czynności wzajemnego mordowania się ludzi zastąpić ma ołów, a niewinne gołąbki i poczciwe pieski najpewniej już dziełu temu znacznej pomocy udzielać będą.

Przypuszczam, że od Machiavella do Bismarcka wszyscy dyplomaci byli poniekąd uczonymi ludźmi; jednak gdy o nich myślę, podzielam zdanie starego Rousseau'a, że świat, który by fraki i proch utracił, ale zarazem pozbył się dyplomacji, zrobiłby wcale dobry interes. Co do interesów, nauka o podziale bogactw namiętnie zajmowała młodzieńcze lata moje, lecz od dawna już spostrzegłem, że w stopniu najmniejszym nie przeszkadza ona lwom zjadać owce aż do ogonów, a pomniejszym zwierzątkom zdychać z głodu przy ogryzaniu tych ogonów, ani zapobiega współczesnemu istnieniu na ziemi faraonowych krów tłustych i chudych i takiemu ich boksowaniu, że może przez nie kiedykolwiek uwielbiane wieże Eifflów wywrócą śliczne koziołki.

Temida z mieczem sprawiedliwości w ręku imponująco wygląda, lecz nie trzeba być nawet jednym z jej kapłanów, aby wiedzieć, ilu to cielskom czarnym aż do szpiku kości, z pomalowaną na różowo lub pozłoconą skórą, pozwala ona tryumfalnie przechadzać się po świecie, a ile dusz epodem białych, z powierzchnią tylko uczernioną, smaży i topi w kotle potępienia. Druk jest rzeczą wielką, ach, jak ja go za młodu uwielbiałem! I teraz jeszcze nęci on mnie ku sobie — przyzwyczajenie! ale dużo z szacunku mego utracił, odkąd w najmodniejszej gazecie naczytałem się opisów najmodniejszych balów, odkąd w rękę mi wpadło parę pornograficznych piśmideł, odkąd szczególniej wszystkie drukarnie tego świata odbiły oświadczenie najznakomitszego mówcy najpoważniejszego z parlamentów, że na obronę prawa przeciw sile, na oszczędzenie milionom ludzi milionów mąk nie warto złożyć w ofierze ani jednej kropli krwi i ani jednego szterlinga. Mój Boże! a ja właśnie tylu przeciwnych zdań naczytałem się w drukowanych dziełach wieszczów, że od nich jak żużel głowa mi gorzała! Otóż to! Z jednej strony wieszcze za pomocą tej stugębnej trąby kanalię ludzką do czerwoności rozpalają, z drugiej statyści przez nią także zimną wodę na głowy jej leją. Podżegacze i straż ogniowa — bardzo dobrze! tylko że przy tym świat wyglądał jak wóz, do którego z przodu i z tyłu zaprzężono konie i który, w dwa przeciwne kierunki pociągany, trzeszczy i pęka tak, że aż trzaski lecą. Biedne gorejące trzaski, które szczątkami swymi usiałyście ziemię, ten ogień, który was pożarł, jest dla mnie, jakby w przebłysku widzianym, lepszym od tego światem! Cóż, skoro inni twierdzą, że imię wasze: szaleńcy i że nikt o was inaczej jak z pośmiewiskiem i urazą wspominać nie powinien! Co zaś największym funtem pieprzu w gardle mi zasiada, to że oskarżeniu przeciw wam wnoszonemu całkowicie przeczyć nie mogę. Tak, tak, wspaniałe duchy, nigdy nie pamiętano o tym, że chcąc dobro zrządzić ludzkości, nie ku wysokim przybytkom ideałów porywać ją należy, ale zapędzać do chlewa. Tam tylko, na bezpiecznym barłogu, nad pełnym korytem, wygoda i spokój. Ilekroć zaś przez was porwana ludzkość zerwała się do lotu, ćwiczono ją potem i porcje strawy jej zmniejszano. Lecz tu znowu zastępuje mi drogę pytanie: po cóż w wyobraźni ludzkiej istnieją ideały, skoro za każdą próbę wydobycia się z niej na szerszą przestrzeń rózgami dostawać i spiesznie z powrotem do miejsca powstania swego uciekać muszą? Spytajcie Dedala, po co Ikarowi skrzydła do ramion uczepiał? Ażeby mógł latać, odpowie. Jednak Ikar zamiast latać utonął, gdy tymczasem współczesny mu Midas w złocie chadzał i na złocie jadał, choć, jak wiadomo, miał długie uszy. Wypadałoby z tego, że Dedalów i Ikarów za głupców, a Midasów za mędrców poczytywać trzeba. Ale jest w nas coś, co sąd taki wstrętnym i często niepodobnym czyni. Znowu ogień i woda, albo, jeżeli kto woli, wóz w dwie przeciwne strony ciągnięty.

...Znałem raz wariata, który postanowił dojść koniecznie do tego punktu widnokręgu, na którym ziemia styka się z niebem. Uciekł z lecznicy i szedł bardzo długo, dziwiąc się niezmiernie, że do upatrzonego celu nie zbliża się wcale. Potniał nieborak, od zmęczenia oddech tracił, ale szedł, aż go dozorca lecznicy dopędził i odpowiednim kaftanem skrępowawszy, w osobnej celi na klucz zamknął. Słusznie utrzymuje włoski uczony, że pomiędzy wariacją a geniuszem zachodzi bardzo bliskie pokrewieństwo. Lecz w takim razie skąd cześć wasza dla geniuszów, usiłujących dotrzeć do punktu, na którym ziemia styka się z niebem, skoro to jest niepodobieństwem? Jednak czcimy ich, a po trochu także, w skrytości serca, i litujemy się nad nimi, nieprawdaż?

... Ależ poleciałem! No, no, zstąpmy niżej, do codziennych stosunków i pospolitych spraw ludzkich, u których wrót witają nas dwie zachwycające wieszczki: miłość i przyjaźń.

O pierwszej niewiele pochlebnych rzeczy po rozmowie z doświadczeniem do powiedzenia miałbym. Że kobieta, którą bardzo kochałem, na pamiątkę wspólnej naszej po różach szczęścia przechadzki zostawiła mi w sercu ranę, której ani czas, ani przeświadczenie o marności wszystkiego na ziemi zagoić nie mogły, o to mniejsza. Ale że ja najpospolitszą gęś za najrzadszego łabędzia, a zgrabny szkielet cienką skórą i modną suknią obleczony za piękną duszę wziąłem i że podobne omyłki mnóstwo ludzi przed oczami moimi popełniało i popełnia, to mnie niewypowiedzianie upokarza, gryzie i do miłości zniechęca. Zresztą, ściśle rzecz biorąc, o co właściwie tu idzie? Pamiętani, że od szesnastu lat mego życia czytając powieści, w których kochankowie rozpacznie walczą z nie pozwalającymi im pobrać się przeszkodami, tej ich rozpaczy i tym ich walkom dosyć nadziwić się nie mogłem. Bo, proszę państwa, ponieważ nieustannie mówili pomiędzy sobą o wzlatywaniu w wyższe afery, a dla rozrywki zbierali na łąkach kwiaty, nie mogliż i bez ślubu to samo dalej czynić? Co im tak bardzo zależało na pobraniu się? po co im ono było tak upragnionym i koniecznym? To dziecinne zdziwienie moje zniknęło wtedy, gdy zrozumiałem, że miłość, eheu! nie polega głównie na wzlatywaniu.

Co do przyjaźni, ilekroć ją wspominam, na myśl mi przychodzi zdanie starożytnego Rzymianina. „Z dzisiejszym przyjacielem żyj jak z jutrzejszym wrogiem". Jeden z przyjaciół moich tak szczerze cieszył się powodzeniem, którego w zawodzie moim doświadczałem że bardzo po cichu usiłował ogłosić mnie za oszusta; drugi z kobietą, którą kochałem — wzleciał; trzeci, kiedy mu troski swoje powierzać zaczynam, śpiesznie mi mowę opowiadaniem o swoich przerywa; czwarty posiada prawdziwy talent znajdowania się przy mnie, gdy samotności potrzebuję, a ulatniania się na kształt eteru wówczas, gdy obecność jego od melancholii ratować by mnie mogła, jako też mówienia o rzeczach nie obchodzących mnie wcale w stopniu najmniejszym, a unikania wszelkiej rozmowy, która by mi pociechę lub korzyść sprawiła. Co jednak nie tylko mnie już zasmuca, ale i zawstydza, to że o sobie samym nic o wiele lepszego pod tym względem powiedzieć nie mogę. Wprawdzie żadnego z przyjaciół moich jawnie ani skrycie za oszusta nie ogłaszałem i żadnego z nich żony nie porywałem z sobą w wyższe sfery, bo takie kwiaty nie wzrastały na gruncie charakteru mego, którym, jak wiadomo, nie ja sam miałem zaszczyt siebie obdarzyć. Ale zlać się z drugą osobą w moralną jedność tak zupełną, aby aż zapomnieć, że ona mną a ja nią nie jestem, aby jej błędy i przywary nieść tak ślepo i lekko, jak się zazwyczaj niesie własne, aby przenikać najsubtelniejsze jej potrzeby i umieć im czynić zadość, do tego wszystkiego na równi z przyjaciółmi mymi nie byłem zdolny. Mniej może od wielu innych despotyczne, tkliwsze, uczciwsze, niemniej przecież niepozbyte j a było w najdroższych nawet stosunkach moich wiecznie obecnym i więcej niż połowy swoich wymagań, krytyk, nawet humorów zrzec się nie mogło. Pomimo to śmiem utrzymywać, że dosiągłem w tej mierze maksimum mnie przynajmniej znanej możliwości, o ile bowiem spostrzegać i doświadczać mi się zdarzyło, wcale dobrymi już śmiertelnikami są ci, którzy jednej czwartej, dziesiątej, setnej swojego j a zrzekać się umieją, a gęsto można spotykać i takich, którzy nie zrzekają się go nigdy, w najmniejszej części i w żadnym wypadku. Bywa, owszem, że czułość jednego jest dla drugiego drożdżami, na których jego j a niepomiernie wyrasta w wysokość i szerokość. Wtedy spodem stosunku toczy się walka pomiędzy dwoma egoizmami, w której mniejszy ulega, lecz nie przepada, i nad zgnębieniem swoim cierpi. Dzieje się tak w miłości, zarówno jak w przyjaźni; tu i tam strona mniej o własny interes dbająca mniejsze jego zadowolenie otrzymuje, a natury najsubtelniejszymi zaletami obdarzone ulegają tym, które w wyższym stopniu posiadają energię samozachowawczego instynktu. Trudno zresztą, aby inaczej było, skoro niezmiernie wyjątkowo wybieramy dla siebie najbliższych współtowarzyszy życia z pełnią rozwagi i woli. Najczęściej namiętność, która oślepia, interes, który zwodzi, traf, który...

...Traf! Ach, mam cię najzłośliwszy z figlarzy, istoto, dla rozumu niepochwytna, a tak namacalna, że najkrańcowszy sceptycyzm o tobie nie wątpi, wszędobylski Figaro, który jednocześnie na milionach miejsc się zjawiasz, wszędzie i wszystkim płatając figle, najczęściej bezsensowne, lecz za to okrutne! Od dzwonka u drzwi wchodowych i złego humoru kucharki do spadającej z gzymsu dachówki, gradowej chmury i szkieletu śmierci, traf wszelkie postacie na siebie przybiera i sprawia, że znajdujemy się w towarzystwie naszych bliźnich wtedy właśnie, gdy po samotność pójść byśmy radzi pod kanapę albo i pod ziemię, a samotni musimy być wtedy, gdy duch nasz od bliźnich otrzymać pragnąłby wsparcie albo ich swoją uciechą obdarzyć; że na stole swoim znajdujemy lichy obiad przy psim głodzie, a wyborny przy zupełnym braku apetytu; że mucha jad karbunkułu na ryjku niosąca raźnie omija szpitalną babę, a całuje męża pełnego sił i zamiarów lub rozkochaną w życiu i swoich marzeniach dziewicę. Ani spamiętać, ani wyliczyć podobna kolosów przewróconych, kwiatów zdeptanych, nosów stłuczonych i serc pękniętych — trafem. Dość powiedzieć, że traf stoi u dwu przeciwległych wrót życia, u początku jego i u końca. Nic nie objaśnia mię, dlaczego na tym, nie na innym punkcie czasu, przestrzeni, społecznej i intelektualnej drabiny przybyłem na świat, i nikt przewidzieć lub obrachować nie zdoła, jakim sposobem, przez co i kiedy ze świata zejdę. Pomiędzy zaś dwojgiem tych wrót długa droga, wśród której co krok, co chwilę, jakieś coś nieznane, niedojrzane, swawolne stołek mi podstawia wtedy właśnie, gdy najprędzej iść potrzebuję, kwiatami na mnie rzuca, gdy cieszyć się nimi nie mam czasu albo humoru, plącze najstaranniej wyprzędzione przeze mnie pasma, a na krosnach moich zasnuwa barwy i wzory, o których mnie nigdy ani się śniło. Wpatrując się najbaczniej w łańcuch przyczyn nie mogę odkryć tej, która sprawiła, że grad zniszczył zboże nie Pawła, ale Jakuba, że mój dobry znajomy zwichnął sobie rękę nie lewą, lecz prawą, że w najbliższym moim sąsiedztwie zamieszkał człowiek nie ten, który byłby ozdobą dni moich, lecz ten, który stać się miał ich trucizną. Więc mieć uczucia, pragnienia, zamiary, w granicach ludzkiej możliwości umieć i wiedzieć wiele, w poczuciu ludzkiej godności wysoko głowę nosić — i być w ręku nieznanego, swawolnego chłopczyka piłką — niewesoło!...

...Co prawda, godność człowiecza mnie bynajmniej w pychę nie wbija. Gdybym był sędzią, skazałbym siebie samego na głęboką pokorę. Popełniłem parę grzechów głównych i mnóstwo powszednich, a przybywszy na świat z większym od innych zasobem zalet, często nie umiałem ich ustrzec od przemienienia się w przywary. Nic bowiem nie ma pospolitszego nad przerabianie się w człowieku dobrych zalet w złe przywary, chyba takież samo przerabianie się w ludzkości pięknych teorii w brzydkie zastosowania. Człowiek, który od przyrody otrzymał dar dobroci albo wspaniałomyślności, zdobnym jest z pierwszej uczynić mazgajstwo, a z drugiej głupią rozrzutność. Ludzkość na drodze rozwoju swego spotkawszy się z ideami wiary i miłości pierwszą stosuje przez wzajemne wytępianie się różnych wiar, a drugą przez palenie żywcem mnóstwa cudzych dzieci ku uczczeniu własnego molocha. Wszak wiadomą jest rzeczą, że póki sam silnie wierzę w Saturna, nie powinienem obok siebie znosić wiary w Neptuna, a jeżeli prawdziwie kocham to, co moje, największą dla mnie będzie chwałą, gdy spotwarzę, zdepcę, złupię to, co twoje. Znałem malca, który zabawki i przysmaki swoje rozdawał ubogim dzieciom, i wróżyłem mu piękną, moralną przyszłość; jakże zmartwiony byłem, gdy ujrzałem go młodzieńcem rzucającym przez okno pieniądze na muzykantów, którzy przygrywali uczcie przez niego dla pasibrzuchów wydawanej! Gościnne przyjmowanie pod pasterskimi namiotami strudzonych wędrowców pustyni wytworzyło z biegiem czasu salony, które całej reszcie współczesnych nam namiotów odbierają możność zdrowego i trwałego ugaszczania samych gospodarzy. W młodości mojej z kolosalną łatwością zawiązywałem z ludźmi bliskie stosunki i brałem się wnet do roboty przychylania ku nim nieba; gdy zaś zbliżeni okazywali się wielce dalekimi i za przychylanie ku nim nieba porządnego klapsa po ręku mnie dawali, wyrzekałem na rozczarowanie swoje i ludzką niewdzięczność. Niesłusznie. Sam sobie powinienem był wyrzucać, że dobrego pociągu do bliźnich nie zaprawiłem szczyptą oględności i że siedzącemu we mnie Donkiszotowi nie dałem na giermka — pospolitego, ale zdrowego rozsądku. W ogólności cnoty i idee, jakkolwiek niewątpliwie organiczną część istoty ludzkiej stanowią, dopóty świetlanymi i niepokalanymi pozostają, dopóki w krąg działań ludzkich nie wejdą. Marzenia młodzieńca o przyszłych jego czynach takie do samych czynów mają najczęściej podobieństwo, jak nauka Sakia Muniego do przedstawiać i urzeczywistniać ją mającego Lamy z tybetańskiego klasztoru. Ze wspaniałości owych marzeń i owej nauki pozostaje wprawdzie coś, jakiś cień chwiejny i ruchy olbrzyma naśladujący, jakieś błędne, świetliste kółka, do okruch rozbitego słońca podobne. Toteż nieraz myślałem sobie, że aby ujrzeć doskonałego człowieka, trzeba go złożyć z oderwanych od ich całości zalet mnóstwa ludzi, i aby posiąść ideał, trzeba go sobie ulepić z drobnych jego urzeczywistnień na ogromnych przestrzeniach miejsca i czasu rozproszonych...

...To, że wszystkie swoje własne błędy i głupstwa jasno przed sobą widzę, pokuty za nie lżejszą mi nie czyni. Słyszałem nieraz pytanie: które z nieszczęść jest sroższym: to, które spadło na nas jak dachówka z gzymsu, czy to, któreśmy sobie jak najstaranniej własnymi rękami ulepili? Zastanawiając się nad tym doszedłem do przekonania, że za najnieszczęśliwszego z ludzi uważać należy Jerzego Dandin, ilekroć, naturalnie, posiada on dość rozsądku i moralnego zmysłu, aby umieć powiedzieć sobie: „Sam tego chciałem!" Człowiek zraniony spadłą na niego dachówką patetycznie załamuje dłonie i głośno, jawnie ziemi i niebu o bólu swoim opowiada, co sprawia mu znaczną ulgę; Jerzy Dyndała, jeżeli obłudnikiem ani ostatnim łotrem nie jest, pokornie nos spuszcza i truje się milczącą świadomością własnej omyłki lub winy. Niewinność, jako rzecz pochlebna, przynosi chlubę, która dla wielu ran dość głębokich nawet jest niezłą maścią gojącą; uznanie własnej winy to pieprz i ocet srogiego dla wielu natur poniżenia przed samym sobą. W pierwszym wypadku więcej być musi żalu do przeznaczenia lub ludzi, ale w zamian więcej zadowolenia z samego siebie; w drugim rozsądny człowiek przychodzi do wniosku, że zawiódłszy się na samym sobie nie ma dobrej racji ufać innym, ani wymagać od innych tego, na co mu samego nie stało. Rdzeniem rzeczy zaś jest to, że każdego z żyjących oba te wypadki spotykać muszą. Spotykały i mnie, ale pod tym względem, jak pod każdym innym, za wyjątek siebie nie uważam, i to mnie właśnie martwi. Wiem o tym bardzo dobrze, że moja historia jest jednym z rozdziałów historii powszechnej, wcale nie najsmutniejszym, i w tej wiadomości nie znajduję dla siebie nic pocieszającego, bo wstrętną mi jest teoria zmniejszania własnych cierpień przez widok równego, albo i większego cierpienia innych. Piękna mnie pociecha kąpać się wraz z miliardem podobnych sobie istot w powszechnym gorzkim morzu! Przeciwnie, gdybym w falach jego zanurzony widział wesołe towarzystwa, mile przechadzające się po hesperyjskich ogrodach, cieszyłbym się ich widokiem, chętnie zgadzałbym się w ich zastępstwie pić gorzkie wody, a może też moje niepozbyte, wiekuiste j a miałoby odrobinę nadziei, że samo także zerwie kiedykolwiek złote jabłko, nie to, to tamto. Ale zbiorowa nędza nasza kołace w moim wnętrzu, jak serce dzwonu w jego kielichu, nie pozwalając ustalić się w nim nawet ciszy.

Mógłbym wyrzec się za siebie, nie umiem wyrzekać się za innych, ani na widok umierających, płaczących, błądzących, głodnych cieszyć się tym, że ja jeszcze nie umarłem, że ja nie tak gorzko płaczę, że ja nie tak bez ratunku zabłądziłem, że ja nie głodny... Na suche lasy z pociechą taką!

...Pociechę znajdować mógłbym w myśli, że, bądź co bądź, przez niezmiernie powoli i wahadłowo postępujące, lecz niezaprzeczenie prawdziwe oddziaływanie człowieka na naturę i siebie samego suma zła zmniejszać się, a dobra wzrastać może — mylę się — tamta zmniejszeniu, a ta zwiększeniu uległa. Tak, to prawda, postępowi zaprzeczyć nie podobna. Ani natura dla człowieka tak groźną i jałową, ani sam człowiek tak nieszczęśliwym i okrutnym nie jest, jak to było w zaraniu jego żywota na ziemi. Nie lękamy się już własnego cienia i odbicia własnego oblicza lub głosu w wodzie lub echu; jeden na drugiego patrząc nie myślimy o tym, jak smacznymi kąskami mogłyby być nasze upieczone nosy; nie zarzynamy ludzi na ofiarę bogom, ani ich ciałami ryb w sadzawkach nie tuczymy. Wprawdzie, z ich trupów układamy jeszcze pomosty do sławy, ale ilekroć aprobujemy czynić to dla pieniędzy — idziemy na szubienicę. W poznaniu prawdy, pełnieniu dobra i używaniu piękna zaszło wiele odkryć, ulepszeń i wysubtelnień, a te kręgi światła, bardzo długo stanowiące nimby dla głów nielicznych wybrańców, rozszerzają coraz swoje orbity i końcami swoich promieni sięgają coraz dalej. Ach, jaśniej zrobiło mi się przed oczami! Z nóg mi spadają ciężkie kule, z gardła ustępuje pieprz! Nadziejo, słodycz i skrzydła twoje uczuwam! Jeżeli spełnienie się tej nadziei pracą przybliżyć można — do pracy! do pracy! jeżeli męką — budujcie i zapałajcie stos, niech nań wstąpię!

...Dobrze. A ci, którzy przeszli, te niezliczone mnóstwa, które na wieki minęły nasyciwszy się męczarniami nam już nieznanymi, nie skosztowawszy nam znanych rozkoszy?

Z tego, cośmy zdobyli, im nic już nie przybędzie, ani to, czegośmy się pozbyli, brzemion przez nich przeniesionych o jeden atom nie umniejszy. Gdyby jęki samych tylko niewolników przez świat starożytny biczowanych zlały się w jeden krzyk, a blaski samych tylko męczeńskich stosów przez świat średniowieczny zapalanych stały się jednym blaskiem, ogłuchłaby od pierwszego, a od drugiego oślepła cała dzisiejsza ludzkość. Są to przecież tylko dwa gatunki tego smacznego wina, którym niezliczone mnóstwa upajały się, nim do grobów poszły, a wyliczenie wszystkich zapełniłoby grube tomy. I my nic już przeciw temu nie możemy. Pośród nabytków naszych nie ma ani źdźbła maści do gojenia ran i ani szmatki tkaniny do otarcia łez — zmarłym. Za wcześnie otrzymali oni życie, aby użyć tego nawet wątpliwego bezpieczeństwa i tych zatrutych słodyczy, jakie życie dla nas wydało. Nie z ich woli stało się to przecież, nie oni wyznaczali termin urodzin swoich. Więc gdzież sprawiedliwość? Zasiew uczucia i pojęcia sprawiedliwości w ludzkiej swojej naturze na świat przyniosłem, wszystko, co mnie człowiekiem uspołecznionym czyniło, do wysokiej potęgi je podniosło, tak że za niepodobną do naprawienia i pocieszenia przeszłość czuję obrazę ciężką i w pełni radować się polepszeniem bytu potomków wobec otchłani nędz, która pożarła przodków, nie mogę. Czymże tamci zasłużyli na swój los okrutny, a ci na łagodniejszy? Ależ owszem, nabytki tych są właśnie zasługą tamtych. Widzę obraz olbrzymiej pracowni, w której ze zgruchotanych kości i udręczonych duchów jednych pokoleń wypieka się chleb i wyciska wino dla następnych. Gdzież sprawiedliwość? Z rozkazu natury one same tego pragnęły, aby dla przyszłych pokoleń z ich mąk powstawało szczęście, z ich śmierci życie. To prawda. Jednak ja także namiętnie pragnę szczęścia pokoleń, choćby oddalonych, a zarazem czuję, że jakieś coś wkręca się pomiędzy mnie a przyszłość mojego rodu i na usta mi kładnie gorzkie pytanie: a dlaczegóż ja nie urodziłem się już w Edenie?

Z oburzeniem pytanie to z ust swoich precz zrzucam, ale nie mogę wyrzucić z myśli innego: dlaczego ci, których kocham, a nawet obojętniejsi, lecz zawsze od następców bliżsi, współcześnicy moi nie urodzili się już w Edenie — jeżeli kiedykolwiek będzie Eden? Nie proszono nas, abyśmy datę naszych narodzin wyznaczali, i żałujemy bardzo, że z jakiegoś niewiadomego wora wysypano nas na świat wtedy, gdy jeszcze nie jest na nim najlepiej, jak być może!

...Jeżeli kiedykolwiek będzie Eden? Jeżeli jest jakakolwiek rachuba nieomylna? Dwa a dwa cztery, pewnik nieomylny, powiecie. Tak, ale to pierwszy wyraz rachunku ludzkiego. Spróbujcie zliczyć wszystkie sekundy, przez które wszystkie znane ciała niebieskie dokonywają swoich obiegów, i połączcie je z tymi, przez które ich światła dobiegają ziemi, a potem przysięgnijcie, żeście w tym kolosalnym rachunku nie popełnili żadnej omyłki. Z tym zaś tylko, i tylko w pewnej mierze, nie z dwa a dwa cztery, porównaną być może plątanina dziejowych zdarzeń i musów, która ludzkie wyrachowania i na nich oparte nadzieje psuje i zawodzi. Czy Marek Aureliusz, ten najdoskonalej uspołeczniony człowiek, przewidział na tronie swoim dzikiego Alaryka? Jakimże byłoby zadziwienie Lukrecjusza, gdyby mu ktoś w perspektywie przyszłości ukazał scholastę wyskrobującego z pergaminu jego poemat o naturze rzeczy, aby go zastąpić swoją rozprawą o ilości aniołów na główce szpilki zmieścić się mogących. Badacze spostrzegający nieznane dotąd zjawisko lub znajdujący nowe dla cierpień ludzkich lekarstwo radują się, tryumfują; nie wiedzą, że w bliższej lub dalszej przyszłości ktoś przyjdzie i dowiedzie, że to zjawisko było złudzeniem, a to lekarstwo — trucizną. Gdyby z każdej zdobytej myśli i dokonanej pracy pasma odpowiednich następstw, aż do wyczerpania swego, wysnuwały się bez przeszkód i niespodzianek, świat mógłby stać się przybytkiem moralnego dobra, tak jakby stał się rajem nasycenia, gdyby wszystkie nasiona w ziemię rzucane plon wydawały. Jednak rolnik sieje nie tylko dla siebie, lecz jeszcze dla ziemnej glisty, szarańczy, mrozu i gradowej chmury. Siew myślicieli, wieszczów, bohaterów zjada wewnętrzne robactwo człowieka: głupota, występek, szał, i niweczą go burze dziejowe, które tę mają właściwość, że choć odzywają się coraz bliższym grzmotem, nikt bliskości ich nie spostrzega, ani domyśla się ich potęgi. Żadna z minionych cywilizacji nie runęła nagle i każdej starczyłoby sił i czasu, aby nadlatujący tuman odeprzeć, gdyby przenikała, że on ją pod sobą zagrzebie. Ale nie, społeczeństwa bawią się jak najlepiej wtedy właśnie, gdy dla ich dóbr najwyższych godzina zniszczenia wybija. Nic pospolitszego w dziejach nad tańce na wulkanach i przedśmiertne orgie. Skądże więc pewność, czy te zasiewy, które dokoła nas wcale nawet pięknie podrastają, nie staną się, jak tyle poprzednich, pastwą jakiejś gradowej chmury, jakiegoś gęstego tumanu, które już, już nadlatują, a my ich nie widzimy lub widząc — lekceważymy? Zapewne, żaden zasiew nie ginie całkowicie, z tamtych zostały i z tego zostaną okruchy; lecz wielki Boże! czy słońce nie utraci wszystkiego ciepła swego, a jaki glob niebieski w spotkaniu z ziemią nie rozbije jej wprzód — nim nieszczęsna Penelopa robotę swoją dokończy?

...Dość malowniczy zbieg dwóch zdarzeń historycznych niegdyś dziecinną jeszcze wyobraźnię moją silnie uderzał. Kiedy Aleksander Macedoński podbił Persję i dla oświetlenia orgii swojego zwycięskiego wojska stolicę jej zapalić rozkazał, patrząc na pożar starego Persepolis zawołał: "Zginęła Persja!" Po setkach lat rzymski zdobywca dla zwycięskiego swego wojska igrzyska wydając oświetlał je pożarem góry ułożonej z broni pobitych Macedończyków i wołał: „Zginęła Macedonia!" Ilekroć o dwóch tych pożarach, setkami lat z sobą rozdzielonych, myślałem, widziałem dwie łuny, ognistymi zgłoskami na niebie ludzkości kreślące: Sic transit...

...Tak przemija... Filozoficzna maksyma dodaje: chwała tego świata; każdy ziemski wędrowiec dodać może: wszystko.

Kiedy oglądam się na własną przeszłość, widzę obraz drogi, zaludnionej mnóstwem cieniów ludzi i rzeczy. Są tam postacie, które towarzyszyły mi u jej początku, w pogodny poranek wiosenny; inne spotykałem przy skwarnym słońcu, pod chmurami, wśród kwiatów, na ostrych kamieniach. Z tamtymi szedłem długo, z tymi godzinę lub chwilę, tamte jeszcze rozminęły się tylko ze mną, lecz u każdej uczepioną pozostała cząstka mojej duszy: kropla przyjaźni, iskra sympatii, chwila , nadziei, boleści zabawy, trochę lub dużo żalu, stałe lub lotne wspomnienie. Teraz widuję tylko ich cienie, gdy się za siebie obejrzę. Jedni poszli na inne, oddalone drogi; drudzy jak krety wsunęli się pod ziemię zostawiając po sobie tylko nieco nad poziom wystające grudki ziemi; innych, choć jak dawniej obok mnie postępują, czas lub rozwój mego własnego poznania tak odmienił, że w żaden sposób mniemać nie mogę, aby byli tymi samymi, z którymi szedłem niegdyś. Oprócz tych cieniów przeminionych dla mnie ludzi na przebytej drodze widzę jeszcze odbicia ponikłych obrazów. Ściany i pola, wody i drzewa, gniazda ludzkie i widoki natury, na których przez długie lub krótsze, ale pamiętne szeregi lat lub chwil wzrok zatrzymywałem, pośród których przeżyłem najwznioślejsze uniesienia i najgłębsze cisze, szlachetne godziny pracy i dręczące dni boleści — istniejecie kędyś i, trwalsze od ludzi, istnieć będziecie długo, ale nie dla mnie, bo ja was nigdy nie zobaczę. Sic transit...

...Co właściwie czuję, gdy pogrążam się w odmęcie tych ciemnych myśli? Gniew przeciw przeznaczeniom? pogardę dla ludzi? żal nad własnym losem? Nie, żadnego z tych uczuć nie odkrywam w sobie. Gniewać się na to coś olbrzymie, niepojęte, które skreśliło ogólny plan świata, nadało mu stałe prawa i bez uwagi na jednostki, nawet zbiorowe, do jakichś olbrzymich, niepojętych mi celów dąży, byłoby niedorzecznością, której nie popełniam. Miotać się przeciw niewiadomemu, kamienie ciskać w obłoki, szaleniec tylko może.

Owszem, jedyny jeszcze dostępną mi pociechę czerpię w przypuszczeniu, ze może jestem jednym z niezliczonych narzędzi, przez które buduje się coś doskonałego — jedna drobniutką cząstką dążenia ku rozumnemu, niezmiernemu jakiemuś celowi. Gdybym to przypuszczenie w pewność mógł zamienić, byłbym szczęśliwym. Pogardzać ludźmi — rzecz śmieszna! Sam przecież jestem człowiekiem i patentu na najlepszość nie otrzymałem od nikogo. Co do własnego losu, cóżem ja to za figura, jaką tak wielką wyższość nad cierpiącym gatunkiem moim posiadam, abym miał przestrzeń rozdzierać jękami dlatego, że także cierpię? Nie, ani gniewu, ani pogardy, ani żalu nad samym sobą nie czuję, tylko ze wszystkiego, com zgłębił i czegom przeniknąć nie zdołał, z tego, com doznał i czegom nie zaznał, z dziejów świata i z maluczkości ludzkiej woli, z nędz ludzkich i z moich zawodów wybuchają tak gęste, ckliwe, dławiące opary melancholii i tak mnie całego ogarniają, że chwilami wydaje mi się, iż w nich tracę życie. ...Utracić życie, pozbyć się go... nieraz już o tym myślałem, ale powstrzymywało mnie zapytanie: co z tego wyniknie? Sam tylko otrząsnę się z niewygodnej sukni, a więcej nic, najzupełniej nic nie sprawię, nie zbawię, nie naprawię. Po cóż więc? Dla siebie tylko — szkoda fatygi! Chociaż kto wie, kilka kropel jeszcze z tej czary melancholii, z której od dawna pić nawykłem..."

Tu wielki krzyk z mnóstwa na raz piersi wychodzący wyrwał go z odmętu myśli i zmusił do rozejrzenia się wokoło. Natychmiast zrozumiał, co było przyczyną przerażenia zgromadzonych na brzegu rzeki ludzi. Przedtem wzrok jego bez udziału jego woli i wiedzy przesuwając się po błękitnym szlaku rzeki spostrzegał na nim pospolite, lecz wdzięczne zjawisko.

Było to czółenko małe, lekkie, w którym z wiosłem w ręku i zaledwie nim wodę muskając stało niezupełnie jeszcze dorosłe chłopię, którego jednak postać, już wysmukła i gibka, powabnymi zarysy odcinała się od pozłoconego błękitu powietrza, a twarz wśród złotych włosów i świeża jak jutrzenka przedstawiała wyraz doskonałej, niewinnej radości. Ze swawolą dziecka, a siłą młodzieńca popisywał się on przed widzami ścisłym przymierzem łączącym go % płynnym, kapryśnym i niebezpiecznym żywiołem, po którego powierzchni igrał jak jaskółka. Widzami były same kobiety, żony i matki rybaków, w rozsianych niedaleko chatach osiadłych, a to pacholę, wesołe i śmiałe, było krwią z ich krwi i kością z ich kości, bo dzieckiem jednej z nich, a ulubieńcem wszystkich. Jedna też z nich, u samej wody siedząca, często rękę z wrzecionem w dół opuszczała, a drugą naprzód wyciągając, ze śmiechem, przed którym z twarzy jej uciekały zmarszczki, wołała: „Patrzcie! patrzcie!" Tamte patrzały i podziwiały: „Oto zuch!" Młodziutkie zaś dziewczę, tak jak ów zuch, rumiane, na kształt rybitwy porwało się znad wody i klaszcząc w ręce brzegiem biegło, za nim stadem zerwały się, leciały i srebrem śmiechu przestrzeń napełniały jej rówieśnice. Wtem wszystkie te postacie znieruchomiały jak wyprężone struny i ze wszystkich ich piersi wydarł się ów wielki, jednogłośny krzyk, który melancholika z odmętu ciemnych myśli wyrwał. Spojrzał na rzekę, spostrzegł czółenko dnem obrócone ku górze i z wolą fali pomykające daleko, a gdzie indziej kołującą, wzburzoną, rozgniewaną wodę. Zrozumiał, z szybkością myśli do upragnionego celu lecącej zwierzchnią swą odzież na piasek wybrzeża rzucił — i ku owemu rozgniewanemu punktowi rzeki już płynął. Czy był dobrym pływakiem, czy dość młodości i sił posiadał, aby uniknąć podstępów wody, które tamtego w nurty jej porwały — nikt z patrzących nie wiedział, ale grobowa cisza zapanowała na brzegu, gdy pod falą zniknął, a w ogromne westchnienie przemieniła się wtedy, gdy znowu ukazał się nad nią wlokąc za sobą ciężar, z którego widać tylko było mieniące się z błękitem wody złote smugi włosów. Nie; pływakiem bardzo biegłym i wprawnym on nie jest, bo żony i matki tych, dla których woda tajemnic nie ma, z drżeniem spostrzegają, że choć połowę ledwie drogi swojej przebył, ręce jego pracują z wysiłkiem i pierś coraz szybcej, mozolniej powietrze chwyta. Może zagrożonemu zginięciem nic nie pomógłszy zginie sam? Może im obu w porę przybędzie pomoc, bo już rzeką, z całych sił rąk i wioseł popychane, z tej i z tamtej strony lecą czółna, a brzegiem z chat najbliższych i pól sąsiednich biegną, pędzą ludzie. Ale on, ów śmiertelnie na wodzie pracujący człowiek, ma wolę, która siłom wyczerpać się nie pozwala. Spoczywa chwilę, potem płynie znowu, już, już ma zdrętwieć i znowu zapał krew mu rozgrzewa, już razem ze swoim ciężarem spływa pod falę i raz jeszcze, uparty, zawzięty, spod niej się wydobywa, aż zwycięski na brzeg wyskakuje i omdlałe pacholę u stóp oszalałej, zda się, kobiety składa. Oszalała bólem, zmieszanym z niepewną radością, osypuje je ona siwymi włosami i łzami, a dokoła przybywa, ciśnie się, gwarzy tłum, aż go roztrąca silne ramię starego, lecz ogromnego człowieka, który z ponurą iskrą w oczach komuś, kogo tłum najściślej zasłania, krótkie, chrypiące zadaje pytanie: "Czy będzie żył?" Dość długo odpowiedzi nie ma, bo umysł lekarza tak jest przez czyn pochłoniętym, że na słowo zdobyć się nie może. Potem z długim westchnieniem ulgi tłum zaszeptał: "Żyje!"

Wtedy człowiek po przeniesionym trudzie na brzegu spoczywający uczuł, że do kolan jego lgną jakieś usta wdzięcznością pijane, i ujrzał siwe włosy jak róże tryumfu rozsypujące się mu u stóp. Na rękach jego spoczęło mnóstwo pocałunków i w mnóstwie wlepionych weń oczu wyczytał błogosławieństwo. Ale spomiędzy tłumu innych wyszedł jeden człowiek, stary, lecz silny, ponury, lecz wezbranym uczuciem gorejący, wyciągnął do niego dłoń szeroką, twardą, grubą, w której mocno rękę jego zawarł, i nie powiedział nic; tylko mu w twarz patrzał głęboko i tak długo, aż z ponurych oczu pociekła mu łza, jedna tylko, wielka i niema.

Znowu szedł wzdłuż rzeki, na pozór ten sam, co wprzódy, lecz bardzo zmieniony. Całą jego istotę przenikała wielka słodycz i zadowolenie tak doskonałe, że źródła jego poszukiwać nie chciał i nie mógł. Długo nie myślał wcale, tylko cały był uczuciem radości i wdzięczności. Zmysły jego z niewypowiedzianą rozkoszą kąpały się w widokach natury, którymi, jak złudzeniami, przed chwilą gardził. Czuł ciszę i ciepło pogody, szczebiot szczygłów wśród drzew wydawał się mu wdzięcznym, a wesołym, figlarnym — wołanie kukułki za rzeką; starą wierzbę ze zwisającymi w dół gałęźmi porównywał do zawieszonego w powietrzu i ku wodzie spływającego strumienia roztopionego srebra. Czuł się lekkim, sprężystym, zachwyconym, szczęśliwym; z każdym szerokim i swobodnym odetchnięciem, z każdym obiegiem krwi w żyłach czuł nowy strumień ciepła i energii.

Zanadto jednak przywykł wszystko, co czuł i spostrzegał, rozbiorowi rozumu poddawać, aby mógł długo, bezwiednie i bezmyślnie znosić stan nawet najrozkoszniejszy. Wkrótce więc znowu zanurzył się w myślach.

„...Piękną i wielką jest miłość tej matki i wdzięczność tych ludzi, ale najbardziej wzrusza mnie i zachwyca ta jedna łza. Bo któż by się spodziewał, aby w tym potężnie rozrosłym cielsku istniało coś więcej nad mięśnie, przez zjadany chleb odtwarzane, i troskę o chleb? Kości i muskuły jego wśród trosk i trudów cielesnych tak potężnie się rozrosły, iż łatwo bym mniemał, że same jedne go stanowią. Tymczasem, patrzcie, on kocha, a to jedno ogniwo uczucia wywołuje do bytu inne.

Wszystko to przecież jestże tym ideałem nieskazitelnym i wiecznotrwałym, którego pragnieniem płonąłem w młodości i którego nieznalezienie w odmęt melancholii rzuciło mój wiek dojrzały? Wcale nie; czas je osłabić, interes nimi zachwiać może, śmierć najpewniej kres im położyć musi. Mniejsza o to; te okruchy ideału osłabną, zachwieją się, przeminą, ale były, i dopóki ludzkość trwać będzie, na różnych punktach czasu i miejsca odradzać się nie przestaną. Znalazłszy się pośród zjawisk znikomych i skazitelnych, ale naturze mojej pokrewnych, doznałem takiego uczucia, jakbym odetchnął powietrzem dawno opuszczonej, albo i wcale nieznanej, lecz ukochanej i uwielbionej ojczyzny...

...Sam także przez chwilę wcielałem w siebie to, za czym tęsknota mnie trawiła. Doskonale, absolutnie pozbyłem się, choć na chwilę, swojego j a, do tego stopnia uczułem się jedną z komórek składających organizm swojego rodu, że dla jego pożytku gotów byłem samego siebie utracić. To mnie nieco większym, przede wszystkim lepszym uczyniło w oczach własnych. Niezmiernie ułomny jestem, lecz dobrym być mogę; popełniałem błędy, lecz mogę dopełniać cnót — więc w górę czoło!

...Cnota? cóż to? Mamże bezmyślnie pić jej balsamy nie dociekając jej istoty? Nie... Wiem już: to dopełnione prawo natury, która pomiędzy mną a moim rodem, ku jego i mojej korzyści, zadzierzgnęła nici sympatii i współczucia. Rzecz prosta: gdyby ludzie na każdym kroku i zawsze szkodzili sobie wzajem, gatunek ich z niezmierną szybkością musiałby zmaleć lub zginąć. Gdyby znowu, bez wyjątku i przestanku, pełnili czynność wzajemnego wspierania się i wzmacniania, ludzkość olbrzymimi kroki dążyłaby do olbrzymiej pomyślności. Ani tak, ani tak się nie dzieje; chwiejności ludzkich stosunków pomiędzy samolubstwem a współczuciem, instynktem samozachowawczym cząstek i całości, w znacznej mierze przypisać wypada chwiejność postępu ludzkości.

Gdy jednak cząstka spełnia czynność sprzyjającą pomyślnemu rozwojowi swojej całości, czyni zadość prawu natury wypisanemu w niej zgłoskami własnych jej skłonności, a otrzymuje w zamian zadowolenie, towarzyszące pełnemu i swobodnemu używaniu otrzymanych od natury organów, bądź fizycznych, bądź moralnych.

...W tej ścisłej łączności, wiążącej mnie z moim rodem, i w tej sympatii, którą dla niego uczuwam, spostrzegam też najgłębszą i zapewne najstalszą podstawę moralności. Mogę zwątpić o tym, że ktoś z wysoka postępki moje widzi i waży; mogę nie wierzyć, abym za nie, tu lub gdzie indziej, dziś lub kiedykolwiek, jakąkolwiek otrzymał nagrodę; mogę nawet w niezmiernym powikłaniu sprzecznych wypadków, obyczajów, pojęć nie wiedzieć, po której stronie znajduje się prawda i powinność, ale zawsze pewnym być muszę, że istoty mnie podobne zdolne są, tak jak ja, cierpieć, upadać, marnieć albo radować się, zwyciężać, wzrastać, że pierwsze przynosi im mękę i ujmę, a drugie — rozkosz i korzyść, że więc ilekroć pierwszego umniejszę, a drugich przysporzę, uczynię dobrze, w mniejszej lub w większej mierze na drobnym punkcie miejsca i czasu urzeczywistnię ideał dobra. Wszelkiemu zaprzeczeniu, które by tę wiarę moją spotkało, odpowiedzieć mogę: wiem, jak cierpienie dolega, jak walka nuży i jak poniża upadek... Człowiekiem jestem.

...Minęło, i to, jak wszystko, minęło. Kilka cieniów ludzkich i jeden znikły obraz więcej na przebywanej drodze za mną. Jednak czuję, że posiadania tej chwili we wspomnieniu nie oddałbym za nic, i nawet, że myliłem się mniemając, iż ją za sobą pozostawiłem. Idealny jej obraz towarzyszy mi i teraz; wiem także, że jak tarczą nim się niejednokrotnie osłonię przeciw nacierającym na mnie odmętom melancholii. Więc poniekąd przemijanie rzeczy, nie ich trwałość, jest właśnie złudzeniem człowieka, bo to, co minęło, trwa w duchu ludzkim pod postacią słodyczy lub trucizny, pociechy lub zgryzoty, więc zapewne i w ogólnej sumie ludzkiego ducha pozostaje przelaną do niej kroplą dobra lub zła.

...Ale co tam! Dość myśleć! Chcę patrzeć na piękną naturę i poić się jej czarem, choć nie wiem wcale, jak ona wygląda poza sferą zmysłów moich! Chcę cieszyć się, że od zgaśnięcia uratowałem jedno młode życie, choć wiem, że nie będzie ono ani doskonale szczęśliwym, ani całkowicie dla szczęścia świata pomyślnym. Chcę pocieszać się dostrzeżonymi okruchami ideału, choć wiem, że są one drobne i znikome. Chcę czerpać siłę z minionej chwili, choć ona minęła. Chcę żyć, pocieszać, wspomagać, ratować... Do pracy! do pracy!..."

Cóż to? Czy był on szaleńcem noszącym w głowie mnóstwo sprzecznych myśli, które go pogrążały w otchłań melancholii, to na przemian napełniały radością i zapałem? Nie; szaleńcem nie był. Był jednym z tych, których melancholia zamienić się może w szczęście przez pełny i swobodny rozwój energii skierowanej ku czynom miłości.

ZROZPACZONY

...„Niech diabli wezmą takie życie, jak to, które nam urządziła ta nasza wielka, znakomita cywilizacja! Było, zaprawdę, po co przez tyle wieków suszyć sobie głowy, łamać karki i nadwerężać kości! Tylu mędrców i bohaterów, tyle geniuszów i talentów, tyle kłótni, wojen, hałasu, a nade wszystko pracy, i cóż z tego wyniknęło? Policzyli na niebie gwiazdy i zbadali drogi, którymi one podróżuję, zmierzyli ziemię i naokoło ją objechali, do usług swoich zaprzęgli zwierzęta i użyźnili pustynie, góry poprzebijali na wylot i połączyli morza, najlotniejsze w naturze żywioły w posłuszne sobie niewolnice zamienili, nabudowali przepaść miast, pałaców, muzeów, cudownych katedr, bajecznych wież, zasmarowali farbami bezmiar płótna i zapisali różnymi sposobami nieskończoność cegiełek, papirusów, pergaminów i bibuły, w sztuce pasztetnictwa dosięgli najwyższego stopnia doskonałości i doprowadzili storczyki do bajecznej ceny dwudziestu pięciu rubli za jeden egzemplarz — i cóż z tego wyniknęło? Oto, że ja, ja, ja czuję się tak nieszczęśliwym, iż dłużej żyć nie chcę. Może tam ktokolwiek z tych wszystkich prac i zdobyczy odniósł jaką korzyść; nawet tak, najpewniej, odniosła ją garść pączków pływających w maśle, Heliogabalów przewracających się na fiołkach, Midasów, którzy aż po swoje długie uszy grzęzną w złocie. Ale ja nie posiadam nic, we mnie istnieje kolosalna suma nie zaspokojonych potrzeb, mnie zawiodły najsłuszniejsze ambicje i nadzieje, mnie zdradziło w cudownie pięknym ciele mieszkające szatańskie serce kobiety, mnie od szyi do pięt obsiadły pasożyty długów — więc ja mam prawo gardzić tą ludzkością, tą cywilizacją i tym życiem, które nie dały mi nic prócz złudzeń, zawodów i ochoty do wczesnej śmierci.

„Bo zastanówmy się tylko. Przez kogo i dla kogo wytworzone została cywilizacja? Naturalnie, przez ludzkość i dla ludzkości... Kimże ja jestem? Człowiekiem. Więc mam niezaprzeczenie prawo do udziału we wszystkich korzyściach i zyskach, przez ród mój zdobytych, i nikt przekonać mię nie zdoła, aby sprawiedliwym było, że jakiś głupi lord angielski posiada pyszny pałac ze wspaniałym parkiem, a ja żyć muszę w trzech pokojach tej psiej kamienicy, za które w dodatku od dawna komornego nie uiszczam. Dlaczego, jakim prawem Rotszyld posiada miliony, Wiktor Hugo wszechświatową sławę, Bismarck trzęsie światem jak workiem kartofli, słynny tenor tyle zbiera złota i laurów, że mu się przez garście przelewają, a ja, ja jestem biczowanym przez lichwiarzy golcem, przez jakąś setkę zaledwie osób z nazwiska znanym mizerakiem, samotnikiem zdradzonym przez tę obmierzłą lalkę, wszechstronnym bankrutem życia? Jeżeli takie źródła różnostronnych rozkoszy, jak bogactwo, sława, władza, miłość, są wytworami cywilizacji powszechnej, powinny też być własnością powszechną, zatem i moją; a skoro tak nie jest, kpię z cywilizacji, która mnie wystrychnęła na dudka! Widzę, widzę, szanowni doktorowie Tym lepiej, jak kiwacie głowami i wskazujące palce wznosząc w górę mówicie: "To geniusze, kochanku, to są geniusze, różnostronne, nierównej wartości, ale geniusze! Ty zaś..." Cóż ja? Naprzód nie jest wcale rzeczą dowiedzioną, że geniuszu nie posiadam. Owszem, nieraz czuję w sobie prawdziwie niepospolite porywy i natchnienia, które rozwinąć i w konkretną formę przyodziać się nie mogą tylko dla braku odpowiednich warunków. Już w dzieciństwie wyróżniałem się spośród rówieśników płynnością i obfitością wymowy, a po głowie plątały mi się dziwnie oryginalne i malownicze obrazy i przenośnie.

Byłbym niezawodnie wielkim mówcą albo poetą, gdyby nie brak odpowiednich warunków. Urodziłem się z rodziców biednych jak szczury (jedyne szczęście, że nie z pospólstwa, lecz z podupadłych karmazynów pochodzących), przez całą też młodość byłem szczurem, który marząc o holenderskim serze ze złością gryzie stare podeszwy. Niech diabli wezmą najzłośliwszy ze wszystkich traf urodzenia! Wiem dobrze, iż w dziejach nauki i sztuki znaleźć można sporo ludzi, którzy żywiąc się starymi podeszwami dokonywali prac wielkich i tworzyli dzieła, czasem arcydzieła. Ale były to jakieś osobne, niepojęte dla mnie organizacje, były to nawet — śmiem twierdzić — pomimo wszystkiego, co uczyniły, odkryły, utworzyły, organizacje niższego rzędu. Bo ażeby móc żyć i pracować w tych ciasnych i szarych warunkach, które wytwarza ubóstwo, trzeba mieć duszę niewolniczą i niski poziom smaku. Dzieła i arcydzieła biedaków wydobyły się z nich nie wiedzieć jak, same przez się chyba, w zupełnie tajemniczy dla mnie sposób, ale dusze ich, do tego stopnia pokorne i ograniczone w żądaniach, ażeby bez swobody ruchów i piękności otoczenia móc aż tworzyć, poczytuję za niewątpliwie ubogie i ciasne. Mnie natura stworzyła wcale inaczej. Ja myślą, wyobraźnią, żądaniami zataczam niezmiernie rozległe koło i potrzebuję obracać się w tym kole z zupełną swobodą ruchów i wyboru. Wszelka niemożność dosięgnięcia w rzeczywistości tego, o czym wiem, co sobie wyobrażam, czego pożądam, wprawia mię w gniew i zniecierpliwienie, które ubezwładniają najwyraźniejsze moje zdolności. Smak także posiadam tak wykwintny i wysubtelniony, że jeden gwóźdź wystający z podłogi lub najlżejsza dysharmonia linii czy barw na ścianie tak mię drażni, iż zapał mój stygnie, a imaginacja ku ziemi opada. W ogóle jestem naturą subtelną, wytworną, która jak ptak powietrza lub ryba wody potrzebuje przede wszystkim piękna, a następnie wrażeń, coraz nowych, coraz wznioślejszych lub namiętniejszych wrażeń. To nawet wszelkie wyobrażenie przechodzi, jakim ja jestem pożeraczem wrażeń, jak wiele ich trzeba i w jak wybornym gatunku być one muszą, aby moją myśl, uczucie, wyobraźnię rozgrzać i w ruch wprawić. Ilekroć przez czas nieco dłuższy obracam się w kole jednostajnych widoków, twarzy, wypadków, stygnę, zamieram, samemu sobie do kamienia staję się podobnym. Nie mam w sobie nic wcale z grzyba wrosłego w jedno miejsce, ani z psa, który przez całe życie u wrót jednego podwórka stróżuje. Łańcuchów przywiązania i wierności nie rozumiem, bom nigdy na sobie ich nie czuł, i nie tęsknię do nich, bo wydają mi się niegodnymi natur ludzkich nad zwykły poziom wyższych. Mnie trzeba, jak ptakowi, ciągłych wzlotów i przelotów. Skrzydłami mymi muszą być coraz nowe, łagodnie rozmarzające lub namiętnie rozpalające wrażenia; kiedy zbliżanie się chłodów i mgieł uczuwam, potrzebuję przelatywać w inną stronę, tam, kędy znowu może mi być słonecznie i ciepło. Wiecznego słońca, wiecznie a harmonijnie grających w koło mnie tonów i barw, wiecznych gromów i błyskawic mi potrzeba; ach, orlimi skrzydły lecieć mi potrzeba na niebotyczne szczyty, skrętami gadu wślizgiwać się w tajemnicze groty, bluszczem wyrastać z ciemnych szczelin skał, zwinnym rekinem pływać po morzach... Wszędzie być, wszystkim się poić, przed wszystkimi pięknościami przyrody i sztuki na klęczki upadać... i nigdy nie zetknąć się z tą lichą poziomością, którą jest — troska o pieniądz, z tym więziennym strażnikiem, któremu imię: praca na chleb, i z tą najwyższą szpetotą ziemską, którą przedstawia oblicze lichwiarza!

„Taką jest moja natura, i właśnie dlatego, że jest taką, wierzę, iż zamieszkuje w niej przynajmniej zaczątek geniuszu. Kto mówi: geniusz, mówi: niepokój, burza, bunt przeciw gminnym szarzyznom życia. Jestem duszą niespokojną, burzliwą i zbuntowaną tak dalece, że pośrodku życia stojąc pragnę kres mu położyć, i byłbym to już od dość dawna uczynił, gdyby nie ta gorzka ironia, która we wszelkim stworzeniu żyjącym istnieje pod postacią zachowawczego instynktu.

„Traf, który sprowadza na świat człowieka pośród warunków i stosunków jak najmniej z naturą jego zgodnych —- to raz; instynkt zachowawczy, który powstrzymuje go od dobrowolnego wytrącenia się z piekielnego koła tych warunków i stosunków — to dwa. Przywiązanie do wszelkiego życia tych dwóch właściwości poczytuję za najgrubszy i najnieprzyjemniejszy z żartów, które wyprawia z życiem siła nieznana w nieznanych mu celach. Ślepym rodzący się gatunek jaszczurek nie prosił o przyjście na świat w podziemnych kanałach ani o ślepotę, dlatego ponoszoną, że tam mu na świat przyjść wypadło; gdyby zając tutejszy nie upodobniał się sierścią do kamienia, a sybirski do śniegu, prędzej kula myśliwca położyłaby kres jego nędznemu istnieniu. Dać zającowi w udziale wieczny głód i trwogę, a sierści jego taki instynkt zachowawczy, aby wyrabiał sobie barwę mylącą oko strzelca — jestże w tym cień sprawiedliwości? Kilka już razy wydobywałem z szuflady rewolwer, oglądałem go, nabijałem, i zawsze, nie wiedzieć jak i kiedy, drżące moje ręce ukrywały napowrót w ciemnościach szuflady tę małą, cienką rurkę, przez którą życie moje ulecieć miało — nie wiem dokąd — może w płatki róży kwitnącej pod oknem pięknej kobiety albo w pierś rumaka przelatującego stepy, w pióra orle lub w uszy ośle, najpewniej —- wszędzie po trochu. Ta rozsypka po świecie moich atomów nabawia je trwogą i wstrętem; opierając się jej czynią ze mnie na pozór tchórza. Ale to tylko pozór. To tylko atomy moje nie chcą rozlatywać się w różne strony i wchodzić do nowych, niewiadomych związków. Ja zaś, który jestem ich świadomością i samopoznaniem, pragnę umrzeć i dziś... jutro... Tymczasem bawi mię jeszcze i zajmuje zastanawianie się nad głupotą i niesprawiedliwością tego wszystkiego, co w ludzkim języku nazywa się światem, życiem, losem...

...„Ten pokój, na przykład, po którym teraz biegam, jak w menażeriach biegają po swoich klatkach hieny i tygrysy, cóż w nim osobliwego? Kobierzec, który posadzkę jego okrywa, jestże perskim, tureckim, babilońskim? Gdzie tam! pochodzi z krajowej fabryki i tani jego gatunek trochę tylko wynagradza się znośnym skopiowaniem wschodnich barw i wzorów. Sprzęty są miękkie i dość zgrabne, ale tandetnej roboty, wcale nie stylowe, a okrywający je plusz dość okazale wygląda, bo czerwony, zaś po przypatrzeniu się — Boże odpuść! nie wiem nawet, czy bardzo smakowałby molom, taki lichy. Te lampy i świeczniki — cóż? japońskie? rzymskie? Louis XIV? Empire? At! Styl ich tyleż ma wartości, co i pozłota! Świecąca fuszerka, i tyle. A na ścianach co ja mam takiego? Rubensy? Van Dycki? Greuzy? Meissoniery? Cha, cha, cha! Oleodruki, tout simplement, oleodruki, dość drogie wprawdzie i w bardzo błyszczących ramach, ale które wobec dzieł sztuki, wobec prawdziwego artyzmu czymże są? — po prostu: śmieciem. Zdaje się, że dla człowieka ucywilizowanego, dla człowieka z ukształconym smakiem, dla człowieka, bądź co bądź, dobrze urodzonego, trudno wymyśleć coś bardziej skromnego i mizernego i nawet takiemu człowiekowi w takim otoczeniu trudno wyżyć. Jednak kiedy rozpoczynając zawód swój mieszkanie to urządziłem, wielu było takich, którzy nazywali je zbytkownym. Z tego powodu zerwał się nawet jeden z najdawniejszych moich stosunków. Kolega Zygmunt, ten tak szlachetny z pozoru chłopak, gdy tylko dowiedział się, że na stałe już gdzieś zamieszkałem, wpadł do mnie i nagle — jak słup stanął.

— Czy to twoje mieszkanie? — pyta.

Z paru doświadczeń przewidywałem już, co nastąpi.

— A no, moje — mówię. — Czegóż się tak dziwisz?

— Czy sukcesję jaką otrzymałeś?

— Żeby tak pies płakał, jak ja kiedy jakąkolwiek sukcesję otrzymam... z gołych szczurów zrodzony...

Popatrzył na mnie.

— Za pożyczone pieniądze?

— A no...

— Na lichwę?

— Może znasz kogo, kto bez procentu pożycza? Zlituj się, zarekomenduj mię temu dobroczyńcy...

Spochmurniał, siadł na tej oto otomanie i zerwał się zaraz.

— Ja w tych kołyskach i siedzieć nie umiem! Myślałem, że w przepaść lecę! Nie masz ludzkiego stołka?

Musiałem mu z jadalnego pokoju przynieść dębowe krzesełko, na którego rzeźbę zezem spojrzał, ale siadł, i wąsa kręcąc — dawaj morały prawić! Nie chce mi się nawet i w myśli powtarzać tego, co on mi prawił. Najważniejszym jego argumentem było: — „Niczym jeszcze nie zasłużyłeś na prawo i możność dogadzania swoim zachciankom". I na żaden sposób w ciasną tę mózgownicę wbić nie mogłem, że jakie takie piękno w otoczeniu nie jest żadną zachcianką, ale konieczną, nieprzepartą potrzebą mojej natury. — „No, no — mówił — Rafael, zanim został malarzem, węglem na ścianach cudzych spichrzów bazgrał. Dickens za młodu mył słoiki u sklepikarza. Kochanowski w skromnym dworku wiejskim... a ty przecież malarzem ani poetą nie jesteś!" No, i gadaj tu z takim! Ale mam duszę malarza i poety, ale zawodem moim nie jest, bądź co bądź, wymiatanie ulic, albo oranie ziemi, albo tam jakieś ciąganie heblem po drzewie, tylko praca umysłowa, która, bądź co bądź, wymaga odpowiedniej higieny, aby, bądź co bądź... Ale co tu i mówić! Filistry tylko mogą rzeczy tych nie rozumieć, a sami przez się stanowią jedną z siedemdziesięciu siedmiu plag ciężko natury wyższe dręczących. A rozmnożyło się to, a najróżniejsze postacie na siebie poprzybierało, a nawymyślało haseł marnych i płytkich! Ten, na przykład, występował z brakiem prawa i zasługi: „Dotąd — prawił — społeczeństwo koszta tylko na ciebie łożyło. Wypłaćże się mu przedtem, nim zaczniesz znowu pożyczać u niego kołysek i szczudeł." Drugi z uczciwością wystąpił: „Oszukujesz świat, bratku — powiada — ludziom oczy chcesz zamydlić. Biednym będąc, bogatego udajesz!" A jeżeli mi te pozory bogactwa (oj, bogactwo!) jak chleb do życia niezbędne? A jeżeli one zapewnić mi mogą powodzenie i w zawodzie moim, i w towarzyskich stosunkach? Czyni ja temu winien, że na świecie jak widzą, tak piszą? że ludzie płacą temu, kto dla nich pracuje, nie tylko za pracę, ale i za złocone krzesełko, że na mahoniowym biurku nikt miedzianej monety nie ośmieli się położyć, a na sosnowym położy; że grube surduty od drzwi przedpokojów są odprawiane, a fraki do salonów zapraszane tym uprzejmiej, im słynniejszym jest krawiec, który je uszył? Czym ja temu winien, że panie Kamila, Julia, Emilia ani spojrzeć nie chciałyby na mnie, gdybym od stóp do głowy nie był podobniuteńki do ich braci i mężów, którzy posiadają krocie lub miliony, i wtedy dopiero, gdy zrobię się do nich podobniuteńkim zewnętrznie, spostrzegają i oceniają, że wewnętrznie nieskończenie ich przewyższam? Oho! otrzymałżebym od Kamili tyle słodkich, niezapomnianych chwilek, gdybym szaraczkowato i gminnie wyglądał? Miałżebym u siebie na podwieczorkach — nieraz! — Julię, gdybym nie posiadał takiego przynajmniej, jak to, mieszkania? A kilka boskich tygodni życia, którymi obdarzyła mię Emilia, byłyżby moim udziałem, gdyby nie posiadała ona przekonania (fałszywego, naturalnie), iż w razie przedłużającego się jej okrucieństwa mogę zawsze znaleźć (kupić) sobie pociechę u słynnej tancerki? Jestem zbyt rozumny, abym mógł nie wiedzieć, że ten szacunek, którego doświadczam w salonach, i ta miłość, którą obdarzają mię te panie, wobec prawdziwego szacunku i prawdziwej miłości zajmują stanowisko tych oleodruków wobec sztuki. Lecz jeżeli, do salonów i do miłości stworzony, obejść się bez nich nie mogę, co mam uczynić? Muszę zdobywać je w takim gatunku, w jakim je znajduję, i takimi sposoby, w jakie zdobywać się dają.

Jeżeli gatunek jest mizerny, krzywda mnie tylko się dzieje; jeżeli sposoby nie są szczerozłote, winna temu cywilizacja, która za każdy swój dar wymaga, jeżeli już nie złota, to choć jego podobizny. Trzeci z filistrów powiada: „Usiłuj, kochanku, prostować i oczyszczać cywilizację tam, kędy ona wykrzywioną jest i zbrudzoną, ale nie dodawaj jej we własnej osobie jednego więcej koszlawca i jednej więcej batystowej ścierki!" Stare sztuki! prostować i oczyszczać! Ślicznie na tej robocie wychodzą ci, którzy się jej oddają! Znaczy to przez całe życie pościć. Nie odmawiam, nie odmawiam szacunku swego reformatorom, apostołom, męczennikom, ale do wstępowania w ich ślady powołania w sobie nie uczuwam. I jest to zupełnie naturalnym. W społecznych i w cywilizacyjnych zadaniach, tak jak we wszelkich innych, koniecznym jest podział pracy. Sama natura przez wszczepianie w ludzi rozmaitych skłonności i zdolności tych stawia przy jednym kółku maszyny, tamtych przy innym. Ja nie przy tym postawiony zostałem i — rzecz skończona. Reformatorem będąc trzeba ogromnie wyrzekać się i cierpieć, a dla mnie wyrzekanie się i cierpienie są wprost — wstrętne. Wiem, że w ogóle żyjące istoty cierpieć nie lubią, ale to nielubienie bywa w stopniu nierównym, we mnie zaś dosięga najwyższego. Przecież widywano męczenników uśmiechających się wtedy, gdy zdzierano im skórę z pleców, a i dziś jeszcze można gdzieniegdzie spotkać ludzi zgłodniałych, odartych lub w inny tam jaki sposób udręczonych, którzy mówią, i szczerze mówią: "Cierpię dla takiej a takiej idei, więc to cierpienie jest mi szczęściem." To bardzo wzniosłe, i jest w tym nawet żywioł piękna, nie zaprzeczam. Sam nawet miałem raz pyszny pomysł do dramatu, którego bohaterem byłby taki wspaniały jegomość. Ale w gruncie rzeczy ani ci ludzie mają więcej zasługi przez to, że ich natura wyższą zdolnością do cierpienia i pocieszania się obdarzyła, ani ja mniej wartości, że nie w ten, lecz w inny sposób obdarzonym przez nią zostałem. Bo naprawdę, skoro nie mogę cierpieć tak, jak oni, więc nie mogę, i skądże możność tę wezmę? Próbowałem być (z musu) cierpliwym, wstrzemięźliwym, wytężałem ku temu całą wolę — i nic! Miotam się, wściekam, nerwy mi ledwie nie pękają, wszyscy diabli we mnie wstępują, i tak lub inaczej muszę dogodzić sobie, aby przestać cierpieć. Ale w zamian — jakże ja umiem używać! Z jak doskonałym znawstwem i z jaką wyrafinowaną sztuką spożywam smaczny kęsek życia, ilekroć mi się on dostanie! Pospolite obżery jedzą mięso wielkimi kawałami i piją wino wielkimi haustami, byle tylko najeść się i napić. Dla mnie każda najdrobniejsza fiberka przyjemności posiada właściwą sobie słodycz i woń, którymi rozkoszuję się po osobno i długo, bo przedtem wyobraźnią i potem jeszcze pamięcią. Z tą zdolnością do pogłębiania przyjemności łączy się we mnie zdolność do ogarniania umysłem i zmysłami ich niezmiernie szerokiego pola. Piękny obraz, dobra muzyka, malowniczy widok natury, książka naukowa albo poemat w ciszy gabinetu powoli czytany, dramat w blasku gazowych świateł i upale ludzkiej ciżby na teatralnej scenie odegrywany — z jednej strony, z drugiej — kobiety, pasztety, cygara, wina, wonie, szmery, połyski, barwy — na tym wszystkim znam się, to wszystko jest przyrodzonym moim żywiołem. Chińska waza, japoński wachlarz, tanagryjska figurka, stylowy sprzęcik, kawał starej makaty, zarówno jak malownicze draperie sukni u pięknego ciała i sam jej szelest, jak nawet czarny pyszczek mopsika, po którym przesuwa się biała ręka — i na tym wszystkim znam się, i to wszystko sprawić mi może dłuższy lub krótszy, lecz zawsze dobrze odczuty i zrozumiany zachwyt. Śmiało powiedzieć mogę, że nie ma na ziemi nic pięknego ani z jakiegokolwiek względu miłego, czego bym nie potrafił rozpoznać, zgłębić, rozłożyć na atomy i z każdego z tych ostatnich wyssać wszystką rozkosz, którą wydać on z siebie może. I w tej to właśnie sztuce doskonałego rafinowania cieczy życia, w tej umiejętności najrozleglejszego i najsubtelniejszego używania, która jest może najwyższym z artyzmów, bo ogarnia je wszystkie i działa na całej przestrzeni i głębokości zjawisk pięknych i miłych — widzę swoją wartość, niepospolitość i zarazem swoje przeznaczenie. Bo nie należy mniemać, aby wielu ludzi w tym albo i w przybliżonym do tego stopniu sztukę tę posiadało. O, nie! Mnóstwo na ziemi znajduje się obżerów, którzy w jednostajny sposób gryzą rzepę i ananas, gburów, dla których przyjemność jest rzeczą, którą się od razu dławi, połyka i trawi, którzy też kolosalną jej sumę zużywając, istotnej jej wartości ocenić nie są zdolni. Prawdziwie utalentowanych i wykształconych artystów używania istnieje bardzo mało; są też oni najwyżej wybujałym i najdelikatniejszym kwiatem ludzkości. Dla nich to właściwie pracowały pokolenia i wieki, na ich korzyść przyroda poddawała niewyczerpaną obfitość swoich pomysłów przemysłowi i trudom ludzkości. Oni jedni zdolni są do wydobycia z uzbieranych bogactw należytego odsetku i do okazania przodkom swojej wdzięczności przez doskonałe uznanie dobroczynnych wyników ich istnienia, a potomkom — swojej troskliwości przez wlewanie w ich żyły odziedziczonego talentu do coraz doskonalszego z nich korzystania. Do tej grupy nielicznych i dotąd przez świat niesprawiedliwie ocenianych, lecz wysoką społeczną i artystyczną wartość posiadających wybrańców — ja należę; przy tym to kółku maszyny umieściła mię natura, i zaprawdę, nikt umiejętniej i z większym rozmiłowaniem nie obracałby tym kółkiem nade mnie, gdyby... Ach, tu właśnie ogarnia mię wściekłość i rozpacz! Ręce gryzę,. włosy wyrywam na wspomnienie, czym by mogło być życie takie, jakim ja je rozumiem, gdybym nie już pragnienia, lecz umiejętność i pomysły swoje mógł w rzeczywistość zamienić. Filistry pewno wyobrażają sobie, że byłby to długi ciąg rozpusty. Ciasne głowy, tępe zmysły, poziome wyobraźnie! Byłby to, owszem, poemat po raz pierwszy może na świecie tak doskonale w życiową formę wcielony, byłby to długi, nieprzerwany ciąg wzlatywania nad poziomy, a wobec którego scen i sensacji zmalałyby wspaniałości, pogasły żary i omdlały blaski Sardanapalów i Lukullusów. Kiedy pomyślę, że zdolności i natchnień swoich w tym kierunku nigdy nie zużyję, że tego poematu, który mię rozpiera, nigdy z siebie nie wydam, że najwznioślejsza część mojej istoty strawi się bezpłodnie wśród szarzyzny życia, jak szlachetne kadzidło w lampie kuchennej — to "nigdy", ta niemożność krzeszą we mnie taką nienawiść i wzgardę dla świata, taką do życia ohydę, że ręka moja pomimo woli sięga do szuflady i dotyka małego, chłodnego narzędzia, które jest ostatnią, dobrą ucieczką dla — srodze skrzywdzonych...

