Kazimierz Laskowski

MELODYE II

Konwersja: Nexto Digital Services

MELODYE

Serya II

Laskowski Kazimierz

* * *

Czasem, gdy chwytam za pióro dla chleba,

Gdy dusza przędzie na garść soczewicy,

Gdy myśl zapalna, i mus, i potrzeba

Na jednej w piersiach osiądą zwrotnicy —

Czuję, że płacę tam, w górze, przed Panem

Za prawo życia nie samym liczmanem!

A czasem znowu, choć boli, choć nęka,

Choć twarda jawa z słodkich marzeń budzi,

Kiedy pomyślę, że jakaś piosenka

Może z mej piersi przebiedz w serca ludzi

I tam na mgnienie zagościć promykiem —

Czuję, że, płacąc, zostaję dłużnikiem!

Że za to wszystko, co moje, co dane,

Co czasem dusza w rojeniach zobaczy,

Za te obrazki w słońcu malowane,

Co lecą w śpiewkach o nucie prostaczej,

Za one chwile widziane w błękicie,

Aby odpłacić — zbyt krótkie jest życie.

* * *

Choćbyśmy wszystko wyklęli kochanie,

Zgasili płomień, co się w piersiach pali —

To jeszcze w sercu, wbrew woli, zostanie

Miłość tej chwili, w którejśmy kochali!

Zawsze ją będziem nosić przed oczyma,

Budzącą w duszy pogrzebane hasło —

Tak, jak w noc ciemną, chociaż słońca niema,

Wiemy zkąd weszło i wiemy gdzie zgasło.

Bywa... bywa, że dusza, jak ze stali kuta,

Idąca bez bojaźni w walkę z przeznaczeniem,

Dla której dźwięk hartowy to jedyna nuta —

Nagle... korzy się w prochu i pada ze drżeniem

I pod miękkiem dotknięciem moc całą przeżywa,

Pancerz stali w pajęcze zmieniając przędziwa...

Bywa... bywa!

Bywa... bywa, że dusza, złamana niedolą,

Która tylko litości pożąda od świata,

Pod wielkim ciosem wstaje z odrodzoną wolą,

Promienna i nadzieją wskrzeszona skrzydlata

I z okrzykiem rozpaczy w bój się z losem zrywa,

Olbrzymieje i w walce pieśń zwycięstwa śpiewa!

Bywa... bywa!

Smutno mi, Boże!

Dzieckiem o zaraniu,

Gdym pierwsze słońce ujrzał na błękicie,

Słyszałem, piosnkę o wielkiem kochaniu

Na całe życie!

Dziś jednej zwrotki tej śpiewki nie złożę...

Smutno mi, Boże!

A jednak miałem ją całą przy duszy,

Chroniłem w piersiach i zbroiłem wolą —

Tylko przepadła gdzieś w życiowej głuszy,

Stłumiona dolą...

Że jej już serce odnaleźć nie może...

Smutno mi, Boże!

A takbym pragnął, jak wtedy dzieciną,

Tą samą nutą napojone wargi

Nad mazowiecką ustrunić równiną,

Bez żadnej skargi...

Że myśl już dawnej skiby nie wyorze —

Smutno mi, Boże!

Dzisiaj, jak oracz nad płonnym zagonem,

Nad własnem sercem stoję zadumany,

Bom nie odpłacił spodziewanym plonem

Za chleb posiany...

Czekałem jutra, dziś się jutrem trwożę...

Smutno mi, Boże!

Czekałem jutra i tego kochania,

O którem piosnki podzwaniało echo...

Było i... przeszło bez mocy wytrwania

Pod moją strzechą...

Jeślim ja winien... do stóp Twych się korzę..

Smutno mi, Boże!

* * *

Kominek gaśnie... Dworku ściany

W półmroku toną, w półrozbrzasku...

Pod niebem szarych mgieł tumany,

Na ścianie zima na obrazku.

Jesienny wicher po ogródku

W gałęziach drzewin gra nokturno...

Do duszy kroczy widmo smutku

I bierze myśli w przestrzeń chmurną.

Bierze i rzuca oderwane

Od ścian dworcowych w dal bezbrzeżną,

Między to niebo, mgłą owiane,

I na obrazku zimę śnieżną.

I jak ten wicher po ogródku..

Co w nagich drzewach gra nokturno,

Serce podzwania nutą smutku,

A oczy patrzą w przestrzeń chmurną.

* * *

Różne są gusta... Lubię rzeczy stare!

Powtarzam, rzeczy... bo kwestja się zmienia,

Gdy mam tęż samą przystosować miarę

Do ludzi-panów, raczej pań stworzenia,

Wtedy — na tyle nie jestem romantyk,

Bym nad szesnastą wiosną wolał antyk!

Lecz rzeczy lubię... Lubię mebel gdański,

Stare portrety, broń, omszałą flaszę,

Lubię, gdy data ery chrześcijańskiej

Na belkowaniu przepina poddasze,

Że dość mi podnieść oczu, wnet myśl splata

Wszystko, co w sercu tkwi, jak w belku data!

Lubię — gdy czasem o szarej godzinie,

W słońcu, co gaśnie na zachodniej stronie,

Od starych murów stara piosnka spłynie,

Przysiada echem na wieżyc robronie

I na sklepienia rozwieszona strunach

Gędźbi w zachodu szarzejących łunach.

Wtedy tani, w górze, za obłocznym zrębem,

Gdzie słońce w pomrok kryje złote szarfy,

Widzę pod świętym zakopane dębem

Kości pieśniarzy, a na kościach harfy —

I nie chcę-wołać: Bóg wiara, sen mara!

Wolę śnić — póki dzwoni piosnka stara!

I lubię jeszcze — znów wracam do mebli:

Stare, dębowe biurko, pełne skrytek,

Dawny majstersztyk średniowiecznych hebli,

W którem niejeden cenny przetrwał zwitek,

Ręką pradziadów ukryty w szufladach...

Lubię te stare biurka po pradziadach,

Chciałbym do pióra siąść przy takim sprzęcie

I wykraść deskom wszystką tajemnice!

Tam, gdzie woskowe kapały pieczęcie,

Zadumą strojne obrócić źrenice

I pytać wzrokiem... Może martwe drewno.

Jakąby skrytkę otworzyło śpiewną!

Możeby z starych foljałów in quarto

Rańtuch pajęczyn obleciał i pieśni,

A skrypt, ujrzawszy szczerą pierś otwartą

Odżył i słowa swe oddzwonił w pieśni,

Zaś pieśń im inne obrała schowanie,

Niosąc i ziarnem rzucając po łanie!

I jeszcze lubię — nim z błękitu chabrów

Gwiazdy motyle spiją nocne rosy —

Wieloramiennych odbrzask kandelabrów,

Kiedy je sługa zatli srebrnowłosy,

A każde z ramion przez noc długą świeci,

Jakby wspomnieniem ubiegłych stuleci.

* * *

Odbiegło mię, odbiegło het!

To moje szczęście młode!

Za siny bór, za górski grzbiet.

Za setną poszło wodę!

Odbiegło snać w nieznany świat,

W daleką poszło drogę,

Bo gonię je od tylu lat,

A spotkać już nie mogę!

Nie mogę już, choć gonię w trop,

Jak cień za jego cieniem,

Nie mogę już obująć w pierś

Ni jawą, ni marzeniem!

Choć ścigam je czy dzień, czy noc,

Choć duszę mam na oku,

Stracony czas, stracona moc:

Przepadło gdzieś w pomroku!

Przepadło gdzieś za głębią wód,

Czy w leśną skryte głuszę!

Daremny znój, daremny trud,

A jednak ścigać muszę!

Więc gonię je o każdym dniu,

Gdy brzaskiem się rozpala,

I pędzę w ślad co jeno tchu,

A ono zawsze zdala!

Raz tylko, raz! przede mną hen,

Jak słonko za mgły sinej,

Błysnęło mi, by złoty sen,

Na oczach u dziewczyny!

Błysnęło mi i zgasło wnet,

Zakryte nocką ciemną...

Daremniem śnił, daremniem szedł...

Kto inny wziął przede mną!

Kto inny wziął i pił do cna,

A kiedy odjął usta —

Została li zawodu łza,

Bo czara była pusta!

Kto inny pił... Więc kiedym brat,

Choć serce w dzwon zabiło!

Przeminął raj, przeminął szał

I szczęścia znów nie było!

Nie było nic u moich warg,

U źrenic mokrych łzami,

Prócz złudy złud, prócz dawnych skarg

Na szczęście za górami!

* * *

Widziałem dramat straszny, prosty fragment życia...

Dzień już był, słońce wstało z rannego powicia

I patrzyło wesołe złotych źrenic żarem —

Z miasta tysiące piersi rozbrzmiewały gwarem.

Szedłem...

Nagle! gdzie mostu praskiego kolumny,

Zaturkotał wóz czarny... Białe wieko trumny

Zaświeciło mi w oczach przez żelazne kraty...

Trumienka była mała, przystrojona w kwiaty,

Dziecięca, srebrzonemi taśmami obita...

Za trumną pusto... Jedna szła łzawa kobieta,

Matka... Nikogo więcej!

Wóz czarny, woźnica,

Mata trumna i matka, biedna wyrobnica...

Nikogo więcej... Pusto... A tam górą w mieście

Brzmiały głosy tysiączne, dziecięce, niewieście,

Ludzkie, żywe...

Za trumną jedno serce w bólu...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Oj! ciężko w samotności nieść łzy swe, matulu!

* * *

Na "Lipowej'' z rozdzienkiem,

Niby w bajce — piosence,

Świt spogląda okienkiem

Na twarzyczki chłopięce.

Wszystkie dziwnie znajome

Temu słonku na niebie:

Spotykało je nieraz

Po proszonym, po chlebie.

Spotykało je nieraz

Od powicia, od dziecka,

Po zaułkach fabrycznych,

Po rynsztokach "Zapiecka".

Nieraz, idąc ku ziemi,

Z wyzłoconej swej przędzy

Rozrzucało promyki

Po maleńkiej tej nędzy!

Nieraz grzało pierś drżącą

Podczas chłodu i głodu

[ łzy nieraz widziało

Wśród dziennego pochodu!

Nieraz, patrząc z ukosa

W zdartą odzież podstrzępek,

Obaczyło zasiany

W młodem sercu występek!

Na "Lipowej" z rozdzienkiem

Słońce w blaskach poświaty

Przeleciało okienkiem

Na chłopięce warsztaty!

Zaświeciło radosne,

Przystanęło zdumione...

Tu — buciki jak ulał,

Tu — wyroby toczone!

Tu igiełką, jak gwiazdą,

Miga drobna dłoń w brzasku...

Niby w bajce — piosence,

Jak na jakim obrazku!

Mały Janek but szyje,

Staś włóczęga nić mota...

A w oczętach wesele,

A w twarzyczkach ochota!

Że aż złocą się mury

Olbrzymiego budynku,

Taka światłość tam bije

Od dobrego uczynku!

Od dobrego uczynku,

Od tej woli niezłomnej,

Co stworzyła schronisko

Dla niedoli bezdomnej!

* * *

Idź, śpiewko moja, idź.

Na służbę idź za chlebem,

Świetlanych marzeń nić

Nie starczy pod tem niebem!

Potrzeba, śpiewko... żyć!

Na służbę idź za chlebem!

Idź, śpiewko, w najem, idź!

Choć przyjdzie czoła spłonić,

Gdy każą — pokłon bić,

Gdy każą — śmiechem dzwonić!

Potrzeba, śpiewko, żyć!

Choć przyjdzie czoła spłonić!

Idź, śpiewko moja, idź,

Daremne porzuć skargi;

Potrzeba, śpiewko, żyć,

Choć ból — zaciśnij wargi!

Nie starczy marzeń nić...

Idź w najem! idź bez skargi!

Idź, śpiewko, w służbę, idź!

Ochota, nie ochota,

Najmitką tobie być

Za garść marnego złota...

Potrzeba, śpiewko, żyć,

Ochota, nie ochota!...

Potrzeba, śpiewko, żyć

Na ziemi, nie wśród nieba,

Świetlanych marzeń nić

Zaprzedać za kęs chleba!

Potrzeba, śpiewko, żyć...

Za życie... spodleć trzeba!

* * *

Szkolna lawa... Hej! młodością wieje!

Tysiąc wspomnień na hasło się zrywa!

Szkoła główna rozchyla wierzeje —

"Gaudeamus!" pierś hejnałem śpiewa,

Gdzieś z oddali, jak iskry z krzemienia,

Wykrzesane serc biciem z pamięci,

Lecą echa i ech pokolenia,

Młode myśli, zamiary i chęci —

I znów w oprzędź jednoczą się złotą

Z wielką wiarą i wielką tęsknotą.

Szkolna ława — jak drzewce ołtarzy

Ma dziś jasność nad sobą i tęczę,

Świeci zorzą rozrzewnionych twarzy,

Siewu swego piastuje naręcze,

I jak matka, po latach swe syny

W jeden wielki garnie pocałunek,

I zerwane zaplata wawrzyny,

I przeżyty oblicza rachunek,

I jak matka w pierś tuli ofiarną

To, co w świtach posiała na ziarno!

Szkolna ławo! Patrz! z pod twego nieba

Głowy srebne, jak żytni połanek!

Lecz zażywny przyniosły kęs chleba,

Ale kwietny uwiły ci wianek,

Lecz co dałaś, co wzięły za zorzy

Nie zronione w wichurze ni mrokach,

Nie upadło na płonnej podłoży,

Nie zawiędło na skalnych opokach —

Lecz wróciło stuplonem w twe progi...

Pobłogosław! i wiedź w dalsze drogi!

Dzień dobry! Podnieś oczy! Niech się słońce dziwi,

Zobaczywszy dwie gwiazdy, nie zgaszone świtem!

Spojrzyj: niebo wysoko... a są nieszczęśliwi,

Których serca po ziemi gonią za błękitem!

Spojrzyj! Patrz: Gdzie promienie złocistych warkoczy,

Myśl moja smutna leci, klęka... łzami prószy...

Spojrzyj!... Inaczej powiem, że masz, gwiazdy oczy,

noc ponurą, ciemną noc w piersiach i duszy!

* * *

Kiedy zapłaczę, to łzy moje słychać,

Jakby szły miedzą rosy srebrzystemi,

A pierś inaczej nie umie oddychać,

Jak z pod stóp biorąc oddech szarej ziemi,

Inaczej kochać i pragnąć nie zdolna —

I musi rodzić, jak ta niwa rolna.

Kiedy mi radość, kiedy mi wesele,

Kiedy się usta uśmiechem oprawią —

Myśli, jak łączne kołysane ziele,

Płyną ku ziemi i w szumach się pławią

I, chociaż kwiecie kurz parny obleci,

To jeszcze barwą ku tej ziemi świeci!

Szczęśliwy! komu w podsłoneczne loty

Urosła dusza i tam w blaskach żyje —

Kogo przydrożna nie wstrzymuje grusza,

Komu ta ziemia z ócz rosy nie pije —

Czyja myśl w górze swą jasność zobaczy!

Moja nie umie... i nie chce inaczej!

* * *

Bywają myśli klątwy... Raz zrodzone w duszy,

Trwaj?, jak piętno, ryte żelastwem pręgierza —

Ani ich łza serdeczna z źrenic nie wyprószy,

Ani się błagalnego nie zlękną pacierza.

Ni w radości rozpłyną, ni w zwątpieniu posną,

Żyją w nas męką życia i w tej męce rosną.

Szczęśliwy, kto samotnie może przejść przez życie

I dla siebie zachować każde serca drgnienie,

Bo kto raz myśl zawiesił w gwiazdach na błękicie,

Komu raz w cudzej duszy przyklękło marzenie,

Kto swoje niebo ujrzał w innych źrenic niebie,

Wszystko oddał... tęsknotę ma tylko dla siebie!

Gdybym mógł wiedzieć,

Dziewczyno!

Gdzie szczęście gości...

Zarusieńko szedłbym po nie,

Choćby przyszło w morskie tonie!

W mroczne ciemności —

Dla ciebie!

W mroczne ciemności!

Choćby przyszło mi

Wędrować,

Gdzie nikt nie bywał,

Cobym, Maryś! wspomniał na cię,

Tobym zorzę miał w szkarłacie —

I jeno śpiewał

Przez drogę,

Krzykał! a śpiewał!

Śpiewałbym se wej

O tobie!

Nucił od ucha!

Że, jak stonko kręgiem chodzi,

To się druga nie urodzi

Taka dziewucha

Kochanie!

Taka dziewucha!

Nie bałbym ci się

Niczego:

Smoka, ni stracha...

A niechby się "zły" nasunął,

Tobym jeno w garści splunął,

Śmignął, kiej Stacha

O ziemię!

Janka mb Stacha!

A jakbym znalazł,

Natrafił,

Boże jedyny!

Choćby żywy ogień palił,

Wziąłbym kamień w lot odwalił

I brał do krzyny,

Do ździebka!

Wszyćko do krzyny!

Złota, śrebła brał,

Różności!

Korali! wstążek!

Za pazuchę-bym nachował

I odziewkiem wyładował

Cały wasążek

Kowany!

Cały wasążek!

Całe szczęście-bym

Zagarnął,

Wszyćko do czysta!

Wszyćko sprawił ci do nowa,

Żebyś była, kiej królowa,

W barwie, złocista!

Mój raju!

Cała złocista!

Zaraz kupiłbym

Polanek —

Morgów z trzydzieści!

Krów z pięcioro w białe łaty

I gadziny nierogatej,

Statek niewieści.

Obrządek!

Statek niewieści!

Chałupinę-bym

Wystawił

Na dwie stancyje,

W obraz święty ubrał ścianę

I łóżeczko malowane

W róże, lelije

Dla ciebie!

W róże, lelije!

* * *

Na Zielone na Świątki,

Niechno błyśnie pogodą,

Całe miasto za mury

Rusza lądem i wodą!

Dorożkami czy pieszo,

Czy po fali wiślanej,

Spieszy ciżba pogłowiem

Na kochane Bielany!

Całe miasto podąża

Na doroczne te święto

W stary klasztor zakonny

Z wypisanem memento!

Ulicami już świtem

Słychać pogwar i kroki...

Płynie "Tamka" ku Wiśle,

"Dunaj Wązki", "Szeroki".

"Starem Miastem" od "Piwnej"

Ku "Zjazdowi" rwie fala,

Ciągną tłumy od "Freta"

I słynnego "Podwala";

Idzie gwarny "Zapiecek'

I "Mostowa" w te pędy,

"Świętojańską" jak w ulu

Brzęczą ludzkie gawędy;

Cala "Długa" wylała

I "Browarna" z "Bugajem",

Idą, płyną za miasto.

Niby ptactwo wyrajem!

Idą, płyną za miasto,

Pod ten namiot podniebny:

Złote kosy dziewczyny,

I starucha włos srebrny.

I twarz troską zorana,

I pierś szczęściem rozrosła,

I wyrobek na dniówkę,

I sławetne rzemiosła;

Idzie czeladź, cechowi,

Majstry z dziada pradziada,

Dziarskich chłopiąt z terminu

Rozigrana gromada;

I dziadkowie z pod "fary",

I jejmoście, i pany —

Idzie serce Warszawy!

Lud warszawski kochany!

Idzie... płynie... Aż tłoczno!

Córaz cieśniej! i cieśniej!

Niby potok, wytrysły

Z dusz wierzących i pieśni!

Idzie... płynie przed siebie

Na doroczne to święto

Z jednem w piersiach kochaniem,

Po jednakie memento!

Idzie... płynie... gaworzy,

W tłum tysiączny urasta...

Coraz gwarniej od Wisły,

Coraz ciszej od miasta,

Coraz ciszej wśród murów,

Coraz polem weselej...

Już się śpiewka zerwała!

Już i dźwięki kapeli!

Czterech majstrów na statku

W granatowym kaszkiecie,

Już o "Flisie" wyciąga

W artystycznym kwartecie!

Już czeladnik z pod pachy

Harmonikę dobywa

I do pani majstrowej

Robi oko a śpiewa.

Śpiewa "Górą, doliną..."

"Tam na błoniu" i różne...

Spoglądając z ukradka

Na zapasy podróżne!

Byle tylko dojechać!

Pacierz zmówić w kościele!

Będzie na ząb położyć,

Niczem w jakie wesele!

Bo majstrowa, choć swarna,

Miękka w sercu niewiasta...

Jest wędzonka... serdelki,

Swego pieku są ciasta.

I w lubianym koszyku

Szklanych szyjek tkwi szereg!...

Snadź o piwie, napitkach

Sam pomyślał majsterek!

Dobrzy ludzie... niczego,

Choć przewodzą w warsztacie,

Lecz jak przyjdą Bielany

W "pótyk" jadła masz, bracie.

Sam ci majster przynagla:

— Jedz! używaj we święto!

Ale w dzionek powszedni

Pilnuj pracy! Memento!

* * *

W szpitalnej sali szarość cicha,

Nad łożem krzyż, na lożach krzyż...

Szpitalna sala głucho wzdycha,

Jak popękanych dzwonów śpiż...

W szpitalnej sali szarość cicha,

Westchnienia, żale, bóle, krzyż!

Przez uchylone okiennice

W półtonach miękkich wgląda świt,

Przez łzawe snuje się źrenice,

Patrzące z trwogą w dalszy byt...

Przez uchylone okiennice

Na smutną dolę patrzy świt...

Z pogłowia chorych, z nad pościeli

Ciężki oddechów płynie jęk,

Zapadłe twarze troska bieli,

W myślach zawodzi ból i lęk...

Z pogłowia chorych, z nad pościeli

Zbudzony świtem płynie jęk!

Szpitalny zegar w krąg, miarowo

Cyka godziny ludzkich dni!..

Ukrzyżowany ponad głową

Liczy w zwątpieniu spadłe łzy...

Szpitalny zegar w krąg, miarowo

Znaczy godziny ludzkich dni.

Dokoła cisza... Prócz westchnienia

Nie leci w niebo żaden głos —

Wschodzące słońce opromienia

Jedną nadzieję, jeden los...

Dokoła cisza... Prócz westchnienia

Nie leci w niebo żaden głos!

W szpitalnej sali szarość cicha,

Nad łożem krzyż, na łożu krzyż..

Szpitalna sala głucho wzdycha,

Jak popękanych dzwonów spiż...

W szpitalnej sali szarość cicha,

Nad łożem krzyż, na łożach krzyż!

Poranne brzaski, jak potoki,

Płyną po sali z skraju w skraj...

Na sali ciche słychać kroki —

Szpitalną salą idzie maj!

A z nim słonecznych barw potoki

Przez głuchą szarość z skraju w skraj!

Idzie... Nad łoża, pod krzyżami,

Chyląc lilijkę — lniany kwef...

W zgorzkniałe oczy patrzy łzami,

W westchnienia wplata modlitw śpiew...

Snuje się majem nad łożami

Białą lilijką lniany kwef!

Idzie... litosne kładzie dłonie

Na chore ciała zdrowych dusz —

I wszystkie bóle w siebie chłonie

Maj miłosierdzia! anioł stróż...

Idzie... litosne kładzie dłonie

I leczy ciała zdrowych dusz!

Pogłowie chorych, jak w zjawienie,

Na pochyloną patrzy skroń...

W uśmiech oprawić chce westchnienie

I dobrej siostry chwyta dłoń...

Pogłowie chorych, jak w zjawienie,

W zakonnej siostry patrzy skroń!

W szpitalnej sali jasność dziwna

Oblała ściany z skraju w skraj...

Padają ciche modlitw słowa,

Przy łożu chorych klęka maj...

Nad łożem męka Chrystusowa

Spogląda salą z skraju w skraj

* * *

Przypadła mi w spadku

Sakiewka po dziadku,

Z włóczki tkana,

Haftowana,

Niby pęk na kwiatku!

Powiadali ludzie:

Że mi dobrze pójdzie,

Dola będzie niemacosza,

Kawał chleba, kieska grosza...

Wszystko jak po grudzie!

Sakiewka dziadowa

Złota nie uchowa...

Choć co wpadnie,

Pustka na dnie...

Snadź żyłka rodowa!

Jedno mam z sakiewki:

Dobywam z niej śpiewki —

Niech zabrzęknie,

W piersiach dźwięknie!

Lecą dla rozgrzewki!

Jeno sięgnę do niej —

Wnet coś w duszy dzwoni,

Sercem głosi,

Okiem rosi.

Myślą w zaświat goni!

Wstają ludzie starzy,

Dziaduś do mnie gwarzy —

I, co było

Pod mogiłą,

To się znowu marzy!

Lecą słodkie echa,

Biały dwór i strzecha,

Grzmi kapela!

Od wesela

Świat mi się uśmiecha!

Już mi z każdą nutą

Mniej na sercu luto,

Milsza dola,

Lepsza wola —

Pachnie zielem, rutą!

Wszystko dokoleńka

Serdeczna piosenka!

Już ja wtedy

Nie znam biedy,

Nic duszy nie nęka!

Już mi przez te łany

Wieje wiatr kochany -

Jest ochota!

Choć bez złota,

Pan ci ja nad pany!

Nie oddałbym wtedy

Za książęce schedy

Ni sakiewki,

Ani śpiewki,

Ani mojej biedy!

Przypadła mi w spadku

Sakiewka po dziadku!

Sięgnę do niej:

Śpiewką dzwoni,

By pszczółka na kwiatku!

* * *

Ach! gdybym znalazł w piersi mej piosenkę,

Zrodzoną w słońcu, a ubraną w zorzę,

Coby na zwrotkach nosiła jutrzenkę,

Z którejby kłośne podzwaniało zboże,

To wam z ław szkolnych za domowe progi

Takąbym śpiewkę słał ścieżką pod nogi!

Niechby szła z wami, jak te echa chodzą,

Kiedy się wiosna z mroźnych pielesz runi,

Gdy się na ziemi nowe kwiaty rodzą,

Barwistym pękiem pogladając ku niej,

A ziemia skiby rozchyla, radosna,

Że nad nią nowa przelatuje wiosna!

Niechby szła przodem, jak świt o rozdzienku,

Wszystko, co drogie, budząc przed źrenice...

Niechby matula stanęli w okienku,

Rodzic poczciwą wyciągnął prawicę;

Niechby się zbiegło witać, brać w uściski

To, co u waszej stawało kołyski.

Z każdego kąta ojcowskiej chaty

Niechby serdecznych głos wspomnień wylatał,

Snuł się, marzeniem wiał, jak duch skrzydlaty,

I młode piersi w przędź tęczy oplatał;

Niechby przy każdej pobielonej ścianie

Z każdego węgła patrzyło kochanie.

Niechby was polne powitały grusze!

Niechby żórawie zagrały studzienne!

Niechby przypadły przed serca, przed dusze

Dni na rozłące i noce niesenne,

I to, co każdy ból czekania skraca,

W szumach nadziei: Wiosna! wiosna wraca!

A wy, jak wiosna, jak ta wiosna nasza,

Niechbyście słońca przynieśli i brzaski,

I zaświtali zorzą u poddasza,

I mogilane wyzłocili piaski.

* * *

Nie było doli,

Dziewczyno!

Nie było doli...

Ja miałem jeno te ręce

I słodką nutę w piosence

Ty szmatek roli

Po ojcach!

Ty szmatek roli!

Mnie się wszyćkiego

Dostała

Świtka na grzbiecie,

I pod brzózkami dwa groby,

I echo ludzkiej żałoby

W szerokim świecie

Rozlane!

W szerokim świecie!

Nie trza mi było,

Nie potrza!

Sięgać ku tobie,

Lecz oczy Izami zasłonić,

I iść, i śpiewkę swą dzwonić

Na jakim grobie

Samotnym!

Na jakim grobie!

Możeby wtedy

Od ziemi,

Od świętej ziemi

Ozwało rzewne się echo,

Na pierś przypadło pociechą,

Kosy srebrnemi

Obmyło!

Rosy srebrnemi!

Możebym wtedy

Na pacierz

Szczęście oglądał,

Możebym zastygł pod brzózką

Z ostatnia myślą i troską

I już nie żądał

Niczego!

Nie chciał! nie żądał!

Możeby wtedy

Się stało

Po mojej woli...

Możebyś zaszła ty ku mnie,

Toć miałbym przecie na trumnie

Do sytu roli

Cmentarnej!

Do sytu roli!

* * *

Kiedy odejdę — chciałbym mieć za sobą

Nie smutne serca, okryte żałobą,

Nie biedne ręce, załamane w trosce,

Lecz niechby dzwony biły w całej wiosce,

Niechby echami szedł korowód śpiewny,

Niechby się twarze śmiały, jak w czas żniwny,

Niechby mą trumnę składano do trumien,

Jak snop do snopa za wierzeje gumien,

Niechby ją w siebie brała ziemia czarna,

By garść na posiew rzuconego ziarna!

Kiedy odejdę — chciałbym mieć po sobie

Nie łzawe brzozy, płaczące na grobie,

Lecz niechby moja i wszystkie mogiły

Za chleb jedzony chlebem zarodziły,

Niechby do wnętrza pokrajane pługiem

Kłośnym, szumiącym zapłaciły smugiem,

Niechby dzień każdy, tu przetrwany bytem,

Wskrzesnął dla żywych zbożem rozmaitem,

Niechby potomnych nakarmione usta

Świadczyły, czyja, gdzie... mogiła pusta!

Kiedy odejdę — chciałbym mieć przy sobie

Wiarę: żem odszedł w przeznaczenia dobie,

Żem nic nie zabrał darmo z ojców chaty,

Żem nie zostawił innym do odpłaty,

Ale, co moje było i mnie dane,

Zwróciłem ziemi w czci, niepokalane,

Co z chleba — chlebem, a co z ducha — duchem,

Że mogą żywi przyjść, obliczem suchem

Patrzeć po ścieżkach mych i szczątkach kości,

Bom nic nie został dłużen potomności.

* * *

Wieczór... Przejrzysta, jasna noc lipcowa,

W gwiaździstym wieńcu i sierpie miesiąca;

Przestworzem gędźbi ciszy pieśń echowa,

O sieć konarów rozłożystych trąca

I, raz od złotej oderwana struny,

Płynie w akordach księżycowej łuny...

Źrenicą wody srebrzone łabędzie,

Jak rozbudzone wajdelotów duchy,

Zanim ostatnią zwrotkę pieśń wyprzędzie,

Każdy dźwięk w białe spowijają puchy,

Biorą na skrzydła...

Cisza... noc złocona...

Ptaki u brzegu... Pieśń ucichła, kona!

* * *

Może to dobrze nie żyć wspólnem echem

I mieć za wiatrem wydeptane losy,

Mijać milczeniem albo witać śmiechem

Wszystkie na drodze spotykane głosy,

I nigdy nie chcieć się bratać z żałobą,

Trwać w samym sobie, dla siebie i sobą.

Może to dobrze nie dać nigdy ucha,

I bielmo w oku mieć na zawołanie,

I nie roztwierać głębi swego ducha,

I własne tylko budować przystanie,

I być jak kamień, i toczyć się głazem;

Z własnych upragnień hasłem i wyrazem.

Może to lepiej — dzieciom na testament

Zostawić myśl i w jednem "ja" zawarte,

By łez nie brały w piersi za Sakrament,

Aby u serca postawiły wartę —

Może w tem właśnie tkwi z dolą zamężcie:

Nie czuć, nie kochać nic nad własne szczęście!

Może to lepiej... Może dobrze wiodą

One wykute na opoce drogi,

Może kamienną chronione zagrodą

Chmur za domowe nie dopuszczą progi —

Lecz... jeśli szczęście ma wieść przez tę niwę,

Ja swoim powiem: Bądźcie nieszczęśliwe!

* * *

Nawiał mi znowu w piersi wiatr od pola,

Kędy zagonem młoda ruń się kłosi,

Nawiał mi znowu... Taka widać dola!

I każdem echem w głębi duszy głosi!

I szumi sercem, niby zboża ścianą,

I w myślach białą powiewa sukmaną.

Na skraju wioski, za opłotków sznurem

Stajonek kmiecych śpiewa szachownica,

Skiby, zielonem przystrojone piórem,

Pozłotą sieje słoneczna źrenica

I, jakby kłosy chciała liczyć z nieba,

Patrzy po niwach: zali starczy chleba?

Przy chłopskiej pustce, pod struchlałą strzechą,

Nieobsianego poletko ugoru...

Jakieś żałosne dzwoni nad nim echo,

I duszę moją przyzywa do wtóru,

I zadumanej każe iść ku chacie,

I spytać z proga: czemu tak jest, bracie?

Na "Pochwalony!" — właściciel chudoby

Od próżnej misy podniósł smutne oczy,

Żylaste ręce złoży! w znak żałoby,

Zaklęsła piersią zaświecił w przezroczy —

Widziałem... była nawet w słońcu czarna

I, jak ten ugór, odłogiem bez ziarna!

Więc nie pytałem o więcej... Nie śmiałem

Kajać wyrzutem rdzewiejącej sochy —

Myśl, urodzona w ciele sytem, białem,

Podartej w strzępy zlękła się burochy

I, osadzona w duszy w bierność głuchą,

Nie dała tylko wyjść z źrenicą suchą.

A właśnie górą, niebem biednej chaty

Gołąbek biały płynął jak Opatrzność!

I nad ugorem zawisnął skrzydlaty...

Więc wytężyłem wszystką oczu baczność

I wszystkie z serca w krzyk wyrwałem głosy:

Stój, ptaku! Leciał między pełne kłosy!

I nie zawrócił! A szarym odłogiem

Jeszcze smutniejsze rozlało się echo!

I chłopska dola załkała za progiem,

I wiatr słomianą potrząsł z żalu strzechą,

I nic na pustym nie 'wzrosło ugorze,

Choć wokół falą przepływało zboże!

* * *

Pan Jan, sędzia "panie tego",

Z radcą Protem "mocium panku"

Ranną porą wzdłuż Saskiego

Spacerują po śniadanku.

Dookoła rozświetl złota,

Dookoła woń wiośniana...

Pan Jan trąca pana Prota,

Pan Prot trąca Pana Jana.

Patrzy jeden na drugiego,

Jeden drugi wąsa mota;

Brzmi Janowe "panie tego"

Z "mocium panku" pana Prota.

Obaj starzy, ale chwaccy,

Idą sztywno piędź przy piędzi.

Sędzia wtórzy panu radcy,

Radca wtórzy panu sędzi.

— Spójrz no sędzio od prawego...

— Toć już pęki na kasztanku...

— Wiosna, wiosna, "panie tego"!

— Wiosna, wiosna, "mocium panku"!

— Zieleń, zieleń, niczem łąka...

— Już i pszczółki są na lipie...

— Czegóż radca zaraz chrząka?

— Czegóż sędzia zaraz chlipie?

— Ja? Zkąd znowu, "panie tego"!

— Ja? Przenigdy, "mocium panku"!

— Ehe... coś tam u sędziego...

— Ehe... znamy się, kochanku!

— Prawisz pan Jan nie do rzeczy...

— Siwe włosy, głowa płocha!

— Czegóż radca znowu beczy?...

— Czegóż sędzia, jak bóbr, szlocha?

— Tak mi jakoś ku tęsknocie...

— Tak mi jakoś na płakanie...

— Bo to widzisz, panie Procie...

— Bo to widzisz, panie Janie...

— Pamiętacie młodzi... gładcy...

— Szliśmy niby do łabędzi...

— Zosia była pana radcy...

— A Marynia pana sędzi...

— Moja miała coś rajskiego!

"Mocium panku", w buzi dołki...

— A Marynia, "panie tego",

Śliczne ślepki, jak fijołki!

— Siadywaliśmy co rana...

— Na tej ławie wedle płota...

— Jak dziś, widzę pana Jana!

— I ja również pana Prota!

— Radca zawsze grał skromnego...

— Sędzia tylko z boczku... z flanku...

— Dawne czasy, "panie tego"!

— Dawne czasy, "mocium panku"!

— Raz pamiętam... Figlarz z sędzi!

Niby żebrze, niby prosi...

— A chusteczka na krawędzi,

Co ją radca odniósł Zosi.

— A ten stambuch, dobrodzieju?

A te cukry i tam dalej?...

— Gore czapka na złodzieju!

— W starym piecu djabeł pali!

— Filut, filut był z sędziego!

— Radca trusia, gdy przy matce...

— "Mocium panku"!

— "Panie tego"!

— Znają sędzię!

— Znają radcę!

— Nikt tam z palca nic wyśpiewa!

— Ludzie próżno nie obwinia!

— Gdzie też Zosia się podziewa?

— Co też stało się z Marynią?

Westchnął radca, "mocium panku"

Westchnął sędzia "panie tego".

I znów krążą o poranku,

Spacerując wzdłuż Saskiego!

Tylko, chociaż rozświetl złota,

Choć dokoła woń wiośniana,

Chmurno w oczach pana Prota,

Chmurno w oczach pana Jana.

Idą w siebie zapatrzeni,

Radca w radcę, sędzia w sędzię,

A nad nimi zwój zieleni

Dawnych wspomnień zwrotkę przędzie.

* * *

Wyjdź-że do mnie, wyjdź

Matulu!

Zza mogiłki raj:

Czemu w piersiach tyla bólu,

Choć wkoluśko maj,

Matulu!

Maj, złocisty maj!

Wszystko śmieje się

Do słońca!

Wszystkim pachnie kwiat...

Mnie jednemu wciąż bez końca

Chmurny cały Świat,

Matulu!

Chmurny cały świat!

Choć się śpiewka zerwie

Z duszy,

Nim uleci w dal,

Już ją sto łez-ros poprószy,

Żal przepoi, żal,

Matulu!

Żal, bez woli, żal!

Ni mi po czem, ni mi

Za czem!

Sam ci jestem, sam...

A tak wszystko słychać płaczem,

Co dnia w smętku trwam,

Matulu!

W smętku, męce trwam!

Czy od pola, czy

Od nieba

Zawdy jeden głos!

Za powszedni ten kęs chleba

Twardy przypadł los,

Matulu!

Synaczkowi los!

Każdy świtek łzą

Mię budzi,

Żalem wita noc...

Ni-m do świata, ni do ludzi,

Choćbym chciał przez moc,

Matulu!

Choćbym chciał przez moc!

Moiście wy, złoci

Moi

Wyjdźcież ku mnie z raz!

Może dusza się dostroi,

Kiedy ujrzy was,

Matulu!

Was, serdecznych was!

* * *

Mój maj! mój pan! mój wróż!

Pokoik miał malutki,

Usteczka z pęczka róż,

W oczętach niezabudki!

Mój maj! mój czar! mój cud!

Z poddasza zorzą ciskał,

I złote kosy plótł,

I białą piersią błyskał !

Mój maj! mój ptak! mój świat!

Z muślinu miał sukienkę,

W uśmiechu szczęścia kwiat,

A "kocham" za piosenkę!

Mój maj! mój skarb! mój szał!

Gorsecik miał rynsztunkiem,

Krew wrzącą w żyłach miał

I palił pocałunkiem!

Mój maj! mój raj! mój świt!

Różyczką modrooka,

Mój maj!... Cyt, sarce... cyt...

Dziś z męża zwie się... kwoka!

* * *

Jeszcze hola do maja,

Jeszcze hola do lata —

Za straganem już siedzi

Jejmość Storczyk Agata.

I choć czasem śnieg prószy,

Choć przymrozki są siwe,

Już sprzedaje rozkwitłe

Kwiaty cięte i żywe,

I doniczki z zielenią,

I misterne równianki,

Że kram cały podobny

Do majowej altanki.

Są więc palmy, draceny,

Są stokrocie, gwoździki,

I lilaki pędzone,

I w cebulkach storczyki,

I panieński kwiat luby,

Mirt w doniczkach i róże,

I bluszcz, liście błyszczące

Pnący sznurem ku górze;

I ułanki, stroiczki,

I pierwiosnki, floks, maki,

A prócz tego pietruszka,

Marchew, pory, buraki;

I w woreczkach nasiona:

Rzodkiew, rzepa, sałata,

Bo poezję wraz z prozą

Łączy pani Agata,

I od róży szczepionej

Do szczypiorku lub fasol

Wszystko bierze przed słotą

Pod swój biały parasol,

Wszystko chroni, podlewa,

Pielęgnując jak matka,

Od szparagów "na kopy"

Do cebuli, czy kwiatka,

A dopieroż, gdy handel,

Ręce pod bok, pod stanik,

I rozprawia z publiką,

Niczem jaki botanik!

Niby prosta kobieta

(Bo co prawda nie krzywa),

A jak zechce to wszystko

Po łacinie nazywa.

Spytaj tylko... popatrzy,

Czasem dotknie się kwiatka

I w kąt, choćby profesor!

Tnie łaciną, jak z płatka!

Rododendron... paeonia...

Ranunculus, rezeda —

Będzie prawić z kolei,

Że i statku ci nie da.

A jak wie: co, gdzie, komu..

Z jakiej zażyć doniczki:

Pannom wtyka narcyzy,

Kawalerom różyczki;

Jeśli wdowa się trafi,

Albo wdowiec niczego,

To im zaraz nastręczy

Coś do boku... "białego".

Temu pęczek fijołków,

Temu barwne modraki,

Niezabudkę blondynkom,

Zaś brunetkom pons-maki...

A jak bukiet wystroi,

To klękajcie narody!

Inny z drutem do wpięcia,

Inny w wazon do wody,

Inny na stół do domu,

Inny pannie w prezencie,

Inny na dni powszednie,

Inny zasie przy święcie!

Dość pomówić dwa słowa

Z panią Storczyk Agatą,

A doradzi do smaku

I nie liczy nic za to.

Powiedziała raz cenę,

Tej się trzyma i basta!

To też setki bukietów

Idą od niej do miasta.

A ma takich z publiki,

Co to na ślub, wesele

W końcu przyszło: na trumnę

"Nieśmiertelne" brał ziele!

* * *

Majowa, jasna

Noc w zadumie

Nad ziemią, śpiącą

W srebrnych mgłach,

W nasiąkłym wonią

Drzew poszumie,

O przemarzonych

Szepce snach!

Majowa, jasna

Noc w zadumie

I ziemia, śpiąca

W srebrnych mgłach...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jasna! W miesięcznym,

Złotym sierpie,

Błękitem tkaną

Kładąc dłoń,

W gwiaździsty rańtuch

Rosy czerpie

I rzeźwi senną

Śpiącej skroń...

Jasna! W miesięcznym,

Złotym sierpie

Nad senną ziemią

Wznosi dłoń!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Na uperlone

Leśne gąszcze,

Na nizkie strzechy

Ludzkich gniazd,

Jak przyszpilone

Złote chrząszcze,

Patrzą z błękitu

Oczy gwiazd...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Na ciche leśne,

Patrzą gąszcze,

Na nizkie zręby

Ludzkich gniazd!

Od pól, objętych

Nocną ciszą,

Płynie uśpionej

Ziemi dech,

W półzmierzch i w chaos

Się kołyszą

Tłumione jawą

Echa ech...

Od pól, objętych

Nocną ciszą,

Dzwoni uśpionej

Ziemi dech!

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wstają złud złudy,

Rojeń mary,

Co je spopielił

Zgasły dzień,

I stroją, chłonąc

Z marzeń czary,

W słoneczną oprzędź

Szary cień...

Wstają złud złudy,

Rojeń mary!

Wraca miniony,

Zgasły dzień!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wstają w tęsknocie

I zadumie,

Uśpionej ziemi

Szepcąc: śnij!

I rozdzwonione

W drzew poszumie,

Wołają sercu:

Marz i bij!

Majowa, jasna

Noc w zadumie...

Śnij, ziemio! luli!

Słodko śnij!

* * *

Artysta ujął dłuto, wzniósł...

Mistrzowskim cięciem

Tworzy z kamienia matkę w uścisku z dziecieciem,

Spojrzał oczyma duszy... dotknął... Martwa bryła

Drgnęła, spowite w uśmiech usta rozchyliła,

Słania się, pieszczotliwie wyciąga ramiona,

Splata, skarb-dziecię czule przyciska do łona,

Pije oddech niewinny najdroższej istoty

I marzy, zapatrzona w życia promyk złoty.

Artysta ujął dłuto...

Pod mistrzowskim razem

Krew serdeczna po żyłach przepłynęła głazem —

Kamień spojrzał... Pogląda... Przemówił! szczebioce...

Świecą w źrenicach matki nieprzespane noce,

Godziny, dni w zachwytach trwane nad kołyską,

I chwile zapoczęcia, jak senne zjawisko,

I ten ból rodzicielski w myślach się kojarzy...

Kamień patrzy... pogląda... Kamień wzdycha...

marzy...

Zapomina, co cierpiał... Cichną łzy i skargi...

Dziecko do ust matczynych przyłożyło wargi,

Wezbraną piersią pełza... objęło za szyję...

Tuli się...

Kamień czuję! Kamiań szczęściem żyje!

Martwa bryła, w serdeczny uścisk odciśnięta,

Kocha... Podnosi oczy, macierzyństwem święta...

Kocha! Kocha! Serc dwoje w zaświat popłynęło!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Artysta rzucił dłuto! duszą skończył dzieło.

* * *

(NAŚLADOWANIE).

Ogród... altanka... W półkole

Ławeczki... Miłe zebranie!

Kobiety... kwiaty-symbole...

Raki... kurczęta w śmietanie...

Pan domu, nizki, pękaty,

Z tucznym żołądkiem i głową,

Przeżuwszy głąbik sałaty,

Przystroił piersi w kiść bzową.

Opodal wdówka do wzięcia,

Zachwyt z rakowej ssąc szyjki,

Rzuca wejrzenie dziecięcia

W rozwarty kielich lilijki!

Aptekarz z miną estety,

Z wonnym rozdziałem w fryzurze,

Obok splamionej serwety

W klapy tużurka wpiął róże.

Naiwna gwiazda z baletu,

Trącając nóżką... o stołek,

Dojadłszy resztek omletu,

Uszczknęła wonny fijołek.

Jedna Marysia... służąca,

Nie miała kwiatka, ni ruty,

A jednak goście, odchodząc,

Napiwek dali jej suty.

* * *

"Mówię — bom smutny i sam pełen winy",

Mówię — sam grzeszny i duchem i ciałem,

Mówię — bo słowa widzę, a nie czyny,

Co nawet czynów nie dzwonią hejnałem;

Posiew, z którego, jeśli plon się ziści,

Wyrosną tylko ziarnu nienawiści!

Mówię — bo słyszę, jak się w chaos zrywa

Krzyk pod symbolem zaciśniętej pięści,

Jak naciągnięta zawiścią cięciwa

Zatrute strzały rzuca coraz częściej,

I godzi w serca, a w nich milknie bicie,

I już kamieniem tkwią w piersiach przez życie!

Mówię... bo chciałbym...

Niechby była skarga,

Niechajby pieśnią jęczała krzyżową

I wichrem przekleństw, co szarpie i targa,

Nad każdą ciernie rozwieszała głową,

Lecz niechby miała jeden dźwięk, pół dźwięku,

Coby zostawał czysty, z sercem w ręku!

Niechajby miała złość, wzgardę na strunach,

Trawiące ognie i krwawe źrenice,

Lecz niechby niosła w rozpalonych łunach

Odradzającej prawdy błyskawicę

I wiarę w siebie, że czas spój przeszlocha,

A potem dzisiaj deptane... ukocha!

* * *

Dziewczątku — szesnaście latek,

Babunia — srebrne ma włosy,

Dziewczę — spogląda na kwiatek,

Babunia — patrzy w niebiosy.

W dziewczątku — serce zabiło,

Babunia — wspomnień nić przędzie;

Babunia marzy: jak było...

Dziewczątko o tem: co będzie...

W staruszki smętnej źrenicy

Ubiegłe snują się lata,

W panieńskiej, cichej świetlicy

Mirtowy wianek zaplata!

Rój drużek w szatach godowych

Welonem stroi jej głowę...

Staruszka w błyskach majowych

Dni własne wskrzesza majowe.

Łzy rzewne, szczere łzy rosy

Po zwiędłej sączą się twarzy...

Babunia patrzy w niebiosy,

Babunia wzdycha i marzy...

W dziewczątka oczach-bławatkach

Życie cię śmieje do słońca,

Paluszki w kwietnich tkwią płatkach,

Usteczka szepcą bez końca...

"Kocha", "Nie kocha"... "Szanuje"...

Pierś wzbiera szczęściem i rajem!

Dziewczątko kwiatek całuje,

Za przyszłym tęskni już majem!

Czy dobrze kwiatek wywróży?

Pytanie w ślepkach się jarzy...

Dziewczątko patrzy w pęk róży,

Westchnęło zcicha i marzy...

W dziewczątku — serce zabiło!

Babunia — wspomnień nić przędzie!

Babunia marzy: jak było...

Dziewczątko roi: jak będzie...

Babuni — skronie srebrzone,

Dziewczątka kosy — przędz złota...

Maj przyszły... maje minione...

A wieczna za czemś tęsknota.

* * *

Bezsenna noc... Mirjady gwiazd.

Cisza i myśli nie uśpione...

Nikłe światełka ludzkich gniazd,

Jak złote chrząszcze przyszpilone,

Migocą... Cienie idą w tan!

Najmniejszy poszmer łowi ucho...

Zimne kamienie szarych ścian

W ponocnej ciszy gwarzą głucho.

To, co milczeniem więzi świt,

Co nie ma głosu w blaskach słońca,

Bierze w pomroku kształt i byt,

Mówi i skarży się bez końca.

Przesiąka ciszą tysiąc ech,

Tłocząc cię w ciżbie z murów miasta,

Rozpacz, wesele, troska, śmiech

W jedną olbrzymią pieśń urasta.

Bezsenna noc wśrod ciszy gra

Melodją, w chaos rozwichrzoną...

Słyszę, jak pada z oczu łza

I płynie w przestrzeń ugwiażdżoną.

Słyszę... Izdebki mojej mur

Dzwoni miarowo stukiem młota...

Ach, wiem! to z pękiem twardych skór

Walczy o życie szewc hołota.

Słyszę, jak kuje raz po raz,

Nie śpi i innym spać nie daje...

Doprawdy, w ludziach niższych klas

Dziwne panują obyczaje!

Głupiec, przystojną żonę ma

I biedę klepie z piękną żoną...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bezsenna noc wśród ciszy gra

Melodją. w chaos rozwichrzoną.

Bezsenna noc rozsiewa wdal

Melodją, w chaos rozwichrzoną...

Słyszę... Na piętrze dają bal,

Taneczne w pląsach sunie grono.

Słyszę... Wodzirej hasło dał,

W słodkiej ekstazie płyną pary...

Woń kwiatów... urok... zachwyt... szał!

I dwuszept, słyszę, z za kotary:

"Najdroższa!" — "Cicho! idzie mąż!"

Głusza... Znów murem ku mnie wzlata;

"Daj usta! piersi w uścisk zwiąż,

Kpię z mężów, ludzi i ze świata!"

Szewcze, czemuś ty na ten hal

Nie zaszedł z piękną młodą żoną?...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bezsenna noc rozsiewa w dal

Melodją, w chaos rozwichrzoną.

Bezsenna noc... Mirjady gwiazd,

Cisza i myśli nie uśpione...

Nikłe światełka ludzkich gniazd,

Jak złote chrząszcze przyszpilone,

Migocą... Cienie idą w tan!

Najmniejszy poszmer łowi ucho,

Zimne kamienie szarych ścian

W Ponocnej ciszy gwarzą głucho...

* * *

Niechże będzie pochwalony!

Witajże, Zosieniu!

Witajże, Zosieniu!

Spojrzyj, spłynął maj zielony,

Stanął na podsieniu !

Spojrzyj, spłynął o rozdzienku,

O porannej zorzy,

O porannej zorzy...

I pogląda ku okienku,

Zali się otworzy!

Wyjdź-że, otwórz mu, dziewucho!

Niechaj nie sumuje,

Niechaj nie sumuje —

Toć nie przyszedłby na sucho,

Z serca powinszuje!

Wyjdź-że, otwórz, moje krocie,

Zmięknij na wołanie,

Zmięknij na wołanie!

Toć to maik w kwieciu, zlocie,

Stać go na wiązanie.

Wyjdź, posłuchaj, już zanucił,

Już ci echem głosi,

Już ci echem głosi —

Już się cały do stóp rzucił,

O kochanie prosi!

Już z pod serca szczodrą ręką

Wydobył marzenie,

Wydobył marzenie!

Wyjdź-że, Zosiu, przed okienko,

Wyjdź-że na podsienie!

Wyjdź, a przyjmij one dary

I zachowaj, raju!

I zachowaj, raju!

Bo nie kupić za talary,

Co pierś chłonie w maju!

Bo nie kupić srebrem, złotem,

Czem maj w sercu dzwoni,

Czem maj w sercu dzwoni!

Nie dogoni tego potem

Choćby we sto koni!

Wyjdź-że przeto, wyjdź, Zosieniu,

Nie pogardź wiązaniem,

Nie pogardź wiązaniem,

Przysiądź społem na podsieniu

Z majem i kochaniem!

Siądziem społem nad podsieniu

Z majem i kochaniem!

* * *

Dziewczyno, oczęta zwróć lube,

Daj uścisk, serdeczna, o daj!

Posłuchaj, zrobimy dziś próbę

Ze sztuki: "Kochanie i maj"!

Zwróć oczy... już idą przez pole

Kwitnące czeremchy i bzy...

Posłuchaj... ja maju gram rolę,

Kochaniem... kochaniem bądź ty!

Lub może... scenicznym zwyczajem,

Zmieniona obsada i gra...

Ty, maju uroczy, bądź majem,

A kochać spróbuję już ja!

Tak... dobrze!... lecz z większem skupieniem

Odtwórzmy zbratanie dwóch dusz!

Opowij lilijką-ramieniem!

Na usta rzuć pękiem mi róż!

Złociste promyki warkoczy

Niech słonkiem nam spadną na twarz...

Swój błękit mi przesuń przez oczy...

Zapomnij, że rola... że grasz!

Zapomnij! bo prawda, mój raju!

Największą ze wszystkich jest sztuk!

Zapomnij! I marzmy o maju

I prawdy trzymajmy się dróg!

Niech wszystko, co w piersiach nam burzy,

W krzyk szczery się wchłonie i w maj!

Dziewczyno! bzy kwitną... woń róży...

Graj jeszcze! najdroższa, o graj!

* * *

(POD WRAŻENIEM RZEŹBY WACŁAWA SZYMANOWSKIEGO).

Ranek rozpalił słońce... Parno...

Nad zbóż ścianą,

Cisza objęła kłosy w oprzędź wyzłacaną,

Ostatni powiew wiatru, przytłumiony żarem,

Legł na miedzy, grusz polnych westchnąwszy konarem,

zasnął nieruchomy w macierzanek kępie,

Marząc o chmurach śpiących w błękitów ostępie.

Cicho... parno na ziemi — cicho... parno w górze.

Topiel światła spiekotą wzięła głos naturze,

I wszystkie dzwonne echa zaklęła w milczenie,

Postawiwszy na straży słoneczne promienie.

Cicho... parno dokoła...

Ziemia trwa bez pieśni

Milczą kielichy kwiatów, milczą ptacy leśni,

Milczy niwa, dojrzałem przystrojona żytem,

Milczy wszystko co jawą, wszystko co jest bytem,

Jakby jednych przeznaczeń oczekując z nieba...

Nagle od ludzkich siedzib zrywa się krzyk:

"Chleba"!

Mąci ciszę, w słonecznej szybuje pozłocie,

Obiega źrałym kłosem z uwrocia w uwrocie

I zacichłej przyrodzie inny wyrok ciska!

Żniwa! hej! Dzwoni kosa! stal półkręgiem błyska,

Skrzy się rzeźwiona potem! drżą złocone trawy!

Kosiarz tnie! Pierś rozwichrzył, natężył sustawy,

Krwią żył własnych ożywił zimne ostrze stali...

Tnie! rękoma, jak nurek porze w zbożnej fali,

Rozdął nozdrza... rozchylił żarte spieką wargi,

Kroczy, nie czując trudu, bez echa, bez skargi!

Tnie! walczy! pod swe stopy ściele snopia

zator —

On! pan ziemi! syn chaty! kosiarz tryumfator!

* * *

Szczęśliwa! zawsze, zawsze kwiat}'

Po twojej drodze ściele los...

Powiędły róże, bzy, bławaty —

Spojrzyj! znów leśny zakwitł wrzos...

Szczęśliwa! zawsze, wszędzie kwiaty!..

Nie wszystkim taki dany los...

Spojrzyj! pod borem, na pustoci,

Steczkę, po której miałaś iść:

Jaskrawe słońce blaskiem złoci

Powiewnych krzewów drobną kiść...

Spojrzyj! pod borem, na pustoci

Steczka, po której będziesz iść!

Spojrzyj! nim twoje przejdą stopy.

Nim twego głosu zabrzmi dźwięk,

Już ziemia rodzi kwietnie snopy,

Z każdego ździebłka strzela pęk...

Bo tędy przejdą twoje stopy,

Tu twego głosu zabrzmi dźwięk!

Patrz! Jakby witać nową wiosnę

I w nowej wiośnie majem żyć,

Barwią się kwieciem kępy wrzosne,

Wijąc mchu puchem lila nić...

Jak gdyby witać nową wiosnę

I nowem życiem miały żyć!

Patrz! pochyliły kiść pokłonem

I wiernej służby czynią ślub,

Jak przed bogini leśnej tronem,

Klękają wonne u twych stóp,

I biją pokłon za pokłonem,

I wiernej służby czynią ślub!

Jesienne słońce złotą dłonią

Budzi starganych marzeń sny...

— Pójdź ku nam! — zda się lecieć wonią

Przypomnij zgasłej wiosny dni!

Jesienne słońce złotą dłonią

I moje zczezłe budzi sny!

— Pójdź! pójdź! — coś modli się w przestrzeni-

I moja dusza żebrze w głos!

I moje serce krwią się mieni,

Jak ten zakwitły dla cię wrzos...

— Pójdź! pójdź! — coś modli się w przestrzeni-

To moja dusza żebrze w głos!

— Pójdź! pod twe stopy pierś rozścielę,

Jak owe leśne wrzosy kwiat,

Wszystko przeżyte: ból, wesele,

Ostatek marzeń, schyłek lat...

Wszystko pod stopy twe rozścielę,

Jak owe leśne wrzosy kwiat!

Wszystko, co jeszcze nazwę losem

Po dni ostatnie, po sam grób!

Po twojej drodze rzucę wrzosem,

Upnę równianką u twych stóp...

Wszystko, co jeszcze moim losem,

Możesz podeptać... nawet grób!

Szczęśliwa! tobie bzy, bławaty,

Róże, stokrocie, leśny wrzos...

Mnie tylko wrzącej krwi szkarłaty

I serce w piersi rzucił los!

Zerwij je! rwałaś inne kwiaty,

Zerwij! i porzuć, jak ten wrzos!

* * *

Lat z półkopek, jak legł w grobie

Major Rajmund Jan Konarski,

Lecz w dziecięcych wspomnień dobie

Byt to jeszcze staruch dziarski.

Kroczył sztywno, wstawał rano,

Na jeleniej sypiał skórze,

Miał wierzchową klacz bułaną

I pokoik swój na górze.

Choć stu wiosen już dobiegał,

Choć pół świata krwią swą zbroczył,

Jeszcze pola nie zalegał,

Jeszcze młodych-by przeskoczył.

Codzień świtkiem na koń siadał,

Potem fechty robił klingą,

Lub nam malcom opowiadał

Swa Wielkanoc w San-Domingo.

Choć sto razy jedno prawił,

Nam z radości serce biło,

Gdy się rankiem major zjawił

Z swojem: "Wiecie, jak to było?"

"Nic, nie wiemy!" — brzmiały głosy,

I rój malców go opadał;

Wtedy starzec gładził włosy,

Kręcił wąsa i powiadał:

"Tandem tedy z Jabłonowskim

Wędrujemy do Afryki,

A w klimacie tym szelmowskim

To śmierć pewna! Baczność smyki!

Bo to nie dość... tandem tedy,

Czerń murzyńską mieć na karku,

Mało tego! do tej biedy

Żółta febra, jak w Saint-Marc'u.

Ale co tam! rozkaz dany

Dla żołnierza prawem świętem;

Bijem tedy się z pogany,

Aż krew płynie atramentem!

Bo to czarne niczem djabli,

Tniesz którego wedle ucha,

To mu ze łba od twej szabli,

Jak z komina, sadzą bucha.

Właśnie szliśmy w szczupłe siły,

By Saint-Jag'u dać obronę,

Gdy nas święta zaskoczyły,

Tandem tedy i "święcone".

Co tu począć? Nie myślący,

Klęka ze mną oddział cały

I w pustyni gorejącej

Łzami święcim kęs brykały.

Gdy tak klęczym pod palmami,

Stopą w piachu, myślą w kraju,

Nagle przyszła rai ze łzami

O świątecznem pamięć jaju.

Baczność, smyki! Co ja czynię?

Żołnierz wszystko zdobyć musi!...

Biegnę tedy na pustynię

I wybieram jaja strusi.

Zgotowałem je na słońcu,

No, i ojców obyczajem

Obdzieliłem w końców końcu

Cały pluton jednem jajem!"

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tak nam prawił major stary,

Trzęsąc dłonią, niby klingą,

O tych losach naszej wiary

Na wojaczce w Sant-Domingo.

A choć może kłamał trocha,

Miał słuchacze zapłakane,

Bo są kłamstwa, co się kocha,

Jak i prawdy niekochane.

* * *

Wedle fary, co zaranie,

W dni odpustne, jak i w święto,

Siedzą, gwarząc przy straganie,

Wit Pasternak z Rochem Miętą.

Wit wysoki, wąs do ucha,

Roch pod nosem ma szczecinkę,

Wit "francuską" tylko niucha,

A Roch zasię "bernardynkę".

Obaj chodzą lato, zima:

Długie buty i burocha,

Wit ma daszek nad oczyma,

Takiż daszek jest u Rocha.

Obaj dawnej już pamięci,

Siwowłosi, pochyleni;

Chociaż w handlu konkurenci,

Niczem bracia dwaj rodzeni!

Choć obydwaj mają "święte',

Cena w handlu zajednaka,

Wit popiera Rocha Miętę,

A Roch Wita Pasternaka.

Gdy zabraknie coś z świętości,

Jeden, drugi ani pyta,

Wit Rochowi stręczy gości,

Roch w te pędy śle do Wita.

Czy to szkaplerz, czy to "święty",

Czy to światła za trojaka,

Gdy Wit nie ma, w lot do Mięty,

Zaś Roch w lot do Pasternaka.

Tak handlują staruszkowie

Lata cale pod podsieniem,

Utyskując jeno czasem

Nad dzisiejszem pokoleniem...

— Świat się zepsuł, panie Wicie?

— Ludzie gorsi, kumie Mięto?

— Dawniej płynął grosz obficie!

— Lud się cisnął w byle święto!

— Na "Gromniczną" mój Ty Boże!

— A w "Popielec" Jezu miły!

— Zbrakło światła mi w komorze!

— I różańce odchodziły!

— A na "Kwietnia", palmę świętą

— Ledwieś dobył... ani znaku!

— Rychtyg prawda, kumie Mięto...

— Rychtyg, kumie Pasternaku!

— A dziś, Wicie...

— A dziś, Rochu..

— Ledwie, że się nakład wróci...

— Człek zapomniał, że jest z prochu...

— I że znów się w proch obróci!

— Gorsi ludzie...

— Gorsze życie!

— Gorsze myśli...

— I uczynki...

— No! "francuskiej" pozwolicie?

— Popróbujcie "bernardynki".

Kichnął jeden, kichnął wtóry,

Nad zepsuciem tego świata

I znów w stare patrzą mury,

Wspominając dawne lata...

* * *

Różnych strzelców, myśliwych,

Knieje nasze widziały,

Ale chyba nie lepszych

Od Józika Kupały!

To ci strzelał, powiadam,

Jakby z flintą się rodził!

Nie dziwota! boć przecie

Z czystych kurpiów pochodzi!.

Już dziad, pradziad z małości

Przywykali do boru,

A zaś Józik od dziecka

Był psiarczykiem u dworu.

Wodził charty, ogary

Za strzelcami do kniei,

Aż się wreszcie pukawki

I sam dorwał z kolei.

Naprzód z młodym paniczem

Zaczął chodzić na ptaki;

Tłukli słonki, bekasy,

I podloty-kaczaki.

Potem z panem już "starszym"

Gdy się strzelec odprawił,

Nie raz, nie dwa, nie dziesięć

Nawet wilka ukrwawił.

A jak sobie do strzału

Dobrze rękę wsposobił,

To wziął dziedzic i w końcu

Głównym strzelcem go zrobił.

Dostał kurtę zieloną,

W "kapelusie'' minował,

Ale strzelbę miał własną,

Co mu kowal zgotował.

Chociaż z dworu dawali

Do wyboru dwururki,

Wolał swoją nad wszystkie,

Powiązaną we sznurki.

Nieraz, było, panowie

Kpią na umór z Józika...

A on jeno się kłania

I ku boru umyka...

Aż tu pieski zagrały,

Szyje jeleń, czy sarna...

Czyja strzelba doniosła ?

Józikowa, choć marna!

Ten, ów huknął... nic z tego!

On przyłożył... mój Boże!

Ledwie dotknął... błysnęło,

Już i loftki w "komorze"!

Bo co strzelał, to strzelał!...

Byle, byle na oko...

Nic nie pytał: daleko?

Nic nie pytał: wysoko?

Czy to sztychem, na połeć,

Choć sto kroków i dalej,

 Józik jeno odchrząknie,

Zmruży oko i wali.

Toć i dzisiaj... "pedacie..."

Ej! "racja fizyka"!

Lecz niechże kto utrafi

Z starej strzelby Józika!...

Niech potrafi, powiadam,

Jak to rabiał on Józik,

Tuzin kulek po sobie

Spłaszczyć o gwoźdź na guzik!

No... pewnikiem i teraz

Dobrych strzelców niemało,

Ale jabym-ta wolał

Chodzie z Józkiem Kupałą!

* * *

Zeszła wiosna w moje strony.

Zazieleniał gaj,

Świat radosny, świat złocony,

W każdem sercu maj!

Gdzie rzuć myślą, gdzie rzuć okiem,

Błyszczy kwieciem dal,

Tylko dla mnie wszystko mrokiem,

W myślach, duszy żal!

Wszystkim wiosna mnie jednemu

Żal, tęsknica, łzy!

Nie zgaduję, nie wiem czemu...

Dziewczę!... nie wiesz ty?!

Hoc, duszo! hoc wesoło!

Choć w sercu ból i łzy...

Potrzeba unieść czoło

Nad sinej troski mgły!

Uskrzydlić każde tchnienie,

Wyzłocić w zorzy brzask,

Pod stopą mieć zwątpienie,

U ramion wiary blask.

* * *

A w tej mojej

Wsi z wiosenki

Wszystko wokół grała!

Wydzwaniają wierzbne pęki

Różne śpiewki a piosenki,

Huka bór: hu ha!

Zielony!

Huka bór: hu! hala!

Leci echem

W krąg wesele!

Kiej na jaki ślub!

Grają żaby, buczą trzmiele!

Dokoluśka wonne ziele,

Wonny drzewin czub,

Śmiejący!

Wonny drzewin czub!

Wedle stoku,

Wej, doliną!

Nad rzeczułką wraz,

Przysiadł wietrzyk, robi trzciną,

Jakby wzdychał za dziewczyną,

Niby który z nas,

Parobków!

Niby który z nas!

To się zerwie,

To podskoczy,

To znów w zielny zwał,

To wierzbiną w pol zatoczy,

Jakby łaknął wejrzeć w oczy,

Albo buzi chciał —

Maliny!

Albo buzi chciał!

A nad polem,

Hej u drogi,

Gdzie ozimy łan,

Do brzeziaka, do niebogi,

Młody świerczak sunął z nogi!

Poszli społem w tan —

Hulają!

Poszli społem w tan!

Dojrzał widać

Ich oboje

Zdala stary las,

Wspomniał dawne lata swoje,

Skrzyknął grajków na pokoje,

Wziął się pod bok w pas —

I śpiewa.

Wziął się pod bok w pas !

Śpiewa... śpiewa,

Pokrzykuje!

Cały strojny w maj!

Słonkiem, tęczą pobrzękuje,

A przed skrzypkiem przykazuje:

Takiego mi graj!

Ja płacę!

Takiego mi graj!

A w tej mojej

Wsi o wiośnie

Wszystko szczęściem gra!

Wszystkim raźnie a radośnie,

Nawet bociek wej na sośnie

Swoje gniazdo ma,

Szczęśliwy!

Swoje gniazdo ma!

* * *

...O świcie,

Z brzaskiem zorzy, w kołysce zapłakało dziecię,

Pierwszy głos pana ziemi pobiegł do błękitów,

A za nim tysiąc istnień, tysiąc innych bytów,

Podniósłszy się z uśpienia, spojrzało w blask słońca...

Rozległ się chorał dźwięków, brzmień, szumów

bez końca;

Ziemia zaczęła mówić, gwarzyć, prosić, śpiewać,

Tysiąc ech rozdzwonionych w jeden akord zlewać

I nieść po srebrnej rosie pogwar nieustanny,

Swą odwieczną modlitwę, swój pacierz poranny.

Ziemia zaczęła mówić...

Z zagonów, pol, borów

Wyjrzało życie - dola, przeznaczenie tworów

I przypadło przed słońcem, na skib wilgne wargi

Kładąc wyczute nocą żale, bóle, skargi...

Przed słońcem!...

A to złote szło w łunach, rumiane,

Prując błękit i rzęsy podnosząc świetlane,

I blaskiem z rozbłyszczonej rzucając źrenicy,

Patrzyło w dal padołów wzrokiem tajemnicy...

Ziemia mówiła... Gwary nie milkły żałosne...

A słońce szło w wyżynach jasne, bezlitosne,

Od wschodu do zachodu mknąc strzały złotemi,

Aż zgasło, zmierzch rzuciwszy błagającej ziemi.

* * *

Evviva l'arte!

Puste! głupie hasło!

Największą sztuką: być i mieć do syta,

Nad pełną misą tuczyć pierś wygasłą,

U złoconego znaleźć kąt koryta,

Sprzedać, co płacą po... czoło wytarte!

Evviva l'arte!

Evviva l'arte!

Pokłon wam, sztukmistrze!

Podajcie dłonie, jam gotów do cechu...

Evviva l'arte! Zbrukać co najczystsze,

Każdy policzek przyjąć bez oddechu!

Śmiać się, gdy każą, choć serce rozdarte...

Evviva l'atre!

Evviva l'arte!

Coś tak w duszy jęczy...

Ale precz skrzydła! wszak zgiąć kolan starczy

Evviva l'arte! Powróz zamiast tęczy,

Garść soczewicy na skalanej tarczy...

Skalana tarcza?... Ha! ha!

Wskrzeście Spartę!

Evviva l'arte!

* * *

Zmierzch... Rotacyjnych maszyn zgrzyt...

Pierwsze numery Kurjera...

Ciżba głów falą się wdziera:

W podsienia...

Cyt !...

Słychać tłumione westchnienia,

Zrodzona walka o byt...

To praca czyta "ogłoszenia"...

Cyt!...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Drobne literki, szereg słów

Sto źrenic blaskiem wita;

Przed pochylonych falą głów

Sto nieziszczonych złotych snów

Z drobnych literek, niemych słów

W nadziei pęk rozkwita.

Migocą zorzą lepszych dni

Stłoczone druku głoski...

W sercach nieznana nuta drży...

Na łamach pisma poprzez łzy

Migocą zorze lepszych dni,

Po długich nocach troski.

"Potrzebny student rubli pięć",

Codziennie trzy godziny...

Boże! do życia wraca chęć,

Myśli tęczową biorą przędź!

Przeminie miesiąc... rubli pięć

Dla matki starowiny!

"Szwaczka przychodnia... " Boże mój!

"Zgłaszać się tylko zrana...

Znajomość fachu, dobry krój, "

By mogła każdy uszyć strój...

Będzie na mleko, Boże mój!

Dziecino ukochana!

"Znajdą robotę... tu i tam, "

"Potrzebni" i "potrzebne, "

"Trzy", "cztery ruble w miesiąc dam"

Brzmi z rozwieszonych pisma łam:

"Znajdą zajęcie tu i tam, "

Jak pieśni brzmi podniebne!

Sto źrenic patrzy w drobny druk,

Drżącemi chlipiąc wargi,

Sto piersi, zgiętych troską w luk,

Wraca z nadzieją w domu próg

I błogosławi drobny druk

Za kilka chwil bez... skargi.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Brzask... Rotacyjnych maszyn zgrzyt...

Ranne wydanie Kurjera...

Ciżba głów falą się wdziera

W podsienia..

Cyt!...

Słychać tłumione westchnienia,

Choć niebo wyzłocił świt.

To praca czyta "ogłoszenia"...

Cyt!...

* * *

Rzecz się dzieje w Iksowieach,

Mieście starem, mieście ludnem,

Które jednak od lat wielu

W położeniu było trudnem.

Szwankowało to i owo,

Przy ludności znacznym wzroście,

Brakło dworca centralnego,

Dojazd był po jednym moście.

Bruki były, żal się Boże!

Licha rzeźnia, targowice...

Słowem miały nad czem myśleć

Wielce ludne Iksowice.

A poza tem, prócz spraw miejskich,

Były jeszcze i prywatne:

Kredyt upadł, interesy

Coraz były mniej popłatne;

Ten, ów zwijał przedsiębiorstwo,

Handel ledwie wegetował,

Gmachy fabryk pustką stały,

A robotnik emigrował.

Było zatem spraw bez liku,

Obchodzących ogół cały,

Odbywano posiedzenia,

I ankiety, i uchwały;

Ale mimo tych wysiłków

Nie zdołano trafić w sedno,

Ten chciał w prawo, ów chciał w lewo,

Nikt nie godził się na jedno.

Choć się zrodził projekt dobry,

Nigdy nie mógł dojść do kresu,

W dzielnych głowach Iksowiczan

Nie zbudziwszy interesu.

Aż nareszcie raz wiadomość

Wyczytano z łam dziennika,

Co przywiodła myśl ogólną

Do wspólnego mianownika.

Zapomniano o stagnacji,

Niedoborach, brakach, biedzie,

Brzmiało chórem w całem mieście:

"Teatr, teatr, teatr jedzie!"

Matki córkom, ojcom syny,

Babki wnuczkom, dziad do wnuka

Powtarzali wszyscy w kółko:

"Sztuka, sztuka, sztuka, sztuka!"

Więc, gdy zjechał za dni parę

Pożądany teatr trupą,

Cało miasto poszło ławą,

Całe miasto poszło kupą!

Były wieńce, kwiaty, brawa

I bisowań moc bez końca!

Doktór przestał chorych leczyć,

Rzucił akta w kąt obrońca;

Piekarz chleba nie wypiekał,

Rzeźnik odbiegł cielęciny,

A aptekarz przez pomyłkę

Dał na febrę... atropiny.

Zapomniano o chodnikach,

Brukach, dworcu, drugim moście,

Kto żyw prawił o "Hamlecie,"

"Złotym runie" i "Akoście."

Rozprawiali starzy, młodzi,

I płeć brzydka, i kobiety,

Wreszcie... pisarz gminy rzucił

Teatralnej myśl ankiety.

Na to hasło całe miasto

W lot chwyciło za stalówki,

Potworzyły się obozy,

Posypały cięte mówki.

Szewc chciał Sardou, zdun Ibsena

Przeprowadzał wstępnym bojem,

Pan poczthalter był za " farsą,"

A prowizor za... "nastrojem."

Doktorostwo obydwoje,

Popierali kult "klasyczny,"

Sraż ogniowa się godziła

Na kierunek erotyczny.

Lecz pomimo głosów spornych

I wybitne zdań różnice,

Zgodzono się, że li sztuka

Może podnieść Iksowice.

Zakrzyczano oponentów,

Co zbyt pogląd mieli ciasny,

Uradziwszy bez odwłoki

Wybudować teatr własny.

Postawiono gmach wspaniały,

Zdobny w gipsy, rzeźby, łuki...

I dziś całe Iksowice

Żyją tylko... kultem sztuki.

W prawdzie dzieci boso chodzą,

Bilans miasta w ciągłych zerach,

Lecz się ogół kształci w smaku...

Zawsze pełno na premjerach!

* * *

Coś znów w piersiach się ozwało!..

Łzy spłynęły ciurkiem...

Błysnął dworek ścianą białą

Chaty pod pagórkiem!

Wyjrzał dworek z za pagórka

Strzech słomianych sznurkiem...

Bije serce-sygnaturka!

Myśl dzwoni... mazurkiem!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wyjrzał dworek z przystawkami

Gdzież w sennej oddali...

Wstają echa za echami,

Kuligi kulig wali!

Hej! z kopyta! na wiatr grzywy!

Pędzi siwych czwórka!

Grajek skrzypki wziął pod ucho

I rozpuścił zawieruchą!

Od serca... mazurka!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Biały dworek z przystawkami...

Nocka zadumana...

Lecą echa za echami

Piosnka ukochana!

Zapadają coraz głębiej,

Za leśnym pagórkiem. —

Zapadają w puch śnieżysty...

Tylko czasem bór wieczysty

Odkrzyknie mazurkiem!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

* * *

W pokoiku cioci Mani

Świeci wiosną, pachnie wiosną,

Błyszczy kwieciem pęk geranji,

Hyjacynty barwne rosną;

W kryształowym flakoniku,

Rozwinięta kiść czereśni,

Bukiet fiołków na stoliku

I kanarek nuci pieśni,

W każdym kątku woń wiośniana

Kładzie ślady niezatarte...

Ciocia patrzy zadumana

W fotografii zblakłej kartę.

Pachną kwiatki, słońce jarzy,

Ptak-faworyt piosnkę nuci,

Ciocia patrzy, ciocia marzy

O tej wiośnie, co... nie wróci.

* * *

Chociaż nie lubię "żurfiksów"

(Gdyż "papu" zwykle na... łoju),

Wyznam, że wczoraj od Iksów

Wróciłem pełen nastroju.

Bo też dom rzadki zaiste

Nawet w gościnnej Warszawie!

Dwa dania: ryby, pieczyste,

Wino po każdej potrawie!

On — pali tylko Hawana

W pięć lat po kupnie nie prędzej,

A ona — wszędzie jest znana,

Że się poświęca dla nędzy;

Kobieta młoda, niczego...

Mogłaby nawet na boku...

Cóż, kiedy miłość bliźniego

Pochłania większe pół roku!

Bal, raut, "sieroty," czy "matki",

Byle pod "biednych" egidą,

Mimo olbrzymie wydatki,

Iksowic pierwsi nań idą.

Doszło do tego nakoniec

Przez te ofiary zbyt dworne,

Że wzięła stalą modniarkę,

A on podwyższył... komorne!

Ma nawet z tego powodu

Z lokatorami przykrości:

Ci ludzie pojąć nie chcieli

Potrzeb cierpiącej ludzkości.

Właśnie i wczoraj przy kawie,

Gdy pełni ciepła, nastroju.

Gwarzym o "biednej" Warszawie,

O ludziach pracy i znoju.

Gdy nastrój taki serdeczny,

Że omal wszyscy nie płaczem —

W pośrodku sprawy społecznej,

Podchodzi lokaj cichaczem.

Widzim, że Iks się czerwieni,

Że mu twarz nagle się zmienia,

Że dzwoni kluczem w kieszeni,

Co jest oznaką wzruszenia...

Wreszcie po krótkiej niemocy

Machnął lokaja w kark z dubli...

"Szewc łajdak! wyniósł się w nocy,"

Nie dopłaciwszy dwóch rubli.

Rzecz prosta, taka nowina

Wszystkim nam humor odjęła...

Szczęściem, że wkrótce Iksina

Gordyjski węzeł przecięła:

"Mój drogi! — rzecze mężowi —

Czegóż się trapić, mój złoty!

To się wytrąci stróżowi,

Że nie pilnował hołoty!"

I, wilżąc usta różowe,

Z wrodzonym wdziękiem na twarzy,

Zaczęła dalszą rozmowę

O... rabatowej sprzedaży

 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

" Fixe" się przeciągnął do rana,

Wróciłem pełen nastroju...

A propos szewca gałgana:

Ma sprawę w sądzie pokoju.

* * *

Maryś!... Maryś!

Wiosna leci!

Już nam pachnie, już nam świeci!

Od złotego ano słonka

Idzie światem słodka, dzwonka!

Już w szumiący bór zapada,

Już drzewiną drożną gada,

Już wśród roli, wśród oranej

Kładzie miedzą pas kowany,

Już u stoku nóżki myje,

Już wianuszek sobie wije,

Już się w duszy roi w snach,

Taka piękna... że aż strach!

Maryś!... Maryś!

Wiosna wieje!

Już się łasi, już się śmieje!

Już ją jeno objąć ręką

W zespół z wonią a piosenką!

Już ją jeno tchem ułowić,

Myślą, sercem, duszą spowić;

Już ją jeno, niby ciebie,

Mieć i patrzeć po tem niebie,

Po tem niebie, po tej roli;

Mieć ją, mieć ją, mieć do woli!

Co nie daje — wszyćko brać!

I na zamian wszyćko dać!

Maryś!... Maryś!

Wiosna ma się...

Idzie ku nam, przymila się!

Już ją czuję wedle duszy,

Już mi w myślach kwieciem prószy;

Już na oczach się migota,

Cała z srebra, cała z złota,

Od róż strojna, od korali,

Aż polyska, aż się pali!

Już po sercu się rozlała,

Już i we krwi mej zawrzała!

Już mi czegoś tak się cni...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Maryś, Maryś! wyjdź i ty!

* * *

Stara-ś ty, moja piosnko, stara,

Jak ból, jak świat,

Jak krzyż, cierpienie, jak ofiara,

Jak przeminionych złudzeń mara,

Jak podeptanych rojeń kwiat!

Stara-ś ty rodem, piosnko, stara,

Jak ból, jak świat!

I już ci nie grać i nie gonić

Odmiennych ech,

Radosną nutą nie zadzwonić,

Od holu piersi nie osłonić,

Ani uderzyć w szczery śmiech...

I już ci nie grać i nie gonić

Odmiennych ech!

* * *

Przepłynęła nad mą głową

Wiotkiej przędzy srebrna szata

I zadumą młodziankową

Opowiła zbiegłe lata.

Przepłynęła, rozbudziła

Dni minionych srebrne głosy

I w podarku zostawiła

Na pamiątkę srebrne włosy.

* * *

Jeszcze niebo w chmurach,

Jeszcze ziemia w mgłach,

Już myśl o lazurach

Marzy w słodkich snach;

Już, jak przędzą w krośnie,

Dzierzga w złoty świt

To, co w nowej wiośnie

Nowy weźmie byt.

Widzi niewidziane,

To, co w ciszy gra,

Dawne, zapomniane

Tuż u piersi ma.

Jeszcze wichry wieją,

Jeszcze ziemia w mgle,

Już się usta śmieją,

Serce kochać chce!

Już się wszystko płoni

Brzaskiem jasnych barw,

Jaż po duszy dzwoni

Echo przyszłych harf;

Już się falą toczy

Krwi gorętszej żar,

Już zagląda w oczy

Nowej wiosny czar!

* * *

Dziewczyno,

Kalino,

Nie zważaj na włos...

Nie lata

Go srebrzą,

Lecz dola i los.

Na mgnienie

Wspomnienie

Nie skradnę z twych lic,

O więcej,

Dziewczyno,

Nie proszę ja nic.

Choć życie

W przesycie

Schmurzyło mi brew,

Pierś bije,

Dziewczyno,

A w żyłach wre krew!

Schyl skronie,

Daj dłonie,

Dziewczyno i w szał!

Wypijem

Do mętów,

Co w czarę los lał!

Pójdź śmiele

Aniele,

Rozkołysz, daj śnić!

Wszak życie

Jest jedne,

Żyć trzeba, więc żyć!

Bez lęku,

Przy dźwięku

Walczyka spleć dłoń,

Pierś z piersią,

Dziewczyno,

A potem... choć w toń!

Pójdź, maju,

Nim z raju

Wypędzi nas świt...

Chwil szalu

Niewiele,

A reszta, to... myt!

Dziewczyno,

Kalino,

Nie zważaj na włos...

Nie lata

Go srebrzą,

Lecz dola i los.

* * *

Psi.... w! to życie!

Rwie i rwie

Swietlanych złudzeń przędzę,

Wichrem zawodów w oczy dmie!

I gasi w chmurnych zwątpień mgle

Widziane w marzeń wstędze!

Psi.... w! to życie!

Zginaj kark!

Chyl czoła za kęs chleba!

Pogardy ślinę stłum u warg

I nieś, co kupią, nieś na targ!

Bo... psi.... w! żyć potrzeba!

* * *

Hej! czemu ty, wiosno, chodzisz po duszy,

Kiedy życie srebrnym włosem już prószy?

Czemu palisz nowe tęcze i zorze,

Gdy już serce rozpromienieć nic może?

Czemu siejesz w piersi wonią majową,

Gdy symbolem liść zawiędły nad głową?

Czemu wołasz w głębi serca piosenką,

Gdy z niej tylko echa same, wiosenko?

Co ci przyjdzie, że rozbudzisz sen złoty,

Kiedy jawy nic podniesiesz z martwoty?

Czemu mgnieniem bole ścierasz najłzawsze,

Gdy nie możesz zostać... zostać... na zawsze?

* * *

Mam ci ja kochanie,

Prócz ciebie, dziewczyno,

Słonko nad nim patrzy,

Srebrne chmurki płyną.

Pług a stalna socha

Warkoczyk mu plecie,

Wietrzyk o nim śpiewki

Roznosi po świecie!

Wietrzyk o niem śpiewa

Gruszą a wierzbiną...

Mam ci ja kochanie,

Prócz ciebie, dziewczyno.

Idzie słonko, idzie

Stopkami złotemi

Do niego kochania,

Do tej mojej ziemi.

Idzie ku niej złote,

Przyświeca w przyparku,

Niesie jej spódniczkę,

Kiej matuś z jarmarku!

Spódniczkę-wiosenkę

Na pola, na łany,

I gorsecik szyje,

Miedzą sznurowany.

Co złotą igiełką

Po grząbie przewlecze,

Wstają macierzanki,

Rosną ostromlecze.

Co ciepłym wietrzykiem

Złotą nić rozwinie,

Już-ci u gałązek

Pączki na drzewinie

Już ci z białej brzozki

Pachną wonne "kotki",

Już-ci się u wioski

Zielenią opłotki.

I tak sobie idzie

W cieple a przyparku

Z nowym przyodziewkiem,

Z wiosenką w podarku.

A co ujdzie szmatek,

To chwilkę przystanie

I stroi a stroi

To moje kochanie.

* * *

Urodzoną pod niebem,

Gdzie bór siostrzyc wyrasta,

Jak tę Maryś za chlebem,

Słali ludzie do miasta —

I za pieniądz, za złoto

Zaprzedali zieloną...

Hej! sosenko-sieroto!

Tak już widać sądzono!

Idzie na targ schylony

Dziaduś biały, bielusi,

Widzi gaik zielony...

Kupił drzewko dla wnusi.

Ubrał zieleń stoczkami,

W nić opowił złoconą —

I pogląda ze łzami...

Tak już widać sądzono!

W pokoiku na piętrze

Płonie drzewko! hej drzewko!

Wokół godła najświętsze,

Wokół dziatwa brzmi śpiewką!

Jeden dziaduś coś zcicha

Trzęsie głową bieloną —

Zasiadł w kątku i wzdycha..

Tak już widać sądzono!

Wspomniał czasy minione,

Myśl oderwał od miasta...

Małe drzewko zielone

W bór mu sosen urasta!

Szumi leśna muzyka

Starych barci koroną !

Dziaduś w kątku łzy łyka...

Tak już widać sądzono!

Szumi wichrów kapela!

W sto ech stary bór gwarzy!

Jakiś promyk wesela

Po dziadula błysł twarzy!

Nasłuchuje ciekawie,

Kręcąc wiechą srebrzoną...

Cicho, pusto na jawie...

Tak już widać sądzono!

Zamiast leśnej pustoci,

U nabiegłych łzą źrenic —

Jedno drzewko się złoci

W szarych murach kamienic.

Jedno, dziadu, dziadulu!

Jedno drzewko zielone...

Wszystko przeszło, prócz bólu..

Tak już było sądzone!

* * *

Powiedz-że mi dobre słowo,

Dziewczyno, powiedz,

A przywiozę koralisie

Z samych Proszowic,

Czerwone!

Z samych Proszowic!

Wydź-żc do mnie, krociu zloty,

Na pół pacierza...

Ofiaruję ci chusteczkę

Prosto z Skalbmierza,

Z jarmarku!

Prosto z Skalbmierza!

Daj-że krzynę spojrzyć w oczy,

Nie chroń oblicza...

Zwiozę wstążkę do warkoczy

Choćby z Łowicza,

Trzy łokcie!

Choćby z Łowicza!

Pozwól-że się pocałować,

Kwiatku majowy,

A na piechtę powędruję

Do Częstochowy

Uprosić!

Do Częstochowy!

Jak mię widzisz, wszyćko kupię.

Wszyćko ci sprawię...

I zapowiedź każę głosić.

Choćby w Warszawie

U fary!

Choćby w Warszawie!

A co ta już będzie potem,

Moja w tem głowa,

Tylko ty mi, mój miesiącu,

Nie żałuj słowa

Dobrego!

Dobrego słowa!

* * *

Dwa mieszkanka vis-a-vis

Pierwsza gwiazda przepina...

W jednem — chłopiec nad piórem;

W drugiem — z igłą dziewczyna.

Dwa mieszkanka vis-a-vis

Patrzą k'sobie w okienka...

W jednem — błyska mundurek,

W drugiem — jasna sukienka.

Dwa mieszkanka vis-a-vis...

Cichy wieczór styczniowy...

Student miody... dziewczyna...

I poemat gotowy.

Dwa mieszkanka vis-a-vis

Pierwsza gwiazda przepina...

W jednem — marzy poeta,

W drugiem — warczy maszyna.

W jednem dziewczę schylone

Szyje modną sukienkę,

W drugiem — student-poeta

Składa rzewną piosenkę.

Przed oczyma mu stoi:

Blada postać dziewczyny...

Stara matka... braciszek...

Głuchy turkot maszyny.

Co popatrzy przed siebie

W małe szybki vis-a-vis,

To łzą zwrotkę poprószy,

Młode serce zakrwawi.

Przeklął bale, karnawał

I te szaty z atłasu,

Biedną szwaczkę unosząc

Na wyżyny Parnasu.

Dwa mieszkanka vis-a-vis...

Bije późna godzina...

Skończył student piosenkę.

Modną suknię dziewczyna.

Skończył... westchnął... odczytał.

Spojrzał w szybki i marzy...

Dziewczę mierzy sukienkę,

Czy jej będzie do twarzy...

Jęknął głucho poeta,

Liczy gwiazdy na niebie...

Biedne dziewczę z poddasza

Szyło atłas... dla siebie!

* * *

Tak mi, grajku,

Tak mi graj,

By się ozwał

W piersiach maj,

By ożyto z twojem graniem

To, co szczęściem i kochaniem,

By wróciły lata wspak...

Tak mi, grajku,

Zagraj tak!

Weź-że krzepko

W garście smyk,

Po naszemu

Utnij w mig,

A gdy trafi się dziewczyna,

Wnet wykręcę od komina,

Jak bywało dawnych lat,

Że aż wiater

Pójdzie z szat!

"Rachciach ciuchciach"!

Oj-że! "Wej"!

Jeszcze raźniej,

Grajku, chciej!

Jeszcze raźniej nastrój skrzypki.

Bom już ujrzał modre ślepki,

Buzię, kiejby polny głóg...

Już nie wstrzymać

Własnych nóg!

Pójdż-że, Maryś,

Kiej masz chęć...

Pójdź-że żywo,

Smutek spędź!

Nie bój-że się, nie bądź dzika,

Nic uszkodzę gorsecika,

Ni u wianka barwnych wstąg,

Jeno pozwól

Z razik w krąg!

Choć obejmę

Garścią w pół,

Nikiej snopie

Łącznych ziół.

Choćbym się miał przemódz siłą,

Wszyćko będzie, jako było!

Pójdz-że... głupia, porzuć strach!

Słyszysz... Krają...

Rachciach! ciach!

Maryś, Maryś!

Jakaś ty...

Toć i tobie

W ślepkach skrzy!

Toć i tobie z lewej strony

Bije cosik nikiej dzwony!

Toć i tobie, jako mnie,

W myślach, duszy,

W piersiach wre!

I tyś rada,

I ja rad,

A co nam ta

Cały świat,

A co nam ta ludzkie mowy,

Tyś gotowa, ja gotowy,

A kiej serce czegoj chce,

Nie może być

Nikiej źle!

Powiadali: że dość iść przed siebie

Z czystem sercem i szczerem kochaniem,

By przejść życiem o doli, o chlebie,

Z roztęczonein nad głową świtaniem;

Że dość w duszy mieć wolę wytrwałą...

Powiadali!... Inaczej się miało!

Powiadali: że byle przy sobie

Mieć to swoję, serdeczne a bliźnie,

To dzień żaden nie zajrzy w żałobie,

Ani troska w przedwczesnej siwiźnie...

Że dość kochać... Hej! toć się kochało!...

Powiadali... Inaczej się stało!

Choć się serce żali,

Życiem szara nić —

Śnijmy, dziewczę, dalej,

Póki możem śnić!

Lepszy dzień motyla

Od ślimaczych lat!

Czasem złudzeń chwila

Płaci zwątpień świat!

Jeden zryw serdeczny,

Jeden złoty świt.

Rzuca blask słoneczny

W szarej doli byt.

Gasnące rozpali,

Każe sercu bić!...

Dziewczę! śnijmy dalej,

Póki możem śnić!

* * *

By jego działalności

Nie zginął z czasem ślad,

Dla dobra potomności

Pamiętnik spisał... bat!

Opisał od początku,

Jakiemi drogi szedł,

Od skóry na bydlątku

Sięgając w ludzki grzbiet!

Jak tępe uczył głowy,

Jak mores szczepił w lud,

Jak wbijał pokarm zdrowy,

Rzecznikiem będąc cnót!

Jak w pracy dopomagał,

Jak sprawiedliwość czcił,

Jak zawsze chętnie smaga)

I, gdy w co było... bił!

Jak nie oszczędzał skóry,

Lecz siekł, by w martwy kloc,

Jak przez to dla kultury

Położył zasług moc!

Na końcu pamiętniku,

Z czynności swoich rad,

Przymówką o pomniku

Wspomnienia kończy bat!

I pewnie go nie minie

Za tyle dzielnych prac —

Słyszałem, że w Berlinie

Ozdobi Wilhelmsplatz!

* * *

Pani!

Znów mamy maj nad głową,

Znów się świetlana snuje przędź,

A w sercu nutą minorową

Do dawnych wspomnień wzbiera chęć...

Pani! ten nowy maj nad głową

To dawnych wspomnień złota przędz!

Pamięta pani?...

Sad wiśniowy,

Pełen rozkwitłych białych drzew...

Szliśmy... Poranek był majowy,

Woń ziemi, kwiatów, ptaków śpiew...

Pamięta pani... Sad wiśniowy?

Szkoda nam, szkoda białych drzew!

Szliśmy... Pamiętam... Dwa motyle

Na rozkwiecone padły bzy

I trzepotały w wonnym pyle,

Jak symbol szczęścia, słodkich dni...

Pamięta pani dwa motyle

I te pojące wonią bzy?...

Zerwałaś wtedy kiść zwieszoną...

Poniosłaś do ust... Szczęsny kwiat I

A miałaś taką twarz spłonioną,

Jak zorza, kiedy budzi świat!

Zerwałaś wtedy kiść zwieszoną...

Mam dotąd, pani! mani ten kwiat!

I szliśmy dalej rozmarzeni,

A z nami tylko ten maj nasz!

Bzy... dwa motyle... pęk zieleni...

Słońce nam czarem biło w twarz...

I szliśmy dalej rozmarzeni...

Maj był na niebie, ten maj nasz!

Ach, pani! Znowu maj nad głową,

Przędź się świetlana snuje znów...

A w serce nutą minorową

Tyle prześnionych wraca snów...

Pani! znów mamy maj nad głową,

Zostańmy myślą... w kiściach bzów!

* * *

Wzeszłaś, gwiazdo! Betleemska gwiazdo!

I znów serce zabiło pragnieniem...

Myśl w rodzinne uleciała gniazdo,

Drogie kąty objęła wspomnieniem

I zaczęła na progu się żalić,

By — jak dziecku — choinkę zapalić.

I poznali ją ludzie-swojacy,

I zrobili jej miejsce za stołem,

Biały chlebuś podali na tacy

Z wyrzeźbionym w pośrodku Aniołem

I zaczęli jej nucić kolędą...

I nie czuła, że dziś jest przybłędą!

Praprawnuczko starych barci, sosen,

Jakie echa żegnały cię w boru?!

Że aż dotąd grasz pobudką wiosen,

Szumisz nutą ojcowego dworu,

Że cię dotąd noszę na źrenicy

W złotej łunie, wśród białej świetlicy!

Widzę ciebie w pośrodku komnaty

Rozbłyszczoną, naszych drzewin chłopko!

Strojną w barwne opłatkowe "światy"

Z kołysaną u gałązek szopką

I z Dzieciątkiem, złożonem na sianko,

Śpiącem cicho pod białą sukmanką!

Widzę ciebie, jak w złotej oprzędzi

Anioł-Zwiastun trzepoce w skrzydełka,

Ni żłobkowej przysiada krawędzi

Betleemskie rozkłada jasełka

I pastuszków oglądam, i króle,

Hojne dary niosących w szkatule.

Widzę ciebie i wszystkich, co kolein

Pod twe zielne przypadli igliwie —

Jak się głowy i czoła za czołem

Chylą, niby kłos źrzały na niwie —

Jak łzy świecą pod wosków twych łuną,

A pierś każda jedną dzwoni struną!

Widzę ciebie i siebie chłopięciem,

I białego dziadula z kosturem,

I babunię przed Bożem Dziecięciem,

I dwór cały, śpiewający chórem,

I konika siwego z siodełkiem,

Co go Anioł przyniósł pod skrzydełkiem.

Moje dobre, o złote ty drzewko!

Ja to wszystko mam do dziś pod duszą —

I czapeczkę z różową podszewką,

I tę chatkę z jaworem i gruszą,

I fuzyjkę, i chłopców tych z cyny

Do ostatniej zachowam godziny!

* * *

Spłynął po przezroczy

Mglisty obłok w dal...

Jesień wgląda w oczy,

A po wiośnie żal!

Wszysto jak półsenne

W mgieł robronie drży...

Idą dni jesienne,

A po wiośnie łzy!

Wszystko jak ofiara

Duma w chłodnych mgłach..

Wokół jesień szara,

Wiosna tylko w snach!

Spłynął po błękicie

Mglisty obłok w dal...

Jesień wgląda w życie,

A po wiośnie żal!

Próżno wabi do się

Pasmem srebrnych szarf,

Próżno kąpie w rosie

Blaski swoich barw;

Darmo niesie w dłoni

Pełny ziarna kłos...

Serce smutkiem dzwoni,

Wiosny woła w głos!

Spłynął po przezroczy

Mglisty obłok w dal...

Zajrzał smutkiem w oczy,

Posiał w sercu żal!

Wszędy, dookoła

Rozczarowań chłód —

Zwiędłe kwiaty, zioła,

Bezowocny trud!

Wszędy głuszą gwarzy,

Wszędy sine mgły...

Jedno serce marzy,

Goni dawne sny!

Spłynął po błękicie

Mglisty obłok w dal...

Zajrzał smutkiem w życie.

Posiał w sercu żal!

Próżno biedne woła,

Pragnąc wiosną żyć...

Jesień dookoła

Szarą przędzie nić!

Co o wiośnie kwiatem,

Dziś badylem drży...

Jesień idzie światem...

Wiosno! gdzieżeś ty?

* * *

Dzień wigilijny... "do siego roku"...

Więc dobrej wróżby nie żałuj,

Umiłowane przytul do boku,

I pieść, i ściskaj, i całuj!

Wyśpiewaj z duszy najdroższe echa,

Za dolę w górę wznieś kielich,

W pierś garnij wszystko, co się uśmiecha

A myśli w miodach kąp pszczelich!

Odtrąć zawody, zagłusz zwątpienia,

Pamięcią w wspomnień płyń niebie,

Uskrzydlij wszystkie słodkie marzenia

I rzuć je jawą przed siebie.

Co kochasz szczerze, niech wzajem kocha,

W co wierzysz wiarę niech nieci,

Niech żadna skarga w duszy nie szlocha,

Ani łza w oku nie świeci!

A gdy w przyjaciół zasiędziesz kole,

Węgrzyna postaw konewkę,

I swoją własną, i bliźnią dolę

W nadziejną zapleć im śpiewkę!

Ubierz piosenkę w tęczowe szaty,

Wydzierzgaj złotą jutrzenką,

I poleć ptakiem z chaty do chaty,

I zadzwoń jutra piosenką!

Gdzie święty chlebuś, gdzie Boże drzewko

Matuś w złocistej koronie,

Przylgnij do proga i dzieł się, śpiewką,

I dziel się wszystkiem, co w łonie.

* * *

Sam ja nie wiem, nie zgaduję,

Zkąd ja? kto ja zacz?

Choć się wokół świat raduje,

U mnie w piersi płacz,

Tęsknica!

V mnie w piersi płacz!

Nad innymi promyk słońca,

Ponademną cień,

Wieczne chmury mrok bez końca,

Nocka w biały dzień,

Świtanie!

Nocka w biały dzień!

Innym śpiewka i skrzypice,

Innym wonny kwiat,

Mnie jednemu na źrenice

Jeno smutek padł

I został...

Jeno smutek padł!

Próżno patrzę po tem niebie,

Po tej ziemi w dal.

Nie odnaleźć mi dla siebie,

Jeno troskę, żal,

Zadumę!

Jeno troskę, żal!

Darmo chodzę i zachodzę,

Darmo myślą gnam,

Na mej ścieżce, na mej drodze

Pusto! sam ja, sam,

Jak palec!

Samiuteńki, sam!

Idą ludzie, niby moi,

Każdy mija mnie;

Ten okrąża, ten się boi,

Skoro ujrzy łzę

Na oczach!

Skoro ujrzy łzę!

Nie lubicie wy płakania,

Bo któżby mu rad?!

Ale ciężko bez kochania,

By się zaśmiał świat

Do kogo!

By się zaśmiał świat!

* * *

Zniosła zima wał śnieżycy,

Padł całunem śnieg...

Na podwórku kamienicy

Raźny malców krzyk.

Lepią "śnieżka" z białych grudek,

Pokrzykując w głos:

— Jakby żywy! ma podbródek! —

Nogi! ręce! nos!

I czapeczkę ma na ucho,

I sękaty kij...

Brzęczą głosy zawieruchą:

— Żyj nam! śnieżku, żyj!

Wszystkim radość tryska z oczu,

Brzmi dziecięcy śmiech.. !

Tylko jedno na uboczu

Tłumi w piersiach dech!

Pochyliło główkę płową,

Modre ślepki dwa,

Słucha... patrząc w pierś śnieżkowa:

Czy w niej serce drga?

Ej! niedobre, płoche dziecię!

Ej! głuptasku ty!

Czyż śnieżkowi na tym świecie

Życzysz doli złej?!

* * *

Hulaką się urodził

W godzinę jakąś złą.

Hulaką życiem chodził

Hulaką zwano go!

Hulaszczą śpiewkę dzwonił,

Hulaszczą lubił grę,

Ostatni szeląg strwonił,

By nędzy otrzeć łzę!

Więc, gdy tak kroczył dalej,

Z hulanki w biedę wpadł!

Hulaką go chowali,

Gdyż tak osądzi! świat!

* * *

Pisz sonet... Myśl biegnie słoneczną krainą,

Gdzie jasne brzegi lądu, gdzie błękitne morze!

Marzenia wzięły skrzydła, niewstrzymane płyną...

A jednak pierś tęsknoty wyzbyć się nie może!

Próżno rojony obraz oplatam tercyną,

Daremnie rym w złocone szybuje przestworze!

Smutno...

Nagle! gdzieś w duszy zaszumiało zboże,

Jakby wiatr mazowiecką przelatał równiną...

Słucham... Powiały echa! Znana pieśń się zrywa!...

Wytężam wzrok... Przede mną nizkie chaty w bieli...

Figura wedle drogi, pasyjka pod wzgórkiem...

Dzwonią kosy...

To moi! Nasze, polskie żniwa!

Serce uderza raźniej! Pierś czuje weselej!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

I sonet się rozwichrzył od ucha mazurkiem!

* * *

O jedno Boga proś, pacholę!

Po dni ostatnich kres:

By ci na dolę czy niedolę

Starczyło zawsze łez!

Bo czy to chwile szczęścia miną,

Czy złudne pierzchną sny —

Największa boleść — wierz, dziecino!

Nie widzieć własnej łzy!

* * *

Był przed laty organista,

Stary Jan Batór,

Choć o kuli, śpiewał czysto

"Wenikreatur".

Dobrym ludziom, Bożej chwale

W odpust czy święto,

Grał na chórze: "Gorzkie żale",

"Requiem", "Memento".

Ale z czasem stare kości

Jęły słabować,

Musiał przeto ku starości

Gardłu folgować.

Nie śpiewywał już w niedziele,

W dzień odpustowy,

Ale za to co wesele

Powiadał mowy.

Uczył dzieci i ptaszęta,

Łapane w siatki,

A gdy przyszły godne święta

Nosił opłatki.

A już majster był do szopki,

Majster nielada!

Że, bywało, aż szła w "hopki"

Cała gromada.

Jak zrychtował a przyodział

Różne osoby,

Omal oczu żeś niepodział,

Jak w jakie "groby''!

Był ci krakus z krakowianką,

Kurpie z mazurem,

Każdy nosił nad sukmanką

Czapeczkę z piórem.

Był i węgier z olejkami,

Ułan w kaszkiecie,

I pastuszki z bydlętami,

I Boże Dziecię.

Był i Heród, król przebrzydły,

"Bestyja" wściekła,

Lecz go djabeł wziął na widły,

Porwał do piekła.

Wsadził zaraz do kociołków

W smołowy wrzątek

Za niewinną krew aniołków,

Biednych dzieciątek.

Lecz najmilej było patrzeć,

Kiedy z ostatka

Sam się Batór przebrał w szopce

Za starca dziadka.

Dziaduś z torbą chodził wkoło

Cały siweńki,

Zbierał grosze, śpiewał rzewnie

Śliczne piosenki!

Śpiewał długo a żałośnie

Trzęsący cały,

Że aż ludziom od słuchania

Oczy płakały.

Takich śpiewek nie umieją

I ptaki z lasów,

Musieli je ludzie składać

Za dawnych czasów.

* * *

Może mi kiedy będzie dozwolone

Przygarnąć piersią kochane, rodzone

I iść przez życie z tem mojem kochaniem,

Jak słonko wiosną, jak zorza zaraniem,

Szumiącym gajem, poprzez kłośne pole,

Sobie na dolę i ludziom na dolę!

Iść, jak po rosie ligawkowe echo,

Sobie pociechą i ludziom pociechą!

Iść z niepamięcią o trosce przeżytej

Sobie na świty i ludziom na świty!

Może mi będzie kiedyś dozwolone

Posiewać w sercu ukryte, tajone,

Chowane w duszy, przemarzone we śnie,

Niechby płynęło, jak ptaszęce pieśnie,

Niechby padało, jak ziarno na rolę,

Sobie na dolę i innym na dolę!

Niechby się gniazdem rozsiadło pod strzechą

Sobie pociechą i innym pociecha;

Niechajby tęczą wybiegło w błękity,

Sobie na świty! i innym na świty!

* * *

Idzie sobie przez pola

Szara dola, niedola,

Płynie, jak ta mgła siwa,

Jak te mroki z zachodu...

Ale sobie przygrywa,

Bo już taka od młodu!

Przyszła do wsi, do swojej,

Do Stachowych podwoi...

Spojrzy... Jezu kochany!

Drobiazg skwirczy od głodu...

A Stach skrzypki ze ściany !

Snadź z takiego już rodu!

Podumała... Wieczorem

Przystanęła pod dworem...

Zapadł w ziemię po progi..

Puste śpichrze, stodoły...

Ale dziedzic tnie z nogi!

Bo już taki... wesoły!

Poszła ze wsi, daleko!

Aż do miasta nad rzeką...

Idzie... patrzy... a słucha...

Każdy ciężar swój dźwiga!

Ale grają od ucha!

Całe miasto podryga!

I tak z bruku do pola

Chodzi dola, niedola,

Płynie, jak ta mgła siwa,

Jak te mroki z zachodu,

Ale sobie przygrywa,

Bo już taka od młodu!

* * *

Nie szukaj gwałtem słońc bez plam,

Ani się gorsz z cnót wyszczerbionych

I nie plwaj w twarz wykolejonych,

Co zbiegli z ciasnych życia ram,

Kredą święconą zakreślonych.

Nie wszyscy płynąć chcą za wodą,

Nie wszystkim życie wskaże bród,

Niejeden, pierś strzaskawszy młodą,

Popóźniej chwiejny miewa chód!

Nie wszystkich wabi do się, nęci

Cichy w ślimaczych zwojach byt —

Ten tylko kark w przepaści kręci,

Kto stopą godził na sam szczyt.

* * *

Pamiętam ja z dziecięcych lat,

W dziedzictwie mego dziada

Rok w rok fruktowy trzyma! sad

Żyd stary, Boruch Szpada.

Oddawna mieszkał pośród nas

I tu się pono rodził,

Pilnował sadu w letni czas,

A zimą handlem chodził.

Pamiętam — mleczną brodę miał

I chałat za ubranie,

A choć go dziaduś druhem zwał,

On mówił: "jaśnie panie"!

Pamiętam... My wracamy z szkół..

Już Boruch pod dwór leci,

Kiwa jarmułką, gnie się w pól,

Cmokając: "Nasze dzieci"!

My prosto z wózka za nim w sad

Na agrest lub porzeczki,

On głaszcze brodę, taki rad:

"Paniczki, oj paniczki"!

I co najsłodszy owoc rwie,

Maliny i wisienki,

A potem chwyta skrzypki swe

śliczne gra piosenki.

Czasem przyśpiewkiem nuci w glos,

Do taktu wtórząc pieśni,

Że aż mu na pierś spływał włos,

Jak kwiaty po czereśni.

I tak nas witał szereg lat,

W wakacje, czy to święta,

Grając, śpiewając, wodząc w sad

I dając nam prezenta.

Pamiętam... W przeddzień Paschy świąt

Na srebrnej wnosił tacy

Pierników praśnych cały rząd

I kilka krążków macy.

Pamiętam raz... figlarna brać

Podjęła myśl swawolną...

"Trenie! — rzekł tylko, jął się śmiać -

Nam żydom jeść nie wolno"!

Odsunął zdala trefny łój

Z pogodą na obliczu:

"Trzeba szanować zakon swój,

Czcić zakon swój, paniczu"!

Dziaduś usłyszał, podniósł krzyk,

Dobierał się do ucha:

"A smyki jakieś! zaraz, w mig

Przeprosić mi Borucha"!

 A Boruch prosił, gnąc się w stan:

"Ot dzieci, nic nie szkodzi,

I ja i kiedyś jaśnie pan

Byliśmy także młodzi"!

Pamiętam — potem w parę lat

Nie stało mego dziada,

Lecz po dawnemu trzymał sad

Żyd stary, Boruch Szpada.

I zawsze dobre słowo miał,

I uśmiech dla panicza,

I nieraz w sadzie łzami siał,

Gdym czytał Mickiewicza.

Lecz i dla niego z biegiem lat

Wybiła snadź godzina...

W lipcowy ranek zaszedł w sad

I zasnął starowina...

Był na kirkucie szlachty tłum

I luda szła gromada,

Choć zmarł nie krewniak, brat, ni kum,

Żyd prosty, Boruch Szpada.

* * *

Nie baśń tęczową, ideały,

Nie sennych złudzeń złoty chram,

Lecz tego życia skrawek mały

W ulotnym wierszu skreślę wam.

Pobrali się o młodych latach,

On nie miał nic i ona nic...

Oto, jak w wielu poematach,

I mego wiersza główny szkic.

Póki szło życie młodą wiosną,

Objęte w uczuć szczerych krąg,

Mieli dla ducha — pieśń miłosną.

Dla chleba — pracę własnych rąk!

I mieli jeszcze (dzieci stare!)

W płomiennych sercach marzeń świt,

I niezachwianą niczem wiarę

W jaśniejsza dole. w lepszy byt

W malej stancyjce na trzeciaku

Nie zabrzmiał nigdy zwątpień ton —

Ona szeptała: "Mój chłopaku"!

"Moja dziewczyno''! -- szeptał on.

Zawody, troski czy frasunek.

Daremne znoje, próżny pot —

Stracony miały posterunek,

Jeden je uścisk zwalczał w lot!

I tak dzierzgali życia przędzę,

Nie szczędząc jutru złotych farb,

Aż los — w przeznaczeń śledząc księdze —

Zesłał im w końcu... pierwszy skarb!

Pewnego ranka nad stancyjką

Przemknął z podarkiem lotny paź...

I odtąd dzielił się pensyjką

Z tatusiem, mamą mały Jaś.

Po Jasiu — jakoś w rok niebawem —

Zawitał Józio, chłop na schwał!

A potem, szczęsnych zrządzeń prawem,

Marynię wkrótce Bozia dal!

Chowały zdrowo się dzieciny,

A takie cudne, że choć pieść!

Tylko, że... Boże mój jedyny

Codziennie prawie chciały jeść!

Lubiły także mieć sukienki,

Czuły, że w zimnie siedzieć źle...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

I na tem koniec już piosenki.

Na dramat bowiem nic stać mię!

Lecz gdybym posiadł nerw sceniczny,

Zaplótłbym łatwo w dalszy ciąg

Niezwykły obraz dramatyczny

Rodziny, mrącej z... pracy rąk!

* * *

Ej! nic patrzaj ty tak ku mnie,

Dziewczyno!

Bo wnet za tem, co już w trumnie.

Łzy płyną!

Bo się w duszy budzi męką,

Wspomnieniem,

Co prześniło się piosenką,

Marzeniem!

Co się bólem hen! w zaświaty

Rozwiało,

Wraca, patrzy, jak przed laty

Patrzało!

Ejże! odmień ty te oczęta,

Dziewczyno!

Ho gdy serce się spamięta,

Łzy płyną...

Bo gdy ocknie w jawie-głuszy

To "tera",

Za straconeni wszystko w duszy

Zamiera !

Wszystko smętkiem a rozłąką

Pierś pęta...

O zmień-że ty, moję słonko!

Oczęta!

Niech, co było chmury zwałem

Owiną...

Niech zapomnę, że kochałem...

Dziewczyno!

Niech zapomnę, że co w trumnie —

Nie wstanie!

Oj! nie patrzaj ty tak ku mnie,

Kochanie!

Ej nie patrzaj, nie budź maju

Złotego...

Co ci z tego? co ci, raju?

Co z tego?

Co ci z tego!? Już nie wskrześnie,

Nie strzyma...

Było w życiu, było we śnie

I... niema!

* * *

Niby symbol drogi,

Którą przyjdzie iść,

Upadł pod me nogi

Drżący, zwiędły liść!

Zaległ w niemej głuszy

Tuż u moich stóp,

Jakby radził duszy:

"Złóż marzenia w grób!

I mnie wśród zieleni

Śmiał się słońcem świt,

A dziś o jesieni

Kończę próchnem byt!

I mnie z wiosną grało

Echo inną pieśń...

Spojrzyj! co zostało?

Niebyt... próchno... pleśń"

Upadł pod me nogi

Drżący, zwiędły liść...

Czyżby symbol drogi,

Którą przyjdzie iść?

Czyżby to marzone

O wiośnianych dniach

Miało niespełnione

Zostać tylko w snach?

* * *

Alleluja!...

... Biją dzwony!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rzucam myślą most zwodzony

W bratnie dusze, w moje strony...

Niechaj będzie pochwalony!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Alleluja!...

Z dziecięcym pacierzem

Widzę wioskę, rozpiętą pod krzyżem —

Białe chaty i białe sukmany,

Szmat poletek, runią malowany,

Boćki sznurem krążą nad łąkami,

Gajny borek przygrywa echami,

Na cmentarzu, nad mogiłą chłopią

Białe brzozy świeżą rosą kropią,

Między strzechy w zagrodne podwórku

Wielkim głosem leci sygnaturka...

Woła... leci od izby do izby...

Usłyszeli... wybiegli przed przyzby,

Idą... niosą przy piersi prostaczej

Zgrzebne zajdki pisanek, kołaczy,

Chlebuś, strojny w barwinkowe pęki —

Idą drogą wedle Bożej Męki,

Co się w skrętach popod krzyżem słania...

... Widzę moich w święto Zmartwychwstania!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Alleluja!...

... Biją dzwony!

Niechaj będzie pochwalony!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rzucam myślą most zwodzony...

Dwór ojcowy... stół święcony...

Niechaj będzie pochwalony!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Alleluja!

... Oczy zaszły gwiazdą!

Widzę ciche dziadów, ojców gniazdo:

W portretowej wielki stół dębowy,

Ze ścian patrzą podstrzyżone głowy,

W odrzwiach z cyny świeci kropielnica,

Przy niej w wianku żyto i pszenica,

Plon święcony ze zbiorów latosich,

Na rosochach zawieszony łosich;

Kurantowy dzwoni starą śpiewką,

Biały "bazia" wiewa chorągiewką,

A za stołem dziadunio z babunią

W kole wnucząt złote serca strunią,

Szczepiąc miłość w miodem pokoleniu

Ku tej braci, siadłej na podsieniu,

Co się zbiegła i szarą siermięgą

Dworskie progi objęła jak wstęgą!

Dziaduś chlipie... egzcytarz podzwania...

... Widzę wszystkich w święto Zmartwychwstania!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Alleluja!

... Biją dzwony!

Niechaj będzie pochwalony!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Widzę w duszy rozmodlonej

Świat rodzony, świat marzony...

Niechaj będzie pochwalony!

* * *

Brałem niegdyś, prócz koszuli.

Skrzypki z ojców chat —

Grały dziecku: luli! luli!

Aż mu pachniał świat!

A gdy Maryś szła kochana,

Sam się zrywał smyk!

"Oj-że moja! danać dana"! —

Grały skrzypki w mig!

Grały ludziom, sobie grały,

Własnej duszy hej!

Teraz jakby zapomniały

Onej nuty swej!

Choć ją ująć — szkoda trudu,

Szkoda smyka brać —

Leci ze strun: dudu dudu!

Aż się nie chce grać!

* * *

Gałązek gąszczem otulony,

Przetrwał do wiosny zwiędły liść

I patrzy smutnie w świat majony,

Na strzelającą świeżą kiść...

W gałązek gąszczu zawieszony,

Spogląda smutnie martwy liść.

Dokoła wiosna błyska tęczą

Na nowe życie, nowy byt,

Młode się listki z szypuł pęczą,

Witając szmerem nowy świt,

W nowem się słońcu, strojne wdzięczą

Na nowe życie, nowy byt.

Z zieleniejącej drzew korony

Rozrodczych pyłów płynie woń...

W słoneczny uścisk opleciony,

Świat tworów kielich bierze w dłoń!

Młodość buduje marzeń trony,

Wiosenną życia spija woń!

Rozkołysane w upojeniu,

Grają warkocze zielnych kos,

Wiatr wschodzącemu pokoleniu

Rzuca pod stopy perły ros...

Stary liść duma w zamyśleniu,

Głuszony szumem zielnych kos!

Duma samotny, zapomniany,

Odarty z dawnych, barwnych szat,

Rozpominając czar rozwiany,

Zaranie, w którem ujrzał świat,

Poranek życia, zorzą tkany,

A dziś odarty z barwnych szat.

Duma nad swoją złotą wiosną,

Gdy pierwszy rosy przyjął chrzest,

Gdy z wyżyn nucił pieśń radosną!

Duma, czem bywał, a czem jest...

Duma, czem będą ci, co rosną,

Co pierwszej rosy biorą chrzest?

Duma, wpatrzony w własne próchno,

Daremnie pragnąc wydać szmer.

Duma, że z wiosną, z wiosną druchną

Na podściół pójdzie lub na żer...

Duma i tkanką drży leciuchną.

Wsłuchany w młodszej braci szmer.

Słucha... Dokoła kipi życie,

Szumi do wiosny miody liść,

Wieje ku zorzom na błękicie,

Skąpana w woni rutna kiść.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Westchnął... ostatnie stargał nicie

I upadł z wiatrem zwiędły liść,

A nad nim młode wiosną życie

Przeszło — i zawsze będzie iść.

* * *

Kamieniczne podwórko...

Mgła na ziemi i niebie —

Ranne słonko za chmurką

Rzuca świtem przed siebie,

Jakby chciało promieniem

Z za chmurnego powicia

To, co było marzeniem,

Zbudzić jawą do życia.

Kamieniczne podwórko...

Brzask wyzłaca mur siny...

Na trzeciaku pod górką

Blada postać dziewczyny...

Śniła słodkie kochanie,

Od którego pierś wzbiera!

Przyszło jawą zaranie,

I łzy z ocząt ociera!

Kamieniczne podwórko...

Rozświetl sięga do wnętrza...

Postukuje podpórką

Stary dziaduś z podpiętrza,

Marzył nocą wiosenkę,

Pełną maju i słońca...

A o świcie — kij w rękę,

Byle dopchać do końca!

Kamieniczne podwórze...

Od suteren gwar leci...

Przy wilgotnym, przy murze

Rzemieślnicze drżą dzieci.

Na zydelku pod ścianą

Wzdycha majster pocięgla —

Śniło mu się... A rano

Bez roboty i węgla!

* * *

W kamienicy pod "Żołędzią"

Nikle światło na facjatce...

Pan Wit radca z Protem sędzią

Rozprawiają przy herbatce...

Przeminiona młodość złota

Obu starców za pierś chwyta;

Pan Wit patrzy w oczy Prota,

Pan Prot patrzy w oczy Wita.

W starych piersiach stare życie -

Nuci wspomnień pieśń łabędzią:

— Pamiętacie, panie Wicie?

— Pamiętacie, panie sędzio?

— Pamiętacie ? — młodość pyta,

— Pamiętacie? — brzmi tęsknota.

— Millesimo... — w uściech Wita,

— Millesimo... — w uściech Prota.

— Będzie temu...

— Będzie temu...

— Obaj młodzi...

— Obaj gładcy...

— Bronia śmiała się sędziemu...

— A Marynia panu radcy...

— Pamiętacie, właśnie w święta...

— Do dziś widzę, jak na dłoni...

— Sędzia Mani niósł prezenta...

— A radcunio pannie Broni.

—Co to z radcą?

— Co to z sędzią ?

— Wstydź się, sędzia!

— Wstydź się, radca!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W kamienicy pod "Żołędzią"

Rozpiął skrzydła smutek-władca,

Zgłuszył starców śpiew łabędzi,

Dawne wiosny zasnuł zimą...

Łzy u radcy, łzy u sędzi,

Choć na ustach: Millesimo!

* * *

Zanim się wiosna roztoczy,

Kwiaty rozwiną,

Rozrosną...

Dziewczyno, rozpieść swe oczy!

Rozchyl usteczka, dziewczyno!

I bądź mi wiosną!

Zstąp ku mnie, jak ta wyśniona,

Tkana z błękitów

I woni —

Opowij w białe ramiona,

Ukołysz czarem zachwytów

U złotej skroni!

Pójdź! Dusze i ciała w niebiosy

Na marzeń fali

Niech spłyną...

Jak dziwnie pachną twe włosy...

Jak słodko uścisk twój pali!...

Wiosno!... Dziewczyno!

* * *

Hej! było-ć, bywało

Brzmiał serdeczny śmiech.

Dzisiaj pozostało

Echo zgasłych ech!

Hej! chodziły duszą:

Zachwyt, zapał, śpiew...

Dziś zwątpienia głuszą

Każdy pieśni zryw!

Hej! śniło-ć się, śniło,

Hej! wierzyło-ć w cud...

Dziś z tego, co było,

Został próżny trud!

Marzone w rozświcie

Zgasły złote sny...

Wszystko wzięło życie,

Prócz ostatniej... łzy!

* * *

Przypadły do mnie

Skarby moje!

Wiara, nadzieja,

Miłość ma!

I nuże pytać

Wszystko troje:

Co nam "na gwiazdkę"

Tatuś da?

Przypadły do mnie...

Dzwonią śpiewką,

Dziecięcych marzeń

Wznosząc chram:

Tatusiu, jakie

Będzie "drzewko"?

Tatusiu złoty,

Powiedz nam!

Co tatuś kupi

Na "choinkę"?

Co nam przyniesie

Anioł-stróż? —

Pytają, robiąc

Słodką minkę

Modre oczęta,

Buzie z róż.

— Tatuś obiecał!...

Przyrzekł tatko!

— Miał być pałasik!

— Siwy koń!

I duża lala! —

Ćwierka stadko,

Garnąc się na pierś,

Pieszcząc skroń.

— Tatuś obiecał...

Nie pamięta! —

Mówi wyrzutem

Dziatwy głos...

.. Tatuś obiecał...

Prawda święta!

Jak tatusiowi

Niegdyś los!

I tatusiowi

Niegdyś gwiazdą

Jaśniały przyszłe

Życia dni!

Dola usłała

Inne gniazdo,

Choć tatuś wierzył,

Jak i wy!

Choć tatuś wierzył

Do głębiny,

Jak wy w przededniach

Godnich świąt,

Zamiast marzonej

W snach krainy,

Ledwie kruch chleba

Ma i kąt!

Lecz do cię, roju

Ty malusi,

Zawcześnie jeszcze

Z zwątpień ćmą!

Świetlana "gwiazdka"

Błysnąć musi,

Choćby ją tatuś

Płacił... łzą!

Będzie szabelka,

Konik będzie

I lala duża,

Że aż strach!

A pod choinką

Tatuś siędzie

I po minionych

Westchnie snach!

* * *

I porwała się piosnka z zagona,

I przypadła do piersi mej drżąca,

W koszulinę zgrzebną obleczona,

Usrebrzona blaskami miesiąca,

Z modrych kwiatków u czoła ozdobą

I prosiła, bym zabrał ją z sobą.

Więc ją wziąłem na struny swej gęśli,

Z modrych kwiatków koroną na czole,

Z popod słonka, co złotą nić przęśli,

W świat szeroki! na dolę! niedolę!

Brałem oną piosenkę prostaczą

Na wędrówkę przez życie tułacza!

Wziąłem śpiewkę, wyrosłą na łanie,

Jak siostrzycę przyjąłem ją mleczną,

By mi była na wielkie kochanie,

By mi była na troskę serdeczną,

By mi była na chleba kęs czarny

I na płomień — gdy trzeba — ofiarny!

Wiernie służy piosenka nieboże,

Kocha, szlocha, i żywi, i grzeje —

To w nadziejne wyzłaca myśl, zorze,

To niekiedy przez łzy się rozśmieje,

Jeno czasem tęsknimy, ja, ona,

Do polnego za miedzą zagona!

Jeno czasem wyrywa się dusza,

Kiedy skiba zapachnie orana,

Między chaty, co lip pióropusza

Pobratymczem wołają: oj dana!

Czasem tylko w ślad nuty-zgrzebnicy

Płyną ciche, szczere łzy z źrenicy!

* * *

Autorowi "Strof".

I

Małą książeczkę, krótkie wierszyki,

Strofy, przęślone w zapale —

Zmierzono łokciem zimnej krytyki

I oceniono na... cale!

Zapomniał tylko krytyk uczony

W bystrych poglądów powodzi:

Że chleb dla ducha, jak łan złocony,

Zwykle z ziarn drobnych się rodzi.

II

Stracił miljoner mienia połowę,

Nawet się żalić nie raczy...

Maćkowi jedną zabrano krowę —

Już ręce łamie z rozpaczy!

Rozważ-że, Maćku, i spójrz weselej,

Gdy hartu woli masz wzory!

Oj, radbym, panie! ale mi wzięli

Ostatnie bydlę z obory!

III

Mowa najlepszym jest drogowskazem

Dziejowych uczuć i myśli:

Wszystko, co rdzenne, rdzennym wyrazem

Język ojczysty określi.

Nie znali widać nasi dziadowie

Radości z cudzej rozpaczy,

Gdy "Schadenfreude" dotąd się zowie,

Co jej rodowód tłómaczy.

IV

Trzydzieści lekcji modniejszych tańców

Wzięła od metra Maryla,

Przebyła długą szkołę łamańców

Od "pas" do figur kadryla.

Często jednakże, choć wiedza szczepi,

Przemaga dzika natura...

Panna Maryla tańczy najlepiej —

Nikt jej nie uczył!... — mazura!

V

Strach ci, dziewczyno! strach przed kocha-

Uczuwasz bojaźń i drżenie?! niem!

Mówisz, że złote "świty zaraniem

Zmienią się w zmierzchy i cienie?!

A niech tam chmury nadpłyną zwałem,

Niech złote gwiazdy pobledną!

Wierzaj! ilekroć w życiu kochałem,

Wszystko bywało mi jedno!

VI

Miał nad kołyską w dworku rodzica

Pług, portret Napoleona...

A potem w życiu: wady szlachcica,

A w śpiewkach: myśl epigona...

Epigon w czynie! epigon w słowie! —

Orzekli piewcy półtonów...

Epigon?... zgoda!

Po was, panowie,

Nie będzie już epigonów!