Stanisław Wyspiański

MELEAGER

Konwersja: Nexto Digital Services

MELEAGER

Stanisław Wyspiański

OSOBY:

OINEUS

ALTHEA

MELEAGER

ATALANTA

CHÓR

DEKORACJA:

Scena przedstawia terasy Akropolu; na prawo pałac królewski z kolumnadą; pośrodku sceny kamienny stół ołtarzowy; w głębi, za balustradami, widać wysokie topole i wierzchy drzew cyprysowych z rozległego ogrodu królewskiego; w dali pola i las czarny u kresu. Chór starców, mieszkańców Kalydonu, otoczył gromadnie wielki stół ofiarniczy.

Rzecz dzieje się w Kalydonie

CHÓR I

Oineus, król Kalydonu, pominął Dianą w ofiarach i Diana przeto zawrzała gniewem słusznym.

CHÓR II

Naszedł tą posiadłość dzik potworny, przed którego żarłocznością wszystko ucieka.

Na odległą okolicę spokój zamącony; zboża spustoszone i stratowane; winne płody, łodygi tychże soczyste, wieloletnie, rozburzona we winnicach; przy tym pogryzione ich grube korzenie, do mocnych padów zdolne.

Oliwki, o gładkim liściu, połamane; kalają się gliną i prochem listki zielone tłuste, kalają się porówno owoce pożywcze a dla piersi dobre. — Bydło, trzody ostać się nie mogą na pastwiskach; pasterze trwożni nie śmią przestąpić wysokich progów w oborach; zaś psy ujadają, szczerząc z pysków zębce białe przez otwory u spodów bramek; niechże któren wyskoczy - niechybnie legnie, rozszarpany ostrymi kłami żarłocznika. Ucieka kto bądź w odległe strony; opustoszenie zupełne zagraża  wsiom najbliższym.

CHÓR I

Mnie się widzi, że nie tu jeszcze szukać końca gniewu Diany.

Bogini pominiętej, zaniedbanej, złość i niechęć ku nam nie ograniczy się do tej jędrnej plagi i przykrości, jaką już znosimy; - bo oto, miasto przebłagać ją ofiarami, syn królewski ośmielił się młodzieńczych swych porywów użyć na zagrodzenie bożej kary, na usunięcie dotkliwej klęski zesłanej boską ręką i rozumem — i poszedł upolować dzika w lesie gęstym.

Czyn więc bezbożny jest i nie należy się spodziewać dobrego wyniku łowów ani szczęśliwego dalszego losu rodziny królewskiej.

CHÓR II

Najszlachetniejszą był wiedziony pobudką młody królewic, że sadybę rodzica swego i przyjaciólskie domostwa ocalić chciał przed hańbiącą napaścią potworu.

Towarzyszy mu miłość dziewczyny, która stawa pod szczególniejszą opieką Diany, srebrnym światłem świecącej; wiem zaś Atalantę w łaskach u bogini łowów już dla dziewictwa wdzięków, też i biegłości zręcznej w ulubionej przez boginię przyjemnostce. Toteż  łowy najwspanialsze są, jakie, długo żyjąc, pamiętam widziane.

Nigdy tylu razem tęgich mężów nie uczestniczyło w zapaśnych gonitwach przez ciemne bory sosnowe. Tak wielu bohatyrów przybieżało w pomoc królewicowi. Znaj, jak boska moc wodzi bohatyrów. Ci zaś są: Tezej niezwyciężony, Jazon przesławny, Kastor z Polluxem bratem, Laert, Pirithoj, Toxej i Plexip.

Złe trzymać będą na wodzy z dala od progów pałacu królewskiego.

CHÓR I

Przewidzieć nie można przyszłości, nawet najbliższej, a przykro sercu, gdy w niepewności jest, owład nięte niepokojem o los najdroższych sobie istot, najulubieńszych.

CHÓR II

Czekaliśmy niecierpliwie ledwo że nie dzień cały, aż do chwili, gdy Phoebus rumaki białe cztery, wichrowe, wiodące wóz, w Oceanu czarne fale pogrążył; — poczekajmy więc jeszcze część nocy, byśmy wiedzieli, co zaszło, nim spać pójdziemy. Wtedy dopiero niech nas Sen ogarnie władnący.

CHÓR I

Oto wschodzi Diany świetlny sierp; nad czarny las wyziera ostrym krojem błysku rogatego.

CHÓR II

Cześć nieśmiertelnej siostrze Apollona, niezrównanego w grze na złotostrunej lirze, ku lubej uciesze wszechmocnych w chmurnych pałacach Olimpu. Cześć córce Latony, lnianowłosej ulubienicy Kroniona.

Pod jej opieką drzemie Noc w bezładnym spokoju, zatulona w gwieździsty płaszcz.

Za jej skinieniem przywionie Sen, powiewający cichymi skrzydłami ćmy i potrząsając makowym ziarnem w zeschłej pałce rośliny letniej, zmorzy ciężkie powieki w upojeniu błogim, dającym siłę.

CHÓR I

Diany złoty wóz na czarne niebo wpływa, miecący światłem ... Wiedzie gwiazd złocisty rój.

Uciszmy się i słuchajmy gwaru wieczornego.

(Chór zasiada na stopniach pałacu; słychać muzykę szmeru wieczornego, idącą z ogrodu od oliwek, cyprysów i laurów, na topolach, w chłodnym powiewie, drżą liście i szeleszczą; od pól brzęczy chmara koników polnych; chrząszcze żuczą fruwające ... Przechodzi stado kóz beczących i gra pastuch na składanych piszczałkach; z daleka od jeziorek żegoczą i kruczą  żaby i gonią iskierki świecących robaczków. Słowik śpiewa przez chwilę sam... gdy milknie, rozpoznaje się plusk fontanny w ogrodzie ... Zwolna czar rytmiczny się przygłusza, mąci, ustaje. Z portyku pałacowego, ze drzwi brązowych, od komnat wychodzi Oineus, wysoki, wspaniały starzec, podtrzymywany przez dwie służebnice; za nim Althea, piękna, silna; za nią dziewka niosąca skrzynkę. Oineus i Althea, ubrani w purpurowe szerokie płaszcze, zasiadają na krzesłach brązowych pod kolumnadą).

ALTHEA (do dziewki)

Postaw tę skrzynię przy mnie i patrz wciąż na nią, aż niepokój mój minie; niepokój, z jakim się dziś przebudziłam, a który się pewnie począł w nocy; noc już nadchodzi druga, a trwoga moja rozwija się tylko i mocą coraz większą na mnie działa. We skrzyni tej jest cenny przedmiot mojej troski i obawy.

Potężne są, niezbadane dla nas tajemnice natury; więc prostotę  życia wikłają nam nieraz przesądy, 90 których z myśli rozum wyplenić nie potrafi. Postaw tę skrzynię przy mnie. 

OINEUS

Przywykłem, że nie opowiadasz mi twoich radości; dziś troską może się ze mną podzielisz. Lat moich liczę więcej właśnie o całe życia twego doświadczenie.

W kojarzeniu myśli, płynących z dwóch źródeł, smak ostry się  łagodzi i ulgę znaleźć możesz bliżej siebie, niżeli jej szukasz.

ALTHEA

Gdybyż można ulgę znaleźć w ludzkim lotnym słowo wie przeciwko myśli, co siadła nad pojęciem moim przemożna i przyczepiła się skorpionem do głowy mej i rojeń, i wyobraźni; rozum mój walczy ze stu ramionami dziwotworu, bo te myśli, jakie poczynają się we mnie, są za silne, za gwałtowne, za straszne, za nowe na mój umysł.

OINEUS

Nazwij twój ból; może umniejszy się, płynący przez słodkie wargi kobiecych ust.

ALTHEA

Przekonam się tylko, że mowa nie przedstawi ci ani w części obrazu, którego grozie moja istota podlega, i jak wśród chaosu trudno mi spostrzec wyrazistych kształtów - tak wielkie widzę sobie i nam grożące nieszczęścia, a nie śmiem ścisłym rozumowaniem szukać ich przyczyny, bo rozumowanie moje oparte na przesądzie...

Tej nocy miałam sen.

OINEUS

Sen jest przestrogą bożą nam zesłaną i połową prawdy.

ALTHEA

Lat temu dwadzieścia miałam także sen...

OINEUS

I pamiętasz go?

ALTHEA

Sen tenże sam.

— Po urodzeniu się naszego syna, patrzyłam na niego zaciekawiona i dziwno wydało mi się dać życie tej małej, świeżej istocie, która w sposób niedołężny, niemowlętom właściwy, zaczynała wolę swoją objawiać: wolę, której zawiązki widziałam, że nie z mego wyszły ducha. -

- Dziwno mi było patrzeć na wątłość i kruchość jego ciałka maleńkiego, które z dniem każdym niemal zmieniało się w oczach moich ...

- Zdawało mi się, że życie tleje, niejako iskra, w tym dziecku, że tlejąc, żarzy się i iskrzy życie i że gdy iskry się wyżarzą wszystkie, skończy się istnienie.

- Jakiejże pieczołowitości, staranności, kochania i bojaźni potrzeba, ciągłej bojaźni...

I odtąd byłam w ciągłej bojaźni.

- Aż siódmej doby miałam sen:

Trzy Parki weszły do komnaty i przystanęły nad rzeźbioną kołyską dziecka. — Nie śmiałam drgnąć na łożu — jakby przykuta do pościeli stałam się z lęku; ledwo błyskiem, słabym błyskiem oświetlał im twarze płomień drewek z ogniska; — i mówią, słyszę, mówią: że dziecko nie będzie żyć dłużej, niż głownia (co im oświecała mdłym pąsem twarze zmarszczone) żarzyć się będzie... głownia, która właśnie tlała w ognisku, podłożona, by utrzymywać ciepło przez nocy czarnej długość, a rano, stawszy się kłodą popiołów, rozsypać miała się za lada potrząśnięciem...

— Zrywam się z łoża, biegnę do ogniska; szarpnęłam, ująwszy ją w brązowe misterne kleszcze; zanurzyłam skwierczącą w kruż  świeżej źródlanej wody pełny.

— Dziecię chowało się dobrze, a syn wyrosły jest dziś naszą chlubą.

OINEUS

A cóż się stało z głownią?

ALTHEA

Głownia taż sama do dzisiaj dnia w tej oto skrzyni zamknięta i żywa.

OINEUS

Nie powinnaś przedawać całej twej wiary przesado dom i nic nie uprawnia cię, żebyś  żyła w takim roztargnieniu, które może cię doprowadzić do utraty pojęć o rzeczywistych drogach myśli, godnych rozsądnego człowieka.

— Meleager jest w pełni rozkwitu i cieszy mnie, że ze zbliżenia się z piękną dziewczyną przyjdzie mu chęć małżeństwa, w którym go bardzo pragnę widzieć.

ALTHEA

To mię właśnie niepokoi i odstręcza od syna, że on tę dziewczynę, zbytnio dumną, zaczyna cenić więcej, niż nas kiedykolwiek cenił, odkąd do poznania przyszedł.

OINEUS

Dawniej brałaś zawsze jego stronę, gdy bracia twoi przeciwko mnie go podburzali, chcąc syna ode mnie odstręczyć.

ALTHEA

Otóż ta niewdzięczność dla moich braci, którym on całe wydoskonalenie rozumu zawdzięcza, nie podoba mi się i wiem, że głównie pochodzi ze źródła, które bym rada zawrócić wstecz.

OINEUS

A jeżeli źródło to synowi memu do życia jest nie-

zbędne.

ALTHEA

Nie powinien woli rodziców iść na przekór i na to kilkakrotnie już bracia moi zwrócili mi uwagę  - obiecali mi też dopomóc w mym zamiarze usunięcia Atalanty.

OINEUS

Z tego tylko widzę, że za dużą chcą mieć nad nim przewagę.

ALTHEA

Tyś się już odzwyczaił kimkolwiek rządzić.

OINEUS

Bo najprostsza to droga do niesnasek, a Meleager jest już dorosły i jest panem swoich czynności; oni drażnią jego porywczość młodzieńczą, pokazując jawną niechęć dla Atalanty.

ALTHEA

Ja nienawidzę jej.

Tym bardziej więc, jak mówię, w rozdrażnieniu jestem, widząc tę głownię w mojej mocy; głownię, do której wiążę losy synowskie; gdy właśnie muszę być synowi memu przeciwną i niechętną, nie znajdując upodobania w tym, co robi.

OINEUS

Rad bym już wiedzieć co o moim synu; już późno, a jeszcze goniec żaden do starych rodziców nie przybieżał.

ALTHEA

Jestem teraz o syna mego zupełnie spokojną, ale to przesąd i ja w ten przesąd wierzę, i to mnie rozum mąci.

DZIEWKA Poseł, widzę, tu leci, drogą od lasu.

CHÓR I (w poruszeniu)

Ciekawość trzęsie mną całym i rad bym już wiedzieć: co zaszło, jak się powiodło, kto się odznaczył, jeźli pomyślnie skończyła się obława.

CHÓR II

O Diano, Diano, wspomóż czysta.

(Chór zastępuje drogą pastuchowi, który przybiega; starcy próbują go wybadać, szarpiąc, wypytują przez drogą; pastuch się otrząsa i biegnie prosto do pałacu, wołając: «zwycięstwo, zwycięstwo». —  Chór się ciszy).

CHÓR I

Mówże, mów co prędzej powieść długą, a nie zaniedbaj żadnego, choćby najmniejszego szczegółu z przebiegu walki i łowów, bo ze wszystkich tych powiedzeń twoich Sława kuć będzie brązowe i złote wieńce dla herosów nieustraszonych; nie zwlekaj więc i daj uszom moim strawą pożądaną.

(Pastuch zadyszany, pochylony do kolan przed Oineusem, chce mówić; Oineus chcącemu mówić przerywa; każe usiąść na progu i wypocząć; dziewka przynosi jadło i napój, czym pastucha częstuje).

OINEUS

Lubię taką chwilę, gdy mam dowiedzieć się wieści miłej, zatrzymać i napawać się treścią wymyśloną, zanim się dowiem prawdy, jaka się stała. - - Tak przetrzymuję szczęście i rozkoszuję się szczęściem, i nigdy potem prawda nie wyrówna tej chwili 220 szczęścia, jaką wyobraźnia mi daje.

CHÓR I

Nic piękniejszego nad młodość ze wszystkimi jej porywami szlachetnymi i nad rojenia wielkich czynów, gdy siły zdrój świeży czuje się we wszystkich ciała zasobnych strugach, krwi pełnych gorącej. Stąd chętnie młodość moją będę rozpamiętywał i czcił, jako jedyne źródło pociechy w starości, w której że pogrążony zbliżam się zwolna do kresu dni.

Ale oglądając się na młodych, co pod mym okiem wzrośli, nie przestanę wielbić bohatyrów i głosić sławy ludzi, którzy trudne zamierzywszy czyny, przed żadną z groźnych przeszkód się nie cofnęli, zaś w obliczu moim na czołach noszą lauru wieńce wiecznie świeże i pachnące.

CHÓR II

Pozwól, niech opowiem o mnogich wyprawach Jazona i jego towarzyszów na świetnym okręcie Argo.

CHÓR I

Jak tylko skończysz, zacznę mówić o Tezeja czynach nieporównanych; a lubię rzeczy, co się stały, słyszeć powtarzane w dźwiękach mowy, pustych na pozór, i pozorne tylko przechodzić obawy, i trwogi wywoływać przelotne na obliczu słuchających.

CHÓR II

Lecz oto król, jak widzę, rozmawia i rad bym słyszeć treść rozmowy.

OINEUS

Diana więc łowom poszczęściła. -

- Przypominam sobie, żem Dianie zawinił, i dziś chcę zupełny mieć spokój; chcę dziś i tę plamę zmyć, o którą mnie winicie, i Dianie sowito nagrodzić poniechanych dawniej ofiar.

ALTHEA

Oto i Diana patrzy na nas i słucha powolnej mowy twojej, ubierając nas w przedziwne światła; długie kładzie cienie czarne drzew topolowych na biały marmur ścian pałacu i węgary brązem okute, kędy mieszkają wspomnienia długiego naszego wspólnego pożycia...

Ja pójdę sama ponieść ofiary.

Chcę też uspokoić myśli moje roztargnione; niechżeby tylko bogini czysta i nieśmiertelna przyjęła ofiarę moją  łaskawie i błogo; zaś ten kojący wieczór zupełną dał naszym troskom ulgę i wypoczynek.

— Od rana już przygotować kazałam konchy i czarki z wonnościami i wieńce rozporządziłam wić z sosnowych gałązek, pachnących zdrowiem lasów — i z oliwnych, wydających na ogniu woń miłą, przygotować laski, chwiejące się wiechą kiści drobnych. Weźmiemy na skronie gładkie korony z dębowych listków, przetykanych srebrną nicią; poniesiemy wazy smukłe, malowane w czarne postacie hien pręgatych, tygrysów długokadłubych, lwic płowych; gdzie wśród tych potworów, na okrągłym ujęciu glinianym, wyobrażona farbą powieść o boskim rodzeństwie dzieci Latony.

- Pójdziemy, wyminąwszy ogród, gościńcem ku miastu i w pół drogi ścieżką, wysypaną piaskiem żółtym przesiewanym, zejdziemy, zezuwszy sandałów, w bór ciemny, kędy przebłyska marmur rzeźbiony kolumn i znaczy świętość miejsca.

- Kazałam dziewkom wyjść, gdy sierp złoty Nieśmiertelnej przystanie na owej wysokiej sośnie na skraju lasu.

(Księżyc właśnie jest w miejscu wspomnianym. Wychodzą z komnaty orszaki dziewczyn, ubranych biało, w girlandy i korony z dębowych listków na welonach białych; z gałązkami oliwnymi i wieńcami choin; z konchami; —  Althea zakrywa się białym wielkim welonem, który jej także i twarz osłania; bierze lekithos do rąk pod welonu szerokie fałdy i idzie powoli za orszakiem dziewcząt).

CHÓR I

Otóż nareszcie skryte moje życzenia spełnią się; Althea to sama idzie przebłagać ofiarami obrażoną królową  świateł nocy.

CHÓR II

Tak może minie Diany gniew i znów dla nas wrócą błogie spokoje, i mir z boginią zapewniony da nam pewność szczęścia i pomyślnych lat, które mój żywot zakończą.

CHÓR I

Ale widzę, że chłopak już obciera gębę i zaczyna królowi opowiadać, z czym przybiegł, a ja też, pragnę posłuchać czego o czynach drugich ludzi, bo sam już jestem na działanie za stary.

CHÓR II

Będę słuchać z tobą razem, ale oczy odwrócę ku stronie, gdzie poszła Althea, bo miły dla oczu chcę widzieć obraz ofiarnie idących przez ścieżki ku lasowi. Więc dwa zmysły cieszyć będę równocześnie; wzrok i słuch, co na starego jest już wiele, a co jeszcze mi daje jedyne złudzenie obrotności, rzutności, jaką niegdyś w męskich i młodzieńczych latach słynąłem.

OINEUS

Więc powiadasz, żeś nie stał tuż przy samych łucznikach.

PASTUCH

Łucznikiem sam nie jestem i zadziorów dotykać się boję, bo bywają często zatrute; ale w rzucaniu z procy to mało kto mi dorówna i sam nawet Mithras...

OINEUS

Ale wracaj do ładu powieści.

PASTUCH

Był to tylko wywijas zdobny w toku opowieści o twoim synu.

OINEUS

Więc mów mi o moim synu.

PASTUCH

Otóż, mówiąc o twoim synu, muszę przede wszystkim mówić o smukłej Atalancie.

OINEUS

Czy ona w twojej mowie otrzyma główną rolę?

PASTUCH

Ona w rzeczywistości odegrała główną rolę.

OINEUS

Przecież masz mówić o łowach na dzikiego zwierza, nie zaś o zwycięstwach Amora.

PASTUCH

O tym, co Amor przedsięweźmie, nie wiem, ale na łowach właśnie Atalanta stała się pierwszą.

OINEUS

Mów, bo podziw mnie ogarnia i radość zarazem, że jeżeli wybranka Diany zabiła potwór złośliwy, to przez to mógłbym niejako myśleć, że Diana sama zstąpiła pośród nas, i uciecha moja byłaby wielką, bo 320 wyznam teraz, że i we mnie skryty niepokój mieszkał długo.

PASTUCH

.....Otóż stoją na moim stanowisku, na pagórku,

a łuczników rząd przede mną na dwa rzuty włóczni i widzę, a wzrok mam bystry nadzwyczajnie, że, bez próżnej przechwałki, dojrzę  łódź, co dopiero z najdalszego krańca wód po falach modrego Okeanu ...

OINEUS (gestem daje znak zniecierpliwienia).

PASTUCH

.....Wybiega dzik, potwór straszliwy, niby olbrzymi jeż  - nastroszony igłami...

OINEUS

Mów krócej.

PASTUCH

Widzę, że nie lubisz wykwintnej mowy.

Koniec wersji demonstracyjnej.