..."Najnieznośniejszy może gatunek filistrów stanowią ci, którzy ciągną mię na niziny społeczne i z maślanymi od rozczulenia twarzami wołają: „Patrz no, patrz no tylko, co tam się dzieje!" No, cóż takiego? Orzą tam, kopią, rąbią, dźwigają ciężary i różne inne rzeczy robią... Panie Boże, dopomóż! ale mnie co do tego? Ku tym właśnie celom są stworzeni, nic innego nie umieją, przez to tylko darem życia cieszyć się mogę, to tylko społeczną ich wartość stanowi. Podział pracy. Ja w tym niczego innego prócz podziału pracy dopatrzyć nie jestem w stanie. Potem oblewają się! To bardzo dobrze. Dla takich, którzy myją się rzadko, pot jest rodzajem dobroczynnej dla zdrowia łaźni. Głodem przymierają! Cóż znaczy ich głód fizyczny wobec tego duchowego, który trawi mnie i do mnie podobnych? Wszelkie wyższe uciechy są im niedostępne! Ależ nie dla nich one istnieją, i nie potrafiliby ich oni ani ocenić, ani użyć. Wśród pognębiających trudów i cierpień, w zaklętym kole ciemnoty, moralnie wzrastać i doskonalić się nie mogą! Pytanie: czy zdolnymi są do moralnego udoskonalania się i wzrastania?

Moje doświadczenie przynajmniej przecząco na to pytanie odpowiada, bo ilekroć zdarzyło mi się spotykać ludzi z gminu, których wykształcenie podniosło ku wyższym społecznym warstwom, były to zawsze niezgrabne kloce i szorstkie gbury. Nie zaprzeczam, że pod tą zewnętrznością znajdowały się niekiedy dość cenne przymioty charakteru i umysłu, które jednak dla mnie, wielbiciela formy, przez przykre niedostatki tej ostatniej powab i wartość traciły. Śmiem nawet wątpić, czy należy zatruwać przedziwną woń cywilizacji przez forsowne wciąganie na jej szczyty ludzi, którzy pozbyć się nie mogą odziedziczonego zapachu kożuchów. Wprawdzie ja także nie w książęcych pałacach oczy na światło słońca otworzyłem, ale wyjątkiem jestem, i takich wyjątków może być pewna nieduża liczba, co nie stanowi dowodu, aby cała ta gęsta masa niezgrabnych cielsk i ślepych duchów mogła kiedykolwiek stać się czym innym, niż jest. W całym królestwie natury panuje prawo nierówności: a czyliż kiedykolwiek słyszano o buncie żab przeciw orłom albo o prawach pokrzywy do piękności i wzrostu magnolii? Miałażby natura dla jednej tylko ludzkości złamać i zmienić swoje wieczne i powszechne prawo? Wątpię. Zdaniem moim, wyrobnik rąbiący drzewo jest i pozostanie w stosunku do mnie tym, czym jest żaba w stosunku do orła, dziki chwast w stosunku do uprawnego kwiatu. Można w tym nawet dostrzec przedziwną opatrzność i gospodarność natury. Nic w niej nie przepada, ani na marne nie idzie: ujęte z jednego brzegu, dodanym zostaje do drugiego; ze łzy tu padającej, tam powstaje perła; rozłożone pokrzywy użyźniają grunt pod magnolie. Nie ja zresztą pierwszy to odkrywam, ale dowiedzioną już jest rzeczą, że bez instytucji niewolnictwa cywilizacja utknęłaby przy pierwszych swoich krokach. Praksyteles nie mógłby rzeźbić, Apelles malować, Herodot pisać dzieje, Platon filozofować, Aleksander Macedoński za pośrednictwem wojen odkrywać nieznane strony świata, gdyby inni ludzie nie orali, nie kopali, nie rąbali drzewa w ich zastępstwie. Tak dzieje się i teraz pod zmienionymi formami, i cóż ja przeciw temu mogę? Jaka w tym moja wina? I do czego mię to zobowiązuje? Wcale, wcale jednak nie zaprzeczam, że pod tym, jak i pod innymi względami świat ten nie jest rajem, ani natura wzorem dobroci. Daleko zapewne przyjemniej byłoby patrzeć na powszechne i wszechstronne zadowolenie, i gdyby to tylko ode mnie zależało, natychmiast przemieniłbym wszystkich pastuchów w śpiewających i kwiatami zwieńczonych Dafnisów. Ale naprzód nie zależy to ode mnie, a następnie mniemam, że jestem sam stokroć od nich nieszczęśliwszym i srożej skrzywdzonym. Jakimiż bowiem są ich potrzeby, a jakimi moje? Jak umeblowaną jest ich wyobraźnia, a jak moja? Czy im, tak jak mnie, niezbędnymi są do wytworzenia uczucia szczęścia wytworne a niezliczone kombinacje wrażeń wzrokowych, słuchowych i dotykowych? Wcale nie; ich tępe zmysły znajdują pod ręką wszystko, czego im potrzeba, a jeżeli i nie znajdują, suma ich cierpień równać się może — rzecz prosta — tylko sumie utraconych zadowoleń; gdy zaś ta druga miała być mizerną, pierwsza jest małą. Czy może być bowiem w dziedzinie cierpień i zadowoleń coś pierwotniejszego i grubszego nad zjedzenie lub niezjedzenie kawałka razowego chleba? I możnaż rozsądnie za nieszczęśliwego poczytywać człowieka, który przez połowę każdej doby pług albo kółko maszyny popycha, skoro czyni to on, dzięki swoim muskułom i przywyknieniom, z taką łatwością, z jaką ja grywam w kręgle lub w bilard? On ma kości i muskuły bajecznie rozwinięte, nerwy ledwie zaczątkowe; u mnie, na odwrót, pierwsze znajdują się prawie w zaniku, drugie posiadły delikatność i dźwięczność najwyborniejszego instrumentu. Panującą częścią jego organizmu jest żołądek, mojego — mózg. Jego leniwą wyobraźnię zamykają ciasne granice jednej chwili i jednego miejsca, moja — na ognistych skrzydłach buja po niezmierzonych rozłogach czasu i przestrzeni. Na sąd cygana oddaję: który z nas więcej cierpieć musi?

Dlaczegóż nie piszą książek i nie dokonywują różnorodnych prób i wysileń, aby ratować od cierpień i wysileń najwyższy wykwit ludzkości, przeze mnie i mnie podobnych przedstawiany, tak jak to czynią względem błotnistej jej podstawy? Jeżeli lordowie angielscy swoje parki, a Rotszyldowie kapitały rozdzielać mają pomiędzy wydziedziczonych, bardzo proszę, aby na mnie przypadła część o tyle większa od Dafnisowej, o ile większymi są moje potrzeby i wyższą moja wartość! Pod wartością zaś rozumiem stopień cywilizacji, jako też umiejętność jej oceniania i używania. Że pod tym względem nikt prześcignąć mię nie może, tego jestem pewien; proszę tedy o wszystkie parki lordów i kapitały Rotszyldów dla siebie jednego... no, niech już sobie będzie, dla małej liczby tych, którzy mi dorównywują...

"Nie mogę więc na wzór dusz więcej czułych niż sprawiedliwych znajdować pociechy w umniejszaniu cierpień, które są stokroć mniejsze od moich, ani we wprowadzaniu baranich kożuchów pomiędzy sobole i błękitne lisy, o którego pożyteczności wątpię, które nawet o niejaką szkodliwość posądzam... Współczucie z rozkoszą bliźnich rozwiniętym jest we mnie do tego stopnia, że zadowolenie towarzyszy etanowi dla mnie co najmniej połowę przyjemności wesołej kolacji, a upojenie kobiety co najmniej połowę szczęścia w miłości... Ale za współczucie z cierpieniami bardzo dziękuję! Mam dosyć swoich...

..."Miłość! Ach, zapewne — nie ma na ziemi rzeczy, którą by natura we wspanialszej chwili natchnienia stworzyła, ani takiej, którą by cywilizacja cudowniej uprawiła i wysubtelniła! Wprawdzie mistrzowsko malowane oryginały bywają w tej dziedzinie nader rzadkie, ale spotykałem się nieraz z kopiami tak wybornymi, że długo za ich autentyczność przysięgać mógłbym, a nawet i z dość lichych czerpałem jeszcze momenty zachwycenia. Jednak jakże srogo ćwiknęła mię swoim batem ta błyskawica! Jak okropnie mię okaleczyły ciernie tego kwiatu! Do najpyszniejszego z podzwrotnikowych kwiatów porównywałem tę kobietę, bo posiada ona jego wspaniały i delikatny urok. Nazywałem ją też ostatnią strofą, dla której utworzenia wyśpiewanym został poemat dziejów, bo istotnie trzeba było wiekowych prac i odkryć w dziedzinie materii i ducha, aby mogła na ziemi powstać istota z tak nieskończenie cienką skórą i z tak nadzwyczajnie artystyczną duszą. Na taką cerę i kibić, na takie ręce i ruchy, zarówno jak na taką wyobraźnię i wrażliwość, składać się musiały praca i próżniactwo wieków i pokoleń. Kobiety innych warstw społecznych mogą mieć piękne oczy, świeże rumieńce i inne różne powaby i zalety, ale tak cienkiej skóry, takich rąk i poruszeń, zarówno jak takiej ruchliwej, wciąż od wrażeń drgającej i czegoś spragnionej duszy — nigdy! Rozkochałem się w tym białym, gibkim, przedziwnie harmonijnym ciele, nie więcej jednak niż w tej tajemniczej, pełnej boskich obietnic duszy. Córka milionowego dorobkiewicza, bogata — tym lepiej; jej bogactwo nie przestałoby do niej należeć, gdyby została moją żoną, a obojgu nam udzieliłoby możności utworzenia tego życiowego poematu, o którym marzyliśmy wspólnie i jednostajnie. Ach, bo oboje należymy do tego wąsko zakończonego szczytu ludzkości, który jest jej kwiatem, zaszczytem — kto wie? może celem, do którego nieświadomie ona dąży. Spotkanie się dwu takich istot, w najwyższym stopniu usubtelnionych i ku doskonałemu wyzyskaniu pracy wieków i pokoleń przysposobionych, zdarza się bardzo rzadko, dla tej prostej przyczyny, że istnieje ich bardzo niewiele. Błogosławiłem traf, który na rzecz moją, a raczej naszą, uskutecznił jedno z tych spotkań, i zarazem usuwało to całkowicie skrupuły czy wątpliwości, których kto inny doświadczać mógłby z powodu jej majątku. Tu mezalians z pozoru tylko znajdował się po jej stronie, w gruncie zaś rzeczy ja do związku tego wnosiłem więcej niż ona: po prostu ratowałem ją od bardzo możliwego mezaliansu fizycznego i duchowego z jakimś, choćby miliony posiadającym, szarakiem. Bo któż nade mnie mógłby więcej, lepiej uczynić ją szczęśliwą? Z kimże zgodniej i weselej przebyłaby przyszłość, której obraz tyle razy połączonymi siłami dwóch naszych wyobraźni malowaliśmy wspólnie i zadziwiająco zgodnie. Rozumiała to dobrze. Kochała mię; pomimo wszystko, co zaszło, nie wątpię o tym i nigdy wątpić nie będę. Okazywała mi to tak, jak tylko takie kobiety okazywać umieją. W oczach, uśmiechach, drgnieniach brwi i skóry, w modulacjach głosu i samym sposobie milczenia — raje obietnic; w uścisku ręki, w pochyleniu się kibici, gdyśmy walca tańczyli, lub w przelotnej jej nieruchomości, gdy jej sortie du bal podawałem — słabe zaczątki ich spełnienia. Nie znałem kobiety, która by w równej z nią mierze umiała grać na wszystkich strunach zmysłów i duszy mężczyzny, nadzieję w zwątpienie i rozpacz w najrozkoszniejsze z upojeń przemieniać. Cudna istota! Wówczas, na przykład, gdy spiorunowany nagłą wieścią o wyjeździe jej z rodzicami za granicę, stałem jak posąg, na którego bladym obliczu wyryte jest słowo: rozpacz, przechodząc koło mnie, z cicha rzekła: „Jedź z nami!" Zdaje się nic: dwa krótkie słówka, ale to spojrzenie, które im towarzyszyło, to drgnienie warg, to opuszczenie wyrazu pan, który jednak wrócił potem w zdwojonej ilości... Gdybym wieki przeżył, nie zapomniałbym tego ogromu artyzmu, który ona zmieścić potrafiła w tej jednej chwilce, w tym mgnieniu oka... Naturalnie, strzałą latałem wszędzie, gdzie tylko miałem nadzieję dostać — pieniędzy: więc w jedno miejsce, w drugie, w trzecie, w czwarte. Tu nadaremnością poprzedzających starań zrozpaczony, w brodę najpewniej, ale nie przysiągłbym, czy i nie w ręce także, całowałem brodate bóstwo złotej rzeki. Nic by to przecież nie pomogło, gdyby nie znajomość bóstwa z bankierem, a zatem niejaka wiadomość o moich stosunkach z jego domem i — córką. Wzmocniłem ją wynurzeniem nadziei, której istotnie więcej niż kiedy posiadałem, zdobyłem, com ścigał, i — wyjechałem za granicę. Jeździliśmy pięć miesięcy pełnych — jak oko. Przez czas ten raz z Hiszpanii, drugi raz ze Szkocji pisałem do brodatego bóstwa i za każdym razem otrzymywałem — miłą odpowiedź. Zaryzykowawszy raz, ryzykowało już dalej; ja zaś odbywałem podróż podwójną: przenosiłem się z Hiszpanii do Szkocji i z Norwegii do Włoch, a zarazem z raju do piekła i z piekła do raju. Na koniec na jednym z najwyższych szczytów Alp znalazłem się w raju kompletnym: powiedziała, że mię kocha... Wspaniała dekoracja złożona z gór, skał, wynurzającego się wśród nich słońca i pod stopami naszymi płynących obłoków, godną była nas i naszej miłości. Byłem szczęśliwy; żaden szaraczek przybliżonego nawet pojęcia o takim szczęściu mieć nie może. Było ono niezmierne, szalone aż do granicy. Jednocześnie z powrotnym przebyciem granicy jakby ją chłód i proza tego kraju przejęły i odmieniły. Była to metamorfoza nie nagła, owszem, ustopniowana z takim znowu artyzmem, że uwielbienia swego odmówić mu nie mogę, chociaż tym razem ofiarą jego padłem. Przedziwna komediantka! Przyczyna komedii widoczna. Po wyznaniach wzajemnej miłości na alpejskim szczycie cóż w domu nastąpić by musiało? Naturalnie, oświadczyny, zaręczyny, ślub. Tego nie chciała, nie dlatego, aby nie kochała mię; owszem, kochała, lecz przy głębszym zastanowieniu przyszła do przekonania, że ten majątek, który sama posiada, nie wystarczyłby do zrobienia z życia takiego poematu, o jakim marzyła, że zatem, aby cel ten osiągnąć, trzeba doń przyłączyć drugi majątek. Już kiedy się na dworcu kolei żegnałem, dość wyraźnie do zrozumienia mi to dała, a potem, gdym w rozpaczliwej walce z oczywistością po wiele razy jeszcze do drzwi ich dzwonił, zawsze nieodmiennie ten przeklęty automat spotykał mię ze słowami: "Państwo nie przyjmują!"

I nie wiem, czy mi się tak wydawało, czy istotnie, świdrujące, lokajskie oczy wpijając we mnie myślał: "Jesteś waćpan takim samym, jak ja, golcem i szubrawcem, tylko gdy ja znajduję się na właściwym sobie miejscu, waćpan nic wcale nie masz tu do robienia!" Gwałtu! kilka już miesięcy od tego czasu minęło, a teraz jeszcze, gdy o tym myślę, szatany rozdzierają mię na szmaty!

„Wtedy to straciłem wiarę w serce kobiety i w sam ideał miłości. Bo Oktawia kochała mię, walczyła i w tej walce — chciwość odniosła zwycięstwo nad miłością. Jakąż więc była ta ostatnia, skoro w tak brudnym żywiole utonęła? Jakimiż muszą być inne kobiety, skoro ta okazała się taką? Czegóż mogę spodziewać się dalej w tym kierunku? Niczego, bo w nic już nie wierzę. Być może zresztą, iż jaka szwaczka lub guwernantka ofiarowałaby mi na wieki swoje zbiedzone serce, ale ja za wszystkie dary pochodzące z rąk czerwonych albo atramentem poplamionych bardzo dziękuję. Palce igłą nakłute i twarze w pedagogice ukwaszone — nie dla mnie. Bez wdzięku to i bez lotu i choć czasem ładne, jednak brzydkie. Tu więc miłości szukać nie chcę; tam, zwątpiłem, aby istniała, a życie bez wiary w miłość i kobietę... Ach, znowu odsunąłem szufladę i dotknąłem zimnego narzędzia...

..."Odkąd wieść o moim finansowym położeniu rozniosła się po świecie, przyjaciele moi, włącznie z dwoma braciszkami boskiej Oktawii, nigdy już nie przychodzą do mnie, nigdy też ich dla mnie w domu nie ma. Przy wypadkowych spotkaniach w dłoń mi wsuwają ręce sztywne jak deski, a spojrzenia mają roztargnione i czegoś w oddali upatrujące. Lękają się, abym o pożyczkę ich nie prosił. O, niech będą spokojni! I dumy, i estetyki życiowej wystarczy mi na tyle, abym raczej marł głodem albo przed pójściem do więzienia za długi w łeb sobie palnął, niźlibym miał ich — prosić! To tylko od nich wziąłem i z tym do śmierci już się nie rozstanę, że jak miłości, tak przyjaźni — nie ma na ziemi...

..."W zamian są długi... Hartman i jemu podobni mają słuszność. Gdyby ludzkość posiadała odrobinę rozsądku i ambicji, od dawna już położyłaby dobrowolnie kres swemu istnieniu. Któż rozsądny nie uzna, że wobec tych cieni lat, które przeminęły, i nadziei, które zawiodły, ufać życiu jest głupstwem? Któż dumny nie uczuje, że wobec niewiadomości celów, dla których istniejemy i cierpimy, pozwalać wszystkim trafom na igranie sobą; jest upokorzeniem? Tyle pięknych i rozkosznych rzeczy z takim ogromem wysileń i bólu tworzyć, a tak mało ich używać, jak to czyni ludzkość — dowodzi tylko owczej bezmyślności i pokory. Utrzymują niektórzy, że dowodzi to niezniszczalnych w niej pierwiastków idealizmu i bohaterskości. Gdyby i tak było, tym większe przejmowałoby mię oburzenie, że wszystkie te idealne, bohaterskie prace i poświęcenia dokonywują się ku tym większej chwale i korzyści kilkuset milionerów. Bo oprócz tych ostatnich, któż na tej ziemi jest szczęśliwym? Może, jak mówi biblia, ten „który wodę nosi i drzewo rąbie"? Czyliż jednak podobna z tak twardą głową i tak grubymi nerwami być szczęśliwym? Może poczciwy filantrop z bajki, który znalezione na ulicy dziecię troskliwie do domu swojego niesie? Ależ trochę tylko, a zacznie mu ono utuczonymi przez niego piąstkami wyrywać włosy z głowy! Może ten na wskroś uczuciowy chłopak, który w dwóch izdebkach na czwartym piętrze tak czule i błogo grucha z młodą żoną? No, no, zdaje mi się, że już ją raz dojrzałem gruchającą o zmroku z jego przyjacielem. A poczciwy Zygmuś, który dowodził, że szczęście człowieka w altruistycznych uczuciach i czynach? Daleko, tak daleko, że chyba płowy soból dostrzec go może, zajechał na altruizmie. A mój braciszek, który na paru włókach poojcowskich siedząc długo kwitł zdrowiem i dobrym humorem, a gdym go o zagadkę ich zapytywał, z miną najszczęśliwszego z kochanków wołał: „Ziemia, bracie, ziemia, ziemia!" Od lat już kilku słońce piecze, deszcze leją, mrozy sieką, grady biją, i ziemia daje mu same — figi! Ktoś inny nieustannie kładł mi w ucho: „Rzecz publiczna! rzecz publiczna!", jak na skrzydłach nosił się po świecie, nie chodził, ale latał, nie jadł chleba i mięsa, ale rzecz publiczną, nie pił wina, ale nadzieję, i było mu dobrze! Cóż? po dość długim niewidzeniu spotykam go i zaledwie poznać mogę. Nos spuszczony, uszy stulone. Chudy, ponury; skrzydeł już nie ma i nogi ledwie wlecze. „Wiesz, powiada, tak mi źle! Jedni ciemni i głupi, drudzy źli i samolubni, a pomiędzy nimi rzecz publiczna... bieży ku oczywistej zgubie... Tak mi źle!" Idea, sława, geniusz? Ależ prawie każde pokolenie rozbija i w dodatku szpetnie łaje bałwany, które z niesłychanym entuzjazmem lepiło i na ołtarzach stawiło poprzedzające. Ależ ten sławny pisarz jutro może złamać rękę, a ten genialny malarz oślepnąć. Głupstwom też rzekł milionerów szczęśliwymi nazywając. Oni także umierają i, co gorsza, za życia niekiedy swoje miliony składają do grobów. Miewają przy tym niewierne kochanki lub żony, niewdzięczne dzieci, podagrę i złe trawienie. Więc nie ma szczęścia bez skarg i obawy, tak jak człowieka bez brodawki na ciele lub duszy; nie ma życia bez końca, tak jak słodyczy bez kwasu. Może perły na dnie morza są doskonale czyste; lecz wynosi je na świat nurek i cnotliwa dziewczyna sprzedaje za nie swoją cnotę. Może dzikie samotności leśne i górskie są wiecznie niewinne? Ach, w najgęstszych lasach najłatwiej spotkać się z rozbójnikami, a na górskim to szczycie, z obłokami u stóp, Oktawia przyrzekła mi wieczną miłość...

„I nie to jedno. Naturaliści od dawna opisali te okropności, które się dopełniają na łonie natury; co do mnie, widziałem raz w głuchym zakącie leśnym rozsypane pióra turkawki, którą zamordował jastrząb, i nie zwróciłem na nie żadnej uwagi. Teraz, pewno dlatego, że sam cierpię, myślę nad tym, ile kropel krwawego bólu było w tym jednym morderstwie, które u stóp wspaniałych jodeł, wśród wdzięcznych paproci usiało przepyszne mchy tym deszczem białych piórek, po osobno z żywej skóry wydzieranych.

"Gdziekolwiek okiem rzucić, wszędzie kalectwo, niebezpieczeństwo, zniszczenie, zawód. Nie byłożby godnym wyższej istoty ludzkiej — fatalny ten łańcuch rozerwać, a skrzydłami niepodległej myśli i woli dumnie w kościstą pierś śmierci zadzwonić: „Nie ja niewolnikiem twoim jestem, o śmierci, lecz ty ku mnie na rozkaz mój przybyć musisz! Tobie zaś, życie, nie pozwolę być katem swoim; rękę twoją, która mi niesie wszystko, czym się brzydzę, a czego pragnę, podać nie chce, odtrącam i z odwróconym od ciebie obliczem odchodzę w nieznane światy!"

"Z ponurą, lecz nieprzepartą ponętą uśmiecha się ku mnie myśl o takim buncie. Są w nim niezaprzeczenie żywioły tragizmu i piękna. Tak umierać — to jeszcze używać; używać najwykwintniejszej może rozkoszy zemsty i samouwielbienia. Mszczę się na życiu przez wypowiedzenie mu posłuszeństwa i odjęcie od ogólnej jego sumy tej cyfry, którą przedstawiam. Filozofowie utrzymują, że celem natury jest osiąganie coraz powszechniejszego samopoznania. Kiedy tak, to odbieram ci, pani naturo, cząstkę już osiągniętego celu; odbieram ci osobnik w najwyższym stopniu przez cywilizację do samopoznania wykształcony, a natomiast rzucam w twe zimne i srogie łono garść atomów wcześniej, niż chciałaś, bezwiedności przywróconych. Czyń z nimi, co ci się podoba, wprowadzaj je w nowe związki, prządź z nich nowe, ciemne nici, kuj nowe szyderstwa i oszustwa; ja nie będę dalej służył ci do urzeczywistniania celów, z których istotą i potrzebą zwierzyć mi się nie raczyłaś. To zemsta. A z innej strony: nad nudę i prozę walki o byt unicestwienie przełożyć, potęgą swojej woli zdławić najpotężniejsze prawo życia, którym jest samozachowawczy instynkt, dobrowolnie wyjść na spotkanie tego, przed czym wszystko, co żyje, drży i umyka — nie jest to gminnie i pospolicie umrzeć, lecz wykwintnie i rozkosznie stopić się w uczuciu własnej wielkości i piękności.

Jakże ja w tej chwili wybornie rozumiem Petroniusza zadającego sobie śmierć pośród nagromadzenia wszystkich wdzięków życia. Odebrał siebie Neronowi i umarł, jak żył, w uznaniu i uczuciu swojej niezmiernej cywilizacyjnej wyższości nad gminem. Nie mogę, szlachetny patrycjuszu, naśladować genialnie wynalezionego tła do obrazu twojej śmierci. Pomiędzy portykiem, wśród którego linii, woni, dźwięków, barw tyś wrogowi swojemu rękawicę rzucił, a tym moim gabinetem z oleodrukami na ścianach i meblami manszestrem obitymi taka zachodzi różnica, jak pomiędzy ostatecznymi racjami twojego i mojego postanowienia. Twoją racją był imperator, moją jest lichwiarz. Nic to. Pomimo wszystkie niepodobieństwa czuję i uznaję w tobie brata, i to mię dumą napawa. Do obracania tego samego kółka w maszynie powszechnej jednostajnie przeznaczeni i uzdolnieni, będziemy mieli śmierć jednostajną. Czy to ty, duchu, tak do mnie podobny, krzeszesz we mnie ten zapał, pod którego wpływem atomy moje przestają lękać się rozsypki... Zamiar mój, niedawno mglisty i chwiejny, z każdą sekundą staje się niezłomniejszym. Jeszcze pięć minut...

..."Upłynęły. Co ja mówiłem o tym lichwiarzu? Najpewniej nie poniżę i nie oszpecę siebie włóczęgą po sądach i więzieniach za długi, ale to nie jest jedyną moją racją. Obok przyobleczonej w imperatorską purpurę racji Petroniuszowej moja druga racja bez zawstydzenia miejsce zająć może. Nikczemna kokietka! Teraz dopiero w całej nagości widzę bezduszność i bezwstyd tej kobiety — wszystkich kobiet. Jakież uszczęśliwienie uczuwam na myśl, że nigdy już o ich względy ubiegać się nie będę. Ani o wasze, kochani przyjaciele, których ręce, odkąd popadłem w biedę, stały się dla mnie skostniałe, oczy roztargnione i drzwi — zamknięte!

Od najwcześniejszej młodości swojej widziałem w was wzory szlachetnego ucywilizowania, które zrazu naśladowałem, potem prześcignąłem. Teraz dowiodę takiej swojej nad wami wyższości, że wy, jak dorobkiewicze, drżeliście o swoje szkatuły, a ja, jak książę, śmierć nad zastukanie do nich przełożę. Jeszcze parę razy przejdę się po pokoju.

..."Ostatni to raz w ruch wprawiałem swoje członki. Już siedzę przed biurkiem, odsuwam szufladę... chciałbym, aby uchodzący stąd spotykali się gdzie indziej... Ujrzałbym cię, Petroniuszu, i do łona twego przypadłbym, jak rozpłakany jeszcze uczeń do dawno w mądrości i chwale uspokojonego mistrza..."

Tu silny odgłos dzwonka wyrwał go z odmętu myśli i do opuszczenia ręki z morderczą bronią zmusił. W przedpokoju rozległy się liczne kroki i liczne, wesołe głosy, które też po kilku sekundach napełniły gabinet, słabo oświetlony płonącą na biurku lampą. Co to znaczy? Co to się stało? Są to bracia Oktawii i dwaj najbliżsi ich przyjaciele, i jeszcze jeden ich towarzysz, tegoroczny król mody i kotylionów! Same krocie, a nawet miliony; sam szyk i wykwint! Sam kwiat ludzkości! Po co oni tu przyszli? Czemu otoczyli go takim gwarnym, rozgadanym kołem? Po kolei i wszyscy razem ściskają go za ręce, ramionami otaczają, nadają mu przyjacielskie, serdeczne nazwy. Jedni śmieją się i poufale sobie żartują, inni mówią o czymś z namaszczoną prawie powagą; jeden rozczula się tak, że aż końcem palca łzę z oka ściera. O czym to oni mówią? Zrazu nic zrozumieć nie może, tak jest zdumionym i ogłuszonym tym nagłym wtargnięciem wezbranego życia w jego myśli o śmierci, wesołego gwaru — w przedgrobową ciszę. Stoi śród nich przygarbiony nieco, z włosami zburzonymi nad bladym czołem, z osłupiałymi oczami. Jednostajny gatunek i krój ubrania, jednostajna barwa i delikatność skóry czynię go do nich tak podobnym, jak kropla wody podobną jest do innych. Od razu też zgadnąć można, że kiedy zacznie poruszać się, będzie poruszał się zupełnie tak, jak oni, a nawet mówiąc te same, co oni, sylaby skracać lub przedłużać. Tylko pomiędzy brwiami ma zmarszczkę, z której wygląda zgryzota, a której oni nie mają, i w ogólnym zarysie twarzy więcej śladów mózgowej pracy. Teraz także mózg jego pracuje nad przywróceniem sobie przytomności i zrozumieniem tego, co z nim i dokoła niego stało się i staje. Zaczyna już rozumieć... Oni winszują mu czegoś! Śmiejąc się, ściskając mu ręce, wstrząsając go za ramiona, żartując i rozrzewniając się na przemian, czegoś mu winszują. Co to? Co on słyszy? Czy słuch go nie zawodzi? Jestże podobnym? Ależ tak, tak! Nie, oni chyba drwią sobie z niego. Szydzą, za cel zabawy go wzięli! Jednak starszy brat Oktawii bardzo poważnie mówi... jemu wierzyć można, prawa ręka ojca, dzielna finansowa głowa... Ten znowu, król kotylionów, drugą już łzę rozrzewnienia z oka ociera, łzę prawdziwą, tak dużą i świecącą, że gdyby tylko potrafił ją utrwalić, byłaby jednym z najpiękniejszych orderów rozdawanych w tańcu, nad którym panuje. Tak, tak, już zrozumiał, ale jeszcze niezupełnie wierzy, a raczej nie śmie oddać się wierze w prawdziwość tego, co słyszy. Ale brat Oktawii, ten finansista, pod ramię go obejmuje i sztywnego jeszcze na stronę odprowadziwszy z uśmiechem bardzo przyjacielskim, głosem nieco zniżonym mówi:

— Na Oktunię, savez-vous, ta wiadomość ogromne, ale to ogromne wrażenie wywarła... Nie spodziewaliśmy się tego... ale któż zgadnie cette eternelle enigme, którą jest serce kobiety?... Wiesz, mon cher, ojciec mój spodziewa się, że w sąsiedztwie naszym dobra nabędziesz... he, he... n'allons-nous pas nous amuser la comme de rois... Cóż robisz z dzisiejszym wieczorem? Spodziewam się, że zechcesz spędzić go z nami...

Ojciec ma z tobą do pomówienia o interesie, et Octavie est aujourd'hui dans son beau jour... czeka cię... heureux vautrien!...

Teraz dopiero zrozpaczony podniósł głowę i oczy mu błysnęły. Na koniec uwierzył. Boże najpotężniejszy, więc to prawda! On wygrał, wygrał, wygrał na loterii ogromną sumę!...

Odeszli, on pozostał, na pozór ten sam, co wprzódy, lecz bardzo zmieniony. Całą jego istotę przenikała radość tak gwałtowna i wzburzona, że o źródle jej ani o czymkolwiek innym zrazu myśleć nie mógł. Długo nie myślał wcale, tylko był cały radością, która po pokoju nim miotała, jak w przestrzeni wicher miota listkiem. I jak na skrzydle wichru latający listek to mknie z chyżością strzały, to wolniej unosi się w górę, to w dół opadając, swawolnie i bez taktu skacze po grudach ziemi, tak on, to pędem strzały pokój od końca do końca przelatywał, to przebywał go chwiejnym i mdlejącym krokiem, to po kobiercu, którego lichy gatunek trochę zaledwie wynagrodzonym był deseniem i barwami dość dobrze wschodnie naśladującymi, takich dokonywał skoków i susów, które by najpewniej jednego z jego przyjaciół, tego finansistę, ogromnie zgorszyły, a drugiemu, temu królowi kotylionów, wycisnęły z oka łzę nad tak grubiańską poniewierką choreografii. Ale jakże on mógł teraz o tym myśleć i dbać o to, skoro czuł się tak lekkim i sprężystym, że koniecznie skakać musiał, a tak zachwyconym i szczęśliwym, że z każdym odetchnięciem, z każdym obiegiem krwi w żyłach, od stóp do głowy przebiegał go coraz nowy strumień ciepła i energii.

Na koniec zmordowany, na fotel upadł i samemu sobie, zarówno jak zewnętrznemu światu, przypatrywać się i przysłuchiwać zaczął. Zmysły jego z niewypowiedzianą rozkoszą kąpały się w uczuciu życia, którym przed chwilą jak największym z głupstw i najsroższą z niesprawiedliwości był pogardził. Czuł ciszę i ciepło pokoju, gwar uliczny za oknem wydawał mu się pełnym rzeźwej wesołości, a melodyjnym i do łez rozczulającym skrzypienie katarynki. Uśmiechnął się raz: przypomniał sobie brodate bóstwo złotej rzeki, którego lękać się już przestał, któremu, przeciwnie, spojrzy jutro w oczy dumnie i z tryumfem. Uśmiechnął się drugi raz: trzeba będzie tym poczciwym, kochanym chłopcom taką kolacyjkę wyprawić, aby uczuli, kogo to z kółka swego o mało nie utracili, a teraz odzyskali. Uśmiechnął się trzeci raz: apartamencik na pierwszym piętrze nieduży, ale urządzony... Pocałował końce dwóch palców... Najpewniej żaden z nich nawet takiego nie potrafiłby urządzić... Uśmiechnął się raz jeszcze — najszczerzej i najradośniej: Oktawia...

Porwał się z fotela. Hej, lokajczyku — tymczasem, zanim będzie kamerdyner; ubierać się... wychodzę, wyjeżdżam... tymczasem wychodzę, zanim wyjeżdżać zacznę! Nie miał czasu, śpieszył, śpieszył! Za tymi ścianami było wielkie miasto pełne gwaru, szumu, wesołości, najrozmaitszych, słodyczy, świetności, piękności; za tym miastem był świat szeroki pełen ogromnych stolic, wspaniałych widoków, wstrząsających wzruszeń, rzadkich rozkoszy...

We wnętrzu tego świata przelewał się, wrzał, głosami wszystkich Syren śpiewał kipiątek życia; u szczytu jego, jak bogini na globie, stała ta kobieta z tak nadzwyczajnie cienką skórą i artystyczną duszą, ta ostatnia strofa, dla której utworzenia wyśpiewanym został poemat dziejów...

Hej, zanurzyć się w kipiątku życia! Hej, z tryumfem na czole i nie już nadzieją, ale pewnością szczęścia rzucić się w objęcia świata! Prędzej! prędzej! prędzej do życia, w świat!

Cóż to? Czy był on szaleńcem, noszącym w sobie sprzeczne uczucia i myśli, które go pogrążały w otchłań rozpaczy, to znowu napełniały szaloną radością? Nie; szaleńcem, nie był, ale jednym z tych, których rozpacz w szczęście zamienić mogą — pieniądze.

Koniec wersji demonstracyjnej.

JEDNA SETNA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Kiedy po paru godzinach snu męczącego obudziłem się dziś z rana, szalony śmiech zdjął mię przy wspomnieniu, jakim zdziwieniem napełniła cię wczoraj, doktorze, gadanina moja. Od dawna już śmiesznym wydaje mi się każdy, kto się dziwi. W samym sobie czułem niekiedy rzeczy całkiem nieoczekiwane i niewytłumaczone, a wiedzieć przecież musiałem, że są one prawdziwe. To mi przypominało zdanie gdzieś słyszane czy wyczytane, że wy, uczeni, jesteście jako ludzie, którzy na wybrzeżu morza drobne kamyczki podnosicie i oglądacie, a całe niezmierne dno morskie pozostaje dla was nieznaną i niedostępną tajemnicą. Wobec takiego stanu waszej wiedzy, jakże możecie dziwić się zjawisku po raz pierwszy spotykanemu? Śmieszni jesteście z tym zdziwieniem, bo powinniście przecież w każdej chwili i na każdym kroku spodziewać się spotkania z nową i nieznaną wam jeszcze formą, istotą lub odmianą rzeczy, wyłaniającą się z otchłani, u której brzegów zbieracie swoje kamyczki. Zadziwiło cię wczoraj, że taki, jak ja, słynny miłośnik życia tak spokojnie zniósł wiadomość o bliskiej śmierci i że taki, jak ja, światowiec, hulaka, pustak objawił ciekawość śmierci i wieczności. Kilka mglistych widzeń, które mi przed pamięcią zamajaczyły i o których wspomniałem, poczytałeś wprost za chorobliwe i nieprzytomne bredzenie. Jednak sam najlepiej wiesz o tym, że choroba moje nie należy do rzędu tych, które umysłowi przytomność odbierają. Szczęśliwie przecież uniknąłem rozmiękczenia mózgu, i gorączki także nie miewam.

Więc dlaczegóż dziwiłeś się i wspomnienia moje za urojenia wziąłeś? Posłuchaj raczej rzeczy ciekawych — we mnie przynajmniej ciekawość obudzających...

Co? znowu lekarska i przyjacielska rada, abym zbytecznym mówieniem, a broń Boże już wywoływaniem wzruszeń stanu swego nie pogorszał? I po co to, mój doktorze, tak marnie używać tak wielkiego podobno daru natury, jakim jest mowa ludzka?... Wiesz o tym dobrze, że przez całe moje, wprawdzie niedługie życie czyniłem zawsze wszystko, do czego czułem nie tylko chęć, ale choćby chętkę, i że właśnie dlatego to życie będzie niedługim. Mógłżebym, gdybym nawet chciał, u samego końca odmienić ton i barwę swojej natury, czy swoich nałogów? Ale nawet wcale tego nie chcę; bo i po cóż? Powiadasz, że przez to więcej cierpieć będę. Ależ ja przez to właśnie więcej niż połowę lat trwania człowieka utraciłem, a miałbym teraz powściągać się i miarkować dla umniejszenia o połowę swoich bólów! Gdy przyjdą, będę jęczał i nawet krzyczał, ty poskromisz je morfiną i — wszystko! A teraz, kiedy na całą godzinę może one mię odstąpiły, mówić będę, bo chcę, bo tak mi się podoba.

Szczególna to nawet rzecz, jak wielką ochotę do mówienia czuję! Naturaliści utrzymują, że ze wszystkich istot ziemskich najgadatliwszą jest człowiek; zapewne też dlatego ilekroć wie, że wkrótce usta na zawsze zamknąć mu się mają, pragnie wygadać się do syta. Sokrates przed wychyleniem trującego napoju niezmiernie długą rozmowę stoczył ze swymi uczniami, Trazeusz gawędził z Demetriuszem...

Cha, cha, cha! Znowu dziwisz się, że wiem, a bardziej jeszcze, że wspominam o Sokratesie, Trazeuszu itd. Mój drogi, jakkolwiek nad nieksiążkowymi wcale kartami przepędzałem noce, byłem przecież człowiekiem tak zwanej klasy oświeconej; pierwszą młodość moją pielęgnowali drogocenni nauczyciele, jako to: Fabbe Riviere z Paryża i sir Wight z Londynu, a potem niekiedy spotykałem się z książkami. Zresztą, wiedza moja jest tak szczupłą, że nie zapełniłbym nawet źrenicy twego oka, gdy je szeroko otwierasz od zdziwienia nad tym, że choćby taką posiadani.

Więc greccy filozofowie gawędzili przed śmiercią ze swymi uczniami, rzymscy skazańcy ze stoikami, a potem długie pokolenia chrześcijan ostatnie swoje zwierzenia szeptały do uszu ludzi w sutannach i komżach. Teraz sprozaiczniały czasy. Nie ma przy mnie ani płaszcza i brody stoika, ani malowniczej szaty kapłana. Dla takich, jak ja, zastępują to wszystko tacy, jak ty, doktorze. Może to wam nudę sprawia, ale i zaszczyt przynosi. Ty zresztą nie znudzisz się pewnie, bo rzetelnie uczonym będąc, wszelkich zjawisk świata ciekawym być musisz, a przeniknąć do dna takiego okazu człowieka, jakim ja byłem, choć na pozór i łatwo, w gruncie jednak trudno, o czym przekonasz się, gdy posilony tym bulionem, według dyspozycji twojej sporządzonym, dalszy ciąg rozmowy mojej rozpocznę...

III

Kim i jakim wydawałem się światu, a w dziewięćdziesięciu dziewięciu częściach mego wewnętrznego i zewnętrznego życia istotnie byłem, o tym ci długo opowiadać nie będę, bo któż w kraju naszym, ba! w kilku nawet krajach Europy, nie słyszał o szalonym chłopcu milionerze, który przez lat dziesięć, przez jeden tylko trzeci dziesiątek lat swego życia; potrafił pożreć i miliony swoje, i życie? Podobne do mojej historie tysiącami wybuchają i znikają, kipią i stygną na brukach wszystkich stolic świata, i opowiadaniem, krytykowaniem, opisywaniem ich trudnią się tysiące ludzi. Widok to powtarzający się na scenach życia od tego dawnego czasu, w którym biblijny mędrzec ostrzegał młodzieńców przed pianą wina i zapachem niewieścich włosów. Takich zresztą, którzy według możności swoich ścigają rozkosz pod różnorodnymi jej postaciami, nie tylko na tym szczeblu społecznym, który był moim, ale na wszystkich innych — pełno. Śmiało powiedzieć mogę, że imię moje — legion, i o przyczynach, które stwarzają zjawiska tak pospolite, zamilczę, bo pospolicie są znane. Cóż? Odziedziczona po przodkach duma i samowola, ciasny krąg umysłowego widzenia, z niepotrzebności pracy wynikające lenistwo, przez łatwość używania podniecane, łechtane, mnożone namiętności, te namiętności jeszcze rozpryśnięte na milion kaprysów, z których każdy przybiera naturę piekącej żądzy i nieodzownej potrzeby itd.

Moralista wydobyłby z tego treść do długiej o występku i cudzie homilii, pedagog do rozprawy o wychowaniu, socjolog — do refleksji o skutkach istniejącego podziału bogactw. Ja sam mógłbym powiedzieć coś o rodzicach moich, którzy zresztą nie byli ani trochę gorszymi od innych ludzi swojego położenia i stanu, a daleko więcej jeszcze o domownikach, którzy schlebiali mi już wtedy, gdy jeszcze śliną maczałem przywiązywane mi pod brodę serwetki; o naukach l'abbe Riviere'a i sir Wighta, z których drwiłem już wówczas, kiedy mię nie za cudownego człowieka, jak to następnie się działo, ale jeszcze tylko za cudowne dziecko powszechnie uznawano... Są to przecież rzeczy proste, jak „dzień dobry", a niektórych spomiędzy nich krytykować przed śmiercią mi nawet nie wypada. Więc — passons!

To tylko powiem, że w dwudziestym drugim roku od urodzenia swego samowładnym panem milionowego majątku i samego siebie zostałem, do trzydziestu trzech zaś dobiegłszy utraciłem trzy czwarte majątku, a za kilka tygodni utracić mam całego siebie. I to jeszcze, że nie ma na ziemi takiego przysmaku, którego bym przez te jedenaście lat nie skosztował, takiego gatunku piękności kobiecej, z którego bym choć jednego egzemplarza w objęciach swoich nie trzymał, takiej osobliwości, której bym nie widział, takiego ciekawego miejsca, do którego bym się po nowe wrażenia nie udał, takiej pieszczoty, rozkoszy, awantury, takiego szału i upojenia, których bym przynajmniej brzegiem warg swoich nie dotknął. To wszystko właśnie składało te dziewięćdziesiąt dziewięć setnych części mojej istoty i mego życia, o których więcej nie powiem już ani słowa, chcąc sam wspominać i twemu światłemu sądowi ukazywać tylko tę jedną setną, malutką jedną setną, która do tamtych tak niepodobną była, jakby do mnie wcale nie należała...

Ale teraz już chwilę odpocząć muszę... Każ spuścić u okna firankę. W szarym świetle prędzej mi. odpoczywa mózg, który już parę złowieszczych ukłuć przeszyło. Może mi znowu dasz trochę morfiny, doktorze? Mamki swojej, gdym w niemowlęcych wnętrznościach głód uczuwał, tak pokornie o podanie mi piersi nie prosiłem, jak teraz o ten rajski narkotyk proszą ciebie! Jam ją, owszem, z niecierpliwości po twarzy drapał, tak że raz o mało jednego oka nie utraciła... Diable! Kiedy tak z tym swoim doktorskim narzędziem marudzisz... chciałbym bardzo uczynić to samo i z tobą, tylko że nie wypada...

IV

W głowie mojej, niegdyś tak dumnej, wesołej i, jak powiadano, pięknej, a teraz tak zestarzałej, mizernej i biednej, zrywa się już niekiedy wątek myśli, i nie wiem, od czego zacząć miałem... Mniejsza o to! Niech sobie będzie i to zdarzenie, które zresztą przytrafiło się prawie na początku mojej świetnej i pełnej chwały drogi. Mówię: zdarzenie, bo wiedz o tym, doktorze, że moja jedna setna bardzo rzadko dawała mi wiedzieć o sobie bez jakiejś zewnętrznej pobudki. Daje to świadectwo o jej słabości, zapewne. Ale w zamian drobne czasem przyczyny wystarczały do wydobycia jej na wierzch, co świadczyło znowu o jej trwałości i utajonej sile. Zdarzenie zaś, które mi najpierw do pamięci przyszło, było takie.

Zdaje się, iż dwudziestego piątego roku jeszczem był nie skończył i od trzech lat przebywałem; za granicą, tyle tylko z krajem łączności mając, że rządcy i plenipotenci przysyłali mi stamtąd pieniądze. Większą część tego czasu przepędziłem w Wiedniu, bo i wielką słabość do tego miasta czułem zawsze, i szalenie kochałem się wówczas w pewnej mieszkającej tam prześlicznej Włoszce. Była to kobieta równa mnie położeniem towarzyskim, a może nawet z powodu różnych dostojeństw swego męża dyplomaty nieco ode mnie wyżej stojąca, więc tajemne z nią stosunki sprawiały mi mnóstwo wrażeń, zabiegów i niebezpieczeństw.

Naturalnie, że dodawało to im uroku i trwałości.. Nie miałem czasu się znudzić, bo go na nasycenie się nie wystarczało nigdy. Widywałem ją rzadko i na krótko, a w przestankach używałem przyjemności sportu, kart i towarzystwa przyjaciół, a czasem i przyjaciółek, takich sobie... czemu tamta miłość nie przeszkadzała wcale, ani też one jej. Wszystko to było dla mnie dość jeszcze nowym i bawiło mię ogromnie. Konie moje były tak piękne, że zwracały na siebie powszechną uwagę, kucharz wybornym, przyjaciele dowcipni, przyjaciółki urozmaicone, widywanie się z kochanką krótkie, lecz rozkoszne. Zadziwiłby mię bardzo ten, kto by powiedział, że czegokolwiek do doskonałego szczęścia mi brakuje. Byłem jeszcze młody i z zawodem moim spędzałem miodowe miesiące.

Z oczu twoich, pedancie, wyczytuję zapytanie: cóż to był za zawód? Ach, zlituj się, sam już daj mu nazwę! Wszak wiesz, czym się trudniłem. Ja ci tylko powiadam o moim doskonałym zadowoleniu ówczesnym, które jednak najniespodziewaniej, choć tylko na krótko, zamącone zostało.

Było to tak. Pewnego wieczora opuściłem jeden, z największych teatrów stolicy z takim uczuciem, jakbym wychodził z gorącej kąpieli. Gorąco czułem na czole i w piersi. Grano Szekspira, którego zawsze pasjami lubiłem i któremu, dla wrażenia, jakie wywierał na mnie, przebaczałem nawet to, czym brzydziłem się więcej niż ojcobójstwem: grubiaństwo. Poszedłem do teatru tylko w celu popatrzenia na moją Włoszkę, królującą z loży pierwszego piętra w blaskach swoich brylantów i wspaniałości obnażonych ramion. Ale niewiele na nią patrzałem. Była tego wieczora niezwykle otoczoną i zalotną; porwała mię więc zazdrość czy złość, i pomyślałem sobie, że, bądź co bądź. Szekspir wart więcej od tej wielkoświatowej kokoty. Wyszedłem z teatru wzruszony losami rzymskiego Koriolana i po raz pierwszy ze swoich niezadowolony. Było to niezadowolenie wcale niejasne i które przypisywałem rozczarowaniu sprawionemu mi przez kochanką. Nie podobała mi się dziś stanowczo ze swymi przymilonymi uśmiechami i ognistymi spojrzeniami rozrzucanymi pomiędzy mnóstwo głupców. Przy wyjściu przyjaciele ciągnęli mię na kolację i bakarata, za którym podówczas przepadałem; ale do niczego ochoty nie czując odmówiłem, a otrząsnąwszy się od natrętnych, sam jeden i bez celu szedłem chodnikami rzęsiście oświetlonych, turkotem powozów grzmiących ulic.

Nagle uczułem dokoła siebie coś łagodnego i dziwnie kojącego to rozdrażnienie, które mię opanowało, a było tym nieznośniejszym, że doświadczałem go po raz pierwszy. Doznałem wrażenia takiej ulgi, jaką sprawia powiew wiatru spływający na spocone od skwaru czoło. Spostrzegłem wtedy, że, sam o tym nie wiedząc, wszedłem na jedną z wąskich ulic starego Wiednia, z dwu stron ujętą w bardzo wysokie mury i poważnym skłonem spływającą ku Dunajowi. Ruch miejski znikał tu już o tej porze bez śladu; z rzadka rozrzucone latarnie, w połączeniu z gwiaździstą nocą, tworzyły miłe dla wzroku półświatło. Spośród grzmotu i wrzawy wszedłem więc w ciszę, spośród rzęsistego światła w półświatło i po raz pierwszy ich słodycz uczułem. Obudziłem się z zamyślenia, w którym nieszczęśliwy Koriolan i zdradliwa Włoszka plątali się z sobą niewyraźnie i drażniąco; prawie bezmyślnie zacząłem wodzić wzrokiem po wznoszących się z obu stron kamienicach i szeregach ich ciemnych okien. Mieszkańcy tej dzielnicy miasta wcześnie spać idą, a było to już dobrze po północy, więc prawie wszystkie okna były ciemne, i po kwadransie może zaledwie, zwolna idąc, spostrzegłem u szczytu jednego z domów dwa blade światełka. Połyskiwały one bardzo wysoko, na piątym czy szóstym piętrze, i skutkiem optycznego złudzenia zlewały się z widzialnym pomiędzy dachami wąskim szlakiem gwiazdami usianego nieba. Uczułem nagle wielki ku tym światełkom pociąg, a większą jeszcze ciekawość. Kto tam za

Naturalnie, że zupełnie na nic, ale zachciało mi się jej tak gwałtownie, jak innym razem bakarata, szampana albo zobaczenia się z kochanką.

Czysta fantazja! ale ja byłem aż nadto przyzwyczajony do dogadzania każdej swej fantazji; bez cienia więc wahania zadzwoniłem do bramy domu. Robiłem awanturę, ale było to właśnie tym, co robić lubiłem. W porównaniu zresztą z innymi, w które co moment popadałem, ta wzmianki nie warta.

Znasz grzeczność wiedeńczyków i niezrównaną wymowę monety... Z łatwością dostałem się na wschody domu, po których, jakkolwiek coraz wyższymi i ciemniejszymi się stawały, biegłem tak szybko, jakby u ich kresu raj Mahometa oczekiwał. Co do mieszkania do którego przeniknąć chciałem, omylić się nie mogłem, bo była to jedna z tych wąziutkich kamienic, których wiele zawiera stary środek Wiednia, i u szczytu swego miała tylko te dwa okna, te moje zaciekawiające dwa okna. Z pomocą zapałki zobaczyłem staroświeckie, ciężkie, niskie, jedyne tu drzwi i z lekka do nich zapukałem.

— Herein! — odpowiedział zaraz głos z wnętrza.

Wszedłem.

Czy uwierzysz, mój doktorze, że uczyniłem to bez najmniejszej odrobiny wahania, zawstydzenia lub nieśmiałości, owszem, z nadzwyczaj miłym i rozweselającym uczuciem popełnienia czegoś niezwyczajnego i zaciekawiającego. Na mimo woli śmiejących się ustach miałem słowa, naturalnie, że niemieckie: „Panie, czy pani, wielki pustak i nic dobrego zaciekawiony twymi oknami wśród nocnych ciemności świecącymi przychodzi zobaczyć, kto i jak za nimi żyje. Nie zaduszę cię i nie okradnę, jakkolwiek do nieznajomego mieszkania jak złoczyńca wśród nocy wchodzę; ale tylko ciekawość moją zaspokoiwszy powiem ci „dobranoc" i grzecznie odejdę!" przestąpiwszy, jak Lotowa żona w słup soli, w kolumną zdziwienia przemieniony stanąłem. Zobaczyłem znajomą twarz człowieka, którego w dzieciństwie swoim widywałem, a którą poznałem dlatego, że takich, jak ona, mało jest na świecie. Niemieckie: herein! którem był za drzwiami usłyszał, odskakiwało od niej, jak gumelastyczna piłka od posadzki, bo były to rysy na wskroś słowiańskie: otwarte, dobroduszne, wrodzoną, choć i dawno minioną wesołością jeszcze podszyte, z wysokim i gęsto pomarszczonym czołem, z głęboko osadzonymi, lecz z daleka nawet barwą i połyskliwością stali jaśniejącymi oczyma, z wydatnymi usty, nad którymi sterczał twardy, krótki, płowy, siwiejący wąs. Słowem: twarz wesołego towarzysza, który przebył męczeństwo, i poczciwego rolnika, w rycerskim rzemiośle zmężniałego. Teraz przecież innym wcale trudnił się rzemiosłem, bo chudy, choć barczysty, we flanelowej kamizelce i przygarbionej postawie na niskim stołku siedząc, szydłem i dratwą przyszywał podeszwę do starego buta.

Pierwszą myślą, która przez głowę mi przemknęła, było: "Dlaczego on teraz jest szewcem?", a potem, sam nie wiedząc jak i kiedy, zaledwie z oczami jego wzrokiem się spotkawszy, wymówiłem z cicha: "Przepraszam!"

Ja przepraszałem, ja przepraszałem kogoś innego jak damę, której bym tren przydeptał lub nie dość śpiesznie podjął upadłą chusteczkę! Ale ten człowiek należał niegdyś do towarzystwa i choć był niebogatym szlachetką na kilkudziesięciu chatach, jak wyrażano się niegdyś, siedzącym, dla szacunku, którego używał, i pokrewieństw, którego z  naszą sferą łączyły, przyjmowano go wszędzie. Bywał nawet u moich rodziców. Go on u diabła z tym starym butem ma do czynienia? A nic dziwnego, że drzwi na klucz nie zamyka i do pukającego w nocy woła zaraz: herein! Izba jak pustynia: naga i zimna. Ubóstwo w niej aż skwierczy.

Trochę kulawych gratów, mnóstwo obrzydliwego, starego obuwartą książkę, brudny kałamarz i drobnym pismem gęsto zakreślony arkusz listowego papieru.

Usłyszawszy moje „przepraszam!" ten starzec — nie! źlem powiedział! nie był on jeszcze starcem, ale cały wiek przeżytych boleści, zdawało się, że przyrósł mu do twarzy — wypuszczając z ręki but i dratew, podniósł się nieco ze stołka i przyciszonym głosem rzekł:

— A bardzo mi miło... rodaka...

Jakby mię kto pięścią w plecy uderzył, tak szybko i nisko ukłoniłem się, a on, zadziwiony i zaniepokojony tą nocną wizytą, zapytał:

— Cóż o tak późnej porze mogło pana tu przyprowadzić?

O wszyscy święci, przybądźcie mi z pomocą!... Czy wesoło sobie zadrwić z człowieka tego, jak to miałem zamiar uczynić z każdym, kogo bym tu znalazł? czy też wykłamać się zręcznie? Ale do jednego i do drugiego wybiegu szczególniejszą uczułem ohydę, szczególniejszą, bom przecież zwykle drwił i kłamał od rana do wieczora, bez czego zresztą nikt oddający się zawodowi memu obejść się nie może. Powiedziałem więc prawdę. Z wesołością i swobodą, co prawda trochę sztuczną, opowiedziałem wszystko, jak było. On, nie zapraszając mię wcale do siedzenia, siedział na swoim stołku i z podniesioną ku mnie twarzą uważnie mi się przypatrywał i słuchał, a kiedy mówić przestałem, pobłażliwie głową potrząsł i przyciszonym jak wprzódy głosem powiedział:

— Młodość... lekkość... Nic pan przez to bardzo złego nie zrobiłeś, tylko to trochę niegrzecznie...

I łagodnie, nawet uprzejmie zapytał:

— Z kim mam przyjemność?...

Powiedziałem mu moje nazwisko. Jakby sprężyną podrzucony, wstał ze stołka i w całej wysokości wyprostował swoją chudą, barczystą postać. Gęste brwi zbiegły się mu nad oczami, które w swych zagłębieniach błysnęły.

Kilka razy wąsami poruszył i nie takim już, jak wprzódy, przyciszonym i łagodnym, ale urywanym i hamowanym głosem zaczął:

— Wiem! wiem! Słyszałem! Któż nie słyszał?... Więc to pan, który tak szumnie tu żyjesz i pieniądze po bruku rozrzucasz, że przez pana śmieją się z nas wszystkich nawet niemieckie wrony! Ślicznie! Rad jestem, bardzo rad, że poznaję tak sławnego i taki honor przynoszącego nam męża! Jeszcze trochę takiego życia, a zasłużysz pan sobie na pomnik!

Niech mi się co dzień Belzebub śni, jeżeli przy tej mowie starego nie otworzyły mi się usta jak u pierwszego lepszego gapia. Nie wiedziałem, co właściwie dzieje się ze mną, tak nowym było to, co się działo. I śmiech mnie zdejmował, i gniew, i inne jeszcze uczucie, którego natury wcale nie rozpoznawałem, lecz które mi dotkliwą przykrość sprawiało. On zaś podszedł do mnie i w same oczy patrząc tak upornie i przenikliwie, żem swoje spuścił, a zgrubiałą i stwardniałą od skór i szydła dłonią mojej ręki dotykając zapytał:

— Dawno pan tam byłeś?

Jak uczeń przez surowego profesora o lekcję zapytywany, po cichu odpowiedziałem:

— Od trzech lat już tam nie byłem.

— Tak! — przeciągle wymówił i głową zastrząsł. — I mogąc tam być, pan tu siedzisz... Boże mój! a ja nie mogę!...

Dłoń z ręki mojej zdjął i do czoła ją wraz z drugą przycisnąwszy zakołysał się w obie strony.

— Nie mogę! — powtarzał — nie mogę! nie mogę!... Widziałem, jak spod ciemnych dłoni dwie duże krople zwolna popłynęły mu po policzkach. Ale wnet jednym szerokim krokiem do stołu się zbliżył, leżącą na nim kartkę listowego papieru w powęźlone od pracy palce wziął i siadając, a mnie drugi stołek ukazując, porywczo rzekł:

— Siadaj pan i słuchaj!

List, który mi przeczytał, pisała żona jego syna, raczej wdowa po jego synie, a matka trojga jego wnuków. Nic nadzwyczajnego... Ponieważ utracili majątek, znajdowali się w wielkiej biedzie.

Ona w niewielkim mieście dawała lekcje języków i muzyki, i z tego wszyscy żyli, ale gdy jeden z malców ciężko zachorował, a matka długo doglądać go musiała, popadli w ostateczną nędzę. Wskutek znowu tej nędzy drugi malec przestał do szkół chodzić, a najstarsza dziewczynka na żebraninę czasem wybiegała i zanadto trochę przypadała do smaku miłosiernym ludziom... Wszystko to kończyło się zwięzłym wykrzyknikiem: „Ratuj!"

Po przeczytaniu listu stary zerwał się i gestem na rozrzucone po podłodze i stołkach stare obuwie ukazując zawołał:

— Ja! ich ratować! Naprawiacz starych butów! Wszystko, co było można robić, robiłem: drzewo piłowałem, kamienie tłukłem, ciężary nosiłem, głodem marłem... Zmęczyłem się... to już tylko robić mogę... Niewiele sił na to potrzebuję... co dzień jem chleb, a czasem i mięso... Ale innych ratować! Zwariowała kobieta! Niegdyś — co innego! Hej, moje pola złote, dąbrowo zielona, pięćdziesiąt krówek mlecznych!... Wspomnienia, panie dobrodzieju, stare bajki!...

Tu opamiętał się, oprzytomniał i łzawe oczy znowu we mnie topiąc, spokojniej już zaczął:

— Ale nie o to idzie... Wierz mi pan, że nie na to uwagę pańską zwrócić chciałem, to jest, nie na siebie i nie na swoich... tylko...

Znowu zagorzał i uniósł się; zwierzchnią stroną ręki po liście uderzył.

— Ale tam takich tysiące, dziesiątki tysięcy... a wy... Głos uwiązł mu w gardle.

— Wy... wy... — powtarzał, aż dokończył — wy tu siedzicie, niemieckie wydrwigrosze i baletnice wzbogacacie... Siły, rozumy, majątki rozsiewacie wszędzie, gdzie was samych nie posiano... Czy wy serc ludzkich w sobie nie macie? łotry!

Doktorze, czym ja tego człowieka wypoliczkował i na pojedynek wyzwał? Miałem przecież przez dziesięć lat cztery pojedynki, więc pokazałem światu, co umiem. Możebym

Ale nie przyszło. Zapisaną kartkę papieru pochwyciłem, nazwę miasteczka, z którego ona pochodziła, w pamięć wchłonąłem i nic nie mówiąc plecami cofałem się ku drzwiom, jak to czynią wierni oddalający się od papieża. Taki mały, zgniecony wyszedłem na ulicę, jakby mi połowy wzrostu zabrakło, a ogromny garb wyrósł na plecach. Czułem w plecach zgarbienie, a u nóg ciężary.

Do mieszkania swego wszedłszy, pierwszą rzeczą, którą uczyniłem, było to, żem złajał lokaja Niemca, o którym wiedziałem, że mię fatalnie okrada; drugą zaś, że na drobne szczątki stłukłem wazę japońską, którą przed kilku dniami za bajeczną cenę kupiłem, a której widok wprawił mię nocy tej w szaleństwo. Oba te czyny były zupełnie nierozsądne — wiem doskonale, ale byłem po prostu tak wstrząśnięty, że sam nie wiedziałem, co czynię, i czułem potrzebę wywierania na ludziach i rzeczach wściekłego rozjątrzenia, które mną rzucało.

Na szczęście, podówczas jeszcze byłem zawsze przy pieniądzach, więc nazajutrz wysłałem do owego miasteczka taką sumę, o jakiej posiadaniu owa kobiecina marzyć zapewne nie śmiała nigdy, i to mię trochę uspokoiło, choć przez kilka dni potem serio namyślałem się, czy nie wrócić tam i w swoich dobrach nie osiąść...

Po kilku dniach przecież zaszły różne okoliczności i zapomniałem, a z tym człowiekiem nigdy już...

Czy słyszysz, doktorze? Co to jest? Czy tu nikogo oprócz nas dwu nie ma? Tam, w rogu pokoju, za moim łóżkiem, ktoś powiedział: "Łotry!" Ależ nie przecz! wyraźnie słyszałem! Jakże nie słyszeć? Chybaś głuchy, bo przecież ten wyraz tak wymówiony posiada taką siłę, że gdyby nią młot napełnić, roztrzaskałby w proch skałę! Więc nie słyszałeś? Halucynacja słuchu - powiadasz? A prawda! Nieraz już ją miewałem... Teraz nie słyszę już nic, ale tak mi smutno! Morfiny, doktorze!

V

Od dwóch już dni nie rozmawiam z tobą o niczym prócz o tych nędzach mojego ciała, które tak przyjaźnie i umiejętnie zmniejszasz. Czy czujesz się szczęśliwym, a przynajmniej zadowolonym, gdy cierpień ludziom ujmujesz, a czasem, wypadkiem, zupełnie je zwalczasz? Tak? No, naturalnie! Czemuż nie uczyłem się medecyny? Byłbym teraz, tak jak ty, zdrowym i, co najmniej, zadowolonym. Ale przepadło, i mniejsza o to! Ja pierwej, ty później, obaj skończymy jednostajnie. Nie ma nad czym rozpaczać: wszystko jest marnością.

Że wszystko jest marnością, pomyślałem o tym po raz pierwszy w dobre dwa lata po opowiedzianym ci onegdaj zdarzeniu i bezpośrednio po figlu, który mojej niezmiernie dostojnej i, jak wiesz, niezmiernie bogatej ciotce wypłatałem, a z którego śmiał się do rozpuku cały Paryż...

Po lecie spędzonym w Nicei i Monte Carlo zimę spędzałem w Paryżu, bo oprócz wielu innych rzeczy przykuwała mię tam tancerka Boża, której byłem szczęśliwym, choć chwilowym tylko, posiadaczem. Było to w owej porze bardzo sławne i podziwiane w stolicy świata — bawidełko, rzecz zostająca zawsze w posiadaniu najwięcej dającego; z nią redukowało się wszystko do cyfry. Ja na bieluchnej, malutkiej dłoni końcem palca skreśliłem najwyższą, więc kandydaci aż pożółkli z zazdrości. Sam nawet nie wiem, co mi się więcej podobało: gumelastyczne od ćwiczeń nóżki tancerki, czy zżółkłe od zazdrości twarze przyjaciół?

Co mówisz? Zapytujesz o tamtą, Włoszkę? Czy byłbym równie naiwnym, gdybym był uczył się medycyny? Jeżeli tak, cieszę się, żem tego nie dostąpił. Włoszka Włoszką, a Roza Rozą. Tamta przepłynęła, ta przypłynęła, jak jaskółki pod niebem, z którycb każda ma swoją wiosnę i swoją jesień.

Z Rozą zbliżałem się już ku jesieni i przedstawiwszy się w jej towarzystwie całemu pięknemu światu zaczynałem już czuć się sytym szczęścia i chwały, gdy do Paryża przybyć raczyła moja ciotka. Znasz ją trochę. Majestat wcielony, nieprawdaż? Z bliska znający ją wiedzą, że jest to także zły język. Mówi tak, jak chodzi: majestatycznie, ale zjadliwie. Kronika świata zapisała niegdyś o jej młodości kilka wierszy, które ona pod starość z całej siły zmazywać usiłuje skrzydłem srogiej cnotliwości. Gatunek pospolity i przy tej pospolitości antypatyczny.. Mieliśmy zresztą ku sobie wzajemną antypatię, która początek swój wzięła podobno w tym, że gdyby nie moje przyjście na świat, ona to, w braku spadkobierców z linii męskiej, odziedziczyłaby majątek po swoim bracie, a moim ojcu.

Robisz uwagę, że i bez tego jest bardzo bogatą? Czyż poczytujesz chciwość za wyłączny przymiot biedaków? Ależ, owszem, l'appetit vient en mangeant, a długie utrzymanie na powierzchni ziemi takiego majestatu, jak moja ciotka, wcale nie mniejsze pociąga za sobą koszty od szybkiego przemknięcia nad nią takich pędziwiatrów jak ja.

W porze, o której mówię, więcej niż kiedykolwiek byliśmy ze sobą poróżnieni. Ona przy każdym wspomnieniu o mnie rzucała w niebo krzyki oburzenia; ja ją wyśmiewałem. Ona, zgrozę postępowania mego do najwyższej potęgi podnosząc i mnóstwem kunsztownie komponowanych do rodziny, o których życzliwość dbałem; ja, ze wszelkiego talentu do intryg przez naturę, ogołocony, nie mogłem w ten sam sposób jej odpłacić, wynalazłem więc inny, sobie znowu zupełnie właściwy. Wszystko to zostaje w sprzeciwieństwie zupełnym z patriarchalnymi pojęciami i zwyczajami, ale cóż chcesz? Gdy po jednej stronie stoi zazdrość o wielką fortunę, a po drugiej nieograniczona swawola, wszelka patriarchalność pęknąć musi. Zresztą i w najbardziej patriarchalnych czasach Sara kłóciła się z Abrahamem, a Jakub oszukiwał Ezawa. Tak idzie świat. Ja zaś dowiedziawszy się o przybyciu do stolicy mojej ciotki, nic nie miałem pilniejszego do zrobienia, jak dowiedzieć się o zwyczajach i sposobach, w jakie ona drogocenne dnie swoje spędzała. Kiedy mi powiedziano, że tymczasem, zanim kilkomiesięczny pobyt jej w Paryżu odpowiednio zorganizowanym zostanie, jada ona w takiej a takiej restauracji, u takiego i takiego table d'hóte'u, podskoczyłem z radości i błyskawicą do Rozy poleciałem. "Ubieraj się — krzyknąłem — a prędko! prędko! i włóż na siebie wszystko, co tylko jest najbardziej vlan, chic i che-che! Pojedziemy!" Jej w to tylko graj! Biała suknia czerwonymi wstążkami na krzyż ściągana, do przedziwnie uczesanych włosów przyczepiony przedziwniejszy jeszcze kapelusz, nóżki więcej niż dostatecznie widzialne, w rączce szpicruta — słowem: wszystko, co tylko być może najdoskonalszym vlan i che-che! Aż uścisnąłem ją, taki to był skończony półświatek.

Miałem wtedy powozik, którego konstrukcję sam wymyśliłem, starając się mu nadać jak największe podobieństwo do bociana. Był tak śmieszny, że kiedy nim jechałem, mnóstwo ludzi stawało i ze śmiechem na niego ukazywało palcami. Siedliśmy tedy z Rozą na naszego bociana; ona powozi, groom za nami i turururu! zajeżdżamy przed wskazaną mi restaurację. Zanim jeszcze weszliśmy do sali, wiele osób siedzących bliżej okien zawołało „Bocian! bocian!", a nazwisko moje i Rozy szmerem chwały napełniły wysokie ściany. Wchodzimy. Ja Rozę pod rękę prowadzę, a oczami ciotki szukam. Jest obok niej jej małżonek, naprzeciw zaś, ale to tak naprzeciw, że z tą parą oko w oko, dwa zamówione przeze mnie i nawet, przyznać musze, dość drogo kupione, więc niezajęte miejsca. W sali osób ze trzysta, a wszystkie z tych, które wybornie znają charaktery, stosunki i wysokie czyny naszego świata. Powszechne więc zaciekawienie i zwracanie oczu to na jedną parę, to na drugą.

Wesoła Roza pan-pan u boku mego takim krokiem postępuje, jakby zaraz wyskoczyć i na środku sali kilka entrechas'ów dokonać miała, ja zaś przez całą salę przeparadowawszy przed ciotką staję i z głębokim uszanowaniem we dwoje zgięty, naprzód wysokie moje ukontentowanie z przybycia jej do Paryża oświadczam i o drogocenne zdrowie zapytuję, a potem towarzyszkę moją, która tymczasem o moje ramie wsparta, z niecierpliwości i radości szpicrutą suknię swoją ćwiczy, ukazując wygłaszam, że mam honor dostojeństwu ciotki mojej przedstawić pannę Rozę Vaurien, artystkę teatru de la Gaiete, ozdobę Paryża i najświetniejszą współczesną sztuki choreograficznej chwałę.

Naturalnie, mówię to wszystko z akcentem najwyższego uszanowania i po francusku, bo naprzód, ciotka moja innego języka nie używa, a potem pragnę zostać jak najpowszechniej zrozumianym. Korzystając zaś z osłupiałego milczenia tej, do której przemawiam, dodaję jeszcze zwięzłych, a zupełnie poważnych słów kilka o wysokim znaczeniu, jakie dla cywilizacji naszej posiada wyżej wymieniona sztuka, i o tym, że już nawet starożytni mieli ją w wielkiej łasce i poważaniu, na koniec o tym, że właśnie panna Roza Vaurien do najwyższych szczytów doskonałości ją doprowadziła i przez to uwielbienie całego cywilizowanego świata dla siebie potrafiła zdobyć.

Mówię to wszystko z tak głębokim przejęciem się i tak dobroduszną gadatliwością, że w każdego ze słuchaczy wlewam przekonanie, iż za prawdę słów swoich gardło swoje ofiarować mogę; skończywszy zginam się znowu we dwoje, Roza niziuteńkim dygiem do ziemi przysiada i ku swoim miejscom odszedłszy siadamy tak, że Roza ciotce, a ja jej małżonkowi przez wąski stół oko w oko patrzę.

Jak wyglądała podówczas moja ciotka, opisywać ci nie będę, bo nigdy słowami oddać bym nie potrafił tak zaczerwienionego aż po ufarbowane włosy oblicza, tak wytrzeszczonych i złością zaiskrzonych oczu, tak miotających się u piersi surowych, czarnych koronek. Gdyby na miejscu jej małżonka znajdował się kto inny, wyniknąłby z tego pojedynek; ale ponieważ nie lwu pustyni, lecz zgnębionemu nieco przez majestat żony pieszczochowi losu oko w oko spoglądać usiłowałem, więc on wzroku mojego starannie unikał i wolał w bryłę lodu niż w wybuchający wulkan się zamienić. Ona zaś cóż uczynić miała? Powstanie od stołu i odejście dodałoby jeszcze jeden ton skandalowi, który był ogromnym. Zrozumiała to: pozostała i doznała przyjemności spożycia całego długiego obiadu przy jednym stole z tą milutką istotą, która, przebiegle w plany moje wnikając, tak tremusowała się, paplała i różne wyprawiała dziwactwa, że aż poskromić ją musiałem, bo własny smak mój zanadto już obrażać zaczęła.

Ile tam było po tym obiedzie i po odejściu jednej z par działających wrzawy, podziwu, dowcipkowania, powinszowań mnie składanych i jak to szybko jednym wybuchem śmiechu potoczyło się po stolicy, nie chce mi się wspominać i opowiadać; to tylko powiedzieć muszę, że restaurację opuszczając czułem się w siódmym niebie, co nikogo dziwić nie powinno, bo, po pierwsze, zemsta jest słodkim uczuciem, a po wtóre, dokonałem śmiałego i oryginalnego czynu, musiałem więc, fałszywą skromnością nie powodowany, uznawać przed samym sobą całą swoją wartość.

Co mówisz, doktorze? Chcesz, abym przestał mówić i spoczął trochę? Ależ za nie w świecie! Wspomnienie o drogiej ciotce wprawiło mnie w werwę. Wszak to jej dzieci zabiorą po mnie resztę majątku mego! Gdyby można było inaczej to urządzić... ale podobno nie można. Na straży świetności wielkich rodów stoją prawa, i niech będą błogosławione! Bo w cóż by się świat obrócił, gdyby mu takich ozdób i chwał, jak na przykład ja albo ciotka moja, zabrakło? To przecież, co po opowiedzianym tylko co czynie moim nastąpiło, jest dla mnie samego tak zajmującą zagadką, że muszę o niej mówić, muszę, muszę... Nie przeszkadzaj mi! Wszak to ostatnia uczta, którą sporządzam sobie z różnych potraw mojej przeszłości... o, jakże różnych!...

Z sercem tedy opływającym słodyczą opuściłem restaurację i już wraz z Rozą na bociana wsiadać miałem, gdy ktoś potrącił mię i po imieniu zawołał. Był to jeden z ludzi, których najbardziej w całym moim życiu lubiłem — młody malarz z wielkim talentem, wesoły, trochę nawet hulaka, serdeczny chłopak... Tym razem spadł on na mnie jak jastrząb na jaskółkę, za klapy mego surduta obu rękami porwał i turkot powozów zakrzykując, o jakimś nadzwyczajnym, prześlicznym, cudownym obrazie prawił tak prędko i nieprzerwanie, jak tylko Francuzi czynić to umieją.

— Nie widziałeś jeszcze "Husa przed sądem"? Sapristi! Barbarzyńcą jesteś, gamenem, urwisem, złamanego centyma nie wartym! No, właźże na bociana, właź! prędzej! jedź! zobacz! podziwiaj!

Teraz już w sprężystych rękach trzymał mię za łopatki i trząsł mną jak gruszą.

— Nigdy już więcej na bociana nie wlezę, jeżeli mi kości pogruchoeesz!

— A prawda! Mille pardons! Ale ten "Hus przed sądem..."

Nie spostrzegając nawet, że Roza, nie stangret, powozi, rozkazująco krzyknął: "Au salon!" — a sam jak laufer przodem pobiegł.

— Au salon — powtórzyła moja towarzyszka, i w kwadrans potem znaleźliśmy się w gmachu zawierającym wystawę obrazów. Ten, do którego prowadził mię mój despotyczny przyjaciel, nie przez Francuza był malowany, jednak zaszczytne i wyosobnione miejsce zajmował.

— A! wiesz? widziałeś? tym lepiej, łatwiej ci będzie może zrozumieć to, czego ja nigdy nie rozumiałem.

Zrazu rozbawiony, rozśmieszony, roztargnionym wzrokiem objąłem wielkie płótno i zacząłem już w myśli układać, w jaki sposób krytykowaniem go drażnić się będę z zapalonym jego wielbicielem. Ale po chwili coś się ze mną stało. Było to tak, jakby potężne jakieś dmuchnięcie nagle zgasiło moją świeczkę wesołości.

Jaki on blady, prosty i spokojny! W czarnej sukni, z tą bladą, spokojną twarzą przed sędziami swoimi stoi i nie ma w nim ani zuchwalstwa, ani trwogi, ani pychy, ani pokory, tylko jest siła wiary i gotowość na wszystko — za nią. Rzecz to naturalna, bo on o sobie nie myśli, tylko o tym, co słupem światła powstało mu przed oczyma, a ogniem miłości zapłonęło w sercu. Tak spokojny, jest przecież cały płomieniem; tak prosty, uderza majestatem walki o śmierć i życie. Trochę mętnie, bardzo niedokładnie, znałem jednak jego historię i wiedziałem, że skończył na stosie. Jak to! więc przewidując tę okropność stoi on przed tymi, którzy ją dla niego przygotowują, ani rozgniewany, ani przestraszony, i przemawia do nich bez krzyku, bez gestów, bez gróźb i bez prośby? Nogi mu nie słabną i głos w gardle nie więźnie. Bladym jest wprawdzie, ale świętą bladością skupionego w sobie zapału i miłosiernej żądzy obdarowania ludzi jałmużną prawdy. Geniusz malarza i wyobraźnia własna uczyniły mi go tak plastycznym, że przez chwilę doświadczyłem złudzenia, iż przyglądam się człowiekowi żywemu. Wtedy też w myśli mojej nagle stanęło pytanie: jak też on gorzeć będzie? I równie wyraźnie, jak jego samego, zobaczyłem pod jego stopami budynek z drzewa objęty morzem ognia, które wypuszczało z siebie węże płomieni i bałwany dymu. W bałwanach dymu on stał tak samo blady, prosty, spokojny w swojej czarnej sukni, a węże płomienne okręcały mu się dokoła nóg i pasa.

"Wszystko to zobaczyłem nadzwyczaj wyraźnie i odczułem tak dotkliwie, że zasłoniłem oczy ręką i podobno krzyknąłem. Ci przynajmniej, którzy mi wpół z przestrachem, a wpół ze śmiechem rękę od oczu odrywali, to jest Roza i mój przyjaciel malarz, twierdzili, że krzyknąłem.

Wtedy po raz pierwszy, odkąd zacząłem patrzyć na obraz, spojrzałem na Rozę. Fu! jakże obok tego człowieka ta samiczka była mi wstrętną! Stanowczo miałem jej już dosyć! Dlaczegóżem z nią i po części z jej powodu zrobił przed godziną tę awanturę? Pfu! jakież to było głupie, maleńkie i marne! Stanowczo mam tego wszystkiego dosyć!

Roza nudziła się i napierała jakiejś przejażdżki, a ja to tylko zdolny byłem do niej powiedzieć:

— Siadaj na bociana i jedź, gdzie chcesz. Ja wracam do domu.

Zanim jednak wróciłem, wpadłem do Hachette'ów i kazałem sobie stamtąd natychmiast, natychmiast przynieść wszystko, wszystko, co mają o Husie... Gdy zaś jednocześnie prawie z moim wejściem przyniesiono olbrzymią pakę książek, rwałem owijające ją papiery i do służącego wołałem: — "Nie wpuszczać mi tu ani psa!" Spoufalony nieco i o wszystkich moich sprawkach wiedzący, tajemniczo zapytał: — "Ani panny Rozy?" — "O, mniej niż kogo!"

Nie myśl, abym wtedy po raz pierwszy spotykał się z wielką paką książek. I przedtem już doświadczałem napadów chciwości wiedzy, a zaczytywałem się nocami nie tylko w rozczochranych albo pornograficznych romansach. Nieczęsto się to przytrafiało i niedługo trwało, dlatego też używam wyrazu: „napady". Ten obecny trwał dłużej niż poprzednie i odmienne we mnie pozostawił ślady.

W bohaterze gorączkowo czytanych książek rozkochałem się zapamiętałej niż kiedykolwiek w jakiejkolwiek kobiecie; samo spotkanie wzrokiem nazwiska jego na karcie książki sprawiało mi wrażenie do elektrycznego wstrząśnienia podobne. Całymi dniami na drobne atomy rozbierałem jego życie i duszą, a przy tej czynności opanowywała mię czasem taka egzaltacja, że czułem się i gotowym, i zdolnym do uczynienia tego, co on uczynił, chociaż skądinąd najlżejszego nie posiadałem wyobrażenia, za co, po co i jakim sposobem stać by się to mogło. To ostatnie właśnie przyprowadzało mię do rozpaczy. Miałem takie uczucie, jakbym w obu rękach trzymał jakieś wielkie i zupełne nic; przy tym ogarniała mię niewysłowiona nuda.

Widziałem siebie w postaci dziecka puszczającego w powietrze bańki mydlane i bawiącego się nimi, dopóki nie pękną, a gdy pękną, puszczającego znowu inne. I tak dalej, i tak dalej, od urodzenia aż do śmierci — od urodzenia aż do śmierci, bo cóż by innego?...

Gdy raz pomyślałem, jakby to jakoś inaczej... parsknąłem śmiechem i nazwałem się idiotą. Czy do szkoły na ucznia się zapiszę albo ziemię przodków moich orać zacznę? Może do kamedułów? To ostatnie dla samej oryginalności swojej podobałoby mi się najwięcej, tylko że nie widziałem celu. Zamiast hulania — próżniactwo; zamiast sztrasburskiego pasztetu — pieczeń z masła, osypywanego suszoną bułką. Nie warto zachodu.

Gdybym był podówczas zasłyszał o jakim mistrzu nad mistrzami, chodzącym po świecie i zbierającym uczniów, byłbym mu pewno do nóg padł.... Nie uśmiechaj się, doktorze, ale przypomnij sobie Magdalenę... Nie miałem komu do nóg upadać, ani za kim iść, a sam najzupełniej zdobyć się nie mogłem na najmniejszy pod tym względem pomysł. Po paru więc tygodniach takich medytacji i alteracji machnąłem ręką, kazałem spakować rzeczy i pojechałem do Egiptu, któregom był jeszcze nie widział. Bardzo bawiła mię ta podróż, tylko że uwoziłem w nią mętne, utajone uczucie głębokiego nieszczęścia.

VI

Kiedym przed trzema laty do dóbr swoich przyjechał z zamiarem przepędzenia w nich po raz pierwszy kilku miesięcy i nadzieją pomyślnego uregulowania interesów, które w stan wielkiej niepomyślności wpadły, czułem się już zupełnie i wyraźnie nieszczęśliwym. Pustka życia w bardzo dotkliwy sposób łączyć się zaczynała z pustką kieszeni, a obie zarówno mię nudziły. Dręczyły mię w dodatku początki tej choroby, która teraz do końca swego i mego dobiega, a perspektywa przepędzenia kilku miesięcy na pustyni, jak możesz to sobie łatwo wyobrazić, nie poprawiała mi humoru.

Co tu robić? czym żyć i tak się zagłuszać, aby samego siebie nie czuć? Miałem zrazu zamiar zabrać z sobą w te miejsca kogoś z tych, z którymi w tamtych najwięcej żyłem, lecz kiedy zacząłem wybierać, przyszedłem do wniosku, iż wszyscy oni byli mi bliscy i wielce przyjemni w gromadzie, każdy z osobna jednak przedstawiał się takim dalekim i nudnym, że obecność jego sprawiłaby mi więcej przymusu, subiekcji i kosztu niżeli pociechy. Tu znowu nikogo ani z bliska, ani z daleka nie znałem, a do znajomienia się nie czułem ochoty. Nie byłem zdolny wziąć się do niczego: ani do czytania, ani do czegokolwiek w ogóle, co jest pod słońcem.

Kucharza miałem tu równie, jak tam wszędzie, doskonałego, ale apetyt słaby; konie w stajnie było ich komu pokazywać; kilka ładnych dziewczątek, córek oficjalistów, które uwijały się po dziedzińcu i ogrodach dworu, zwróciły zrazu na siebie moją uwagę, ale spostrzegłem zaraz, że mają one sukienki modne, a paznokcie w żałobie, i ta dysharmonia zraziła mnie do nich stanowczo.

Jako pyszną ilustrację do tego rozdziału mego życia widziałem przed sobą nieskończone rozmowy i narady z rządcami, plenipotentami, łaskawymi krewnymi, którzy radą lub pieniędzmi obiecali wesprzeć moją niedolę, z wierzycielami na koniec, którzy, przez wzgląd zapewne na moje historyczne imię, szanowali pierwsze dni pobytu mego pod dachem przodków, ale potem — wiedziałem o tym dobrze — zlecieć mieli na dach ten, jak na padlinę kruki...

Jakże tu było z tym wszystkim nie czuć się nieszczęśliwym? Leżałem w pościeli do południa, a potem tułałem się po opuszczonym i pustym domu, brałem do ręki różne książki i rzucałem je, paliłem cygara aż do uwędzania się w ich dymie; najczęściej leżałem na sofie, z twarzą do sufitu obróconą i rękami zarzuconymi nad głową, w której tworzyłem jedyne, ale nadzwyczaj ponętne życzenie, abym mógł wpaść w nieczułość i nieruchomość indyjskiego fakira, aby mi jak fakirowi w gębie i nosie zagnieździły się pszczoły. W ten sposób byłbym przynajmniej jakiemukolwiek stworzeniu na świecie potrzebnym, a sam przestałbym czuć ciężar własnej osoby i jej niesłychanego nieszczęścia.

Tak przeszło mi dni kilka, gdy raz mimo woli spojrzałem w okno i doznałem takiego uczucia, jakby ktoś bardzo ładny uśmiechnął się do mnie. Był to bardzo ładny dzień jesienny. Schwyciłem czapkę, prędko przeszedłem dziedziniec, potem jakiś kawał pola i jakiś kawał łąki, aż wszedłem do lasu, który, według rady mojego wuja, sprzedać miałem, aby za jego cenę pozbyć się części najpilniejszych długów. Teraz czeniu z łagodną światłością słoneczną i włóczącym się po łące srebrem pajęczyn, wyciągnął mię był na tę przechadzkę i wytrwałości w niej użyczał.

Gdy mówię, że te widoki na przechadzkę mię wyciągnęły, nie chcę bynajmniej przez to powiedzieć, że wpadłem w podziw i zachwyt nad pięknościami natury. Podziwiałem je i zachwycałem się nimi wprawdzie nieraz; aby ujrzeć je, chodziłem nad przepaściami, wdrapywałem się na zawrotne wysokości, spuszczałem się w otchłanie, ale wszystko to czyniłem, po pierwsze, za młodu, a po wtóre, w Alpach, Pirenejach, nad Renem, Dunajem itp.

Owego dnia jakiekolwiek podziwy i zachwyty ani mi w głowie postały, bo i głowa ta czuła się już starą, i wiedziałem dobrze, że na tej płaskiej i prozaicznej ziemi nic pięknego zobaczyć nie mogę, i na koniec było mi tak wszystko jedno! Zupełnie instynktowo uczułem, że piękny dzień jesienny, błękitnym niebem pokryty, a szlakiem lasu obrąbiony, uśmiecha się do mnie; instynktowo ku niemu poszedłem; instynktowo na łące już wiedziałem, że mi tam będzie lepiej i rzeźwiej, że odetchnę swobodniej i głowa boleć mnie przestanie.

Zdjąłem czapkę i z odkrytą głową wszedłem do lasu, gdzie silne wonie żywicy, czombru i innych tam jeszcze rzeczy tak mi zatamowały oddech, że głęboko odetchnąć musiałem...

Bywają, widzisz, mój kochany doktorze, takie jesienie, w których wszystko odkwita i które, na krótko wprawdzie, dostają wszystkich wiosennych woni. Pamiętam, że kiedy woniami lasu głęboko odetchnąłem, na dnie piersi uczułem ból, który mi dał do poznania, jak była ona zmęczoną. Bywają też i takie wiosny. Miałem wówczas tylko lat dwadzieścia dziewięć. Jednakże coraz jaśniej robiło mi się przed oczami, które spotkały się naprzód z widokiem pysznej osiny, toczącej ze szmerem gęsty strumień krwawych, drżących, błyszczących liści. Potem zobaczyłem rozpostarte na siwych mchach czarne i pąsowymi jagodami kropkowane gałęzie brusznic, a pomiędzy nimi kupki złotawych nieśmiertelników i śnieżne puchy leśnej koniczyny. Jakiś ptak, dość duży, zaszeleścił w gałęziach, a gdym podniósł głowę, dostrzegłem jego błękitne i zielonawe skrzydła, znikające w pomarańczowej gęstwinie starego dębu. Uczułem, że mieszanina najrozmaitszych barw, z których jedne były jaskrawe, a inne niezmiernie delikatne i subtelnie wycieniowane, wzrok mi bawić zaczyna, gdy niespodzianie usłyszałem i zobaczyłem coś takiego, co mię jeszcze bardziej zabawiło. W niejakim oddaleniu, za kilku z rzadka rozsadzonymi drzewami, miałem przed sobą wysoki klomb paproci, które przedstawiały wszystkie możliwe stopniowania brunatności, od koloru bladego ciała, pozłoconego brązu i ciemnego orzecha do rdzawej krwawości i zielonkawej pleśni. Ale były to widocznie zaczarowane zarośla,, bo gdy patrzałem na nie, w najgłębszej ich gęstwinie ozwał się śpiew... ach, nie myśl tylko, że jakiekolwiek podobieństwo mający ze śpiewem syren morskich i niemorskich. Kobiecym był wprawdzie, ale nie czuć w nim było ani młodości, ani srebrzystości, ani roztęsknionego serca, ani melancholii. Czuć w nim było, owszem, dwie rzeczy, o których wyobrażamy sobie, że nigdy w parze nie chodzą: starość i wesołość. Najzabawniejszym było to, że stary, dygocący głos na wesołą nutę śpiewający pochodził nie wiedzieć skąd, spośród paproci wprawdzie, ale od istoty zupełnie niewidzialnej. Było to zupełnie tak, jak gdyby paprocie same śpiewały piosnkę, której potem nauczyłem się na pamięć i dziś jeszcze słowa i nutę pamiętam.

Szedłem sobie przez dolinę,

Napotkałem tam dziewczynę,

Skłoniłem się jak należy,

Zapytałem: dokąd bieży?

Hej ha, hejże ha!

„Biegani, biegam, sama nie wiem

Kędy i którędy,

Żeby była czyja łaska

Wyprowadzić z tego laska."

Hej ha, hejże ha!

Wziąłem ją za białą rączkę,

Wyprowadziłem na łączkę,

„Oto tutaj dróżka twoja,

Bywaj zdrowa, duszko moja!"

Hej ha, hejże ha!

...Co to doktorze!... Zdaje się, że ja zaśpiewałem! Tak, doprawdy, zaśpiewałem, ale jakimże głosem! Jeszcze mi w uszach chrypi i świszczę od tego własnego śpiewania. Jednak nie wyobrazisz sobie, jaki niegdyś piękny głos posiadałem. Brałem też lekcje śpiewu w Wiedniu i w Paryżu, a panie słuchając mojego śpiewu płakały i mdlały Szkoda! Drobiazg, ale szkoda. Natura była dla mnie dobrą matką i dała mi wszystko, co...

Nie mogę dłużej mówić! O, miła moja babuniu, dlaczego ty pierwej... dlaczego ty dłużej... Nie mogę jut więcej... Oddechu brak — i tak mi smutno! Morfiny, doktorze!...

VII

Lepiej mi dziś. Wczoraj cierpiałem bardzo, ale dziś mi lepiej.

Nie rób surowej miny, bo ci z nią nie do twarzy i nic ona nie pomoże. Mówić będę, bo chcę. I ty także chcesz mnie słuchać, tylko obowiązek ci nakazuje... itd., itd. Nie praw komunałów; głębiej wniknij w moją duszę, gwałtowną potrzebę jej zrozum i słuchaj.

O czymże to było i na czym stanąłem? A! wiem już... słuchaj!

Zaszeleściły śpiewające paprocie i z gęstwiny pierzastych liści, cielistych, brązowych i rdzawych, wynurzyła się do połowy dość barczysta i ciężka postać w zrudziałym kaftanie, twarz duża, jak zwarzony przez chłody kwiat głogu, rumiana i pomarszczona, a otoczona siwymi włosy i wysokim brzegiem białego czepca a także dwie brunatne ręce, z których jedna trzymała nieduży koszyk z grzybami, a druga sporą więź wrzosu. Do pasa w paprociach stojąc, z urwanym: hejże, ha! na ustach, ta siwa jak gołąb staruszka przymrużyła zaczerwienione powieki i z wytężeniem wpatrywała się we mnie. Ja także na nią patrzyłem ze szczerym uśmiechem, tak mię bawiła i taka była ładna. Może pomimo oddalenia dostrzegła, że uśmiecham się do niej, bo kiwnęła głową i raźnie wymówiła:

— Niech będzie pochwalony!

Ale zanim odpowiedzieć zdołałem, zaczęła już przez paprocie iść ku mnie i zawołała:

— A skądże to panicz wziął się tutaj? Chryste Panie, zdaje się, że wszyściuteńkich ludzi na całą tu okoliczność (miało to znaczyć okolicę) znam, a panicza nie znam i nigdy nie widziałam. Czy nie młody pan Rzęski czasami?

Było to nazwisko mojego rządcy, który właśnie oczekiwał przybycia skądcić jednego ze swoich synów. Wiedziałem o tym jego oczekiwaniu i z wiadomości tej skorzystałem. Ukłoniłem się grzecznie.

— A tak — rzekłem — do papy mego przyjechałem.

— To dobrze, to dobrze! — ucieszyła się — bo papcio czekał i doczekać się nie mógł... Ale chyba niedawno, niedawno, króleńku mój, przyjechałeś, bo wczoraj jeszcze nie było... Korolkiewicz, ekonom, mówił, że młodego pana Rześkiego jeszcze we dworze nie było.

— Kilka godzin temu przyjechałem.

— To dobrze, to dobrze! dla papci dobrodzieja pociecha wielka! A ja sobie do lasku dziś poszłam i od samego ranka grzybki zbieram, to i nie wiedziałam o niczym, nie wiedziałam...

Kiedy mówiła to i przez paprocie przestępując wysoko duże nogi podnosiła, zauważyłem, że stopy jej okręcone były łachmanami i trochę tylko okryte rodzajem bardzo grubych, podartych pantofli. Ale łachmany zastępujące jej pończochy były jak śnieg bielutkie i spódnica, tak podarta, że nie rozumiałem, jak trzymać się na niej mogła, bardzo czysta. Pouczepiały się tylko do niej, jako też do zrudziałego kaftana, drobne gałązki jałowcu i źdźbła różnych ziółek, których też zapach od niej uderzał.

— Wiecie już, kim jestem, babuniu — zacząłem — chciałbym też wiedzieć z kolei, jak wy się nazywacie?

Z grzybami w jednym ręku, a pękiem wrzosu w drugim, tak zwiędłymi, że były aż żółtawe i sinawymi pręgami pokreślone.

— Dlaczegóż nie, króleńku? I owszem... bardzo mnie miło... Kuleszyna jestem, wdowa po dawniejszym ekonomie tutejszym. Nieboszczyk mąż mój, wieczne jemu odpoczywanie! trzydzieści kilka lat za ekonoma w tym majątku służył, a kiedy dziesięć lat temu umarł, jeszcze nieboszczyk pan — wieczne jemu odpoczywanie — na emerycie (miało być: na emeryturze) mnie tu zostawił i kazał mieszkanie, kartofle i mąkę na chleb do śmierci dawać. Kiedy nieboszczyk pan — wieczne jemu odpoczywanie! — umarł, młody pan — daj Boże jemu za to zdrowie, panowanie i wszelakie dobro! — wszystkie ojcowskie rozporządzenia utrzymał i mnie emeryty mojej nie odebrał. Daj jemu, Boże, za to śliczną żonkę, bo podobno i sam bardzo śliczny!

Ścieżką leśną szliśmy obok siebie powolutku. Spojrzałem znowu na jej podartą spódnicę i ukazujące się spod niej stopy w łachmanach i dziurawych, potwornych pantoflach, i śmiać mi się zechciało. Miała też za co mnie błogosławić! A ile różnych innych błogosławieństw za jednym zachodem nasypała! Widać to już jest taka błogosławiąca natura.

Czterdzieści więc lat w tym dworze na jednym miejscu siedziała! Że też to niektórzy ludzie takimi grzybami być mogą! Może przynajmniej przybyła tu z daleka. Zapytałem: skąd rodem? Nie z daleka, nie z daleka; owszem, bardzo z bliska, z okolicy szlacheckiej, o trzy wiorsty stąd oddalonej. Nieboszczyk jej mąż, Władysław Kulesza — wieczne jemu odpoczywanie!... z innej znowu okolicy pochodził i zaraz po ożenieniu się z nią do tego majątku na obowiązek poszedł. Bardzo dobrze im było. Nieboszczyk pan — wieczne jemu odpoczywanie! — bardzo był dobry i rządcy, których ustanawiał, byli bardzo zacni, wyrozumiali i dobrzy; a teraźniejszy młody pan to może już i ze wszystkich ludzi na świecie najlepszy, bo żadnego z ojcowskich sług nie podobno taki grzeczny, wyrozumiały, mileńki jak gołąbeczek.

Coraz większy śmiech mię zdejmował. Za co mnie ona tak chwaliła? i ileż innych pochwał za jednym zachodem nasypała! Optymistyczna natura. Trzeba dziś do takich padołów i kątów zajrzeć, aby spotkać się z optymizmem.

Gdy to myślałem, towarzyszka moja oczy ku mnie wzniosła, i niech zginę, jeżeli zaczerwienione jej powieki z osiemnastoletnią filuternością nie zamrugały!

— A czegóż to, mój króleńku, tak zasępiłeś się i główkę spuściłeś, jakbyś szpilek po ziemi szukał? Widzę ja, oj widzę, że czegościś tobie niewesoło! I czego to, zdaje się, takiemu młodemu i ślicznemu kawalerowi smucić się na tym świecie? Pewno zakochany! A jakże! Ma się rozumieć. Ładne liczko zaświeciło, dobra duszyczka uśmiechnęła się przez śliczne oczy, a u młodego serduszko zaraz: cinkumpakum! einkum-pakum! I niespokojności z tego, i smętki różne! A co? Stara jestem sobie, a takie rzeczy zgadywać umiem Cha, cha, cha! Jak z kart zgadłam Cha, cha, cha, cha!

Śmiała się, aż jej grube ramiona w zrudziałym kaftanie się trzęsły i zmarszczki na czole falowały. Chciałem jej powiedzieć, że wcale nie zgadła, bo właśnie oddałbym połowę mego majątku, który mi jeszcze pozostał, aby mi serce do kogokolwiek lub do czegokolwiek: cinkum-pakum, cinkumpakum! uczyniło. Ale po co to było mówić? Więc do koszyczka jej zajrzałem i pomimo woli naśladując jej zdrobniały sposób mówienia, zwróciłem jej uwagę na koszyczek pełny grzybków...

— A jakże, króleńku, a ma się rozumieć, że pełny. W tym roku grzybków jest dużo, a szczególniej rydzyków. Chwała niech będzie za to Panu Bogu najwyższemu!

Jezus, Maria! Czy podobna tak żarliwie za obfitość rydzyków Panu Bogu dziękować! Ale wkrótce przekonałem się, że miało to swoją słuszną rację. Bez cienia skargi, albo nawet przypuszczenia, że było to nędzą, opowiedziała mi, że w porze grzybów, gdy jest ich. wiele, samymi grzybami żyje, co jej kartofli, otrzymywanych ze dworu, na zimę oszczędza. Krupek tylko trochę dosypie, cebulki dołoży i zupka doskonała jest. Zje jej sobie z chlebem miseczkę i syta. Czasem też dla rozmaitości na węglach je piecza i z solą je, a to już przysmak nad przysmakami. Soli trochę dają jej we dworze z łaski, bo tego w emerycie nie wymówiono; ale pan Rzęski bardzo dobry i wyrozumiały człowiek, czasem nawet i parę funcików słoninki dołożyć każe... daj jemu Boże zdrowie i wszystko dobro!

— A gdzież mieszkacie, babuniu?

— A w tej izdebce, co to nad stajnią...

— Pokażcie mi swoje mieszkanie, proszę...

— Owszem, owszem! Niech pan dobrodziej będzie łaskaw zajdzie do mnie... wielki to dla mnie będzie honor... tylko, króleńku, tam wchodzić bardzo niewygodnie... ja przywykłam już, ale ty króleńku, żebyś tylko z drabiny nie spadł.

Zaiste! była to rzeczywiście drabina, a tak pionowo ustawiona, że chodząc po niej co dzień staruszka cudem chyba dotąd karku sobie nie złamała. Wyprzedzając mię wdrapywała się nawet po niej dość żwawo, aż weszliśmy oboje na strych stajni, w którym znajdowały się dwie przegródki: w jednej z nich sypiali stajenni chłopcy, do drugiej ona mię przez wąziutkie i pełne szczelin drzwi wprowadziła. Cztery kroki wzdłuż i cztery wszerz, belki u pułapu grube, a takie niskie, że kark i nawet plecy schyliłem, aby o nie głową nie uderzyć, łóżko z prostych desek, skrzynka drewniana, stolik na czarno malowany, kilka garnków w jednym kącie i zioła na szmacie płótna rozsypane w drugim, małe, kształt półksiężyca mające i malutkimi szybkami napełnione wyrżnięcie w grubej murowanej ścianie. Zresztą, zapach napełniających strych rzemiennych uprzęży i palonej za cienkim przepierzeniem przez stajennych chłopców machorki, zmieszany z mocną i słodką wonią suszących się ziół.

— Proszę u s i e ś ć, proszę u s i e ś ć, króleńku mój... tylko doprawdy nie wiem gdzie... ot, może na łóżku, albo na skrzynce...

Usiadłem na niskiej skrzynce, ona tuż przy mnie na łóżku, ale przedtem jeszcze napełniła garnczek wodą stojącą w dzbanku i umieściwszy w nim swoją wiązkę wrzosu, postawiła go na stole. Koszyczek z grzybami obok siebie na łóżku umieściła.

— Nie bardzo wam tu wygodnie być musi, babuniu — zauważyłem.

Uśmiechnęła się i ręką lekceważąco machnęła.

— Pewno, że nie bardzo! Za życia nieboszczyka męża — wieczne jemu odpoczywanie! — mieszkałam sobie w pięknych pokojach, w oficynie. Teraz co inszego. Ale dla biednej wdowy, przytuliska nijakiego nie mającej, i to dobre. A co ja bym robiła, żeby mię stąd wypędzili? A? pod kościół chyba... Czy mnie jednej na świecie cierpieć przychodzi? są jeszcze biedniejsi ode mnie. I takie już widać przeznaczenie moje, jak w tej piosence...

Tu zaśmiała się i tak samo, jak tam, w lesie, trochę ochrypłym i dygocącym głosem zaśpiewała na nutę, której już nie pamiętam, słowa, które zapamiętałem, bo mi je potem parę razy powtórzyła.

Gdym się rodziła, natura rzekła,

Biorąc mnie na swoje ręce:

„Będziesz w kłopotach dnie swoje wlekła,

Na biedę wiek swój poświęcę".

Rózia gdzie stąpi, znajdzie bukiety,

Robi z nich wieńce i dziwy;

Znalazłam i ja, lecz cóż? niestety!

Pięć grzybów i krzak pokrzywy!

Przy ostatnim wierszu tak zabawnie rozłożyła ręce na swój koszyczek z grzybami i garnuszek z wrzosem ukazując, że i z piosnki, i z tego gestu, i z pociesznej jej miny zaśmiałem się tak serdecznie, jak już od dawna się nie śmiałem.

— Powtórzcie, babuniu, tę piosenkę — poprosiłem.

— Czemuż nie? owszem chętnie — i wypowiedziała ją dwa razy z kolei.

— A teraz tę, którąście tam, w paprociach, śpiewali...

Sam nie wiedziałem, kiedy i jak wziąłem jej rękę, grubą, brunatną skórą obleczone, i w obu swoich ją trzymałem, a gdy piosenkę w paprociach śpiewaną z ochotą powtarzała, patrzyłem jej w twarz z upodobaniem, które, czułem to coraz rosło, rosło.

Boże mój! jaka to była twarz pogodna i dobra! Czoło, choć takie stare, pomarszczone, jaśniało pogodą, a bardziej jeszcze jakąś niewypowiedzianą niewinnością, która je do dziecinnego czoła czyniła podobnym oczy pomimo zaczerwienionych powiek patrzały bystro i świeciły srebrzyście; wargi, takie zwiędłe, zżółkłe, posiadały dziwnie spokojny zarys i uśmiechy tak wesołe, jak gdyby tej kobiecie nic nie dokuczało i nic nie brakowało. Jak żyję, nie widziałem istoty ludzkiej, na której by powierzchnią tak absolutnie nie wybiła się ani kropla żółci.

— Aha, podobały ci się moje piosenki, króleńku! To tak zawsze z młodymi, a osobliwie z zakochanymi, bywa. A ty, króleńku, zakochany... już ja to dobrze widzę... bo czegóż innego byłbyś taki mizerny i niewesoły... Oj, miłości, miłości, jakżeś ty przeklęta! Z której, że ty jesteś części świata wzięta! cha, cha, cha!

Skąd wzięła te wszystkie swoje piosenki i wierszyki?

Skąd? Hej, a toż od urodzenia swojego słyszała je w swojej rodzinnej wiosce szlacheckiej! Ile ona ich umiała i jeszcze umie — i nabożnych, i świeckich — nie przeliczyć! A jak sobie którą z nich zaśpiewa, to i lżej jakoś na sercu się robi. — Więc i tobie, babuniu, bywa czasem ciężko na sercu?

— A jakże, króleńku! któż na tym świecie żalów i bied swoich nie ma?

Toż miała rodziców, braci, męża. Jedni na tamten świat poszli, inni o niej pozapominali. Dwoje dzieci na cmentarzyku leży, dwoje innych w świat daleki wyprawiła i rzadkie o nich wieści miewa, a pomocy od nich to już żadnej. Nie dziwi się temu, bo biedni oni są i samym im ciężko na świecie, ale serce tęskni czasem i boli... Krewnych też w okolicy ma: siestrzenice, bratanków, ale nie widuje ich prawie nigdy, naprzykrzać się im nie chce, a oni sami nie pamiętają o niej... a jakże! kto tam o takiej starej pamiętać będzie? do tego i zapracowani oni nieboraczki; od świętej ziemi każdy kęsik chleba w pocie czoła dostają... niech im tam Pan Bóg najwyższy błogosławi i wszystko dobre daje!... Ale jej czasem smętno, że jak ten słup na polu sama jedna na świecie została. Pociesza się tedy, jak może, to pacierzem, to piosenką, to przypominaniem sobie swoich dawnych czasów...

— Bo to, króleńku, wszystkie czasy mają swój czas, a komu Pan Bóg najwyższy choć kropeleczki słodyczy na tym świecie udzielił, ten, choć potem i gorycze pić mu przychodzi, spokojnie i z podziękowaniem dolę swoją znosić powinien. Bo to, króleńku, czy to ja królowa, żeby mnie zawsze wszystko na rozkazy stawało? albo święta, żeby mnie już na ziemi aniołowie samą światłością koronowali?

Nie wiedziałem, czy śnię, czy czuwam, czy duch mędrca lub serce anioła przez usta tej starej prostaczki przemawia. Dla nikogo nagany, przeciw nikomu skargi; ciche tylko westchnienie, a zaraz potem znowu błogosławieństwo dla wszystkich i dla wszystkiego!

— Czy i w zimie tutaj mieszkacie, babuniu?

— A jakże, króleńku, i w zimie, i w zimie...

— Ależ ja tu pieca nie widzę...

— Cha, cha, cha, króleńku, jaki ty sobie zabawny! Trudno widzieć to, czego nie ma. Bo to tu, króleńku, pieca nie ma i nigdy nie było.

— Więc jakże... w mrozy...

Czy uwierzysz, doktorze, iż pytanie to zadając drżałem tak, jakby zimno mrozu do kości mię przeszywało? A około serca tak mi się jakoś robiło, jak robić się musi zbrodniarzowi, któremu zwłoki jego ofiary pokazują. A. ona zaśmiała się znowu i opowiadała:

— Ot, tak, króleńku, w mrozy... Te szczeliny w drzwiach, aby przez nie gorsze jeszcze zimno nie wiało, wskroś mchem pozatykam... okienko deską zakryję i taką tylko szparkę zostawię, aby niezupełnie ciemno w izbie było... Ciepłych łachmanów na siebie, wiele tylko ich mam, nakładę, skurczę się na łóżku i jeżeli mogę, to pończoszkę robię, a jeżeli bardzo już palce skostnieją, pacierze mówię, albo tak sobie, o różnych różnościach medytuję. W wielkie mrozy idąc spać na kołderkę sobie tak dużo siana nakładę, że aż z głową w nim się schowam, a już w największe, gdziekolwiek u dobrych ludzi prześpię się i dzień przesiedzę: to u pani pisarzowej, to u kucharzowej, to u której z parobkowych. Bo to wszyscy ci ludzie, króleńku mój, bardzo dobrego serca są i chętnie człowieka biedniejszego do siebie przytulają... Niech im Pan Bóg najwyższy wszystko dobre daje! a ja im za to, że mię czasem ogrzeją, a i nakarmią, to pończoszki robię, to ziółeczka od kaszlu albo od kolek zbieram i suszę, to dzieci popilnuję, to przy kim chorym posiedzę... Co mogę, króleńku, co mogę, to i zrobię, przez wdzięczność, dla odsłużenia... ot jak! Nie pomiędzy wilkami przecież żyję, pomiędzy ludźmi; toteż ani zmarzłam do tego czasu, ani z głodu nie marłam, choć, jak mogę, obchodzę się swoim, ażeby nie dokuczyć i zbytecznie nie zadłużyć się... bo to, króleńku, brać od ludzi i nie oddawać, to grzech i wstyd...

Z wodą to mi najgorzej; bardzo ciężko z dzbankiem na drabinę wchodzić... i obiadek też, aby zgotować, co dzień do pani pisarzowej chodzić muszę... Dobrze, że tak łaskawa i w swojej kuchni pozwala. Niech jej to Pan Bóg wynagrodzi... tylko że znowu tam i nazad po drabinie... Jednakowoż kiedy nie można inaczej, to i tak jeszcze potrafię... Stara ja, króleńku, ale jara!... cha, cha, cha...

Patrzyłem na nią, patrzyłem, słuchałem, i czoło miałem w ogniu.

— Ale ten młody pan, który cię, babuniu, we dworze swoim w takiej nędzy utrzymuje, jest nikczemnikiem, nieprawdaż? — dziwnym jakimś dla samego siebie, zupełnie nie swoim głosem wymówiłem.

A ona swój brunatny, węzłowaty palec do ust przykładając syknęła:

— Cccicho!

— Nikt nas nie słyszy...

— Czy słyszy, czy nie słyszy, króleńku, nie trzeba nigdy tak brzydko o ludziach mówić. Pfe, króleńku, brzydkie takie słowo powiedziałeś i niesprawiedliwe, niesprawiedliwe. Czy my jego znamy, beczkę soli z nim zjedli, czy co? żeby tak zaraz bluzgać: nikczemnik! nikczemnik!

Rozgniewała się tak, że aż jej chude, a rumiane policzki zadrgały.

— Gdybyśmy, babunieczku — śmiejąc się przerwałem — ostrygi z nim jedli, tobyśmy wiedzieli, że za cenę tych tylko, które on zjadł, można by twojej starości i drabiny, i siana na kołdrze, i zebranych noclegów oszczędzić...

Uspokoiła się; myślała chwilę.

— Bo to ja, króleńku, nie wiem, co to takiego te ostrygi, ale pewno cościś drogiego... Owszem, ludzie gadają, że on bardzo hula i majątek traci... to źle! to niedobrze! Ależ, mój króleńku, samże powiedz, czy to jego wina, że go od kołyski do zbytków i wszelakich, pieszczotek i wesołości przyzwyczaili? Może on i nie święty, to i cóż? A ty" święty? a ja święta? Pan Bóg tylko święty, a my ludzie, tak albo inaczej, ale wszyscy grzeszni i kiedy jeden drugiego za grzechy łaje, to tak zupełnie, jakby jeden byk drugiemu wymawiał, że rogi ma. Biedny on! Słyszałam, że kilka dni temu do dworu przyjechał i siedzi sam, jak pustelnik, w pustych pokojach; bardzo mizerny podobno... ot, taki może, jak i ty, króleńku, bo i ty, choć ładny chłopiec, ale taki chudy i blady, jakby po chorobie... Bardzo chciałabym jego widzieć, ale ta stajnia od pałacu daleko, a on podobno rzadko kiedy z pałacu wychodzi; tedy i nie widziałam go jeszcze. Gadają ludzie, że chory i że długów już dużo ma. Biednyż on! Co tam już na niego napadać! Jeżeli zgrzeszył, to i odpokutuje... Ale niech jemu Pan Bóg najwyższy jak największą część pokuty odjąć raczy... A jeżeli mnie tam czego brakuje... to ja jemu i za to, czym mnie obdarzył, za ten kawałeczek daszku i chlebka, którymi mnie do śmierci zaopatrzył, dziękuję, dziękuję... Niech jemu Pan Bóg najwyższy da wszelakie szczęście, i do- . bro, i upamiętanie, i od grzechów oczyszczenie! I niechaj pobłogosławi jemu we wszystkich jego zamiarach i postępkach...

Chryste, któryś ukochał maluczkich i niewiniątka, jakże Cię w owej chwili zrozumiałem i jak wielbiłem! Śmiej się, doktorze: znalazłem się u kolan tej kobiety, z ustami do jej rąk przyklejonymi. Był więc na ziemi ktoś, kto mi wszystko przebaczył i kto mię błogosławił! Za co? o, za co?

Ale ona domyśliła się nagle, kim byłem, krzyknęła naprzód: "O Jezu!", a potem w majestacie swojej starości i pogodnie znoszonych cierpień od mojej kornej postawy nie wzbraniając się wcale, za szyję tylko mię objęła i w czoło, we włosy całować zaczęła.

— To pan, króleńku mój, to pan sam... a jaż nieszczęśliwa kobieta ani domyślałam się tego! Jakżeż ty, króleńku, starość moją szanujesz. Jezus, Maria, w ręce mnie całujesz... A niechże tobie Matka Boska i wszyscy święci wynagrodzą!

Rozpłakała się rzewnie i ciągle mię za szyję obejmowała, a ja na piersi jej głowę trzymałem, i było mi tak, jakbym był bardzo zmęczonym dzieckiem spoczywającym po swawoli i płaczu u kolan świętej matki.

W kwadrans potem jak piorun do Rzęskiego wpadłem, z gniewem wyrzucałem mu, że we dworze moim starzy słudzy naszej rodziny głód i chłód cierpią, i rozkazałem, aby stara Kuleszyna otrzymała natychmiast wygodnie urządzony pokój w oficynie i wszystko, co do wygodnego życia potrzeba.

Tego samego dnia wuj zrobił mi niespodziankę: prędzej, niż go się spodziewałem, przyjechał i przywiózł z sobą żonę i dwie córki, które tutejszą miejscowość, a jak mi się zdaje, mnie samego, zobaczyć były ciekawe. Wuj jest człowiekiem dobrym, dość miłym, i lubiłem go od dzieciństwa, w dodatku, przybywał tu z miłosierną intencją wspomożenia mię radami, a może i pożyczką pieniężną. Jakkolwiek więc leniłem się z nim rozmawiać, po części jednak rad mu byłem; ale przed wujenką i kuzynkami schowałbym się był pod ziemię, tak mi się nie chciało oddawać temu rodzajowi zatrudnienia, które się nazywa bawieniem dam. Nie należy mniemać, że byle czym zbyć się to zdaje, w takim mianowicie wypadku, gdy urocze te istoty robią zaszczyt wstąpienia w progi młodego, nieżonatego mężczyzny. Wówczas każda senkunda czasu czemu innemu niż bawieniu ich poświęcona, każde zamyślenie, a broń Boże, zasępienie jest ubliżeniem, niegrzecznością, jeżeli nawet nie impertynencją i grubiaństwem. Przede wszystkim radość i nieograniczona wdzięczność powinny mię były porwać na sam ich widok i już ani na minutę przez cały dzień nie opuszczać.

Toteż i porwały. Jak słońce w pogodę jaśniałem od radości i wdzięczności, poruszałem się zwinnie, mówiłem płynnie jak Westalki nad świętym ogniem, z całej siły czuwałem nad nicią rozmowy, która nie powinna była urwać się ani na mgnienie oka, ale przeciwnie, przybierać coraz więcej ożywienia i zajęcia, gdy służący na palcach ku mnie przystąpiwszy szepnął mi bardzo po cichu, że stara Kuleszyna przyszła, aby mi za wszystkie łaski podziękować. Odszepnałem mu również po cichu, aby powiedział Kuleszynie, że gości mam i widzieć się z nią w tej chwili nie mogę, a gdy służący odchodził, przywołałem go i dodałem:

— Przeproś tylko, rozumiesz? jak najgrzeczniej ją przeproś i powiedz, że jutro sam do niej przyjdę.

Byłem pewny w owej chwili, że jutro wcześniej od dam ze snu wstawszy pójdę do niej. Kiedy jedna z kuzynek z entuzjazmem opowiadała o słyszanym ubiegłej zimy sławnym tenorze, a druga od niechcenia brząkając na fortepianie prosiła, abym zaśpiewał, w mojej głowie snuły się pewne względem staruszki zamiary i uśmiechałem się ku nim, a kuzynki myślały, że ja to do nich i ich wdzięcznego szczebiotu tak mile się uśmiecham, i były ze mnie i z siebie zupełnie zadowolone.

Nazajutrz przecie zaspałem i znalazłem damy już ubrane i z niejakim zgorszeniem na moje opóźnione zjawienie się oczekujące. Wkrótce potem zjechali nowi goście, poważni członkowie rodziny, złożyła się formalna narada familijna, która mię niewypowiedzianie zgryzła i upokorzyła i z której wyniknęła dla mnie konieczność jak najprędszego wyjechania z wujem i jeszcze jednym krewnym do innych dóbr moich, w dość dalekich stronach położonych.

Krewni bardzo do serca wzięli moje niebezpieczne położenie i w celu, naturalnie, ratowania mego majątku, brali po trochu w kuratelę moją osobę. Niech ich tam Pan Bóg najwyższy za to wynagrodzi! — jak mówiła moja miła staruszka, choć koniec końcem nie wiele więcej zrobili oni dla mnie, niż ja dla niej... a! omyliłem się! upokorzyli mię, w niesłychanie zresztą delikatny sposób, czego ja względem niej nie popełniłem.

Koniec końcem, cały miesiąc siedząc w tamtych stronach i pieprz jedząc, a octem go zapijając, o mojej Kuleszynie całkowicie zapomniałem. Dopiero gdym po miesiącu tu powracał i na las spojrzał, nagle mi przed pamięcią stanęła gęstwina paproci i wynurzająca się z nich rumiana staruszka w białym czepcu. Przy tym przypomnieniu tak mi się wesoło zrobiło, jak może komuś, kto po długim obracaniu się 'między obcymi twarz serdecznie swoją spotyka.

"Szedłem przez las, przez dolinę, napotkałem tam dziewczynę — hej ha! hejże ha!"

Przez kwandrans drogi, który mi jeszcze pozostawał, powziąłem zamiar, a raczej przypomniałem sobie ten, który mi się kręcił po głowie wtedy, kiedy to kuzynki moje tak ładnie szczebiotały. Wezmę Kuleszynę do siebie i na zawsze już ona przy mnie pozostanie. Niech sobie siedzi w cichym pokoiku i pończoszkę robi, a ja tam czasem pójdę, wszystko jej wypowiem i opowiem, naskarżę się, ile zechcę, spracowane jej ręce na czole sobie położę — jak macierzyńskie. Zimę tu przepędzę całą najpewniej, więc w długie wieczory będzie mi ona piosenki swoje śpiewać i opowiadać, jak tam tacy, jak ona, żyją... a ja jej za to zawsze cokolwiek smacznego przyniosę i powiem: „Jedz, babuniu! to za twoje grzybki z krupkarni i cebulką!" Miękki stołeczek także pod stopy jej przystawię, ciepłym pledem je okryję i powiem: "A to, babuniu, za twoją drabinę i podarte pantofle". O Boże, bez granic ufać, choćby jednej duszy ludzkiej, dobrej bez granic! Choćby z jednych ust słyszeć podziękowania i błogosławieństwo! Być czyjąś opatrznością i zarazem dzieckiem, choćby słabym i rozpłakanym, choćby występnym, ale wiedzącym, że mu wszystko, wszystko przebaczonym zostanie!

Zaledwie do domu wszedłem, Rzęskiego, który mię witał, przyjąłem zapytaniem:

— Jak się ma Kuleszyna?

Zdziwił się bardzo, ale więcej jeszcze zmieszał.

— Bardzo mi przykro, ponieważ, jak widzę, staruszka ta pana obchodzi... ale właśnie... na nieszczęście... pochowaliśmy ją  przed tygodniem. Tak niespodzianie... na zapalenie płuc zmarła.

Ręka moja była jeszcze tą samą, która w przystępie wściekłości tłukła na szczątki japońskie wazy. Jednym uderzeniem pięści rozbiłem mozaikowy stolik, przy którym stałem, a gdy Rzęski, przestraszony, ulotnił się jak widmo, w wielkim, pustym salonie, na którego staroświeckie sprzęty zmrok opadał, długo stałem sam...

VIII

Że siedemdziesięcioletnia kobieta, dobrym nawet na pozór zdrowiem ciesząca się, nagle zachorowała i umarła, był to traf nie zbyt osobliwy, ale dla mnie, choć mu zrazu złorzeczyłem, może pomyślny. Bo bardzo przypuszczam, że gdyby ona żyła dłużej, znudziłaby mię, jak wszystko na świecie, zaniedbałbym ją był i nie mógłbym teraz pysznić się przed samym sobą i tobą, że chciałem być, dla kogoś bardzo dobrym.

Uśmiechasz się, doktorze? Myślisz pewno, że to, co ci z takim upodobaniem od wielu już dni opowiadam, worka plewy nie warte. Kaprysy zblazowanego młodzika, pańskie fantazje! Czy tak? Ostateczny wyrok w tej sprawie pozostawiam twojej dłuższej i głębszej rozwadze, a teraz chcąc choć trochę wywyższyć się w twoich oczach opowiem historyjkę o największym czynie mojego życia, o tym, jak pewnego razu uczyniłem z siebie ofiarę, taką ofiarę, do jakiej nikt pewno nie przypuszcza, abym był zdolnym.

Było to w południowych godzinach skwarnego dnia letniego. Urządziwszy interesy, jak się dało, i śmiertelne dziesięć miesięcy na pustyni przepędziwszy, jechałem znowu za granicę. Do stacji kolei miałem spory kawał drogi, pośrodku której stoi karczma, być może nawet, że do mnie należąca, taka duża, murowana, ponura rudera, przed którą stangretowi zatrzymać się kazałem dla wypoczynku koni i dlatego, że w dusznej karecie zamknięty, uczułem szalone pragnienie. Wysiadłem z karety i do wnętrza obrzydliwej rudery wszedłem wołając o szklankę wody. Jakież jednak było i zdziwienie moje, i oburzenie, gdym od rozczochranej szynkarki usłyszał, że tego prostego żywiołu natury nie posiada ona ani kropli!

Nie wiem już, dla jakich przyczyn, może z powodu natury gruntu, czy tam czego innego, karczma nie miała studni i zaopatrywała się w wodę z krynicy, o parę aż wiorst oddalonej; w tej chwili jednak nie miała jej ani kropli. Wprawdzie, nie tylko szynkarka, ale wszyscy, jak byli, rzucili się na mój widok i głos do wiader i dzbanów, aby biec, lecieć, przynieść, ale ja szybkości nóg ich nie ufając zawołałem na służącego, aby odprzągł od powozu jednego z koni i galopem mi do krynicy popędził, co on też prawie w mgnieniu oka spełnił, zabierając ze sobą wiadro, które mu szynkarka nieledwie przemocą w rękę wetknęła.

Zniecierpliwiony i oburzony przeciw tak pierwotnym urządzeniom i brakom, uczułem przecież, że w grubych murach rzeźwiej nieco było dnia tego niż na podwórzu, i choć nie bez wstrętu, ale usiadłem na obrzydliwej ławie, tuż przy oknie, czarnym od osiadłego na nim roju much. Prawie w tej samej chwili zobaczyłem przez okno zatrzymujące się u wrót karczmy jednokonne wozy, ciężko obładowane cegłami i prowadzone przez chłopów, którzy też zaraz do karczmy weszli, tak jak ja przed chwilą, o wodę wołając. Inne ich tylko niż mnie spotkało przyjęcie. Ostro i z góry odkrzyknęła im szynkarka, że wody nie ma, że woda tu droga, bo po nią aż o dwie wiorsty chodzić trzeba, że jeżeli chcą pić, to niech wódkę piją, bo ona jest tu po to, aby wódkę szynkowała, nie zaś po to, aby dla chłopów wodę nosić. Było ich pięciu, czy sześciu; wszyscy bosi, prawie do koszul porozbierani, a jednak potem ociekający tak, że aż lał się on im z twardych włosów i świecił na piersiach, widzialnych zza szeroko rozwartych i mokrych od niego koszul.

Nic w tym nie było dziwnego. Skwar panował piekielny, duszny, najmniejszego podmuchu wiatru pozbawiony, a oni szli przy swoich wozach pieszo, może od kilku już godzin. Zrazu gwałtownie obstąpili szynkarkę i łajać ją zaczęli, ale wkrótce, zrozumiawszy znać, że domaganie się tego, czego istotnie nie było, nic nie pomoże, krzyknęli na nią, aby wiadro im dała, a jednego spomiędzy siebie po wodę wyprawią. Ale ona drożyła się i z wiadrem.

— Nie możecie to wódki napić się, chamy!

Przyszłoby może do awantury, bo rozjątrzeni chłopi zaczynali pięście ściskać i oczyma błyskać, gdy przed karczmę przygalopował mój służący i do izby, w której siedziałem, wpadł z wiadrem wody w jednym ręku, a wyjętym z karety moim kubkiem podróżnym w drugim. Chłopi rzucili się ku wodzie, ale szynkarka, mąż jej, córki z wielkim gwałtem drogę im zastąpili.

— To dla jasnego pana woda! To jasny pan przywieźć kazał! To jasnemu... jasnego... jasnym... z jasnym!...

Podówczas jasny do służącego swego gromko zawołał:

— Oddać tę wodę tym ludziom!

Co za wspaniałomyślność, prawda? A kiedy oni prędzej niż mój służący zdołał kubek w wodzie zanurzyć, naczynie pochwycili i pić z niego jak bąki zaczęli, mnie samemu piekielne pragnienie paliło. Jaka ofiara! Co? Mógłby był jasny pan kazać i teraz kubkiem zaczerpnąć wody i napić się także, ale dotknęły już jej usta ludzkie, więc było to dla niego niemożebne. Cierpiał więc, patrzał, jak inni używali, i ku największemu własnemu zdumieniu uczuł, że to cierpienie własne w połączeniu z cudzym używaniem przyjemność mu sprawia.

Cóż się stało potem? Prawie nic, a jednak rzecz dla mnie niezapomniana. Prawie do kropli wypiwszy z wiadra wodę, chłopi wyprostowali się, szeroko odetchnęli, rękawami koszul po czołach i twarzach sobie powiedli i ciężko, powoli, jeden za drugim ku drzwiom zmierzali. Już paru nawet wyszło z izby, a inni, popychając się wzajemnie, w drzwi się wtłaczali, gdy jeden, najmłodszy i najwysmuklejszy, przystanąwszy nieco, twarzą zwrócił się ku mnie i szybko kłaniając się rzekł:

— Dziękuję, panie!

Przy tym doić długo popatrzył na mnie oczami, które miały najczystszą turkusową barwę i pełne były takiej jakiejś głębokiej, łagodnej, nieśmiałej wdzięczności, że spuściłem powieki i zawstydziłem się ogromnie. Popatrzywszy tak na mnie, odwrócił się i za innymi odszedł. Ja zaś, po raz drugi służącego po wodę posławszy, znowu czekałem.

Nieprawdaż, że było to prawie nic? Może nawet myślisz, że to zupełnie bezmyślna historia? Jednakże, bądź łaskaw, powiedz: dlaczego ja wtedy zawstydziłem się ogromnie? i dlaczego we wdzięczności napełniającej oczy tego chłopa uderzyła mię najbardziej jej nieśmiałość? i dlaczego, gdy wozy naładowane cegłą znacznie już oddaliły się od karczmy, uczułem w sobie namiętny, gryzący, niepohamowany żal, żem za tym chłopem nie poszedł i serdecznie go nie uścisnął? Czy uczyniłbym to, gdyby on był nagle stanął przede mną? Najpewniej nie; bo zohydziłby mię pot, który go oblewał, i tak mi on był obcym, strasznie dalekim... Niemniej namiętnie zapragnąłem był to uczynić i gorzko pożałowałem, żem nie uczynił... bo, ach, śmiej się, doktorze, nie dowierzaj, myśl, co chcesz! jam uczuł wtedy, że człowiek ten jest moim bratem i że może kochałbym go, gdybym go znał...

"Dziękuję, panie!" Zwykłe takie słowo! czemuż tak słodkie? Spojrzenie zwykłego chłopa! czemuż tak przejmujące i pamiętne? Jakże jasnym panem jest człowiek, któremu o szarej godzinie życia takie tylko przelotne wspomnienia świecą jako jedyne gwiazdy! W przeddzień śmierci wyciągam ku nim ręce i śpiesznie, spiesznie je z ciemnego nieba przeszłości swojej zdejmuję, aby mieć jeszcze czas przycisnąć je do ust jak relikwie.

Takim świetnym było to niebo, a teraz wydaje mi się tak ciemnym! „Dziękuję, panie!" Ja to dziękuję ci, bracie! Popatrz tylko na mnie jeszcze trochę swymi błękitnymi, pełnymi wdzięczności oczyma... tylko nieśmiałość z nich wyrzuć, bo mię ona dręczy, a po cóż dręczyć umierającego? Kim jesteś? jak się nazywasz? gdzie stoi chata twoja? Nie wiem. Ale chciałbym zobaczyć cię jeszcze i uścisnąć. Naturalnie, że batystową chustką otarłbym pot z twej twarzy, pokropiłbym cię perfumą i — uścisnął. Może pomiędzy równymi tobie wielu jest takich, jak ty, wdzięcznych i pociągających... ale ja was nie znałem i już znać nie będę, bo wszystko skończone...

Ach, jak mi smutno!

IX

Zapal, doktorze, lampę, tam, za moim łóżkiem, prędzej tylko, prędzej, bo ten zmrok pada mi wprost na piersi i głowę, dławi mię i przytomności prawie pozbawia. Tak lękam się czegoś i bardzo mi słabo... Gasnę. Może tej nocy umrę? Radzisz, abym napił się wina? Ot, dałbyś lepiej morfiny... fi! jak skrzywiłeś się brzydko! Dokuczam ci tą prośbą daleko częściej niż na spełnienie jej pozwala twoje doktorskie sumienie. Obrzydliwi pedanci, z tym wiecznym swoim pamiętaniem o sumieniu! Ja tam niewiele o takich rzeczach myślałem i doskonale na tym wyszedłem, co? No, niech już sobie będzie i wino, a potem konfitury. Obiecuję ci zjeść ich wiele, bo to jedyna rzecz, której jeszcze łaknie podniebienie moje.

Ciekawość, dlaczego ci, którzy upijają się nie po chłopsku: wódką, ale po pańsku: morfiną, tak niezmiernie lubią słodycze? Ale nad tym niech sobie fizjologowie głowy łamią... ja wolę stwierdzać fakt, że ten smażony ananas jest wybornym...

A teraz usiądź naprzeciw mnie i może po raz ostatni już pogadajmy. Mam tylko parę uwag do zrobienia. Wszakże na samym początku rozmów z tobą uprzedziłem cię, że w dziewięćdziesięciu dziewięciu częściach byłem istotnie takim, jakim mię świat widział, a tylko jedna setna moja była od tamtych inną i płatała mi czasem figle i niespodzianki. Nie powinieneś więc był spodziewać się usłyszeć coś więcej nad to, co usłyszałeś. Jednak dziwnie pragnąłem, aby o tej jednej setnej ktokolwiek z żyjących wiedział, a skąd to pragnienie powstało?

Sam nie wiem... Może to był ostatni podryg miłości własnej człowieka, który jej miał bardzo wiele, może chęć, aby zadość się stało sprawiedliwości?... Bo, widzisz, demokratyczny prąd pojęć i uczuć zwraca teraz powszechną uwagę ludzką na maluczkich i pokrzywdzonych. Nic a nic przeciwko temu nie mam, bo przekonawszy się aż nadto, że świat ten nie jest najlepszym ze światów, na słowo wierzę każdemu, kto mi powiada, że przerobienia on potrzebuje. Ale w takim razie trzeba maluczkość i pokrzywdzenie oglądać pod rozmaitymi ich postaciami. Jak bardzo jestem wielki, gdy w trzydziestym trzecim roku życia tą okropną chorobą złożony, za sobą mam nic, przed sobą nic, w sobie nic, przy sobie prócz wcielonego w twoją osobę obowiązku — nikogo i nic! — ty to najlepiej zmierzyć możesz. Czy jestem pokrzywdzony? Odpowiesz sobie na to pytanie, kiedy po zastanowieniu się rozstrzygniesz: czy moja jedna setna przy odpowiednich warunkach mogła albo nie mogła wzróść na szkodę tamtych dziewięćdziesięciu dziewięciu części, a na mój cielesny i duszny pożytek? Jeżeli osądzisz, że nie mogła, pluń na mnie i wszystkich mnie podobnych, a to, com ci opowiedział, wyrzuć z pamięci. Ale jeżeli mogła, to czysta rzecz: krzywda moja leży jak na dłoni.

Kto mi ją wyrządził? Kto jej winien? Może nikt, a może też wszyscy i wszystko? To inne historie i rozprawiaj się z nimi sam. Ale ja stanowczo żądam równouprawnienia dla maluczkich i pokrzywdzonych, tak na padołach, jak i na wyżynach przebywających — żądam, aby przypatrywano się im nie tylko z punktu krytycyzmu, ale i z punktu miłosierdzia. Miłosierdzia żądam dla jasnych panów! litości dla milionerów! ha! ha! ha!

Co tu długo mówić! Jesteście bardzo uczeni, macie głowy pełne różnych ciekawych i mądrych różności, ale o wnętrznościach i poruszeniach dusz ludzkich taki obieżyświat, jakim ja byłem, jeżeli ma tylko trochę oleju w głowie, nieraz więcej od was wiedzieć może.

Co powiesz, na przykład, o takim fakcie?

W jednej ze stolic znałem z bliska świetnego, pięknego, bogatego młodzieńca, pochodzącego z jednej z pierwszych rodzin w kraju i niezmiernie wesoło życie pędzącego. Miły i dobry był z niego towarzysz; lubiliśmy go wszyscy. Przepadały też za nim panie, które bałamucił na wszystkie strony i we wszystkie sposoby, aż mu się jedna z nich najwięcej podobała, zaręczył się z nią i wkrótce miał się ożenić.

Ta jego narzeczona była równie jak on świetną, piękną i bogatą panną, za którą znowu przepadali mężczyźni. Nigdy go jeszcze tak wesołym nie widziałem, jak podówczas; nigdy też szczęście pod każdym względem bardziej mu nie sprzyjało.

Pewnego wieczora przecież, a raczej pewnej nocy, coś niezwykłego w nim spostrzegłem. Rzecz drobna zresztą. Po bardzo wesołej kolacji i pomyślnie dla niego skończonej grze, od kartowego stolika powstawszy, oparł się na nim dłonią i stał przez chwilę nieruchomy, ze zmarszczonym czołem i pięknymi swymi oczami zapatrzonymi kędyś daleko, a tak szklisto, jakby wszystkie myśli jego w głąb głowy uciekły, w źrenicach pozostawiając próżnię. Tak był znieruchomiały i odrętwiały, że nie słyszał, jak go wielokrotnie po imieniu i nazwisku wołano, a gdy na koniec obudził się z tej kamiennej zadumy, przypatrując się mu uważnie spostrzegłem, że skrzywił usta tak, jakby coś niesmacznego połykał, a potem ręką machnął i szeroko, jak ktoś śmiertelnie znudzony, ziewnął.

Tylko tyle wtedy było; ale w dwa dni potem ten człowiek zastrzelił się. Dlaczego to uczynił? Bez żadnej widocznej przyczyny. Nie zgrał się w karty i nie zhańbił się żadnym postępkiem, który takim, jak on i ja, hańbę przynosi. Narzeczona go nie zdradziła, gdyby zaś małżeństwa z nią przestał pragnąć, mógłby z łatwością je zerwać. Po cóż więc w łeb sobie strzelił?

Powiadasz, że musiało to być skutkiem odziedziczonej manii samobójczej. Dobrze. Mania samobójcza! Notuję sobie w pamięci ten termin i opowiadam, co mnie samemu raz się przytrafiło.

Było to w sali koncertowej. Grał najsławniejszy ze współczesnych wirtuozów, siedziałem obok najpiękniejszej w stolicy kobiety; potoki elektrycznego światła i blaski brylantów zalewały salę. Z początku koncertu czułem się zachwyconym muzyką, sąsiadką, widokiem sali i własną swoją osobą; aż nagle, gdym przymknął oczy, aby lepiej uwagę swoją na misternie poplątane pasaże i akordy skupić, na tle własnych swych powiek zobaczyłem, co? czarne wnętrze wielu na raz grabów i stojące w nich trumny. Zamiast otworzyć oczy, aby co najprędzej pozbyć się tego ponurego obrazu, z całej siły starałem się zatrzymać go na powiekach, przy czym myślałem: „Tak, wszystko na tym się kończy! Świat jest panoramą o ukazujących się i w wieczne mroki zapadających obrazach. Nie byłem, jestem, nie będę. „Marność nad marnościami i wszystko marność!" Kiedy na koniec muzyka ucichła i zagrzmiały huczne oklaski, a ja otworzyłem oczy, kłaniający się publiczności wirtuoz wydał mi się niezgrabnym, sąsiadka, zachwytem uniesiona — śmieszną, klaszczący ludzie — wariatami, potoki światła oblewające salę tak nużącymi wzrok, że aż bolało. Trwało to wprawdzie krótko, ale było, a czym było? Objawem poczynającej się histerii — odpowiesz... Tak; mania samobójcza i histeria. Ja wiem, że wy wszystko nazywać umiecie, ale czym w człowieku to i owo jest samo w sobie i skąd się bierze? — tyle o tym posiadacie wiadomości, jak o tym, na przykład, czym sama w sobie jest i skąd się bierze siła ciążenia, światło, cieplik i inne tam ingrediencje, które składają świat fizyczny. Może ja sam cokolwiek więcej wiem o tym. Jedna setna, mój drogi, ta jedna setna...

Co tu długo mówić? Jeżeli stwierdzoną jest rzeczą, że asceci miewali szalone pokusy ciągnące ich ku grzechowi, kto przeniknie, jakich pociągów i szalonych tęsknot doświadczają grzesznicy — ku cnocie? Dlaczegóż tych pociągów i tęsknot nie zadawalniają? — zapytujesz. Wszak nic im nie przeszkadza odziać się w skórę baranią i iść na pustynię, aby żywić się szarańczą i miodem leśnym! Ależ nic, najzupełniej nic, tylko oni sami przeszkadzają temu, to jest, te dziewięćdziesiąt dziewięć części ich istoty, przeciw tej jednej setnej walczące. A przecież ona jest... ta... ta jedna setna i czasem w rękę pistolet wciska lub wnętrza grobów przed oczami maluje... lub świat cały ukazuje w postaci wielkiej bańki mydlanej. Co tu długo mówić? Jeżeli człowiek w pogodę pragnie burzy, a śród burzy wzywa pogody... pragnie kochać, kiedy nie ma już czym, albo wykąpać się w krynicy, kiedy już z błota mu nie wyleźć... to... to jest on... co tu długo mówić...

Ale mnie już mówić coraz trudniej... Duszę się i takie straszne bóle... tu, w głowie, i tam, w plecach... Czy już umieram? Czy moje serce już zaraz... przestanie... jak to ona mówiła? cinkum-pakum... cinkum-pakum... O miła moja babuniu, chodź do mnie, tylko prędzej... na daleką drogę pobłogosław!...

"Dziękuję, panie!" To ja dziękuję ci, bracie! Może uściśniesz mię? Nie śmiesz? Cha, cha, cha! Takim jasny!... Duszę się...

Bóle ustały, pewno na chwilę... tylko... duszę się strasznie i tak mi smutno! Trochę, odrobinę... Na Boga cię zaklinam, na twoje dzieci, na braterstwo ludzkie... choć trochę, choć odrobinę morfiny, doktorze!

ŚWIATŁO W RUINACH

Długo z twarzą zanurzoną w pysznie haftowanej poduszce leżała na szezlongu, a wyprostowała się tylko po to, aby cienką chusteczką otrzeć zapłakane oczy, białe ręce załamać i znowu płakać. Teraz łzy jej nie lały się, jak przed chwila, strumieniem obfitym, lecz rzadkimi kroplami staczały się po znużonym nieco, lecz jeszcze pięknym owalu jej policzków, padały na stanik obciskający zgrabną kibić i jak drobne brylanty świeciły w puchu zdobiących go koronek. Dokoła niej spod lekkich zasłon, na dwie lampy zarzuconych, rozlewało się miękkie światło, w którym pobłyskiwały złocone ramy obrazów i majaczyły barwy i kształty wytwornych sprzętów. Albumy w bogatych oprawach, wazy majolikowe, drobiażdżki pozłacane, srebrne, rzeźbione przyozdabiały stoły i kominek, u okien z ciężkimi firankami kwitły wśród zieleni białe i czerwone kwiaty. Za oknami przelatywały świszczące i huczące wichry ze śnieżną zamiecią, brzęczały dzwonki u sanek, rozlegały się gwary uliczne; tu było ciepło, cicho i samotnie.

Zanadto ciepło, cicho i samotnie. Powietrze napełniające te cztery piękne ściany miało w sobie coś z cieplarnianej parności, która zapewne ułatwiała rozkwit roślinom, lecz utrudniała oddech, cisza zaś i samotność były tak zupełne, jak gdyby na znaczną odległość dokoła nie było żadnej żywej istoty. Za paru otwartymi drzwiami panowała ciemność, z której nie wychodził szelest najlżejszy. Ani rozmowy, ani śmiechu, ani dziecka, ani zwierzęcia, ani domownika ze śmiałym stąpaniem i poufałą twarzą. Na kominku, za przezroczystą, żelazną kratką, stosik zgrabnie porąbanych drewek, dawno znać tam leżący i — nie zapalany.

Od lat kilku, to jest od czasu, w którym po nieśmiałych zrazu błyskach uczuwania, że nie jest szczęśliwą, powiedziała sobie, że jest nieszczęśliwą, po niezliczone razy postanawiała, że nie będzie nigdy głośno ani po cichu na los swój narzekać, ani pętami jego niecierpliwie a bezskutecznie wstrząsać. W umyśle jej istniał niewyraźny, niedobrze określony, ale ponętny dla niej ideał męstwa, cierpliwości, dumnego i milczącego niesienia ciężarów życia. Ideał ten w wyobraźni jej pozostał z kilku żywych wzorów w dzieciństwie widzianych, z kilku książek, które ojciec jej — zanim na wieki oczy zamknął — przed jej oczy nasunął; pragnęła teraz stosować do niego swoją duszę, ale nie mogła. Była to biedna dusza kobieca, wrażliwa i niespokojna, mieszkająca w ciele, do którego nie przyznałby się żaden stoik. Pomimo więc wielokrotnych postanowień, że nad sobą roztkliwiać się nie będzie, płakała znowu serdecznie i roztkliwiała się rzewnie. Wspomniała swoje umarłe złudzenia i radości. Poumierały one w sposób różny. Dwoje drobnych dzieci po prostu nagle i brutalnie zabiła śmierć; miłość człowieka, którego kochała i z którym związała życie, umarła nie wiedzieć dlaczego, bez żadnej jej winy, za sprawą zmiennej natury ludzkiej lub koniecznego rozejścia się dwóch odmiennych natur; uciecha z posiadanego bogactwa stopiła się w przyzwyczajeniu i doświadczeniu, że ani karetą serdecznych łez otrzeć, ani z majolikową wazą poufnie gawędzić, ani łakociami najwyborniejszymi gorzkiego smaku zgryzoty zatrzeć nie podobna. Urok świata, świata strojącego się, tańczącego, grającego, paplającego, jedynego świata, który znała, zniknął dla niej bez śladu, odkąd się przekonała, że ubierać się, tańczyć i paplać z sercem bolącym nie ulgą jest lub uciechą, ale męczarnią. Miała lat niespełna trzydzieści, a życie wydawało się jej już skończonym. Była osieroconą matką, opuszczoną żoną, kobietą światową, do świata rozczarowaną. Jedynymi nawet uczuciami, które budził w niej ten ostatni, były: żal i gniew.

Czyliż bowiem nie ten świat właśnie odebrał jej serce i obecność ukochanego człowieka, porwał go urokami swymi, upoił, zepsuł? Czyliż nie jego mieszkanką i doskonałą przedstawicielką była ta kobieta, dla której on ją opuszczał, ranił, obrażał, przy której znajdował się i teraz, na której wspomnienie krew żalu i upokorzenia serce jej zalewała? O, ten wdzięk kobiecy, tak bardzo w tym świecie sławiony, a który osłania tyle oszustwa i okrucieństwa! O, te wykwintne, woniejące buduary, w których za spuszczonymi u drzwi i okien firankami dwoje istot bezkarnie dokonywa nad trzecią morderstwa! O, te wieczne rozmowy motyle, żarty wesołe, półsłówka słodkie, marzenia przy muzyce, zmiany mody, rozkazy zwyczaju, wśród których dusze ludzkie tracą z oczu wszelką linię wiodącą do czegokolwiek innego niż do użycia! O, na koniec, te stoły gry co wieczór otwarte i przy których on siaduje, ilekroć nie może siedzieć u boku tej kobiety! Jak ona to wszystko znienawidziła! jak głęboką dla tego wszystkiego powzięła wzgardę! Tej nienawiści i wzgardy nauczyło ją nieszczęście, odbierając jej zarazem rzecz jedyną, w której znaleźć by mogła uciechę i ratunek — to jest: chęć użycia i zabawy. Nie; może inne czynić to mogą, ale jej nie podobna bawić się jeszcze pośród ludzi, w których dobroć, szczerość, wartość wierzyć przestała, którzy bezpośrednio lub pośrednio wydarli jej jedyny skarb, do którego przywiązywała cenę i który mógł cenę życiu jej nadać — ciepło domowe i szczęście serdeczne...

Od dzieciństwa słyszała, że szczęście kobiety, jej obowiązek, cnota, dostojność to — miłość i macierzyństwo. Czy dlatego że od dzieciństwa tak ją nauczano, czy że w sposób tej nauce odpowiedni utworzyła ją natura, ale istotnie miłość i macierzyństwo były jedynymi źródłami, z których biły jej szczęście, cnota, dostojność. Teraz te dwie jedyne, dobre wieszczki jej życia umarły, znikły — i cóż?

Gdy śliczne, drogie główki dziecięce zasuną się na wieki w zaświatowe cienie, a serce bliskiego, drogiego człowieka odejdzie w płomię innych, nowych uczuć i rozkoszy — cóż? Przyjąć od świata nową miłość, tak jak się od krawca przyjmuje nową suknię... cha, cha, cha! A jeżeli tamta tak mocno w pierś wrosła, że nic, nic już wyrwać jej nie zdoła? Albo jeżeli małość i kruchość tamtej zabiła wiarę w wielkość i trwałość jakiejkolwiek innej?

Zerwała się z szezlonga, obu dłońmi pochwyciła się za głowę i parę razy piękny salonik przebiegła. Puszysty kobierzec tłumił szelest jej kroków; w zamian serce biło i pierś oddychała głośno.

— Co mi pozostało? czego spodziewać się jeszcze mogę? Co uczynię ze swoim sercem, z czasem, ze wszystkimi tymi dniami, miesiącami, latami?...

Dnie, miesiące, lata stanęły przed oczami jej wyobraźni w postaci długiej galerii zdobnej w złocenia i rzeźby, ale tak pustej i tak zimnej, że aż dreszcz nią wstrząsnął...

Gdy odjęła ręce od głowy i twarzy, znalazła się przy stole, na którym pod światłem lampy leżała rozwarta książka. Czytała ją przed godziną, a na stół rzuciła wtedy, gdy on wszedł do jej pokoju i z nieznośnym dla niej uśmiechem człowieka, który w braku cieplejszych uczuć zmusza się do obowiązkowej uprzejmości, na cały wieczór ją pożegnał. Teraz przypadkiem wzrok jej upadł na trzy czarne wiersze:

Czemuś ty mi, życie, Nie dało do ręki Srebrzystego sierpa...

Prędko odwróciła się i znowu kilka razy salonik przebiegła. Tak. O, jak ci poeci odgadywać umieją udręczone dusze ludzkie! Tak; dlaczegóż nie jest ona chłopką, która "srebrny sierp" z ręki wypuściwszy u wesołego, ludnego ogniska zasiada z ciałem strudzonym, lecz z sercem spokojnym? Jej ciało mogłoby słodki spoczynek znajdować na tych miękkich kozetach, fotelach, szezlongach, ale skoro miota nim burza serca, skoro nigdzie znaleźć nie może spokoju, cóż jej z kozet, fotelów i szezlongów? Gorzko zazdrościła małym, biednym, spracowanym i namiętnie przeklęła swoje bogactwo... Znowu wypadkiem znalazła się przy stole i wzrok jej upadł na czarne słowa:

Czemuż z mego czoła
Pot nie spłynął rosą?...

Ze wzniesionymi oczami stała przez chwilę zamyślona, aż obejrzała się dokoła. Cokolwiek robić! do potu czoła cokolwiek robić! Robotą napełnić czas, uśpić pamięć, ostudzić wstyd istoty opuszczonej, sponiewieranej i — ach, nikomu na całej wielkiej ziemi niepotrzebnej!

Ostatnia myśl znowu pierś jej wzdęła łkaniem. Dzieci w wiekuistych cieniach grobu, on... tam; brat, siostry daleko — i w przestrzeni, i w uczuciach... Jakże wszystkie węzły rozluźniają się i przez oddalenie, i przez nierozłączne połączenie! Ma brata, siostry, męża — i zarazem ich nie ma. Wszyscy na świecie po osobno i dla siebie żyją; ona nie chce tak żyć, jednak musi, bo nikt na wielkiej ziemi jej nie potrzebuje. Co robić?

Prawie nieprzytomnym od rozpaczy wzrokiem salonik przebiegła. Czytać? Ach, tyle już dziś, wczoraj, przez nieskończoną liczbę dni czytała — i cóż z tego? Ten haft pajęczy kończyć? Ileż już podobnych wykończyła! — i cóż z tego? Ozdobne pianino u ściany stoi, świece tylko w świecznikach zapalić, nuty rozłożyć i grać! Przez ileż lat, dni w latach, godzin w dniach grała, ślicznie grała — i cóż z tego? Nic, nic! Po za tym także nic... Rozpacz jej zmieniała się w bezbrzeżną nudę, która jak mgła z bagniska wybucha z wyrazu: nic!

Gdyby ktokolwiek przyszedł, ktokolwiek choć trochę miły i zajmujący! Panująca dokoła cisza i samotność przerażać ją zaczęły. Jak ona z tymi dwoma jedynymi towarzyszkami przebędzie ten nieskończenie długi wieczór zimowy? Wiedziała z doświadczenia, że nieustannie pogłębiać one będą jej ciemne myśli, drażnić rany, i gdy wybije godzina spoczynku, położą się obok niej na noc bezsenną i okropną. Gdyby jakiekolwiek wrażenie z zewnątrz, jakakolwiek twarz choć trochę miła, rozmowa choć trochę zajmująca przerwały jej sam na sam z przeszłością i przyszłością, z których pierwsza budziła w niej żałość, druga nudę i trwogę! Czy wezwać kogo? Na jej wezwanie przybiegłoby śpiesznie mnóstwo ludzi; nie byłaż bogatą? Zaśmiała się... Może którą z przyjaciółek? Zaśmiała się znowu.

Był przecież niedaleko człowiek, w którego szczere i gorące uczucie wierzyła. Myślała, że najpewniej było ono, tak jak wszystkie inne, złożone z jednej cząstki miłości dla niej, a dziewięćdziesięciu dziewięciu samolubstwa, z jednej cząstki szlachetnych uniesień, a dziewięćdziesięciu dziewięciu" grubych pożądań. Ten człowiek — jak zresztą wszyscy inni — nie przestał jeszcze jej kochać, dlatego że jeszcze jej nie posiadł; czasem troszczył się o jej szczęście, zawsze pragnął swojego, niekiedy myślał o jej duszy, zawsze o jej ciele. W tym pozornie drogocennym klejnocie, za jaki poczytywaną jest miłość, ona dojrzała silną domieszkę podłego kruszcu; na dnie tego kryształu widziała i ciężkie krople mętów...

Jednak w obecnej chwili zajmujący ten człowiek kochał ją; było to niewątpliwym. Sanie pozory ideału pociągały ją i chwilami zachwycały. Niejedną godzinę z nim spędzoną porównać mogła do błysku słońca wśród dnia chmurnego, do kwiatu wyrosłego na drodze wyjałowionej.

Więc cóż? Więc gdyby w tej chwili przyszedł? Pewno, pewno byłaby dla niego więcej niż kiedykolwiek dotąd uprzejmą, serdeczną. To, że ona jest takiej właśnie miłości przedmiotem, i to złudzenie napełnia ją rozkoszą, dopóki nie przeminie.

Może przyjdzie! Wszak niedawno, w dziwnej chwili, w której czuła niepojęte zmieszanie rozpaczy z nadzieją, zwątpienia z żądzą  wiary, powiedziała mu — czuła sama, że drżącymi usty — iż ze wszystkich znanych jej ludzi jego jednego chciałaby widywać często. Na podziękowanie nisko pochylił się przed nią, a gdy podniósł głowę, ujrzała, że twarz jego była oblaną światłem niewymownego szczęścia... Wprawdzie to samo światło widywała niegdyś na twarzy tego, którego sama tak niezmiernie, tak czule kochała. Wprawdzie wie o tym, że to światło nie służy wyłącznie do zapalania świętych ogni i że prędzej lub później zgasnąć musi... jednak na widok jego zdawało się jej — przez mgnienie oka — że jest jeszcze świeżą, ufną, nieświadomą zasadzek i zwodnictw rzeczy.

Więc cóż? Więc gdyby przyszedł teraz? O, niech przyjdzie! Czuje, że głowę pochyli na jego ramię i z wahaniem, lecz także z rozkoszą wyszepce: „Przyjacielu!" Zbyt dobrze ludzkie stosunki przejrzała, aby mogła nie wiedzieć, jakim zazwyczaj bywa koniec takich przyjaźni, na jakie niebezpieczeństwo wystawi ją jego namiętność przez jej czułość ośmielona. Mniejsza o to! Alboż będzie pierwszą? dlaczegóż ma być wyjątkiem? Czy ten... który teraz w jakimś buduarze lub w jakiejś sali gry wybornie czas przepędza, nie rozciął naprawdę łączącego ich węzła, nie uczynił z ich przysięgi i przyrzeczeństw kłamstwa, z ich związku kłamstwem nadzianej formy? Czy doprawdy powinna szanować to, z czego uciekła wszelka prawda? Skrzywdzona i oszukana, czemuż ma koniecznie strzec sprawiedliwości i prawości? Czy z innej gliny niż wszystkich ulepiła ją natura? Czy jest aniołem i dźwiga na sobie ciężar spełniania na ziemi posłannictwa anielskiego? Marzyła wprawdzie o anielskiej dobroci i stoickiej cnocie, ale teraz śmieje się z tego. Cierpi i pragnie pociechy, tak jak wszyscy. Utraciła szczęście i pragnie choć cząstkę, choć złudzenie jego odzyskać, tak jak wszyscy...

Więc cóż? Więc coraz niecierpliwiej oczekuje przybycia człowieka, przez którego jest kochaną i którego obecność, uczucie, rozmowa dają jej miłe wzruszenia; coraz gorętszymi barwami wyobraźnia malować przed nią zaczyna te godziny, które spędziłaby z nim, gdyby przyszedł. Może przyjdzie?... O, niech przyjdzie! I niech stanie się, co stać się może, lecz niech czyjeś serce, choćby krótko, ale mocno dla niej uderza, i niech ona będzie, choćby pobladłym, ale ciepłym promieniem czyjegoś serca! Niech ten nieskończenie długi wieczór, który stoi przed nią jak grobowo milcząca mara, niepostrzeżenie i łagodnie stopi się w poufałej, przyjaznej rozmowie; a gdy jutro budzić się ona będzie, niech na „dzień dobry" usta jej pocałuje jakakolwiek, choćby w splamionej sukni przybywająca — nadzieja!

Teraz drżała od niecierpliwości i pośrodku saloniku stojąc kilka razy z cicha imię jego powtórzyła: "Oktawian!" Jak to przypadało do jego wyniosłej, cokolwiek egzotycznej postaci!

Nagle dzwonek zabrzmiał w przedpokoju... To on, on niezawodnie!... Jak nieśmiało i słabo dzwonek zabrzmiał! Znać, że poruszyła nim ręka drżąca od wzruszenia! O, drogi, przybywaj! Czyliż nie wiesz, że czekam cię jak ratunku!

W drzwiach ciemnego pokoju, w ramach ciężkiej portiery stanął lokaj i wymówił nazwisko...

Ach! znowu zawód i jakiż śmieszny! Zamiast oczekiwanego, zamiast tego młodego, zajmującego człowieka, dla którego serce jej uderzyło — ten stary nudziarz!... Gniew strzelił jej z oczu i niesmak wykrzywił usta. Już, już miała rzucić krótki wyraz: „Nie przyjmuję!", gdy uczuła skrupuł i zawahała się. Ten zidiotyzowany starzec był niegdyś przyjacielem, bardzo kochanym przyjacielem jej ojca; znała go od dzieciństwa; przychodząc do niej przebył kilka długich ulic, w taki zimny, wietrzny wieczór. Nie miała z nim nic wspólnego; nudziła ją dziwaczna rozmowa, którą z nim prowadzić musiała, nie rozumiała nawet, po co przychodził niekiedy i jaka stąd dla niego wyniknąć mogła przyjemność lub korzyść; niemniej, nie podobna było odmówić mu, ilekroć przyszedł, paru godzin na jednym z fotelów jej spędzonych, nie podobna szczególniej dziś, w taki wieczór, od progu odprawić! Wolałaby już być samą, niż mieć przed sobą tę smutną ruinę człowieka, ale dla starości i dawnych stosunków z jej ojcem musiała względy niejakie zachować. Niech tam zresztą! Jedna gorzka kropla mniej lub więcej w tym kielichu, z którego pije! Powinna była przecież wiedzieć, że ją nic miłego czy radosnego spotkać nie może, a jeżeli spodziewała się tego, raz jeszcze była naiwną i łatwowierną. Za karę, że taką była, cierpliwie zniesie nową, parogodzinną nudę, która do niej w postaci gościa tego przybywa.

— Prosić!

W iprzyległym pokoju dał się słyszeć szelest nóg, z trudnością posuwających się po posadzce; w drzwiach stanęła ciężka, przygarbiona postać, z rękami wspartymi na lasce i włosami, które w cieniu bielały jak mleko czy jak srebro. Zarazem głos nieśmiały przemówił:

— Dobry wieczór, Sewerko!

— Dobry wieczór dziaduniowi — odpowiedziała i nie podchodząc ku drzwiom ręką ukazała gościowi jeden z fotelów stół otaczających.

— Niech dziadunio wejdzie i usiądzie, bardzo proszę! Powiedziała to grzecznie, ale obojętnie. Stała przy stole wyprostowana, z obojętnym spojrzeniem i nieco zaciśniętymi usty. Ręki wchodzącemu nie podała; nie czyniła tego od dawna, bo jego ręka z wyschłą, chropawą skórą i czarnymi obwódkami u końca palców sprawiała jej przy dotknięciu niemiłe wrażenie. Wcale zresztą nie widziała przyczyny, dla której by miała ten przymus sobie zadawać. Alboż on mógł uczuwać i rozpoznawać różnice i odcienie w obchodzeniu się z nim ludzi? Wszystko mu było jedno: byle przyjść i posiedzieć tu trochej — nie wiedzieć czego!

Tego mu też nie wzbraniała. Niecierpliwiła ją powolność, z jaką przybliżał się do wskazanego miejsca, ale oprócz zaciśnięcia ust nie okazywała niczym tego zniecierpliwienia; ze skrzyżowanymi u piersi ramionami czekała i myślała.

Myślała, że stosunki i słowa ludzkie zawsze są tylko formą kłamstwem nadzianą. Bo jakimże starzec ten był dla niej dziaduniem i dlaczego wzajemnie nazywał ją zdrobniałym imieniem? Krwią zawsze byli dla siebie obcy, a niejakie cieplejsze uczucia łączyły ich już bardzo dawno temu, kiedy ona była jeszcze malutką dziewczynką, a on prawie nierozłącznym towarzyszem jej ojca. Wtedy to nadała mu tytuł dziadunia, a on ją Sewerką nazywał, i wtedy też te poufałe nazwy wyrażały prawdę. Potem przez dużo lat mieszkała daleko stąd i nie widywała go wcale, a kiedy znowu tu przybyła i widywać go zaczęła, on zobojętniał do wszystkiego na świecie, ona dla niego, i tylko te dawne nazwy pomiędzy nimi pozostały, będąc już niczym więcej tylko pustymi dźwiękami...

Prawie nie odrywając nóg od kobierca, ciężko, z trudem je posuwał, głucho stukając laską, którą się podpierał, trochę sapiąc, a trochę stękając, doszedł na koniec do wskazanego mu miejsca i z trudnością usiadł. W skąpym świetle przyćmionej zasłoną lampy, trochę z daleka, wydawać się mógł raczej ciężkim klocem w brudną odzież ubranym i u wierzchu srebrnymi włosami porosłym niż żywym człowiekiem. Przygarbione jego ciało miało tę ciężką i sztywną grubość, która nie pochodziła od tłuszczu ani od rozrosłych kości i muskułów, ale od utracenia właściwych kształtów i od ciążenia ku dołowi części je składających. Przód poplamionego surduta przysypany był żółtym pyłem, może od tytuniu pochodzącym; szyję otaczał rąbek kołnierza, który przed wielu dniami musiał być białym; skóra rąk, na lasce wspartych, świeciła tak, jak gdyby była pociągniętą lakierem, a końce palców w smudze światła silnie uwydatniały się czarnymi obwódkami.

Z pochyloną głową i oczyma w stół utkwionymi — milczał. Ona także przez chwilę jeszcze milczała i myślała, że mógłby przecież myć się staranniej i nosić czystszą odzież. Nie brakowało mu całkiem środków do życia i chociaż majątek posiadał nieduży, takim nędzarzem, na jakiego wyglądał, nie był wcale. Skąpstwo zapewne, często czepiające się starości, zatracenie wszelkiego estetycznego zmysłu, zidiotyzowanie!

— Szkaradną dziś mamy pogodę —- przemówiła głosem, w którym była oschłość znudzenia i obojętności.

Podniósł twarz i wzrok przenosząc ze stołu na nią odpowiedział:

— A tak, pogody bywają różne.

Przy tym ręką uczynił gest taki, jak gdyby chciał nim wyrazić, że te różne pogody wcale go nie obchodzą.

— Że też dziadunio w taką śnieżną zawieję wychodzi z domu!

— Z jakiego tam domu!

I znowu gestem ręki objawił dla domu takąż jak i dla pogody obojętność.

— Jakże zdrowie? — zapytała jeszcze.

Z tym samym zawsze lekceważącym machnięciem kiścią ręki odpowiedział:

— Co tam zdrowie!

Pomyślała, że stanowczo znajduje się wobec zupełnego idioty, i uczuła zalewające ją całe morze nudy. Co ona z tym słupem przez parę długich godzin robić będzie! Gdybyż prędzej przyszła pora podania herbaty! Zwykle odchodził zaraz po herbacie, nie dla herbaty zresztą tu przychodząc, bo wiedziała o tym, że mógł pijać własną. Przyjemność rozmowy pewno nie była także przyciągającą go tu przyczyną; nigdy innej niż teraz nie prowadzili. Nałóg niejako uprzejmości, sam fakt, że miły czy niemiły, ale był gościem w jej domu, zmuszał ją do prowadzenia jakiejkolwiek rozmowy.

Po chwili więc milczenia powiedziała mu, że od kogoś, kto czasem go widywał, słyszała, że przed paru tygodniami był chorym.

— Głupstwo! — odpowiedział. — Reumatyzm w nogach gorzej dokuczał i wolności żołądka byłem dostał... pewno od tego nieświeżego mięsa... Już przeszło.

Nieprzezwyciężony i do ukrycia niepodobny niesmak usta jej wykrzywił. Cała jej wykwintna natura i wszystkie przywyknienia wzdrygnęły się przeciw musowi słuchania o takich niemożliwych rzeczach.

Umilkła i siedziała ze spuszczonymi oczyma, aż usłyszała głuchy stuk upadającego na kobierzec przedmiotu, podniosła powieki i ujrzała widok, który znowu wydał się jej śmiesznym i wstrętnym. U stóp gościa leżała laska, którą przed chwilą z rąk wypuścić musiał, a teraz podnieść usiłował nadaremnie. Całą połową ciała naprzód pochylony, usiłował dosięgnąć ręką leżącego na ziemi przedmiotu, ale przeszkadzały mu sztywność członków i poręcz fotelu. Więc tylko srebrem połyskujące włosy i plamy okrywające plecy surduta na światło lampy wystawiał, szamotał się, sapał, stękał i wciąż, po niejednokrotnym niepowodzeniu, laski swojej ręką dosięgnąć próbował. Było to żywe ucieleśnienie śmiesznej niezgrabności połączonej z dziecinnym, zaciętym uporem. Patrzała na to z uśmiechem, w którym jednak było daleko więcej niechęci i wzgardy niż rozweselenia. Nagle — nie wiedzieć jak i dlaczego, uczuła wcale co innego niż niechęć i wzgardę. Było to podobne do nagłego ukłucia w serce, a potem do ożywiającego się w jej wnętrzu, pośród innych, miękkiego jakiegoś głosu. Nie zastanawiała się zresztą nad tym, co uczuła, ale prędko wstała, śpiesznie kilka kroków postąpiła i laskę z ziemi podniósłszy gościowi ją podała. Nigdy jeszcze nie widziała takiego zdziwienia, jak to, które wtedy napełniło jego oczy. Drobna przysługa od niej otrzymana tak niezmiernie go zadziwiła, że przez chwilę, końcami palców tylko dotykając podawanej mu laski, w na wpół zgiętej jeszcze postawie, patrzał na nią i przemówić usiłował, ale nie mógł. W zamian i oczy jego ze źrenicą błękitną, po zżółkłych białkach pływającą, i cała twarz z wielkim, szlachetnie zarysowanym, głęboko zoranym czołem, z obwisłymi policzkami i źle ogoloną, więc krótkim, białym włosem porosłą brodą, zdawały się z nieśmiałym i bezgranicznym zdziwieniem wołać: „Co to? jak to? Mnież to upuszczony przedmiot z ziemi podniesiono? Mnież to spotkało?" Odchodziła już ku swojemu krzesłu, gdy posłyszała głos chropawy i nieśmiałością tłumiony, który po kilkakroć wymówił:

— Dziękuję! dziękuję!

A po chwili z głuchym uderzeniem laski o kobierzec i przytłumionym, krótkim śmiechem dodał:

— To mój syn!

Zrozumiała, że tym imieniem laskę swoją obdarzał i w myśli jej zakręcił się wyraz: „Biedak!" Jakże biednym być potrzeba, aby tak niezmiernie zdziwić się otrzymaniem tak drobnej przysługi, a kawał drewna nazywać — synem! Czy jej tylko się tak zdaje, czy istotnie słyszała coś kiedyś o jego synie? Tak, tak; miał on syna... W tej chwili nawet, jak niewyraźny cień, kędyś daleko w przestrzeni i czasie staje przed nią wysmukła, młodzieńcza postać... Przypomnienie z lat dziecinnych! Obszerny i ozdobny gabinet jej ojca, do którego ze swobodą pieszczonego dziecka wbiega mała dziewczynka i zatrzymuje się u progu, onieśmielona tym, że oprócz ojca i przyjaciela jego, którego widuje co dzień i dziaduniem nazywa, znajduje tam jeszcze nieznanego sobie młodzieńca. Ojciec jej łzy ma w oczach; widzi to ona wyraźnie, zaś dziadunia od razu nie poznaje nawet, taki zmieniony. Myślałaby, że przed chwilą płakał, bo zaczerwienione ma powieki, ale skądinąd promienieje od radości i taki z czegoś dumny! Spostrzegł ją, zwykłym sobie pieszczotliwym gestem ku sobie przywołał i na młodzieńca, który o czymś z cicha, ale prędko do jej ojca mówił, wskazując rzekł: „To mój syn!"

Teraz gruby, sękaty kij nazywa synem. Straszna, zamiana! Ale co stało się z tamtym? Chciała już zapytać o to, lecz nagle przypomniała sobie, że z daleka, niedokładnie słyszała o czymś tragicznym... Było to także w czasie jej dzieciństwa, niewiele potem, gdy tego młodzieńca widziała. Wkrótce też utraciła ojca, odjechała daleko... Nie wiedziała więc dokładnie, ani co, ani gdzie, ani jak, ale wiedziała, że od razu, nagle zapytywać o to nie należy... Tylko to miękkie uczucie, którego doświadczyła, gdy starzec ciężko szamotał się i stękał przy podnoszeniu laski, uwyraźniło się i wzrosło. Podniosła wzrok i jakże zdziwiła się, gdy ujrzała, że nieco naprzód podany, z głową tak przechyloną, aby stojąca na stole lampa widzieć mu jej nie przeszkadzała, gość wpatrywał się w nią uporczywie i ze szczególnym wyrazem. Więc te zagasłe i głębokimi zmarszczkami otoczone oczy mogły mieć jeszcze jakikolwiek wyraz? Teraz miały bardzo dziwny i niespodziany; bardzo wyraźnie malowała się w nich: litość. On, on litować się mógł nad kimkolwiek, zwłaszcza nad nią! Przecież w niej przed chwilą to samo uczucie powstało względem niego! Kiedy wzrok podniosła i spotkały się ich spojrzenia, głową trząść zaczął, a bezbarwne wargi, krótkim, siwym włosem porosłe, kilka razy otworzyły się i zamknęły. Chciał coś powiedzieć, ale nie śmiał; nieśmiałość była panującą cechą w wyrazie jego twarzy, w ruchach i głosie. Na koniec z cicha, zuchwałością własną strwożony, dwa razy wymówił:

— Zawsze sama! zawsze sama!

Uszom swoim wierzyć nie chciała. Więc mógł on jeszcze cokolwiek spostrzegać i pamiętać! Ale dotknął głębokiej, tajemnej jej rany, do której nikomu w świecie przybliżać się nie pozwalała, więc sztywno i trochę niechętnie odrzekła:

— Skądże dziadunio wiedzieć może, iż jestem zawsze sama!

Jego niezadowolenie jej strwożyło. Ciszej jeszcze i nieśmielej niż zwykle przemówił:

— Przepraszam! przepraszam!

I umilkłszy, z utkwionymi znowu w stół oczami znieruchomiał; zdawało się nawet, że po jakimś niefortunnym spróbowaniu czegoś, bardziej jeszcze niż przedtem ociężał, w dół opadł, zbezmyślniał.

Mógł wprawdzie wiedzieć o tym, że zawsze bywała sarnę, bo i zeszłej zimy, i tej, ilekroć do niej przychodził, nikogo przy niej nie znajdował. Ale dziwiło ją, że spostrzegł to i zapamiętał; a bardziej jeszcze, że mówiąc o tym miał w oczach i głosie żałość. Nie zwierzała się wprawdzie przed nikim, ale też nikt na ziemi nie zajmował się nią o tyle, aby zwierzenia jej wywoływać i uprzedzać je — współczuciem. On pierwszy — ten zidiotyzowany starzec, ta ruina! Niezadowolenie, przez dotknięcie się do rany jej sprawione, zniknęło. Uczuła coś na kształt wdzięczności i powątpiewania. Kto wie, czy w tej ruinie nie płonie jeszcze, choć niekiedy, choć słabe światełko! Wszak podobno było to niegdyś piękne światło.

Zaczęła przypominać sobie, jakim widywała go i co o nim słyszała w dzieciństwie. Był wysoki i silny — odgadywała przybycie jego po prędkich i równych krokach na wschodach. Stanęły jej przed oczami drzwi, które tyle razy z wesołym stukiem otwierały się przed jej ojcem i przed nim. Wchodzili kończąc rozpoczętą gdzie indziej rozmowę; mówili o rzeczach, których nie rozumiała, lecz o których wiedziała, że były ważne i mądre. Wtedy głos jego był śmiały i dźwięczny, wymowa płynną i obfitą. Nazywano go człowiekiem uczonym i wesołym, tak jak jej ojca — bogatym i skromnym, połączenie pierwszych i drugich przymiotów za niezwykłe zjawisko poczytując. Było to przed... przed ilu laty? Przed dwudziestu niespełna. Tylko. Tak drobne posunięcie się wskazówki na zegarze ludzkości, a takie uderzenie maczugi dla człowieka.

Tamten — garść prochu, ten — niekształtne widmo samego siebie. Ogarnął ją dziwny smutek, z nią samą związku nie mający — i który, owszem, głęboką falą okrył jej własne smutki, tak że o nich w tej chwili nie pamiętała. Zasmuciła się szybkim gaśnięciem ludzi. Szybkim będąc zawsze, bywa niekiedy i przedwczesnym. Tamten zgasł przedwcześnie, więc i ten także nie powinien by jeszcze... tak, najpewniej, nie powinien by jeszcze być tak zgrzybiałym. Mogła z zupełną prawie dokładnością wiek jego określić, ale dotąd nigdy jej to na myśl nie przychodziło. Teraz myślała, że jakkolwiek w lata był posuniętym, znała ludzi daleko starszych, którzy jednak krzepko i raźnie żyli i używali życia. Dlaczegóż więc ten nie dotrwał do możliwego kresu? Jaką była ta maczuga, która zabiła go za życia i wcześniej niż nakazywała konieczność natury, uczyniła z człowieka jego niezgrabne, zagasłe widmo?

Po raz pierwszy, odkąd na nowo widywać go zaczęła, z zajęciem podniosła na niego oczy, a kiedy wpatrywała się w pochyloną głowę, w gładkie, siwe brwi nad żółtymi powiekami, w ciężkie kształty i wyschłą, błyszczącą skórę rąk, to miękkie uczucie, które przed chwilą ozwało się było w jej wnętrzu, nabierało mocy. Pod jego wpływem zapewne głos jej brzmiał łagodnie, gdy zapytała:

— Czy dziadunio ojca mojego pamięta?

Można było przypuszczać, że zapytanie to obudziło go z drzemki albo i ze snu, tak prędko głowę i powieki podniósł.

— Co? co? — zapytał głosem człowieka zbudzonego ze snu, a gdy po raz drugi słowa swe powtórzyła, uśmiechnął się tak, że gdyby nie przekonanie, iż był bezmyślnym, w linii warg jego wyczytałaby łagodną i smutną ironię.

— Czy pamiętani? Dlaczegóż miałbym nie pamiętać? Jesteś bardzo do swego ojca podobną: masz jego czoło, oczy, nawet niektóre ruchy. Masz także jego imię.

Pierwszy to raz, odkąd na nowo widywać go zaczęła, wymówił w jej obecności tyle słów na raz. Na myśl jej przyszło: czy wypadkiem to wielkie podobieństwo, o którym mówił, nie było przyczyną, która go do niej przyprowadzała? Był przyjacielem jej ojca serdecznym; czyżby to, co nazywa się sercem, przetrwało w nim to, co właściwie jest życiem? Ukazanie się tego światełka w tej ruinie zajmować ją zaczęło. Miała znowu coś powiedzieć, gdy tym razem on odezwał się pierwszy:

— Chciałbym... — i głos jego zawahał się, tak jak waha się światełko chwiane przez powiewy wnikające do opuszczonych ruin — chciałbym bardzo zobaczyć portret twego ojca. Zapewne masz niejeden. Mogłem go był mieć także, ale myślałem zawsze: „Później! później! będzie czas!" Aż czas i — on przeminęli!...

Wstała, prędko przeszedłszy salon ze ściany zdjęła miniaturę w złoconych ramach i na stole przed gościem ją położywszy ku uprzedniemu miejscu odeszła.

— Ten portret nieduży jest, ale ze wszystkich, które mam, najpodobniejszy — rzekła i umilkła.

On milczał także. Laskę oparł o kolana, a obiema rękami ująwszy ramy, portret w ukośnej nieco linii podniósł i twarz nisko nad nim pochylił. Srebrne połyski jego włosów mieszały się w świetle lampy ze złotym blaskiem ram, od których wypukło odrzynały się ciemne, wyschłe jego ręce. Znowu więc ci dwaj ludzie po długim rozłączeniu patrzali na siebie: jeden martwym, malowanym, drugi zoranym, zgrzybiałym obliczem. W wielkiej ciszy salonu szemrał tylko jednostajny tętent zegara. Minuty płynęły; oni ciągle na siebie patrzali i tylko siwa, ciężka głowa coraz niżej pochylała się ku malowanej. Wzroku jej dostrzec było nie podobna, bo powieki zdawały się być przymkniętymi i nawet przymykały się coraz więcej. Srebrne włosy i złote ramy połyskiwały, zegar tętnił, minuty płynęły, oni ciągle na siebie patrzali...

Czy tylko patrzali? Może widmo zdrzemnęło się nad portretem? Tak; najpewniej... zadrzemało! Oczy ma całkiem prawie zamknięte, oddech długi i głęboki, na bezbarwnych ustach wyraz słodkiego marzenia. Zadrzemał. Zasnął. Światełko w ruinie — zagasło. Kobietę, która zrazu na to spotkanie dwóch przyjaciół, w postaciach zmienionych i tak smutnych, z zajęciem spoglądała, ogarnął żal i gniew. O, przerażająca zwodniczości świateł gdziekolwiek błyskających! Takie spotkanie dwu tych obliczy wydało się jej bluźnierstwem przeciw ich przeszłości, gorzkim szyderstwem dla tego spomiędzy nich, które zmieniło się w garść prochu, nie mając czasu zmienić się w widmo. Potem szybko pochyliła się naprzód i szeroko otworzyła niedowierzające oczy. Może wydało się jej tylko, że spod przymkniętych, pomarszczonych powiek wypłynęła duża kropla i na portret upadła? Wcale nie; bo widzi ją i teraz w postaci wilgotnej plamki na malowanym obliczu. Siwa głowa zatrzęsła się też po razy kilka nad malowaną, a z tętentem zegara szemrzącym w wielkiej ciszy salonu złączył się szmer słów także cichych:

— Jakże prędko przemijają w przestrzeni ludzie, a w czasie wspomnienia o nich!

Wstała, prędko stół dokoła obeszła i obok niego usiadła. Twarz opierając na dłoni i ku niemu ją pochylając zapytała:

— Długo znaliście się ze sobą?

Miniaturę na stole położył, obie ręce znowu na lasce oparł i nie na nią, ale w głąb na wpół oświetlonego salonu patrząc odpowiedział:

— Całe życie... całe życie... Razem w szkołach... jednostajne zasady i cele... Dobry był. Urodził się bogatym, mógł zostać złym, ale był dobrym. Grobowego pomnika jego nie widziałem... czy na grobowym jego pomniku napisano: był dobrym?... nade wszystko...

— Był też podobno i uczonym!... — wtrąciła.

Ciągle we wpółmroczną przestrzeń zapatrzony odpowiedział:

— Obaj byliśmy uczonymi... Więcej jest na świecie uczonych niż dobrych. On był dobrym. To nade wszystko...

Z ciekawością i ożywieniem na twarzy zapytała:

— Czymże jest ta dobroć, którą tak nade wszystko cenić trzeba?...

Nie zaraz odpowiedział. Powoli przenosił wzrok z dalekiego punktu przestrzeni na nią, aż po razy kilka wstrząsnął głową i zapytał:

— Nie wiesz?

Spotkała się teraz wzrokiem z jego oczyma i w głębi ich zobaczyła dalekie, srebrne światło. Raz jeszcze wstrząsnął głową i ciszej, bardzo nieśmiało zaczął:

— Ja wiem... i gdybyś... gdybyś chciała... ale co tam! Przepraszam! przepraszam!

W zwykły sobie sposób skinął ręką, pochylił głowę i wpatrzył się w stół. Ona krzesło swoje bliżej ku krzesłu jego posunęła.

— Dlaczego zawsze tak nieśmiało mówisz, dziaduniu? Zaczynasz mówić i nie kończysz... wchodzisz i patrzysz nawet tak, jak gdybyś się czegoś lękał? Czyż to ładnie zawsze się czegoś lękać?... I czegóż lękać się u Sewerki, u takiej dawnej swojej znajomej?

Mówiła to z żartobliwą pieszczotą, jak do dziecka, i jak na dziecko patrzała na niego z uśmiechem na wpół czułym, na wpół żartobliwym. On nie patrząc na nią odpowiedział:

— A tak, masz rację, od dawna już jestem bardzo nieśmiały. Lękam się być natrętnym, naprzykrzać się, znudzić... bo wszyscy obcy, dalecy... Bliskich swoich nie mam... Jednych przeżyłem, inni daleko... A obcym, dalekim stary grzyb... stary grzyb niemiły...

Przy ostatnich słowach usiłował zaśmiać się, ale tylko po kilka razy z wielkim zmieszaniem chrząknął i głową pokręcił. Ona tak blisko przechyliła się ku niemu, że twarzą prawie dotykała jego ramienia.

— Ta Sewerka, którą znasz od tak dawna, nie jest przecież obcą i daleką...

Siwe, gładkie i błyszczące brwi jego zsunęły się trochę i nadały twarzy wyraz surowy. Z niejaką też surowością, choć zawsze nieśmiało, odpowiedział:

— Owszem, ona także obca i daleka... Przychodzę do niej, bo... bo... niniejsza o to! Ale kiedy przychodzę, widzę i słyszę, że myśli ona sobie: "Czego ten stary nudziarz chce ode mnie?"

Uczuła na policzkach płomię rumieńca. Dłonią okryła jedną z opartych na lasce rąk jego. Ręka ta była zimną.

— Zimno tobie, dziaduniu!

Zerwała się, poskoczyła i uderzyła w dzwonek.

— Herbaty! — zawołała do lokaja, który ukazał się we drzwiach, a gdy odchodzić miał, zatrzymała go skinieniem ręki i znowu pochyliła się nad gościem.

— Może wina?

Był bardzo zdziwiony. Usta miał wpółotwarte i osłupiałe oczy. Po chwili dopiero odpowiedział:

— Owszem, owszem. Wino dobrze działa na żołądek, który trochę mi jeszcze dokucza... dokucza...

Zmieszał się, prawie strwożył.

— Tylko może ambaras... przepraszam! przepraszam!

Ostatnich słów nie słyszała, bo lokajowi wydawała rozkaz, a wzmianka o żołądku tym razem już nie sprawiła jej przykrości. Przeciwnie, wracając od drzwi pomyślała:

„Pewno, pewno, że byłoby mu zdrowo, gdyby pijał wino!" Przelotnie spojrzała na kominek.

— Wiesz co, dziaduniu! zapalimy sobie ogień na kominku. Będzie nam cieplej i weselej!

Chciała znowu dzwonić, ale namyśliła się.

— Nikogo nam nie trzeba. Obce uszy rozmowie przeszkadzają. Zapalę sama!

Przed żelazną kratką na ziemi przysiadła i ułożony w kominku stosik drewek podpalać zaczęła. Nie udawało się jej; krzesała ogień, przykładała go do drewek — gasł ciągle. Pochylona, z całej siły dmuchała na drobny płomyk, a gdy zgasł znowu, opuściła ręce i obejrzała się na gościa, który teraz, twarzą ku kominkowi obrócony, z wielkim zajęciem przypatrywał się jej robocie. Po bladych ustach błądził mu uśmiech żartobliwy.

— Nie umiesz — rzekł. Zaśmiała się.

— To prawda. Pierwszy raz w życiu spróbowałam...

— Pomogę ci...

Mocno oparł się na lasce, aby powstać, ale ku kominkowi postąpił prędzej i rzeźwiej, niż chodził zwykle.

— Widzisz — mówił — jakże można tak ogień rozpalać... to się robi wcale inaczej... Ot, tak... Ja często sobie sam w piecu palę... kiedy tam moja gospodyni praniem albo dzieciakami bardzo zajęta... Widzisz, jak to się robi... Ot, już jest jeden języczek i drewka lizać zaczyna... dodamy mu zaraz drugi... Ehe, ooraz wyżej pełzną... coraz prędzej... No, nie ruszaj teraz drewek, bo zgasisz... Ot i płomię!

Płomię buchnęło i obejmując drewka strzeliło wysoko. Ona siedząc na ziemi i słuchając trochę gderliwej mowy gościa, patrząc też na niezgrabne, ale dość rzeźkie ruchy, z jakimi ogień rozpalał, śmiała się serdecznie. On, pochylony, wkładał pomiędzy drewka jeden jeszcze kawał zapalonej kory.

— Śmiejesz się! śmiej się sobie ze starego, że niezgrabny, albo tam co... A jednak ogień rozpalony... zaś ty, zgrabna, nie potrafiłaś!

Wyprostował się z tryumfem; cała duża twarz jego, od wysokiego czoła do obwisłych policzków, jaśniała dobrym, wesołym śmiechem. Ona poskoczyła z ziemi i w mgnieniu oka przysunęła do kominka głęboki fotel.

— Siadaj, dziaduniu!

Pod ramię go ująwszy usiąść mu pomogła.

W tej chwili lokaj wzniósł przyrządy do herbaty.

— Zaczekaj!

Nieduży stolik do kominka przysunęła.

— Tu herbatę pić będziemy!

Kiedy od lekkiego wysiłku trochę zarumieniona, krzątała się około przyrządzania herbaty, on, naprzód nieco podany, grzał ręce przed ogniem.

— Dobrze. Ciepło. Wielka to rzecz, miła rzecz: ciepło! I w naturze, i w życiu człowieka. Jadło bywa smaczne, kolor piękny, zapach przyjemny... ale ciepło nade wszystko... nade wszystko!

Ręce z porcelanowym imbrykiem opuściła, długo na niego popatrzała i z głębi serca potwierdziła:

— To prawda! Wstrząsnął głową.

— Naturalnie, że prawda. Ten najlepiej wie o tym, komu zimno.

Zamyślił się.

— Dziadunio zziąbł idąc do mnie?... Podniósł znowu głowę.

— Ej, nie; kiedy się idzie, jest się w ruchu, a ruch rozgrzewa. Najgorsze zimno — w domu i w życiu.

Ach, jak ona dobrze o tym wiedziała! Zapragnęła wniknąć i w jego dom, i życie.

— Dziadunio ma zimne mieszkanie?

Biorąc z rąk jej filiżankę herbaty odpowiedział:

— A tak. Piec zepsuty. Ciągle proszę gospodyni, aby naprawić go kazała, kilka razy nawet pieniądze jej na to dawałem... nic i nic!

— Dlaczego?

— Ot, dlaczego? Biedna jest... pracuje... Zająć się tym czasu nie ma, pieniądze zaś zawsze rozejdą się jakoś... Wdowa z pięciorgiem dzieci... chałupkę tę tylko ma, praniem na życie zarabia... gdzie jej tam dbać o to, czy staremu grzybowi ciepło albo zimno!...

Wino lejąc mu do herbaty zauważyła:

— Nieuczciwa jakaś kobieta... Żywo podniósł głowę.

— Ehe! już i nieuczciwa! jak to łatwo powiedzieć! Spróbuj stać nad balię od rana do wieczora, pięcioro, dzieci odziać i nakarmić... zobaczymy, jaka będzie twoja uczciwość... Ehe!

Może wino i ciepło ognia, pewnie jednak daleko więcej sposób, w jaki ona krzątała się około niego, rozgrzewały go i szybko nieśmiałość jego topiły. Skosztowała jego herbaty, czy jest dość słodką, i dołożyła do niej cukru; wybierała z koszyka i kładła przed nim najkruchsze i najsmaczniejsze ciastka. Sama jedno z nich chrupiąc w białych zębach wyraz twarzy miała taki, jaki miewają ludzie przy czytaniu zajmującej książki albo matki pielęgnujące trochę chore dzieci. Była zajętą i budziło się w niej uczucie troskliwości. Zapragnęła, aby starcowi temu było dobrze i wesoło; oczy jej błyskały i uśmiech rozwierał usta, gdy spostrzegała, że cel jej był osiągniętym. Rozgrzał się i rozgawędził.

— Tak samo i z jedzeniem — mówił. — Raz dobrze zgotuje, innym razem, choć na psa wylać! Mniejsza o to, że niesmaczne, ale niezdrowe; żołądek mi rozstraja, apetyt tracę, z sił opadam...

— Ależ to okropne! — zawołała. Uśmiechnął się

— No, no, okropne! zaraz i okropne! A wiesz, co Marek Aureliusz powiedział? "Na rozłogach przestrzeni i czasu człowiek jest punktem malutkim. Uciekającą wodą są jego rozkosze, snami cierpienia". Śni się i prześni! Co innego ludzkość, naród... te są wielkie. Nauka jest wielką, sztuka wielką... idea... idea jest wieczną... a człowiek... mały człowiek... at!

Machnął ręką i umilkł. Ona na niskim taburecie siedząc z opuszczonymi na kolana rękami słuchała jego przerywanej trochę mowy i wzroku nie spuszczała ze wskazującego palca, który on podniósł i wstrząsał powtarzając słowa Marka Aureliusza. Powoli potem i z widoczną przyjemnością pijąc zaprawioną winem herbatę, znowu z drobiazgami swojego codziennego życia zwierzać się przed nią zaczął.

— To samo i z odzieżą. Proszę, aby mi naprawiali, czyścili, prali, płacę za to... ale raz zrobią, dziesięć razy nie zrobią, aż człowiek przywyknie i ani spostrzeże, aż, ehe! już zrobił się niechlujem... nie z nieporządku, nie z lenistwa... i nie z ubóstwa... ale tak... z opuszczenia.

Filiżankę wypróżnioną odsunął i z widocznym na samego siebie niezadowoleniem ręką machnął.

— Ot i rozstękałem się przed tobą! A nigdy tego nie robię, bo i kogóż to wszystko obchodzić może? Ale dziecko ze mnie... podwójne dziecko!

Przypomnienie jakieś do głowy mu znać przyszło, bo ze wzniesionymi w górę oczyma z uśmiechem zaczął znowu:

— Ojciec twój, Sewerko, kiedy jeszcze obaj byliśmy młodzi, śmiejąc się czasem mawiał: „Kiedy ty, Juliuszu..." pewno nie wiesz, że na imię mi było Juliusz... było, bo teraz nikt mię już tak nie nazywa!) „...kiedy ty, Juliuszu, zamyślisz się o swoich Indianach, Rzymianach, Grekach, można ci na głowie kotlety smażyć, a pewno tego nie spostrzeżesz!" Było istotnie na kształt tego. Czasem do czytania i pisania zasiadając zegar z ekscytarzem na biurku stawiłem, aby w porze jedzenia, czy spania, czy tam przechadzki, zawrzeszczał i pracę mi przerwał. Siedzę jednak, bywało, i siedzę, a pracować przestaję, gdy już wieczór zapada albo lampa gaśnie... Patrzę na zegar, aż tu ekscytarz już sobie od kilku godzin nad samym moim uchem przewrzeszczał, a ja nie słyszałem... Trzeba było chodzić koło mnie, jak koło dziecka, przysposabiać mi wszystko, przypominać... Tak też i było. Naprzód matka, potem żona, po jej śmierci siostra jeszcze... aż wszystkie przeminęły, zaś dzieciństwo przyszło podwójne...

Wrodzony charakter, starość... Jak dziecko też, około którego nikt nie chodzi, bywam często głodny, zziębnięty i... nieumyty. Ale co tam!... „Śród rozłogów przestrzeni i czasu człowiek jest punktem malutkim; uciekającą wodą są jego..."

Ulubioną znać zwrotkę swoich myśli dokończył szeptem, brodę o splecione na lasce ręce oparł, wzrok utkwił w ogień. Ona nie w niego, ale w jego życie wpatrywała się jak w przepaść. „Wszystkie przeminęły!..." Wszystkie istoty kochane i kochające przeminęły; została praczka z pięciorgiem dzieci, po całych dniach nad balią schylona, i cztery ściany pokoju z zepsutym piecem... Obejrzała się po swoim pięknym salonie i znowu na policzkach uczuła płomię.

— Dziaduniu! — zawołała — niech sobie Marek Aureliusz, co chce, mówi, ale wszystko to jest strasznie smutne. Musisz koniecznie zmienić mieszkanie!

Podniósł na nią zdziwione oczy.

— A? co? — zapytał — zmienić mieszkanie? A cóż byłoby z wisusami?

Parsknęła śmiechem.

— Z jakimi wisusami? Zaśmiał się także.

— A prawda, wszakże ty nie wiesz... No, dwóch malców tam jest, których znam prawie od urodzenia... Nazywam ich wisusami, bo swawolniki... ale miłe błazny, bardzo miłe i zdolne... Jeden do nauki wielkie zdolności ma, drugi mniejsze, ale za to do ręcznych robót majster... Kręciło się to koło mnie prawie od niemowlęctwa, przywykłem, nawet przywiązałem się... Jak przyszła pora, uczyć zacząłem... trzy godziny na dzień, regularnie trzy godziny lekcjami ich męczę... chcą, czy nie chcą, muszą! Czytają, piszą, rachują... historia, jeografia... Należałoby ich do szkół... ale nie jestem w etanie, nie jestem w stanie... matka tym mniej... więc sam z nimi dalej pójdę... Już cały plan edukacji ułożyłem i jeżeli czasu nie zabraknie, głowy im rozwinę, sumienia rozwinę... sumienia nade wszystko... Potem zaś niech już sami... Ehe! to moje szczęście te wisusy... to mój ratunek... Gdyby nie oni!

Machnął ręką. Ona zdawała się uszom swoim nie wierzyć.

— Jak to! ty, ty, dziaduniu, który niegdyś miałeś sławę uczonego, w twoim wieku... nad dwoma malcami z gminu...

— No, a cóż?... Cóż to dziwnego... Zaśmiał się.

— Bakałarzem byłem, bakałarzem jestem. Tylko że dawniej miałem uczniów pod wąsem, dziś dwóch malców... Co można!... co można!... I to szczęście... Gdybym mógł, tobym panu losowi nogi całował, że i na to jeszcze pozwala... Jakże mogę zmienić mieszkanie? Nie mogę. Wisusy nie przychodziłyby do mnie na lekcje gdzie indziej...

Nie pił już herbaty; odsunęła więc nieco stół, porcelaną i srebrem okryty, a wraz z taburetem, na którym siedziała, przysunęła się ku jego kolanom. Twarz na dłoni wspierając i w oczy mu patrząc z cicha zapytała:

— A cóż robisz, dziaduniu, wtedy gdy wisusy lekcję kończą i idą swawolić?

Nie przypuszczała, aby to pytanie tak silnie wzruszyć go mogło. Gładkie, błyszczące brwi jego zsunęły się i zjeżyły; całą twarz okrył wyraz prawie ponury.

— Nic — odpowiedział.

Ach, ona dobrze, dobrze rozumiała, jakie w tym krótkim wyrazie mieści się gorzkie i ckliwe morze! Więc ciszej jeszcze zapytała:

— Może czytasz?...

Ponurym wyrazem okryta twarz zatrzęsła się powoli i powoli też ręce, okryte wyschłą i połyskującą skórą, podnosiły się ku oczom, aż ich dotknęły.

— Nie ma! — ciężkim szeptem wymówił — nie ma już tych przyjaciół najlepszych. Przeminęły! Od dziesięciu lat już nic nie czytałem... Nie wiem, co na świecie, co w nauce... Mam dawne książki, mógłbym mieć trochę nowych, ale patrzę na nie, jak... jak spragniony na wodę, i nie mogę...

Obu ramionami o kolana jego wsparta, prosto w zasmuconą twarz mu patrzała.

— Temu zaradzić można: co dzień przychodzić będę do ciebie i choć parę godzin głośno ci czytać.

Z takim wytężeniem słuchał ją, jakby to, co mówiła, było trudną do rozwiązania zagadką.

— Co? A?... ty mnie... głośno czytać... Machnął ręką.

— Ehe! facecja!

Na sam brzeg tabureta zsunięta, obie ręce na piersi jego położyła.

— Jutro idąc do ciebie, dziaduniu, do księgarni zajdę i przyniosę ci katalogi...

— Katalogi? na co katalogi?...

— Sam wybierzesz, co zechcesz, o swoich Indianach, Rzymianach, Grekach...

Zasępioną twarz jego rozchmurzył i oświecił taki błysk radości, że od niego serce jej rozkosznie drgnęło.

— Nie może być! — szeptał — nie może być!

— I co dzień, regularnie, tu, u mnie, czy tam, u ciebie, parę godzin...

Wtem usłyszała dźwięk dzwonka w przedpokoju i zaraz potem głos lokaja, który oznajmiał:

— Pan Oktawian Darzyć!

Na wpół tylko twarz odwracając niecierpliwie rzuciła:

— Nie przyjmuję!

I znowu z dłońmi na jego piersiach położonymi kończyła:

— Parę godzin głośno czytać ci będę, dziaduniu!

On po chwili niedowierzającego jeszcze milczenia dłonie twarde i suche na rękach jej składając wymówił:

— Jeżeli to uczynisz... będzie to tak, jak gdybyś głodnego nakarmiła!...

W głosie jego było to drżenie, które sprawiają ku gardłu podnoszące się łzy. Zsunęła się całkiem z tabureta i klęcząc obu ramionami jego grubą i ciężką postać objęła.

— Dziaduniu, powiedz mi, co stało się z twoim synem?

W wielkiej ciszy salonu szemrał jednostajny tętent zegara, pod światłem lampy błyskały złocone ramy leżącego na stole portretu, u kominka, przed ogniem, którego płomię zmieniało się powoli w żar iskrzący się i czerwony, stary, przyciszony głos opowiadał historię, przez wszystkich zapomnianą, nie wspominaną już przez nikogo. W miarę opowiadania wydobywało się z tej historii tchnienie szerokie, którego cztery ściany pomieścić nie mogły, które myśl, uczucia i wyobraźnię słuchaczki porwały daleko, na pola kwitnące i krwawe, wysoko, na szczyty cierpienia i bohaterstwa. Słyszała gwary inne niż balowe; widziała rany inne niż te, które zadają strzały Amora, jęki nie takie, jakie rozlegają się w jednym drobnym, słabym sercu. Kiedy zaś historia skończyła się strumykiem krwi cieknącym z młodej skroni i niezmiernym westchnieniem, które piersią starca zatrzęsło, ledwie dosłyszalnym szeptem zapytała:

— Czy nie żałujesz, żeś na to przystał, żeś nie wzbronił, nie zaklął, nie walczył?...

Wtedy wszystko, co w przeszłości tego człowieka było szlachetnym i ludzkim, wystąpiło mu na oblicze, wygładziło zmarszczki wysokiego czoła i źrenice napełniło blaskiem.

— Czy żałuję, że nie walczyłem o niego? z kim! z ideą? Uśmiechnął się.

— To wielka... wieczna pani świata! Ona mi go zabrała, jej z gotowością oddałbym go po raz drugi!...

Ona czuła na policzkach gorętsze niż przedtem płomię. Tyle dni, miesięcy nawet, wiedząc, nie wiedziała i wiedzieć nie chciała. W obu dłoniach trzymając jego ręce, usta do nich przycisnęła i nie spostrzegła, że białym czołem zmiata żółty pył tytuniowy z poplamionego surduta.

Godzina jeszcze upłynęła, zanim została samą. Kiedy turkot uwożącego jej gościa powozu oddalał się w ulicy, stała pośród salonu zamyślona. Tylko co wysłuchała zegara wybijającego północ. Minął już więc ten nieskończenie długi wieczór zimowy? A gdzież podziały się owe strachy nudy i smutku, które ku niej wraz z owym gościem przybyć miały? Pilno też jej do dnia jutrzejszego. Pragnie, aby nastąpił jak najprędzej, tyle ma pilnej roboty. Trzeba będzie zaraz po wstaniu pójść do księgarni, potem do niego... Weźmie ze sobą służącą i wraz z nią opatrzy jego odzież, aby naprawić, odnowić, sprawić zresztą, co będzie trzeba. Musi też zobaczyć, czy wygodne ma on sprzęty... możeby od razu wziąść z sobą ten wyborny fotel i tamten ciepły dywanik pod nogi. Dobrze byłoby wynaleźć dla niego i urządzić ciepłe, miłe, ładne mieszkanko... cóż, kiedy wisusy na przeszkodzie stoją!

Zaśmiała się na to wspomnienie. Możeby ich do szkół... a przy nim umieścić tę biedną, niemłodą kobietę, która niegdyś nauczycielką jej była, a teraz prawie w nędzy. Doglądałaby go, czytałaby mu, ilekroć by tego zechciał, i wybornie byłoby im ze sobą... Wisusy w szkolnych mundurkach odwiedzaliby go często... Aż o czterech osobach myśleć jej jutro wypadnie. Trzeba więc teraz udać się do spoczynku, aby jutro móc wstać o wcześniejszej niż zwykle godzinie.

Biorąc świecznik, z którym do sypialni udać się miała, z cicha zanuciła i wesołością własnego głosu zdziwiona, stanęła... Co? onaż to czuje się taką lekką, rzeźwą i tak czeka jutra? Onaż to wesoło zanuciła? Przecież jest nieszczęśliwą. To prawda, lecz rzecz szczególna! przez cały ten długi wieczór zimowy nie pomyślała o tym ani razu. I teraz nie uczuwa chęci zatapiania się myślą w swoim nieszczęściu. Z zapalonym świecznikiem w ręku stojąc wpatruje się w coś z zamyśleniem. To w ruinach jej szczęścia błyska światło ciepłe i czyste.

OGNIWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej