Stanisław Brzozowski

MIRIAM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

FRAGMENT DIALOGU

INTERLUDIUM

ZAGADNIENIE METODY

PRZEŁOM W FILOZOFII

KILKA SŁÓW O SZTUCE

MIRIAM

Stanisław Brzozowski

FRAGMENT DIALOGU

A.

Jedna rzecz mnie w tobie razi i nigdy zapewne razić nie przestanie : zaczynasz zawsze od początku. Mówisz i piszesz tak, jak gdyby wszystko było w zawieszeniu, dopóki ty nie przyjdziesz, nie rozpoznasz każdej rzeczy i sądu o niej nie wydasz. To czyni z każdego twojego zdania i z każdego twojego słowa — kipiący chaos. Wierzaj mi, że jest to bolesne. Powiedziałbym więcej: w naiwności swojej jest to nieprzyzwoite. Pomiędzy nami, a każdym słowem naszym i każdym gestem — powinien być dystans. Powinniśmy panować nad wszystkim i niczemu się nie oddawać. Dlatego boską jest rzeczą forma. Wybieramy ją sobie, lecz gdyśmy się już na tej lub innej zatrzymali — ona panuje nad nami, osłania nas. Jest to jedyna rzecz dostojna. Myśl zawsze przede wszystkim o formie: ona niech będzie tym, co cię przejmuje, wzrusza i unosi! Jedyny to jest rodzaj nieściągającego śmieszności wzruszenia — mówię tu, oczywiście, na razie tylko o sztuce, chociaż — ale passons... W tej tylko postaci patos jest czymś wytwornym. Ktoś tam powiedział: styl to człowiek. Ohydne to jest kłamstwo, jedna z najniebezpieczniejszych maksym, jakie znam. Zawiera w sobie apologię duchowego nierządu. Czyni wytwór żywiołu z tego, co jest dziełem samowładnej, prawodawczej myśli. Pomiędzy każdym wzruszeniem twoim, każdą miłością i każdą nienawiścią, każdym zachwytem i każdą pogardą, a odbiciem się ich i wyrazem w słowie i czynie, powinna leżeć myśl o stylu.

B.

Tak, tak. Tylko... Pewne epoki mają styl, a inne myślą o stylu.

A.

Och... tak. Dajmy i temu pokój. Cytujesz mi Nietzschego: „Każda epoka dotychczasowa miała swój smak, my zaś mamy zmysł historyczny." Takich rzeczy nie należy mówić zbyt często. Właściwie nie powinno się o nich mówić wcale. Jest to już meskinerią naszych czasów, że radzi zawsze jesteśmy oddać rzecz samą za możność jej roztrząsania. Myśl jest parweniuszką: nie powinno się jej dopuszczać tam, gdzie niezbędnym jest takt i poczucie odległości. Zbywa jej na zmyśle gry, co chwila mąci konwencje... Nieprzyzwoitą jest rzeczą mówić nieustannie o tym, co jest konieczne, a wprost już lichą — widzieć w konieczności nieszczęście. Wszystko tu zależy od wyboru. Trzeba umieć we wszystkim doszukać się pogody. Nie ma rzeczy, która nie mogłaby się stać źródłem dumy i szczęścia. Trzeba tylko zająć wobec każdej odpowiednie stanowisko. To zaś już jest wyłącznie naszą rzeczą: jesteśmy wolni. 

B.

Bajecznie dużo masz w sobie rezygnacji.

A.

O, mylisz się. Ja nie rezygnuję z niczego. Quand même postanowiłem zachować jasność i swobodę.

B.

Wyboru postaci i rodzaju nicości...

A.

Znów jedno z twych miłych powiedzeń, a na domiar absurd. Jak może mieć formę to, czego nie ma? Gdzie jest wybór i możność wyboru, tam jest życie...

B.

Ach! Zapewniam, że się mylisz. Tajemnica Proteusza na tym właśnie polegała, że nie istniał on wcale: on się tylko wydawał. Swoboda wyboru!... To niedkreśloność tylko. Tylko nicość jest względem wszystkiego wolna i wobec wszystkich form obojętna. Nie jest się niczym, więc może się być wszystkim — co za swoboda, moc! Jaki temat do nieustannych snów o potędze... Bajeczną jest ta nasza współczesna maskarada: umieliśmy z jednego słówka „nic" uczynić — cały język; i słuchającym istotnie się wydaje, że mają do czynienia z mową bogatą i wielokształtną. I jak prędko, jak prędko rezygnujecie wy wszyscy. Jak prędko uznajecie samych siebie za coś „jednego z wielu", za jeden z tułających się w odmętach nicości przypadków. Dla siebie samych we właściwym wnętrzu nie zjawiskiem nawet już jesteście, lecz epifenomenem. Gra fal, niezmiennie i nieustannie płynących, tworzy jedną za drugą mieniące się w słońcu bańki. Jakie wyzwolenie jest dla was w tej myśli. Jest ona już w was, zanim jeszcze myśleć się nauczycie. Cały rozwój wasz to tylko jej dojrzewanie. Macie w sobie coś fantastycznego: jesteście widziadłami, pragnącymi wmówić w samych siebie, że są życiem. Nie ma w was nic z tego, co prawdziwe uczucie życia, jego wykładnik, patos bytu stanowi: z przeświadczenia o swej niepodlegającej żadnym regułom i prawidłom jedyności: „Jestem." To, co jest, czuje się zawsze jedynym, z niczym niewspółwymiernym, innogatunkowym od wszystkiego, ma w sobie przekonanie, że nie może odstąpić od siebie, od żadnej rzeczy, (którą ma w sobie. Nic nie wie o formie, gdyż jest treścią rodzącą z siebie kształty. Potęga jest tu zawsze określoną potęgą. Siła ma tu indywidualne oblicze i imię. Nowoczesności to przypadło w udziale za symbol mocy — uznać klowna, przebierającego pomiędzy maskami. Tylko taki, od wewnątrz zrodzony kształt, o którym się nie wie, lecz którym się jest, jest prawym, i wszystko inne jest szminką i maską. Od pewnego już czasu przyglądam się ludziom, którzy mnie otaczają, z głębokim zdumieniem. Od wczesnego dzieciństwa doznawałem wrażenia, że wszyscy kryją się z czymś przede mną, że to, co widzę z ich życia i wiem o nim, jest sobie czymś powierzchownym, zewnętrznym, a właściwy sens tkwi w tym skrzętnie ukrywanym sekrecie. Lecz lata szły, i raz po raz przekonywałem się, że żadnego nie ma. I rósł pomiędzy mną a ludźmi jakiś przedział. Och!... Mówi się dużo o samotności, lecz wierzaj mi, prawdziwa samotność rośnie, rozwija się sama. Rodzimy ją z siebie nie wiedząc, co na świat wydamy, aż wreszcie stanie przed nami, otuli w swe skrzydła i w głąb duszy zajrzy smutnymi oczyma, najpiękniejszymi z oczu, jakie w snach swych widzą poeci. Spośród tych, co mówią wiele o samotności, większość nie zna jej, pragnęłaby tylko z nią cudzołożyć. Nie mówmy tu o tym. Nie pojmuję was. Przyjmujecie wszyscy samych siebie jako fakt i przechodzicie nad tym uznaniem do porządku dziennego. Sądzicie, że aby żyć, dość się jest urodzić. Nieznaną jest wam tęsknota za powtórnymi narodzinami — z myśli. Samemu sobie stać się pytaniem i na pytanie to odpowiedzią! Z początku, widząc wasz spokój, ton stanowczy i nakazujący, myślałem, że macie do tego prawo i przystępowałem do was z niewypowiedzianym szacunkiem... Dziś...

A.

Coś istotnie, istotnie jest to prawdą, co mówisz o tym szacunku swoim. 

B.

Tak. Głęboką prawdą. Gdym spotykał człowieka spokojnego myślałem: „on wie"; inaczej spokojnym by być nie mógł. Wie, a zatem będzie moim mistrzem. A.

Więc to było to! Zawsze też zdawało mi się, że jesteś wobec każdego człowieka, o którym mówisz lub piszesz, nieszczery lub też aż do śmieszności naiwny. Myślałem, że stawiasz ludzi zbyt wysoko po to tylko, aby ukazać, że do wysokości tej nie dorośli.

B.

Stosowałem do wszystkich jedyną miarę normalną, jaką znam. Miarę człowieka, który się urodził nie tylko z matki, lecz i z myśli własnej. 

A.

I jakiejże wiedzy szukałeś u ludzi?

B.

Jedynej, która prawo do życia i spokoju daje. Znajomości prawdy bezwzględnej, całkowitej i poczucia swojego z nią związku. Kto gruntu tej wiedzy pod sobą nie ma, temu nie wolno na niczym się zatrzymywać, niczego przyjmować. Ty mówisz o formie. Ale czy zadałeś sobie pytanie, kto ma prawo mieć formę w ogóle, i co znaczy mieć do tego prawo? Forma to kres. Jest odstępstwem, tchórzostwem lub kłamstwem, gdy pojawia się wcześniej. Formę mieć może tylko treść absolutna. A, .. Och,.la, la, la! Ależ z tobą żyć niepodobna. Rygor, jaki Platon stosować chciał przeciwko poetom, przeciwko filozofom skierować by należało. Wy to stanowicie niebezpieczeństwo. Życie wymaga form, dla was zaś każda forma jest podejrzana. Macie też przykry zwyczaj rozpatrywania cudzej duszy, jak gdyby była waszą własnością. Jesteście urodzonymi despotami. Stwarzacie normy i miary, zamiast przyjmować każdego, jakim jest i być chce...

B.

Stanowczo strasznie przesadzasz. Filozof nie gwałci nikogo, on tylko uświadamia.

A.

Ale uświadamia też ludziom i ich samych. Sądzę zaś, że jest to chyba największa tyrania. Rzeczą jednostki tylko powinno być rozstrzygnięcie, z czego pragnie zdawać sobie sprawę...

B.

Jeżeli tak stawiasz kwestię... zgadzam się z tobą, że filozofia niebezpieczną jest rzeczą, niebezpieczną dla tych wszystkich, co zrezygnowali już z prawdziwego i szczerego życia, którzy pragną samych siebie przed samymi sobą aż do końca przemycić, i umrzeć, nie widząc własnej swojej twarzy.

A.

Filozofia chyba najmniej już ma praw do mówienia o życiu. Zabija ona.

B.

Nie, tylko wyzwala. Bądź przekonany, że zabić niepodobna nic w wszechświecie. Wszystko, co jest, jest. Można tylko rzecz każdą uświadomić i przez to obdarzyć ją swobodą. Ideałem, do którego filozof dąży, jest takie uświadomienie świata, by wszystko, nie wyłączając i jego samego, stało się dla niego jego czynem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

INTERLUDIUM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAGADNIENIE METODY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEŁOM W FILOZOFII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KILKA SŁÓW O SZTUCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej