Ludwik Orpiszewski

Mikołaj Zebrzydowski

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

MIKOŁAJ ZEBRZYDOWSKI.

OSOBY HISTORYCZNE.

OSOBY NIEHISTORYCZNE.

AKT I.

Scena I.

SCENA II.

SCENA III.

SCENA IV.

AKT II.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

AKT III.

Scena I.

SCENA II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV

AKT IV.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

SCENA VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

Scena XV.

AKT V.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Mikołaj Zebrzydowski

Dramat w V. aktach

Orpiszewski Ludwik

DO AUTORA. (1)

Ludwiku! jeśli tobie czasy starodawne

I tajemnice Polski tak na oczy jawne;

Jeżeli tobie szlachta cała się spowiada,

Jeśli milcząca duma grzechy swoje gada;

To przyzwij w pomoc Skargę — i swojemu wieku

Mów prawdę, jak przystoi swobodnemu człeku.

Prawdy rządzące Polską, widzisz jak zamglone,

Bój z wrogiem, a na swoich serca rozjątrzone!

Pragnienie świętych związków dusze polskie pali,

A nie wiem jeśli kiedy, byli siebie dalej.

Pycha serce rozdziera, a na pychę bijem;

I tak w fałszu wojujem i we fałszu żyjem.

To jak zwycięztwo ciągnąć ma za tym proporcem;

Kiedy prawdy na korcu nie ma, ni pod korcem?

Hej człeku starych czasów, stawże im na wzroki,

Wielkość w zbroi, co się to nie ujma pod boki;

A piersią naprzód świeci w zbrój stalną okrytą,

I cnotą, żadnym wpływem czasów nie pożytą,

Głową upokorzoną, gdy o Bogu mowa,

Wielkością ważnych czynów i ścisłością słowa.

A niech się ten ginach polski w zgodny hufiec zbierze,

Jak w zbrojach Towarzystwo, jak młódź w Belwederze!

Florencya, w lutym 1863 r.

Teofil. Lenartowicz.

(1) Wiersz ten znaleźliśmy na okładce rękopismu; wywołany przeczytaniem Zebrzydowskiego, myśliliśmy że właściwe tu dla siebie miejsce znajdzie.

Przyp. Red.

MIKOŁAJ ZEBRZYDOWSKI.

OSOBY HISTORYCZNE.

MIKOŁAJ ZEBRZYDOWSKI, wojewoda krakowski.

JANUSZ RADZIWIŁŁ, syn Krzysztofa, wnuk rudego, prawnuk Jerzego, wielkich hetmanów litewskich.

JAN na Łańcucie STADNICKI.

HERBURT.

MACIEJ SMOGOLECKI, starosta bydgoski.

STANISŁAW ŻÓŁKIEWSKI, hetman (wówczas polny).

BOJANOWSKI, kawaler maltański, poseł króla do Wiednia.

STANISŁAW MIŃSKI, wojew. łęczycki, poźniej podkanclerzy.

O. PIOTR SKARGA.

HETMANOWA ŻÓŁKIEWSKA. (1)

PANNA ZEBRZYDOWSKA.

OSOBY NIEHISTORYCZNE.

STEFAN KROTOWSKI STAROŚCIC, synowiec wojewody kijowskiego. (2)

BRAT BARTOSZ.

MICHAŁ CYGAŃSKI (dotąd istniejący dom w Łęczyckiemu).

PANI NUNHARTOWA.

ROTMISTRZ, MARSZAŁEK dworu ZEBRZYDOWSKIEGO,

SZLACHTA.

(1) Wiadomo, że była Herburtówna z domu. Wszakże Stanisław Łubieński  pisze w Xiędze II. Rozruchów w Polsce. "Żółkiewski mając w zamęściu siostrę Zebrzydowskiego. " Czy nie była przyrodnią siostrą Zebrzydowskiego ?

(2) Krotowski Jan, wojewoda inowrocławski na Kujawach 1563 — 1572.

AKT I.

SCENA WYSTAWIA WIELKĄ SALĘ W KAMIENICY ZAMKOWEJ, GDZIE MIESZKA WOJEWODA KRAKOWSKI.

Scena I.

KROTOWSKI. CYGAŃSKI.

CYGAŃSKI

(wpadając i chwytając za kolana Krotowskiego.)

Ach! panie Starościcu, przecięż do panam się dostał!

KROTOWSKI.

Cygański! Co ty tu robisz? Co cię przypędza do Krakowa?

CYGAŃSKI.

Co mnie przypędza? panie Starościcu!.....bieda! bieda !...

KROTOWSKI.

Przecież w dobrym stanie zostawiłem cię na dworze stryja mego, wyjeżdżając do Wiednia?

CYGAŃSKI.

Ach panie Starościcu! szczęśliwe to czasy były u pana Wojewody, stryja pańskiego na Kujawach! Ale — jak pan Wojewoda umarł...

KROTOWSKI

(z żalem).

Kiedym ja w Wiedniu bawił, miasto biegnąć do konającego stryja... opiekuna... ojca!

CYGAŃSKI.

Jak też nieboszczyk pana Starościca wyglądał... do ostatniej godziny wyglądał! Bo to... bezdzietni...

KROTOWSKI.

Mnie za syna przybrał.

CYGANSKI.

Żonę obmyślił — pannę Zebrzydowska ! przecież to wiadomo wszystkim.

KROTOWSKI.

Dość! dość Michale! Już Pan Bóg karze za niewdzięczność!

CYGAŃSKI

(z przestraszoną ciekawością).

Co? co to? panie Starościcu! kara?... co za kara?

KROTOWSKI.

Mów swoje! mów swoje Michale!... nie uważaj. Wiec po śmierci ś. p. Wojewody kujawskiego.

CYGAŃSKI.

Wróciłem w Łęczyckie.

KROTOWSKI. 

Gdzie miałeś fortunę.

CYGAŃSKI.

Fortunkę — fortunkę tylko — i to... już poszło !...

KROTOWSKI.

Po łęczycku... do żydów na winko.

CYGAŃSKI.

Ale z przyjaciółmi!... nie ma grzechu. Żeby się to na tem skończyło — jeszcze byłoby pół biedy. Ale — panie Starościcu...

KROTOWSKI.

Breweryj narobiłeś — hm?

CYGAŃSKI.

Oh! co za wielkie brewerye? Tylko — że pan Miński, wojewoda łęczycki...

KROTOWSKI.

Znakomity i mądry pan.

CYGAŃSKI.

A już to tak o nim ludzie trzymają; mnie się zaś nie zdaje; bo to, panie Starościcu, skoro się dowiedział żem powrócił do domu, zaraz po mnie przysłał, grzecznie wymawiał, żem chodził na dwór stryja pańskiego, wojewody kujawskiego, pominąwszy jego łaskę — i bardzo zapraszał, żebym więcej jego chlebem nie gardził. Otóż mnie ta grzeczność połechtała po sercu, i zostałem u niego. Zaczęło się hulać z łęczycanami. Ale pan Miński, to nie pan Krotowski! Choć sam łęczycanin, fantazyi nie lubi, tylko panie odpuść — w xięgach siedzi. Za małego figla...

KROTOWSKI. 

Coś de grubis?

CYGAŃSKI.

No i wypędził! i to wtenczas właśnie licho nadarzyło, kiedym już, panie Starościcu, grosza nie miał w kieszeni. W Łęczyckiem zostać?... broń Chryste! nic można było. Więc panie!... na szeroki świat — do Krakowa!

KROTOWSKI.

Aha! znana rzecz, Kraków złotem brukowany.

CYGAŃSKI.

Brukowany złotem nie! ale żeby się to do jakiego dobrego pana dostać, co to uważa na poczciwość, na dobry ród człowieka — a jednego ni drugiego Cygańskim nie braknie; przytem, żeby to lubił fantazya u szlachcica, nie tak, jak ten tam pan Miński!...

KROTOWSKI.

Pana bym ci takiego wnet znalazł: ale kto mi zaręczy, żeś się braciszku — zbyt nie zbisurmanił?

CYGAŃSKI.

Przysięgam Bogu; nie! Panie Starościcu!

nie jestem ni gorszy, ni lepszy. Trochę do wypitki, trochę do wypitki — zresztą poczciwy szlachcic. Ale pan Miński na tem się nie poznał; w tem moje nieszczęście.

KROTOWSKI.

No, to będziesz miał miejsce.

CYGAŃSKI

(chwytając Starościca z radością za kolana).

U pana Starościca ?

KROTOWSKI.

Nie — nie u mnie. Ale tu, w kamienicy zamkowej.

CYGAŃSKI.

Na dworze pana Zebrzydowskiego wojewody? O panie! dopiero pan Michał w pióra porośnie! Wdówka się nie wyśliźnie!

KROTOWSKI.

Wdówka? Co? żenisz się?

(do siebie)

I ten sowizdrzał widzę, z miłością się biedzi.

CYGAŃSKI.

A tak! pani Nunhartowa. O panie Starościcu — nic złego o niej — bardzo nabożna — ma kamienicę. Tylko troszkę się... trwoży biedaczka.

KROTOWSKI.

Zapewne młoda jeszcze?

CYGAŃSKI

(z niecierpliwością).

Eh! co tam — młoda! Tak sobie...... i właśnie dla tego że..... że już podobno koło czterdziestki.

KROTOWSKI.

Ach! dla Boga!

CYGAŃSKI.

To nic! to nic! Nie boję się panie Starościcu! O co innego wcale rzecz chodzi. Ma księdza — żeby to księdza; braciszka chciałem mówić, co jej w uszy trąbi, że ja młody, o kamienicy, nie o niej myślę.

KROTOWSKI.

Czy nie tak?

CYGAŃSKI.

A co księdzu do tego? Ma być święty — w zamku przy królu siedzi.

KROTOWSKI.

Ojciec Skarga, kaznodzieja królewski?

CYGAŃSKI.

Nie — nie on, mówiłem już, że to prosty braciszek; braciszek Bartosz. Ojciec Skarga do siebie go sprowadził i we wszystkiem słucha, choć sam podobno mądry. A Bartosz i czytać nie umie. No cóż ? kiedy się tak Ojcu Skardze przywidziało, ma już ze sto lat ten Bartosz. Ślub Zygmunta z Bona pamięta.

KROTOWSKI.

Toś przesadził!

CYGAŃSKI.

Ale z Hozyuszem do Rzymu jeździł.

KROTOWSKI.

Znam go Michale. Święty to człowiek. Z Ojcem Skarga bywa u wojewody.

CYGAŃSKI.

Aj! aj! nagada przed wojewoda — to przepadła służba, a z nią i moja mieszczka.

KROTOWSKI.

Co? mieszczka? pfe Michale!

CYGAŃSKI. 

Ale krakowska! z prawem szlachectwa. Inaczej — za nic w świecie Cygański z niąby się nie żenił. O! co do tego — panie Starościcu! ród Cygańskich zeszpecić? Wolałbym u żyda w szabas nosy świeczkom obcierać!

KROTOWSKI.

I Zebrzydowski nie dumniejszy!

(z zamyśleniem).

Każdy ma swego mola — i dumę co go gryzie.

CYGAŃSKI.

Z przeproszeniem pana Starościca — ale — jam fortunkę stracił, lecz fantazyi nigdy! Bo co to tam, panie Starościcu, o tych molach, o tych karach gadać! kiedy miliony, młodość — a was czarny — a panna Zebrzydowska...

KROTOWSKI.

Hola! Stój! nie rozpalaj się Michałku! Oto pan Smogolecki.

SCENA II.

Ciż sami, SMOGOLECKI, potem BOJANOWSKI.

SMOGOLECKI

(wychodząc z głębi gmachu).

Na próżnom czekał na audyencyą u pani hetmanowej Żółkiewskiej. Jednego po drugim wpuszczają, na mnie biednego szlachcica, nigdy nieczas! Że brat pani hetmanowej, pan wojewoda Zebrzydowski na mnie nie łaskaw — temu się nie dziwie, skoro mnie posądza o dworactwo; chociaż, dalibóg niesłusznie! Ale zkąd ten wstręt do mnie pani hetmanowej ? (chce wychodzić).

BOJANOWSKI

(wchodząc z ironicznym uśmiechem).

A ! pan Starosta bydgoski — w odwiedzinach u Wojewody?

SMOGOLECKI.

Wojewoda w tej chwili na zamku; więc nie do niego w odwiedziny przyszedłem. Raczej mnie dziwić się przystało, co pan kawaler Bojanowski, ambasador i powiernik tajemny króla jegomości w Wiedniu, ma do czynienia w domu pana Zebrzydowskiego, tak mało przychylnego królowi... i Austryi.

(wychodzi).

BOJANOWSKI

(przystępując do Krotowskiego).

Król jegomość odmówił mu referendarstwa koronnego, gotów więc go opuścić i przejść na stronę wojewody; tylko — że zbyt wielkiej chce mu się cd Zebrzydowskich za zmiennictwo zapłaty.

KROTOWSKI.

To mu nie dość na starostwie bydgoskiem? Jemu myślić o referendarstwie koronnem?

BOJANOWSKI.

On o wielkiej pieczęci marzy! marzy na-

wet... o niesłychana zarozumiałości!... marzy nawet — o pannie Zebrzydowskiej !

KROTOWSKI.

Ten szlachcic bez wychowania i rodu!

BOJANOWSKI. 

Ale mądry! ale intrygant... i hardy!

(pokazując ukradkiem na Cygańskiego). 

Mam ci coś ważnego a pilnego powiedzieć.

(Krotowski skinieniem oddalił Cygańskiego w głąb sali, Bojanowski dalej mówi cicho, ale żywo do starościca).

Czesława przyjeżdża z arcy - księżna, narzeczona królewska; w tej chwili powiedział mi te dobra nowinę jej ojciec, ambasador cesarski.

KROTOWSKI.

Czesława? o Boże! co za zbieg okoliczności!

BOJANOWSKI.

Trzeba wiec odwagi i decyzyi Starościcu! Trzeba szczerze i śmiało, jak na krew Krotowskich przystoi. Stryj twój, ś. p. wojewoda kujawski chciał abyś się połączył z domem Zebrzydowskich, który także niegdyś na województwie kujawskiem siedział; wojewoda krakowski to oświadczenie stryja twego przyjął chętnie — to wszystko prawda; ale wszakże dotąd zaręczyn nic było? wszak dotąd Starościcu, wolny jesteś?

KROTOWSKI.

Ale rzecz ułożona oddawna — alem tyle czasu spędził na dworze wojewody — alem wojewodziankę... jak siostrę kochał; ale... co najgorsza! kawalerze... Elżbieta Zebrzydowska...

BOJANOWSKI.

Elżbieta cię kocha — wiem; lecz i Czesława kocha! Hrabia Olowrat jej ojciec, wie o waszych wzajemnych uczuciach i spodziewa się, że młody pan polski nie zawiedzie panny znakomitego rodu, ambasadora córki, przyjaciółki arcy — księżny, przyszłej królowej naszej.

KROTOWSKI.

Przyjaciółki arcy — księżny, co wdziera się na tron polski wbrew woli narodu; córki ambasadora, który z intryga austryacka do Krakowa przyjechał!

BOJANOWSKI.

Otóż właśnie chwila, żebyś raz przejrzał Starościcu! Bóg ci ja zwiastuje, te chwilę szczęśliwa, właśnie przez twoja Czesławę. Raz się przekonaj, że te wszystkie intrygi austryackie, te posądzania króla o zdradę — są tylko matactwem wojewody krakowskiego. Zerwij z nim, połącz się z nami, a Czesława na zawsze twoją!

KROTOWSKI

(z uniesieniem).

Nigdy! nigdy ojczyzny i swobód krajowych nie zdradzę!

BOJANOWSKI.

Ani swobodom, ani ojczyźnie nikt nie grozi. Wojewoda tylko szlachtę straszy, żeby kraj zaburzyć.

KROTOWSKI.

Król chce Polskę Austryi wydać.

(Ruch za sceną i głosy).

BOJANOWSKI.

Otóż zapewne wojewoda powraca. Zostań wiec z nim, targaj się w jego sidłach jak biedny ptaszek, złowiony; ufaj mu na zgubę kraju, twoja i Czesławy!

(wybiega).

SCENA III.

KROTOWSKI i CYGAŃSKI.

KROTOWSKI.

O Boże!

CYGAŃSKI

(przybliżając się).

Co to jest? Co za zdrada? Co. za Czesława ?

KROTOWSKI

Ach! Czesława!

CYGAŃSKI.

Na imie boskie Starościcu, zwierz się wiernemu słudze. Wszak ja dla pana Starościca w piekłom gotów !

KROTOWSKI

(chwytając go za rękę). 

Pokochałem w Wiedniu przyjaciółkę arcy — księżny, córkę ambasadora Olowrata. Chcą żebym dla niej zerwał z wojewoda i wojewodzianką, przeszedł na stronę króla i Austryi!

CYGAŃSKI.

Na stronę Austryi!

KROTOWSKI.

Czesława przyjeżdża z arcy — ksieżna, która naród odpycha, a wielki Zamojski do tronu nie dopuści.

CYGAŃSKI.

Oho! nigdy ! miedzy Austrya a kanclerzem nie ma zgody. Austrya czyha na nasze swobody, chce nas zdusić jak Czechów i Węgrów.

KROTOWSKI

(z coraz rosnącym zapałem).

Mniejsza o furye wojewody, ach! i wyrzuty Elżbiety prędzej zniósłbym; ale zdrada swobód krajowych? o! tego nigdy — nigdy! Choćby serce z bolu pękło, ja Zamojskiego nie opuszczę chorągwi!

CYGAŃSKI.

Nauczy on króla bratać się z Austrya.

KROTOWSKI.

To nie matactwa wojewody; to Zamojskiego powaga i imię.

CYGAŃSKI.

Gdzie Zamojski, tam prawda — za nim w piekło!

KROTOWSKI.

Ach! to już piekło — wybierać między miłością a zdradą.

CYGAŃSKI.

Wybierać?

KROTOWSKI.

Widzisz, żem wybrał!

(Cygański ściska go).

Tak mój Michale! Gdzie Zamojski — tam i my!

CYGAŃSKI.

W nim jedyna nadzieja!

SCENA IV.

Ciż sami. HERBURT, potem ZEBRZYDOWSKI, MIŃSKI,

STADNICKI.

HERBURT 

(wbiegając).

Gdzie wojewoda! gdzie wojewoda! straszne wieści! Starościcu !... Zamojski...

KROTOWSKI. 

Co Zamojski! co się stało?

HERBURT. 

Zadrżysz Starościcu! słuchaj! Zamojski — nie żyje!

CYGAŃSKI.

Jezus Marya!

KROTOWSKI.

A to dzień fatalny! HERBURT. Goniec z Knyszyna w tej chwili przybiegł,

siejąc tę nieszczęsną wieść po drodze.

(Rozruch coraz większy i głosy za sceną).

Czy słyszysz żal Krakowa?

STADNICKI

(wbiegając z Zebrzydowskim i Mińskim; na widok ostatniego Cygański się wymyka).

Najświetniejsza gwiazda rzeczypospolitej zagasła!

ZEBRZYDOWSKI

(schylając głowę i podnosząc w górę ręce).

Najbliższy mój przyjaciel i krewny!

MIŃSKI.

Najsławniejszy wódz w dziejach naszych!

HERBURT.

Postrach Moskwy, Tatara i Turka.

STADNICKI.

Rogi przytarł Habsburgom.

KROTOWSKI.

Kto teraz nasze ruskie ziemie zasłaniać będzie ?

ZEBRZYDOWSKI

(z niecierpliwością).

Mój szwagier Żółkiewski; wszak z wojskiem na granicy stoi. Ale Inflanty przepadły! Suderman zhardział. Zobaczymy czy Chodkiewicz powstrzyma go teraz.

MIŃSKI

(do siebie).

Nie lubi Chodkiewicza, bo sam z Radziwiłłem trzyma.

HERBURT.

Mąż stanu! trzech królów na tron wyniósł.

ZEBRZYDOWSKI.

Ale ostatniej elekcyi żałował. Odsadził Austryaka od Polski, a teraz Zygmunt Habsburgom ja wyda.

MIŃSKI.

To błahe wieści — błahe wieści wojewodo! kanclerz im nie wierzył.

ZEBRZYDOWSKI 

(niecierpliwie).

Wiemy dobrze, że wojewoda forytuje Zygmunta.

MIŃSKI.

Kanclerz nie pochwalał powtórnego związku króla z domem austryackim, aleby nigdy...

ZEBRZYDOWSKI.

Nigdyby na to małżeństwo nie zezwolił.

MIŃSKI.

Nigdyby rozruchów nie wszczynał.

ZEBRZYDOWSKI.

I my na taka królowę nie pozwolim Zamojski niestety! umarł — ale ma jeszcze Polska obrońców wolności.

MIŃSKI.

Ma i obrońców porządku. Dowodem — ś. p. kanclerz w sprawie Zborowskich.

STADNICKI

(gwałtownie).

Ten jeden zarzut cięży na kanclerzu — ten jeden zarzut, że popierał despotyzm króla Stefana.

MIŃSKI.

Jedyny zarzut od potomności czeka kanclerza, że nie dość hamować się umiał, kiedy król Zygmunt rad jego nie brał za wyrok nieomylny.

ZEBRZYDOWSKI. 

O Boże! jeszcze zwłoki wielkiego męża nie ostygły, a już sławę jego szarpią!

STADNICKI.

A to zgroza!

HERBURT.

Z życia go nie szczędzono.

MIŃSKI.

Ja sławy kanclerza nie szarpię, a zgon opłakuję tem więcej, że on jeden możeby upamietać cię potrafił Wojewodo. Do widzenia w senacie mości wojewodo. Tam w krzesłach senatorskich przystojniejsza nam rozmowa.

(Odchodzi).

ZEBRZYDOWSKI.

Zapamiętały stronnik królewski.

STADNICKI.

Wyraźny Austryaki

KROTOWSKI.

Nie pojmuje! Taki rozumny człowiek, a nie trzyma z nami.

HERBURT

( uśmiechając się ).

Młody jesteś Starościcu; pan wojewoda łęczycki chce być kanclerzem.

KROTOWSKI.

To hańba!

HERBURT

( uśmiechają się ).

Zapewne?

ZEBRZYDOWSKI

( uroczyście ).

Mości panowie! niebezpieczeństwo rzeczypospolitej grozi. Trzeba nam się wziąść za ręce, bo po śmierci kanclerza — ach! drogi cieniu! czemuś nas opuścił!... Mości panowie, weźmy się za ręce, bo teraz partya królewska zhardzieje!

STADNICKI.

Trzeba będzie rzucić się do szabel. Inaczej, nic nie wskóramy.

KROTOWSKI.

Ale kto stanie na naszem czele, kiedy Zamojski umarł?

ZEBRZYDOWSKI

( z niecierpliwością ).

Mospanie..... Zebrzydowski żyje!

AKT II.

Scena I.

ZEBRZYDOWSKI i hetmanowa ŻÓŁKIEWSKA.

HETMANOWA.

Że posyłasz wojewodo Starościca do Radziwiłła, nie dziwie się. Dopełni on sumiennie twoich — zapewne nieszczęsnych poruczeń. Potrafiłeś olśnić jego umysł młody i szlachetne serce. Wiernym ci bedzie — jestem pewna. Swoboda ! wolność! niepodległość! takiemi słowy zaprowadzić można daleko szlachcica polskiego — na dobra... i na zła drogę. Ale zkąd panu bratu przyszło rozkazać, żeby Staroście pozostał na Litwie? Dla czego zasmucać córkę i przyszłego, da Pan Bóg zięcia? Dla czego bez potrzeby rozdzielać ich na długo?

ZEBRZYDOWSKI.

Bo Staroście zięciem moim nie będzie.

HETMANOWA.

Nie będzie?

ZEBRZYDOWSKI.

Nie będzie. Chcę, abyś się o tem dowiedziała zawczasu pani siostro. Trzeba przygotować Elżbietkę.

HETMANOWA.

Zkądże ta nowa myśl, Wojewodo? Sam tak życzyłeś sobie tego związku. Dzieci się kochają! Staroście po powrocie z Wiednia... zdawał się wprawdzie... bo to te podróże zagraniczne!... zdawał się trochę zimniejszy. Lecz widziałeś sam jak się zmienił, skoroś mu kazał pozostać na Litwie. On kocha Elżbietkę!

ZEBRZYDOWSKI.

Dla tego też właśnie musi pozostać na Litwie. Inaczej rozporządzam ręką córki.

HETMANOWA. 

Ale Elźbietka — moja biedna Elżbietka go kocha! Dla czegóż, lub dla kogo ją poświęcasz? Dla jakich widoków? kogoż zakupić chcesz tym skarbem? Nie dość że tobie, że senatorowie gna się przed tobą — że król się lęka — że Zamojski sarkał.

ZEBRZYDOWSKI.

Zamojski mi ufał, kiedy mnie opiekunem własnych dzieci naznaczył.

HETMANOWA.

Ufał krewnemu — ale z reszta, Wojewodo !... tak — jak i maż mój...

ZEBRZYDOWSKI.

Obejdę sie bez pana Hetmana! Przez Stadnickiego i Herburta Małopolske trzymam; przez Radziwiłła mam Litwę mimo Chodkiewicza; a Wielkopolskę... Wielkopolskę mieć muszę!

HETMANOWA.

Senatorowie wielkopolscy nie podniosą rokoszu...

ZEBRZYDOWSKI.

Ale szlachta, poczciwa szlachta w imię wolności za mną pójdzie.

HETMANOWA.

Szlachta wielkopolska pójdzie za wojewoda poznańskim i kujawskim — nie za krakowskim.

ZEBRZYDOWSKI.

Za starostą, bydgoskim pójdzie, pani siostro!

HETMANOWA.

Za Smogoleckim !... Chryste Panie!... Czy?... Nie, to być nie może, bracie! tyś o nim dla córki nie myślał; tyś brał za obelgę, kiedy szeptano, że on ważył się marzyć o Elżbietce. A on? on nie śmiał nawet głośno wspomnieć o niej. Ludzie tylko gadali, śmiejąc się z niego. ( Zebrzydowski chodzi poruszony ).

Elźbietka moja Smogoleckiego żona?... to być nie może!

ZEBRZYDOWSKI.

Smogolecki już starosta jest bydgoskim. Rozumem zyskał popularność u szlachty. Jeżeli tej popularności na obronę swobód użyje, za moja poręką dojdzie do najwyższych dostojeństw w ojczyźnie. To przyszły kanclerz!

HETMANOWA.

To jest, jeśli niewdzięcznością i rokoszem odpłaci królowi za jego dobrodziejstwa, zasłuży na rękę córki wojewody krakowskiego i na kanclerstwo koronne. Tak pojmuje honor i patryotyzm wojewoda krakowski! Takim trybem ma Polska utrzymać się przy wielkości i sławie!

ZEBRZYDOWSKI.

Starostwo nie jest dobrodziejstwem króla, jest to: panis bene meritorum; chlebem dobrze zasłużonych krajowi.

HETMANOWA.

Ale starostwo z kanclerstwem pod chorągwią brudnej popularności zdobyłem, nie dadzą Smogoleckiemu ani wychowania, ani serca!

ZEBRZYDOWSKI.

Smogolecki jest mądry i uczony człowiek.

HETMANOWA.

Grubych obyczajów zuchwały intrygant! I nasza Elżbietkę... bracie... nasza miła Elżbietkę chcesz oddać w objęcia takiego człowieka wtenczas, kiedy ona kocha innego, któregoś sam wybrał ? tak, sam od dzieciństwa dla niej wybrał i kazał ukochać? a ona wzrosła z przekonaniem i uczuciem, że to jej przyszły maż, błogosławiony przez dwie rodziny, przeznaczony od Boga! I teraz od razu, bez litości wyrwać chcesz z piersi wszystkie pamiątki młodości, wszystkie uczucia, rozkwitłe pod twojem własnem okiem, zniszczyć całe zaufanie do ojca; i, z tak zakrwawionem sercem, w tej samej chwili rozpaczy, rzucić córkę na ofiarę Smogoleckiemu! O Mikołaju na takie okrucieństwo się nie zdobędziesz! Nie!... tego nie potrafisz, to za wiele nawet na... No! bracie, daruj... ale tego nie uczynisz, bo jeśli cię litość dla własnego dziecka nie wstrzyma, to twój Bóg, duma familijna, pokona dumę osobista. Wojewodo! twoja córka Smogolecka nie będzie — temu nie wierzę !

ZEBRZYDOWSKI.

Miłość swobód krajowych tej ofiary wymaga. — spleśniało już w twoich ustach. To chuć rządzenia rzecza-pospolita wszystkie uczucia w tobie kazi i przygasza. Ale Bóg dobry! najdumniejsze czasem serca kruszy. Prośby siostry, łzy córki, nie trafia do niego. Nazbyt przywykłeś do nieograniczonego władania wszystkiemi i wszystkiem co cię otacza, jakbyś wkrótce nawykł do samowładztwa w państwie — ty! który o despotyzm słabego Zygmunta oskarżasz.

ZEBRZYDOWSKI.

Siostro!

HETMANOWA.

Lecz jest jeszcze jeden człowiek na ziemi...

ZEBRZYDOWSKI.

I Zamojski jużby dziś mojej woli nie zmienił; a Zamojski nie żyje.

HETMANOWA.

Nie ś. p. kanclerz, ale prosty mnich!

ZEBRZYDOWSKI

(drgnął ).

Skarga! Co, Skarga! O Skardze myślisz ? chcesz mnie zdradzić siostro!

do siebie).

Ten ksiądz zawsze mięsza mi myśli!

(głośno).

Siostro! nie możesz wydawać tajemnic, które ci w zaufaniu powierzyłem... zamiarów jeszcze dalekich, niepewnych.,

(do siebie).

Jak duch nocny ten mnich staje mi zawsze wśród drogi, ale ja w końcu... i tę szluzę przerwę !

(Hetmanowa obserwuje twarz zmienioną wojewody. On głośno.)

To tajemnica Stanu, pani siostro !

HETMANOWA.

To tajemnica sumienia Wojewodo.

ZEBRZYDOWSKI.

Nie! siostro. Skarga o tem cośmy mómówili wiedzieć nie może.

MARSZAŁEK DWORU wojewody.

Pan Jan na Łańcucie Stadnicki!

HETMANOWA.

O! ten gwałtowny kalwin przyszedł znowu podbudzać i burzyć!

ZEBRZYDOWSKI.

Prosimy, prosimy !

(Hetmanowa odchodzi).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej