Władysław Orkan

MŁODA UKRAINA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

POŁUJKA.

I

II.

III.

IV.

V.

VI.

SAMARYTANKA.

DZIADOWSKIE ZALOTY

SĄSIAD.

BITWA.

DUCH CZASU.

NA PROGU ŻYCIA.

ŚLUBNA ŻONA.

PRZED ŚMIERCIĄ.

SZCZĘŚLIWA GODZINA.

PO LATACH WIELU.

MORZE ROZDZIELIŁO.

SAMOTNOŚĆ.

FATALNY WYPADEK.

JAN.

NA TARGU.

NIE-CZYTELNIAK.

OBŁAWA.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

NA NOWE GNIAZDA.

DZIAD.

CHYBA DARUJMY WODĘ.

KARBY.

I.

II.

III.

KLONOWE LIŚCIE.

II.

III.

IV. 

ZŁODZIEJ.

PODPALACZ.

 I.

II.

III.

IV. 

V.

VI.

VII.

LIST MATKI.

MŁODA UKRAINA

Wybór nowel

Zebrał i tłómaczył Władysław Orkan

POŁUJKA.

Iwan Franko 

I

Co to teraz nasz Borysław? Zupełnie na psy zeszedł! I żydzi narzekają, i panowie narzekają, i robotnicy narzekają. Wszystkim źle. Pracują ludziska, jak konie w kieracie, dłubią świętą ziemię, czerpią kipiączkę, ciągną wosk. Powiedziałby kto: Dar boży! Złoto! Majątek! A patrzcie no wy, gdzieś to wszystko tak przepada, że nawet śladu niema. Tak, jakby się tem dyabeł dławił. Czem więcej bożego daru z ziemi dobywają, tem bardziej wszyscy biednieją.

Nie rozumiem dlaczego tak jest, ale jest. Ni zarobków dawnych niema, ni wesołości, ni zabawy, tak, jak to niegdyś bywało; idzie człowiek do tego Borysławia, jak bydlę do rzeźni: a nuż dzisiaj kolej na mnie głową nałożyć! A nie zginę, to i tak wiele nie wygram, ot, aby dychać. O tem, aby się zapomódz biednemu człowiekowi z tego zarobku, aby przyoszczędzić co dla gospodarstwa, albo całkiem na nogi stanąć, robiąc się z najmity gazdą, jak to dawniej bywało, o tem dzisiaj nawet myśleć nie można.

Bieda i tyle.

A za moich młodych lat nie tak było! Przed trzydziestu laty warto było zajrzeć do Borysławia, było tu co widzieć, było co słyszeć ! Teraźniejszego niby miasta wcale nie było, tylko doły nad potokiem i to nie głębokie. Tych dzisiejszych kręcikarków po sto i stopięćdziesiąt metrów nikt wtenczas i we śnie nie widział. Przekopiesz było pięć, sześć sążni, a jak dziesięć, dwanaście, to już wielkie święto, i czujesz: zaduch bije, na dnie jamy bulkoce, słychać klekot, szypienie — oho, to już znak, że pora zabijać jamę! Zabijesz na jedną noc, drugiego dnia otworzysz, pełny dół kipiączki, tylko bierz i czerp!

Napatrzyć się nie można było, jak żydzi skakali koło takiego dołu, jak cmokali, jak się do robotników mizdrzyli! Mało w ręce nie całowali, a ciągle częstowali i przypraszali:

— Iwanuniu! Daj wam Boże zdrowie! Ny, napijcie się! A jak myślicie, zabijemy dziś jamę?

— Nie, jeszcze kopać trzeba.

— Ny, a możeby dziś zabić?,

— Ta zabijaj, kiedy chcesz, ale ja ci powiadam, że na marne.

I było tak, jak robotnik radził. E, dbali wtenczas żydzi o naszą łaskę, obchodzili się z nami nie tak, jak dziś, bo byli jeszcze mali, jeszcze, jak to mówią, dopiero zaczęli byli szydłem miodu kosztować.

A robotnicy w tych czasach, co to za chłopcy byli! Nie takie charłactwo, jak dziś do Borysławia pcha się. Wtenczas szli najlepsi parobcy, nieraz synowie gazdów, choć najczęściej ubodzy, najmici, sieroty, którzy życie na służbie sterali w ciężkiej pracy, nieraz reńskiego nie widząc, nieraz nie znając co to jedzenie, prócz barszczu, rosolanki i wódki. A tu nieraz i reński dziennie! I twoje wszystko. Z nikim nie potrzebujesz się rachować, dzielić, na nikogo się obzierać. Nikt na ciebie nie patrzy, nikt cię nie zna, nikt ci w ręce nie zagląda. Rób sobie, w kompanii takich jak sam, co ci się podoba, żyj, jak żywnie chcesz i umiesz. I żyli chłopcy! Robota robotą, ale po robocie, wieczorem, jak pocznie się, bywało, zabawa, to warto było widzieć! Dziś takich zabaw niema! Krzyki, śpiewy, bójki, różne figle i żarty, aby pieniądzom oczy przemyć.

Dla prawdziwego "ropnika" wstyd było nie przepić w niedzielę tego, co w tygodniu zarobił. Czy zapłacił za wikt i mieszkanie, czy nie, czy odłożył co na czarną godzinę, czy nie, ale w szynku on pan. Wódka, piwo, wino, pieczyste, wszystko musiało być.

— Napluć mi na to wszystko! Jutro, lub pojutrze może mię dyabeł porwać. Hulajmy chłopcy, póki czas, póki nasze!

W niedzielę i w poniedziałek, był w Borysławiu taki jarmark, taki zgiełk i harmider, jakby kto sto szkół żydowskich na jedną kupę zsypał. Pijemy, tańcujemy, a potem, wziąwszy się za ręce, ławą suniemy pomiędzy baraki — bo to był owoczesny Borysław; wieś dalej, a tu, gdzie jest dzisiejszy Borysław, to była przez środek droga, a po obu bokach baraki, gdzieniegdzie tylko budowano chaty — otóż suniemy drogą i ryczymy nieludzkimi głosami:

Och, nie żałuj, moja miła,

Że ja piję,

Będziesz kiedyś żałowała,

Że nie żyję!

A niech ino pokaże się żyd i powie:

— Iwanuniu, czasby do pracy!

No-no! Miałby on wtedy! Zaraz go obstąpią, niby dobrzy przyjaciele, ten w beczkę z kipiączką rękę włoży i z tyłu na bekieszy ogromną piątkę przybije, drugi naperfumuje mu brodę, trzeci taką samą ręką pejsa mu podkręci, czwarty obydwie dłonie na plecy położy i jeszcze dogaduje:

— Moszku! Po co ci się spieszyć? I nas dyabeł weźmie, i ciebie weźmie. My zginiemy ropnikami, ty zdechniesz, jako bogacz. Nie bój się, twoje nie ucieknie! Chodź, napij się z nami! Ależ bo ty pięknie wyglądasz! Aj, aj, twoja rodzona Sura cię nie pozna!

Żyd, niby uśmiecha się, a omało nie pęknie ze złości. Ale co ma robić? Chłopi, jak niedźwiedzie, i jeszcze pijani do tego.

Policyi, ni żandarmów wtenczas jeszcze w Borysławiu nie było, nie było przy kim żydom broić.

Ale wnet się nauczyli!

II.

Aha, co to ja chciałem wam opowiedzieć? O "połujce". Teraz o niej mało kto pamięta, a wtenczas była ona dla ropnika tak, jak kołacz, który mama dziecku z miasta przywozi.

Bo to, widzicie, taki był zwyczaj, że jak w której jamie pokazała się ropa, to pierwsza beczka szła dla robotników, co przy niej pracowali. Mogli ją sprzedać, komu chcieli, albo musiał ją właściciel od nich wykupić. Nie wielkie to pieniądze, dziesięć, później piętnaście złotych, nie, ale dla tych czterech robotników zawsze coś znaczy. Otóż, jak ino gruchnęła wieść, że w którymś dole dokopano się do ropy, to roiło się gwarnie po wszystkich koszarach:

— Oho, u Herszką, czy tam u Moszka, pojutrze "połujka" będzie.

No, a mówić wam nie potrzebuję, co to znaczyło. To znaczyło: pijatyka taka, że wszystkie pieniądze musiały na miejscu zostać. To już ropnicy biegli na "połujkę", jak swachy na wesele.

Nie pomnę już, kto to ten zwyczaj zaprowadził, ale pewna, że nie żydzi. Bardzo oni na niego zezem patrzyli, ale nic poradzić nie mogli. Kiedy już raz było takie zaprowadzenie, to ropnicy byliby mu cały barak roznieśli, a jego samego byliby do tej beczki zapakowali, gdyby im był nie dał "połujki". Zrazu dawali chętnie, póki biedni byli, potem, jak się rozpanoszyli, poczęli się krzywić, potem przychodziło do sprzeczek, aż wkońcu, po wielkim ogniu 1874 roku zupełnie ten zwyczaj znieśli.

Otóż z tą "połujką" na moich oczach była historya.

Robili my — ja i Hryć Chomyk — ten, co teraz wójtem jest w Zapałem, i Iwem Karapuł, nieboszczyk już — przy jednej jamie u Jojny. On jakoś dziwnie się nazywał, ale my nazywaliśmy go "Jojną z trzema brodami", bo miał brodę rozdzieloną na trzy kłapcie, z których średni był czarny, a dwa boczne siwe. Zupełnie tak wyglądał, jak szara gęś. Dawno go już wyrwało przez tę "połujkę", o której myślę wam opowiedzieć, a synal jego, Boruch, zupełnie na nic zeszedł, furmani teraz w Drohobyczu.

Ten Jojna niedawno był przyszedł z gór. Mówili, że dorobił się majątku na handlu wołami, a teraz chciał w Borysławiu wyjść na pana. Zaraz u jednej baby kupił kawał pola, nie powiem za półdarmo, lecz zupełnie za darmo, bo za kilka kwart słodkiej wódki. Baba była sama, stara, miała chatę i ten kawał pola, daleko ode wsi, na moczadłach. Resztę jej człowiek jeszcze przed śmiercią przepił. Otóż rada była, że pozbyła się tej reszty, a wypiwszy wódkę i przespawszy się, uszyła sobie worki, przeżegnała się i poszła za proszonym chlebem. A Jojna zaraz począł kopać dwa doły na tym kawałku.

Nie wiodło mu się. A widać, że aż drży, aby prędzej dorobić się majątku, biega, wącha, nagli robotników, zaziera do jam. Nasi ropnicy bardzo tego nie lubili. I zwodzili go. Przyniosą skądś kubeł ropy, wieczorem wleją do jamy, a rano, kiedy dobywają glinę z dołu, nasz Jojna aż podskakuje:

— Oho, jest już, jest! Jest u mnie ropa! Iwanuniu, a wiele jej tam jest? — krzyczy na dół do robotnika.

— Tyle, że nie widać.

— Jakto? Jakto? Przecie na glinie jest?

— Ta, to, Jojno, ziemia się ślini — odpowiada mu robotnik z jamy.

— Jakto, ślini? Ja jeszcze nie słyszał, aby się ziemia śliniła.

— Ta tak, że ropa jest gdziesi głęboko, a tu ino piana na glinie występuje.

— Ny, a czy prędko będzie, Iwanuniu, czy prędko będzie?

— Mówią, że będzie, ino zaczekajcie! — odpowiada robotnik i z całej siły bije "dziubakiem" w twardy ił.

— Ny, ny, niwroku! — mówi do siebie Jojna i nie idzie, ale biegnie do drugiej jamy, aby i tam dowiedzieć się, że w jamie glina ślini się, ale kipiączka kazała zaczekać na się. Kilka razy tak chłopcy zwodzili Jojnę i aż tarzali się po ziemi od śmiechu. Ba! Dla nich śmiech, a Jojnie brak już cierpliwości, i nie tak cierpliwości, jak jeszcze bardziej pieniędzy. Nie miał on ich wiele w zapasie, a dwie jamy naraz kopać i cembrować, to coś kosztuje. Doją go te jamy i doją, a pożytku nie dają. Wkońcu jednego piątku obliczył się on z kasą, przyszedł po południu do koszar, chodzi, zagląda do jam, cmoka, palce łamie i swoje trzy brody rozgarnia, a potem powiada do mnie — (ja właśnie jedną szachtę przy młynku robiłem):

— Słuchajcie, Iwanuniu, jak wam się zdaje, prędko u nas będzie ropa?

— Bóg raczy wiedzieć — odpowiadam na to.

— A ziemia ślini się w jamie?

— Jakoś przestała.

— A zaduch czuć?

— Jakoś nie.

— To może my nie na dobrem miejscu kopać zaczęli?

— Albo ja wiem.

— Ja myślę, że tam w dolinie... Jak myślicie, Iwanuniu, byłaby tam prędzej ropa?

— A kto ją wie.

— A ja myślę, że tam byłaby jak nie na piątym, to na szóstym sążniu.

— A z czego wnioskujecie?

— Widzicie, Nuta Grauberg tam, za miedzą, w tej samej dolinie kopie.

— Co z tego, że kopie? Niczego się jeszcze nie dokopał.

— Ropa się już pokazała.

— Ha, kiedy się już ropa pokazała, to pewnie wnetki będzie i kipiączka.

— Jakże? Może i my tam jedną jamę zaczniemy kopać?

— Jak uważacie.

— Ale tu szkoda porzucać.

— Ta, szkoda.

— Gdyby wiedzieć, że tu prędzej bedzie —

— Ba, gdyby wiedzieć...

Tak naradzał się ze mną Jojna. Broń Boże, nie mógł powiedzieć, abym go namawiał na tę, albo na tamtą stronę. Tak samo nie rozumiałem się na tem, gdzie kopać, a gdzie nie, jak i on.

Jeszcze parę dni chodził Jojna, mruczał, medytował, radził się innych żydów, aż wkońcu rzekł:

— Trudno chłopcy! Zabijajcie te jamy! Zaczniemy w innem miejscu.

Dla nas to obojętne. Zaczniemy, to zaczniemy. Dla nas jeszcze lepiej, bo na wierzchu łatwiejsza robota.

III.

Nuta Grauberg, to był najbliższy sąsiad i największy wróg naszego Jojny. Czy na prawdę tak było, czy tylko tak zdawało się Jojnie, że Nuta zawsze robi mu na przekór. Na przekór jemu kupił cząstkę zaraz obok Jojny i to tak samo za byle co, jak Jojna. Na przekór jemu zaczął kopać dwie jamy, jeno był ostrożniejszy i jeden zakop zrobił na pagórku, tam gdzie były obydwa zakopy Jojny, a jeden zaś na dole, tam gdzie teraz Jojna zamierzał kopać. Obaj sąsiedzi nienawidzili się strasznie. Kiedy Jojna spotkał rano Nutę, to plwał za nim, a kiedy on sam przeszedł Nucie drogę, to ten nigdy nie zaniedbał bąknąć wślad za nim:

— A Richn da'n Tat'n aran!

Lecz gdy Jojna był zachłanny, chapczywy, a przytem wszystkiem przychlebny i pochopny do gniewu, to Nuta był spokojny, lubił żarty i drwiny, a z robotnikami obchodził się tak, jak z dobrymi sąsiadami. Czasem stawał on obok swej koszary, a widząc, jak Jojna myszkuje koło swoich dołów, i widząc, jak ropnicy drwią sobie z niego, poczynał żartować:

— Jojne!

— A co? — odpowiadał Jojna po żydowsku.

— A ślini się w twoim dole?

— Fras na twoje kiszki! — odpowiadał Jojna i szedł do koszary. Pokręci się tam, niby coś zapomniał, i idzie precz, a po chwili słyszymy zdala, jak Jojna mówi:

— Nuto!

— Ny?

— Nakaż swoim ludziom, aby mi iłu na mój grunt nie prali.

— Ogrodź se swój grunt — odpowiada Nuta.

— Ja tobie naprzód zęby ogrodzę.

— Biste meszüge! Sam się czepiesz do mnie.

Sprzeczki powtarzały się coraz częściej, aż wkońcu obaj przeciwnicy zgodzili się na jedno: spólnym kosztem oddzielić swoje cząstki za pomocą wysokiego parkanu. Lecz spokoju pomimo tego nie było. Jojna zazdrosnem okiem spoglądał na Nutę, co dnia życzył mu, aby się jego jamy zasypały, aby on "kiszki złamał" i ażeby go już na oczy nie widział. Zdaje się, że i Nuta płacił Jojnie tą samą monetą.

A kiedy w dolnej jamie Nuty okazała się ropa, to jest rzadki, czarny płyn z zapachem naftowym, ale nie nadający się do wyrobu nafty, tylko na szmir do wozów, Jojna nie mógł sypiać i tak długo nie mógł się uspokoić, jak długo nie zakrył jam na wzgórzu i nie zaczął kopać na dolinie.

— Jojne! — kpił sobie Nuta przez parkan. — Ślini się w twoich jamach?

— Tak samo, jak w twoich.

— A kiedy będzie "połujka"?

— Obaj jednego dnia zrobimy.

— A masz już beczki na kipiączkę?

— Jak będzie trza, to będą.

— To pewno twój bednarz poszedł dziś do lasu po obręcze?

— Tak samo, jak i twój.

— A ja ci muszę za jedno podziękować, Jojna.

— Za co?

— Za to, żeś mi się z pagórka ustąpił.

— Ja — tobie?

— Ny, tak. Wykopałeś ty dziesięć sążni i ja dziesięć. Teraz ja wykopię jeszcze dwa i wszystka kipiączka z twojego zakopu spłynie do mojego.

— Bierz ją sobie! Daj Boże, abyś do końca tylko tyle miał, co z mojego zakopu!

Nuta żartował, a Jojna całem sercem pragnął dla niego tego, co powiadał. A tymczasem los inaczej zadrwił z obydwóch. Nie minęły dwa dni, gdy w zakopie Nuty, na pagórku okazała się kipiączka. Nuta pierwszy sprawiał "połujkę" i zaprosił nas w gościnę. Jojna mało się nie wściekł ze złości.

— Aj waj! Co ja zrobiłem! Po co mi było porzucać swoje jamy! — krzyczał, rwąc swoje pejsy. — Byłbym miał kipiączkę, a tak ten trefniak wszystką wybierze! Jego dół głębszy, to z mojego gruntu wszystko do niego spłynie.

— Nie bójcie się, Jojna — mówiłem — kiedy u Nuty pokazała się, to i u was będzie. Wykopał on dwanaście sążni, to kopcie wy czternaście, a wtenczas z jego zakopu spłynie do naszego.

— Prawda wasza, Iwanuniu, prawda wasza! — krzyknął Jojna. — Anu chłopcy! Porzucajcie te nowe zakopy, a wracajcie do starych.

— Słuchajcie, Jojno, — powiadani do niego. — Nie tak wy róbcie. Zostawcie jednych, niechaj kopią tu, a drudzy niech tam idą.

— Dobrze mówicie, Iwanuniu, dobrze mówicie. Tylko mi zawsze tak ładnie radźcie, to ja wam, taką "połujkę" sprawię, że aż nu!...

— Spodziewamy się, że nas nie skrzywdzicie. Widzieliście przecie, jaką Nuta "połujkę" sprawił.

— Co Nuta? Do czego Nuta? Nuta kapcan, parch, paskudnik! Co on rozumie? Ja jeszcze spodziewam się, że on stąd z torbami pójdzie!

A Nuta tymczasem czerpie ze swojej jamy kipiączkę i czerpie, po dwadzieścia beczek dziennie do destylarni odwozi. A Jojna stoi przed swoją koszarą, liczy beczki i aż dławi się, aż zębami ze złości i z zazdrości zgrzyta. U Nuty koło koszary harmider, krzyk, pełno żydów, fur z wozami i końmi — u Jojny pusto i smutno, słychać jeno skrzyp korby, dźwigającej kubeł pełen suchego iłu i pisk młynka, pędzącego do jamy świeże powietrze.

— Jojne! — woła przez parkan Nuta.

— Co jest? — odzywa się Jojna.

— Czy to prawda, że ty jutro zabijasz swoją jamę?

— Daj Boże, aby twoje słowo było w dobrą chwilę wymówione!

— Bo ja chciałem ci coś powiedzieć.

— Co takiego?

— Jeżeli jutro nie zabijesz, to mi ją sprzedaj.

— Zdław się swoją.

— Ny, poco się gniewasz? Zwrócę ci koszta i dam pięć szóstek odczepnego.

— Aby ci się język odczepił od twego trefnego pyska.

— A wiesz ty co, Jojno?

— Nie potrzebuję wiedzieć.

— Widzę, żeś dobry człowiek. Jak zakopiesz wszystkie swoje pieniądze, to zgłoś się do mnie za kasyera.

— A ty, jak zostaniesz dziadem, to przychodź do mnie dwa razy w tygodniu, a za każdym razem dostaniesz grajcar odemnie.

— Dobrze Jojno! Zapamiętam to sobie, a ty sobie zapamiętaj, co ja ci powiedziałem. I pamiętaj, jeżeli będziesz sprzedawał zakopy, to zwróć się nasamprzód do mnie, jako do sąsiada. Dobrze zapłacę.

— Abyś ty nie doczekał płacić, a ja brać od ciebie! — krzyczał rozwścieklony Jojna i uciekał do swojej koszary.

IV.

I tym razem żarty Nuty miały się sprawdzić. Ta przemówka była we czwartek, a w piątek po południu robię ja szachtę w jamie, słyszę, wyziew podchodzi, robi się coraz gęstszy, parniejszy, zaczyna mię otumaniać. Dzwonię do tego od młynka, aby dął z całej siły.

— A co tam, Iwanuniu! — krzyczy z góry Jojna — jest zaduch?

— Jest.

— A ślini się jama?

— Nie, nie widać.

— A nie bulkoce nic?

— Nie, nie słychać.

Mówię mu, a tu patrz! Co uderzę dziubakiem w glinę, to z pod dziubaka: pszsz! Swąd idzie, dmie, jak z kowalskiego miecha. Dalej pokazuje się coś takiego, jak piana i bulkoce.

— O, — myślę sobie — będzie jutro "połujka"! Albo nie, jeszcze dzisiaj będzie. Ale nie Jojna ją nam sprawi! Zrobimy sobie sami "połujkę", ale taką, że popamiętamy.

To sobie myślę i słucham. A podemną, jakby się co żywego w ziemi ruszało, bulkoce, klekoce, zdaje się: tuj, tuj, buchnie i zaleje mię. A swąd dusi mię, choć ten przy młynku z całej siły pracuje.

Staję i medytuję, co robić, a Jojna krzyczy już z góry:

— Ny, Iwanuniu, czego ty stoisz?

— Bo zmęczyłem się i swąd dusi.

— Może się ślini?

— Gdzie się tam ślini!

— A może bulkoce?

— Bulkoce, bulkoce.

— Aj, czy na prawdę? Ny, Iwanuniu, mów!

— Bulkoce, ale w moim brzuchu, bo późny obiad jadłem.

— Bodajbyś żartował, a nie chorował! Ny, ny, dziobaj, dziobaj, aby kubeł nie czekał.

— Żebyś tam skamieniał, żydzie! — pomyślałem sobie. A tu czuję, że jak jeszcze raz porządnie w dno jamy uderzę, to może kipiączka buchnąć. Rozumie się, żyd zobaczy to, narobi krzyku, postawi wartę i przepadła nasza "połujka"; dostaniemy to, co mu z nosa kapnie. A ja tego nie chciałem. Otoż biorę ja i dziobię ziemię, ale nie z dna, ino z boków jamy. Ba, kiedy i tutaj wszędzie z pod dziobaka: pszsz! i pszsz! Co za dziwy! Jakby co odrazu tę kipiączkę spędziło, tak, że zewsząd napiera i ciśnie się do jamy. Jakoż ja babrzę się w tej ziemi, a ciągle uważam, aby podawać suchą glinę, bez śladu kipiączki. Byle tylko prędzej do wieczora. Wtem poczęła i moja lampka kichać. Zawiele nazbierało się swądu. Głowa moja, choć tak mocna, poczęła niestatkować. Świat kręci się, przed oczami zaczynają koła krążyć, z początku zielone, potem czerwone, w gardle łechce, jakby tam kto suchą łyżkę zapchał — nie, dłużej nie wytrzymam. Dzwonię, aby mię do góry ciągnęli.

— Ny, Iwanuniu, — krzyczy Jojna z góry — a co tam?

— Ciągcie do góry, bo mi nie dobrze! — krzyczę. I chwyciwszy oburącz dziobak, co sił wciąłem w oślizgłą od kipiączki glinę na spodzie jamy, a do końca rączki przywiązałem cienki, a mocny sznur, który miałem za pasem na wszelki wypadek.

— Ciągcie! — krzyczę jeszcze raz.

Pociągnęli mię do góry. A ja tymczasem rozpuszczałem ten sznur z za pasa, a koniec jego przywiązałem do sęka cembryny przy samej krawędzi jamy. W jamie ciemno, oni z góry nie widzą, a ja swoje wiem. Wyciągli mię, a ja odrazu runąłem na ziem, jak nieżywy.

— Oj, oj ! — krzyknął Jojna — on zagorzał! Iwanuniu! Iwanuniu! Co tobie? Czy słyszysz ty mię?

A ja dobrze słyszę, tylko udaję nieboszczyka. Nadąłem się, posiniałem. Żyd aż rękami po połach uderzył.

— Aj, aj! Ratujcie! Odcierajcie! Wody!

— Wódki! — krzyknął ten od młynka.

Jojna rzucił się do swojej torby po wódkę. Zanim mię odtarli i do przytomności przywiedli, zrobiła się noc. A mnie tego tylko trzeba było.

— Ny, co, Iwanuniu, — dopytywał się mnie Jojna, klęcząc nademną z wódką. — Jest tam co w jamie?

— A dyabeł jest łabaty! Swąd i koniec.

— A kipiączki niema?

— A niech ona ci wszystka skipi i ty razem z nią!

— Ny, ny, poco ty takie mówisz? Przecie to dar boski.

— Dyabli, nie boski! Jeszcze nic niema, a ja już mało że duszy nie oddałem.

— Ny, ale jak ty myślisz, czy będzie co?

— Pewnie, że będzie, tylko nie wiadomo jeszcze kiedy. Swąd jest, ale kipiączki nie widać.

— Ona podejdzie, Iwanuniu, ona podejdzie — mówił uradowany żyd.

— Sama nie podejdzie, trzeba jeszcze z sążeń przekopać, to może...

— Joj! — krzyknął Jojna. — Jeszcze sążeń? A ja myślał dziś na noc zabijać.

— To możesz sobie zabijać, kiedy chcesz. Ale z tego taki pożytek będzie, że tam się więcej swądu zbierze i jutro do południa trzeba będzie dwoma młynkami dobrze kręcić, zanim tam człowiek nos wetknąć potrafi.

Jojna zgłupiał. Aż coś nim trzęsło, jak we febrze dygotał z wielkiej niecierpliwości, ale wiedział, że ja także na wiatr nie zwykłem gadać. Jeszcze chwilę próbował obstawać przy swojem.

— Ej, Iwanuniu, a nie oszukujesz ty mię?

— To leź do jamy i przekonaj się.

— Ny, ny, ja nic! Niech będzie tak, jak wy mówicie. To dziś jeszcze niema poco zabijać?

— Właśnie, trzeba otwartą zostawić, aby powietrze wyszło. Do kipiączki jeszcze nie blizko.

— Ale wy tu nocujcie! Bo jakby tak w nocy wybuchła? A jakby tak... to słuchajcie, Iwanuniu, dajcie mi znać!

— Już wy, Jojno, nie bójcie się — mówią robotnicy. — Iwan choćby nawet chciał pójść, to nie może,. bo chory.

— Ale wy nie zostawiajcie go samego.

— Co, i my wszyscy mielibyśmy tu nocować koło waszej jamy? Niech wam się zasypie! A gdzież to kto widział, aby ropnik, mając pieniądze w kieszeni, nie poszedł pohulać sobie ? Słyszycie, tam w baraku Mendla już gra muzyka. Dawajcie pieniądze!

— Nie, — powiada Jojna. — Wiecie wy co, moi kochani, nocujcie i wy tu dzisiaj! Pieniądze jutro wam wypłacę, nie uważając na szabas. A dzisiaj nie dam wam nic, aby was na zabawę nie ciągnęło. Przywieźcie sobie tu chleba, wódki, kiełbasy — ja zaraz każę Mendlowi, aby wam wszystkiego podostatkiem przysłał, a sami nigdzie nie chodźcie. Przypilnujcie mi tą jamę! Ciągle mi się zdaje, że tu coś tej nocy będzie. A jakby tak, co do czego, to proszę was, choć o północy dajcie mi znać.

Namawiał, dreptał, gładził nas pod brodę, odchodził i znowu wracał i prosił i przymilał się. Widać było, że mu się strasznie od jamy odchodzić nie chciało. Co chwila stawał, wpatrywał się w jej ciemną gardziel, wąchał ciężki naftowy wyziew, dobywający się z niej kłębami, a wciąż słuchał, czy nie bulkoce w jej głębi. Aż się trząsł, aby wziąć lampę i przy jej blasku zajrzeć do wnętrza, ale to była niebezpieczna zabawa, gdyż mógł nastąpić wybuch. Ja wciąż jeszcze leżałem na kłapciu barłogu, w kącie koszaru, który służył za pościel dla tego, kto nocował koło jamy.

Leżę i drżę: a nuż dyabelska kipiączka buchnie w tej chwili, zasyczy... Kilka razy słyszałem nawet ten bulkot, ale to było złudzenie. Wkońcu zabrał się Jojna. Na niebie ukazała się pierwsza gwiazda, więc musiał rozpoczynać szabas. Wstałem z barłogu i odprowadziłem go oczyma hen w głąb ulicy. Żył on z żoną i dziećmi we wsi, dobre pół mili od jamy.

— No, poszedł, znikł. Teraz już z pewnością nie wróci.

V.

— Hej, chłopcy! — krzyknąłem na swoich ropników. — Chodźcie do mnie!

— A co tam?

— Będzie "połujka".

— Kiedy?

— Zaraz.

— Jakto, zaraz? Czy jest kipiączka?

— Niema jeszcze, ale jak zechcę, to zaraz będzie. Niech który pobiegnie do Nuty. Zdaje się, że on jest jeszcze w koszarze.

— Słyszałem, jak szwargotał tam ze swoim kasyerem — potwierdził jeden ropnik.

— Lećcie i sprowadźcie go tu, ale tak, aby nikt o tem nie wiedział.

Skoro jeden, jak pies, przez parkan przeskoczył i pobiegł, ja po ciemku spuściłem się do jamy.

— Chłopcy! Dwóch was niech mię za nogi trzyma! A mocno! Nie mówiąc ani słowa, chwycili mię za nogi. Wtenczas ja, zwiesiwszy się głową na dół i za głową popełzłszy i brzuchem, odszukałem ten sęk na cembrynie, do którego przyczepiłem koniec sznura, kiedy mię na wierzch wyciągano. Wyziewy mię dusiły, ale ja nie uważałem na to. Okręciwszy sobie ten sznurek mocno dokoła ręki, szepnąłem: — ciągnijcie mię! Pociągnęli. Ja mocno szarpnąłem sznurem, wyrwałem dziobak, zaryty w dnie jamy i słyszałem, jak odwalił sporą bryłę gliny. W tej chwili w jamie gwizdnęło, syknęło, zasyczało, jak pół kopy strasznych zajadliwych gadów, a później zabulkotało, zaklekotało, jak wrzątek w olbrzymim garnku. Towarzysze moi zrozumieli.

— Kipiączka!

W tej chwili wbiegł Nuta do koszary.

— Ny, co tu słychać?

— Słuchajcie Nuto!

Ale on nie wiele słuchał.

— Ny, niwroku, niwroku! — mówił jakoś tak, jakby nagle dostał wielką oskomę.

— A pocoście mię wołali?

— Nie wiecie poco? Przecież to nasza "połujka". Kupcie ją sobie.

— A!

Żyd krzyknął to tak radośnie, jakby na drodze całą setkę znalazł.

— Dobrze.

— Po ile dacie?

— Jak zwykle: dziesiątkę za beczkę.

— Ile macie próżnych beczek?

— Te na wozie wszystkie próżne — dwadzieścia. Moja jama dziś się wypróżniła; zabiłem ją.

— Dobrze. Gotujcie pieniądze. A my, chłopcy, do roboty. Zaraz moi chłopcy rzucili się, rozebrali kawał parkanu, wtoczyli wóz z beczką, założyli wiadro i spuścili go w jamę.

Niedaleko spadało. Za chwilę wróciło nazad pełne. Zaraz my od Nuty przynieśli jeszcze trzy wiadra, przyczepili je na jeden wałek na dwóch linach i dalej czerpać. Za pół godziny beczka pełna — nazad z nią na grunt Nuty! Świeżą podawaj! Za pół godziny i ta pełna — nazad z nią! Świeżą dawać!

Pracowaliśmy tak do samego rana. Nuta nie siedział koło nas, tylko kasyer jego, odprawiwszy stróża, pozostał przez całą noc w koszarze. Jeszcze nie świtało, jak wszystkie dwadzieścia beczek były pełne. Wtenczas napowrót postawiliśmy parkan, ślady zagrzebli, w swojej koszarze zrobili porządek i dostawszy każdy po 25 złotych na rękę, a nadto dziesiątkę jeszcze na poczęstunek, położyliśmy się spać, jakby nigdy nic.

Ledwie spoczęliśmy chwilkę, nawet nie zdołaliśmy jeszcze zadrzemnąć, aż biegnie Jojna.

— Co słychać? — to były jego pierwsze słowa. I nie czekając odpowiedzi, wprost biegnie do jamy. Nie potrzebował nawet do niej zaglądać: korby, liny, cembryny, wszystko było czarne, mokre, kipiączką ociekłe.

— Iwane! Iwane! —  krzyczał nie swoim głosem, szarpiąc mię za ramię.

— A co tam? — odburknąłem, niby przez sen.

— Ny, co się tu stało?

— Sami widzicie.

— Jest kipiączka?

— Jest.

— A dlaczego korba mokra? Dlaczego cembrowiny mokre?

— Bo wybuchła i wszystko oblała.

— Oj, oj! Wybuchła! Tak mocno wybuchła!

— Patrzcie, wszystkich nas oblała.

— Was wszystkich? A to jak?

— Tak, że kiedy w jamie zaczęło syczeć i gwizdać, tośmy się wszyscy rzucili do jamy. W tej chwili buchnęła kipiączką i ochlapała nas.

— Ny, Iwanuniu, to nie może być! Wy mnie oszukujecie.

— Patrzcież na mnie, jak ja wyglądam!

Rzeczywiście wyglądałem, jak dyabeł. W nocy nie pomyśleliśmy o tem, a teraz trzeba się było wykręcać. Ale żyd, jak wczoraj był rozgorączkowany i nie swój, tak teraz, kiedy był pewny swego, uspokoił się, jakby go kto zimną wodą oblał.

— Ej, Iwanuniu, jakoś mi się wierzyć nie chce. Nie słyszałem jeszcze, aby kipiączką tak buchała.

— A ja słyszałem i widziałem własnemi oczami.

Tymczasem w koszarze robiło się coraz jaśniej i widać było ślady świeżo porytej ziemi, zmieszanej z kipiączką i ślady kół, wiodące aż do parkanu Nuty. Jojna pożerał wzrokiem te ślady.

— Iwanuniu, a co to za ślady?

— Jakie ślady?

— Takie, jak gdyby wozy wjeżdżały i wyjeżdżały z koszary.

— Może jeszcze i końskie kopyta zobaczycie? Pewnie dyabeł czwórką zajeżdżał i majątek wam do jamy rzucił.

— Nie, Iwanuniu, bez żartu! Co to za ślady?

— To są ślady naszych taczek. Wczoraj wieczorem wywoziliśmy ił z koszary.

— Aha! Ale tu wszędzie kipiączką pokapane.

— Co wam się znów, Jojno, przewiduje? Czego wy się czepiacie? Nakapane, bo z jamy buchnęło i nakapało. Przecież nafty waszej nie kradliśmy. Bierzcie ją sobie! Macie jej pełną jamę.

— A możeście ukradli, Iwanuniu, co? Wiecie, ja was nie chcę podejrzywać, ale tak mi się zdaje, żeście jej już trochę czerpali?

— Aha! — krzyknęli ropnicy. — Teraz my was rozumiemy, Jojno! Zagadujecie tak, aby "połujki" nie dać.

— Pewnie, że nie dam! — krzyknął Jojna, aż podskakując ze złości. — Za co mam dawać? Samiście sobie wzięli. Nie daliście mi znać! Okradliście mię! Całą noc czerpaliście kipiączkę! Gwałtu! Złodzieje! Gwałtu, rozbójnicy! Co ja mam robić?

I począł krzyczeć, skakać po koszarze, jak obłąkany.

— Bądźcie cicho, Jojno, — mówimy do niego zwolna, ale ostro. — Bądźcie cicho, bo gorzej wam będzie. Czy macie choć jednego świadka?

— Ja znajdę!

— Jak znajdziecie, to wtedy mówcie. Do sądu nas podawajcie. A teraz bądźcie cicho! I zapłaćcie nam za robotę.

— Zapłacić? Za co ja wam mam płacić? Okradliście mię, zrabowali, i ja wam mam jeszcze płacić?!

Tego było nam za wiele. Widzę, że chłopcy moi zaciskają zęby, a to niedobry znak. Jak człowiek na czczo, a zęby zacina, to się go strzeżcie.

— Chłopcy! — mówię do nich. — Bądźcie spokojni. Jojna żartuje.

Ale Jojnie nie do żartów. Oczy jego, jak myszy, gonią śladami kół, z koszary do parkanu i napowrót. Wkońcu nie wytrzymał, skoczył z koszary, jak kot wdrapał się na parkan i spojrzał na drugą stronę.

— Aj, aj! A tu co! — krzyknął, chwycił się za pejsy i jak długi runął na ziem.

— Co tam takiego, Jojno?

— Ja zaraz lecę do Drohobycza! Daję znać do kryminału. Poszlę za żandarmami. To kradzież! To rabunek na gładkiej drodze! Toż tam jak na dłoni widać cały trakt, w którym moją kipiączkę wożono. Całe kałuże nakapane.

— Nie róbcie z siebie durnia, Jojno! Przecież byliście tu, jak Nuta wczora woził kipiączkę swoją, nie waszą. Pod samym parkanem pękła beczka. Widzieliście przecież i śmialiście się z tego. — Tak mówili Jojnie ropnicy. Ale Jojna nie przestawał jojkać i wajkotać.

— Słuchajcie, Jojno, — powiadam do niego, kiedy wszedł do koszary — nie szukajcie z nami piekła. Zapłaćcie nam za robotę, dajcie za "połujkę", co się nam należy i rozejdziemy się w spokoju.

— Rozejdziemy się?

— No, tak, rozejdziemy się! — krzyknęli ropnicy. — Kiedyście nas bez przyczyny złodziejami zrobili, to my u was dłużej robić nie chcemy. Szukajcie sobie innych robotników.

— Owwa! I znajdę! — odkrzyknął Jojna.

Z ciężkim bólem serca wypłacił nam nasz zarobek, jeszcze z pół godziny musieliśmy się z nim targować, zanimyśmy wydarli od niego tę "połujkę", jak psu z zębów, i pożegnaliśmy się z nim.

— Bywajcie zdrowi, Jojno! Daj wam Boże, aby ta jama była taka szczodra dla was, jak wy dla nas! — krzyknął doń jeden na odchodnem.

— I żebyście nie doczekali nikomu więcej dać "połujki"! — poprawił drugi.

A Jojna wciąż jeszcze stał w koszarze, wajkotał cicho i z jakąś wystraszoną ciekawością wpatrywał się w niezupełnie zatarte ślady, wiodące od jego koszary do parkanu Nuty.

VI.

I czy nie śmiech? Jak mu zaklęli ropnicy, tak się i stało! Przez cały szabas myszkował Jojna, mruczał, cmokał, stękał, a wkońcu zebrał się i ruszył do rabina. Oskarżył Nutę. A ja u Nuty zgodziłem się do roboty, więc wszystko wiem od niego. Oskarżył Nutę, że Nuta go okradł, a Nuta nic sobie z tego nie robi. Śmieje się. Co mu rabin zrobi? On za naszą "połujkę" wziął czystych pięć setek, i co mu bieda zrobi?

Począł Jojna na ulicy czepiać się Nuty, począł rzucać się na niego bez opamiętania. Poznać było, że człowiek zwolna z rozumu wychodzi. A wciąż jedno plecie: Okradli mię! obrabowali mię!

Ale i jama, w której pokazała się kipiączka, narobiła mu zbytku. Jojna najął nowych robotników, poczęli czerpać, naczerpali coś pięć beczek i koniec. Zakrył Jojna jamę, przeczekał dzień — pusto, przeczekał drugi — pusto. A u Nuty, chociaż jama płytsza, kipiączka płynie i płynie. Robiąc u Nuty, wiedziałem, jak Jojna chodzi koło swej koszary, rozkłada rękami, coś szepce, staje, i znowu biega, zagląda do jamy, sam nie wiedząc, co ze sobą począć. Nieraz, aż mię język swędzi, aby sobie podrwić z niego, ale znowu robi mi się żal człeka. Naprawdę, skrzywdziliśmy go trochę. Ale kto wiedział, że jama tak prędko się wypróżni?

— Jojno! — powiadam raz do niego przez parkan. On aż drgnął, usłyszawszy mój głos, jakby go kto wystrzałem ze snu obudził.

— Nie bójcie się! To ja, Iwan.

— Ny, czego tobie trzeba?

— Posłuchaj mię, Jojno, — powiadam mu szczerze — porzućcie teraz tę jamę, a kopcie tamtą w dolinie.

Nie odpowiedział nic, ale mię posłuchał. Drugiego dnia robotnicy zabili tę nieszczęsną jamę, a wzieli się do drugiej. Pracowali koło niej przez kilka dni. Zdawało się, że Jojna uspokoił się trochę, tylko oczy jego błyszczały jakimś niedobrym ogniem. Idąc ulicą, nie poznawał nikogo.

Aż jednego dnia słyszymy krzyk koło jamy Jojny. Ropnicy porzucili robotę i zwołują Jojnę. A on właśnie siedział, a może drzemał w tej samej koszarze, w której my sobie robili "połujkę".

— Gospodarzu! Gospodarzu! — krzyczą ropnicy z dołu. — A chodźcie ino tu co prędzej!

Było właśnie południe. Spoczywaliśmy, w jamie nie było nikogo, więc usłyszawszy krzyk, wybiegliśmy z koszary.

— Oho! — powiadam — u Jojny dziś "połujka" będzie! Właśnie w tej chwili wybiegł Jojna z koszary i widocznie usłyszał moje słowa, bo biegnąc, krzyknął do nas:

— Aha, dyabła zjesz, nie "połujkę"!

Zachichotaliśmy, wyleźli na parkan i patrzymy, co będzie. A Jojna jeszcze do jamy nie dobiegł, a już krzyczy:

— A co, jest kipiączka?

— Jest.

— A nie bucha?

— Nie.

— A wiele?

— Już jest pół jamy.

I na pół żartem, a na pół z radością, jeden dorzucił:

— Ale to "połujka" będzie!

Jojna w tej chwili, jakby się wściekł. Rzucił się do tego ropnika i uderzył go w twarz.

— Oto masz "połujkę"! A draby! A rozbójniki! I wy mnie chcecie okradać? Nie dam! Nie dam! Nic nie dam!

I w szalonej zapamiętałości przypadł do jamy i, rozpostarłszy ręce, nakrył sobą źródło swego majątku. Gardło jamy było dosyć wązkie. Oparłszy się kolanami o jedną cembrowinę i chwyciwszy rozkrzyżowanemi rękami obie boczne, zasłaniał sobą jamę, jakby mu ją chciał kto odebrać, i wciąż krzyczał:

— Nie dam! Nic nie dam! Gwałt! Ratujcie! Rozbójniki! Poczęli zbiegać się ludzie ze wszystkich stron, a ujrzawszy Jojnę nad jamą i nie rozumiejąc, czego on chce, myśleli, że stało się jakie nieszczęście, że ktoś może wpadł do jamy, albo się udusił. We mnie aż serce zastygło.

— Chłopcy! — krzyknąłem do ropników, stojących dokoła jamy. — On zwaryował! Odciągnijcie go od jamy! Prędko!

— A niech go dyabeł weźmie! — burknął, nie ruszając się z miejsca, ten, co niewinnie dostał w twarz.

W tej chwili Jojna, oszołomiony od wyziewów, chwycił się oboma rękami za piersi, bo mu tchu brakowało, a straciwszy podporę — tylko mignął, pokiwał patynkami i jak kulka poleciał do jamy.

Kipiączka, która miała mu dać majątek, dała mu śmierć. A "połujki" swoim ropnikom również już nie dał.

SAMARYTANKA.

 Włodzimierz Jarosz

Umarła żydowi córka. Takiemu, wiecie, pejsaczowi, co to handluje mąką na naszem przedmieściu. Miał jeno dwie — i obie dawał do szkół rozmaitych. A kiedy wróciły, to opowiadała stara żydowica, że one i za nauczycielki mogą być — takie uczone...Ładne były, można powiedzieć, i w samej rzeczy przystojne. Tej mi najbardziej żal, co umarła — choć powiadają ludzie, że to grzech żyda żałować.

Ale i ona mnie czasem pożałowała.

Przyciągnę, bywało, parę wozów mąki po takim mrozie, że ci gnat od gnata odłazi, to pójdę się zagrzać do kuchni. Nieboszczka... (Boże odpuść: jakże nieboszczka, kiedy to żyd), to ci mi pokryjomu przed starą żydówką wyniesła haraku.

— Napijcie się — powiada — boście pewnie zmarzli...

Nigdym nikogo na całym świecie nie obchodził... Co ją to miało boleć, że ja zmarzł?...

Raz stało mi się nieszczęście. Ściągam worki jedną ręką, a drugą-m se, wiecie, pomagając, sparł mocno na ręczycy. Ten hycel, syn blacharza z przeciwka, zachodzi koło wozu z tej i z tamtej strony... Powiadam mu po dobroci: Odejdź psi synu, bo jak cię dopadnę... A ten nic. Jeszcze mnie przezywa: — Woziwoda żydowski — powiada. Co mi ten huncfot zdrowia zje... Aż porywa za dyszel i skręcił. Złapało mi rękę między koło i ręczycę — i z trzech palców het zdarło mi skórę do znaku.

Lecę ja do kuchni, a ona się akurat nawinęła. Niech jej ta Bóg grzechy odpuści... choć to żydówka. Opatrzyła mi palce, owiązała starannie, pomalutku...

— Bardzo was boli? — pyta się mnie i widzę na jej twarzy troskę rzetelną.

Poco ona się pytała — powiedźcie... Czy ją to bolało? Nikt nigdy na calutkim świecie nie pytał się, czy mnie co boli...

Aż raz zasłabła. Nie wiem, co jej się takiego stało, dość, że zasłabła. Leżała jeno bez cztery dni — dochtorów, to żyd sprowadzał, jakich jeno świat miał — nic nie pomogło. Śmierci nie przekupi, moiściewy, choćby jej worek pieniędzy nasypał. Nic nie pomoże.

Wracam z mąką i słyszę od przekupki, że już po niej.

Coś mnie ukłuło w samo serce, jakby kto szpilką dźgnął. Zajeżdżam bliżej, a tu krzyk. Żyd prawie od rozumu odchodzi, garściami wyrywa se pejsy. Matkę zemgliło do cna, nawet już nie krzyczy. Ja stoję z biczyskiem w ręku — patrzę na to wszystko, i czegoś mi żal... Czegoś mi, wiecie, okrutnie żal...

Ludzi się nazlatywało moc — słyszę, gadają o niej dookoła, ale nikto nie żałuje.

— Umarła — mówią między sobą. — Jednego żyda mniej.

— A dyabli z radości tańcują...

Dyć prawda, co powiadają — żyd pono nie pójdzie do nieba. A przecie ona się mnie pytała...

— Nie żałujcie parszywki, Mikołaju. Każden żyd jednaki złodziej.

— Dużo wam ukradła?...

Maciej owa narobiła krzyku. Sponiewierała mi przy ludziach familią, ale niech tam... Sekutnica baba i tyle, wszyscy wiedzą, że trzech mężów do grobu wegnała.

Zaraz na drugi dzień kazali dziewczynę pochować, że to umarła na tyfus. Trumnę rzucili na wóz, jak nieprzymierzając z jakiem niechrzczonem stworzeniem — i powieźli. Stary ojciec szedł w ciżbie, jakby sam umarły, a matka to już i nie szła — nie godna była iść.

I ja się, wiecie, pomiędzy ciżbę wplątał — poco, naco — i polazł, choć to powiadają grzech... Ale niech ta, już bardziej nie zgrzeszę. Chłopczyska gonią za wozem... blacharzów syn też, i drą się na całe gardło:

— Dyabli żyda wzięli!...

A mnie, jakby kto po pysku bił, taki za nich wstyd jakiś... Jakby i ja był co winien...

Ludzie wyzierają z okien, wychodzą przed sienie. Wyjrzał i blacharz z przeciwka, patrzy na syna i śmieje się po cichu.

A mnie wstyd pali, nie wiem już za kogo... Jakby ja sam był winien... sam...

Może i źle robię, myślę, że idę na pogrzeb... żydówki. Bo przecie nią była. Darmo — każdy wie o tem.

Ale ona się wtedy pytała, czy mnie boli... a nikt nigdy na calutkim świecie nie pytał się mnie o to...

Ona jedyna.

DZIADOWSKIE ZALOTY

Na Sobotowem obejściu, koło chlewka, stała Magda i pilnowała prosiąt, żeby się nie pogryzły przy jedzeniu, albo nie wywróciły cebrzyka z parzoną sieczką.

Paciuki mlaskały pyskami, rozkoszując się obiadem i pomrukiwały zadowolone, a Magda stała przy nich, rozglądając się bezmyślnie wokoło. Czasem zwróciła uwagę na zachowanie się obiadujących, a wtedy wylatywały z jej ust słowa oburzenia:

— A idziesz, paskudo!...

I znowu mlaskanie i mruki. Czasem któryś z podświnków właził nogami do cebrzyka, jakby chciał objąć w posiadanie całą jego zawartość.

— Joj!... żebyś zczezł, ty napadzisty! — gniewała się Magda i wypychała kolanem łakomego podświnka z cebrzyka.

— Pochwalo-ony!...

Magda odwróciła się. Przed nią stał dziad, trochę łysy, trochę szpakowaty, o zdrowem, czerwonem obliczu i fioletowowym nosie. Tęga i przysadkowata jego postać opierała się jeno na jednej nodze. Drugą zastępowała kula, w którą miał wprawione kolano, zgięte jak do klęczenia — goleń zaś tej nogi w połowie ucięta, sterczała kikutem, owiniętym w niebieską, wojskową nogawicę. Na zgrzebnej bluzie wisiał medal, przez plecy przerzucony worek, wypchany jałmużną, a w ręku potworna karakuła, postrach psów okolicznych.

Magda spojrzała na dziada z widoczną niechęcią.

— Na wieki... — odpowiedziała, uderzając dłonią po grzbiecie jednego z prosiaków, który przez omyłkę ugryzł w ucho swego sąsiada.

Dziad, wsparty na kiju, milczał, wpatrując się w dziewkę. Ją zaczęła brać złość — od świń trudno odejść, a obecność dziada zdawała się sprawiać jej wielką przykrość. Pokazała mu plecy i burknęła:

— Do chałupy idźcie, do gazdyni... ja wam tu nie dam nijakiej jałmużny...

— Ii... co tam jałmużna!... Dobre słowo, to też jałmużna, a choć to niby tania rzecz je, to się go i tak nijak doczekać nie mogę...

Dziewka nie odzywała się, chyba do prosiąt. Dziad był zmieszany, jak pies, co podchodzi do sadła w obecności ludzi, którzy go wczoraj kijem odegnali. Bał się zbliżyć, bał się zagadać, choć oczy mu na wierzch wychodziły — tak strasznie łakomie patrzył na dziewkę, takiemi gorącemi iskrami obsypywał stojącą przed nim postać tęgiej i krwistej Magdy.

Czy ona ładniejsza od innych?... Matko Boska Poczajowska broń!... Za dawnych żołnierskich czasów tyle inszych widział i to jeszcze jakich!... Zawziął się na nią dlatego, że biedna, że służy i że łatwiej da namówić się wyjść za niego. Żeby była już nie kucharką u Soboty, ale nawet córką nie wiedzieć czyją, nie wiedzieć jaką bogaczką — takiby mu się zawsze najwięcej na żonę udała. Bo ona ma już w sobie coś takiego, co mu się w niej. strasznie podoba. Dziewka jest leń koronny, każdy wie o tem. Świat niech się zawali, ona się nie ruszy — ale właśnie to lenistwo podoba się dziadowi okrutnie. Na taką niechluję, jak ona, nie popatrzałby nikt, ale właśnie dlatego niechlujstwa — dziw doprawdy — tak bardzo dziadowi do serca przypadła. I kiedy, odwrócona od niego, stoi ciężko, ospale, chwiejąc się bezwładnie w swych szerokich biodrach, brudna, obtargana, z nogami do kolan gnojem umazanemi — to dziad patrzy na nią, jak na jaki obrazek ze swej książki do modlenia, co ją zawdy ze sobą nosi. Zaczął nieśmiało.

— No i jakże tam... chcesz wyjść za mnie?... ha?... Powiadam ci dziewczyno: wyjdź za mnie. Będziesz miała święte życie. Nic ci nie każę robić — nic a nic... Będziesz se spała choćby do południa, będziesz se robiła, co ci się żywnie spodoba... Ja ci wszystkiego naznoszę do chałupy — ptasiego mleka ci chyba zbraknie... Ino wyjdź za mnie...

Zmieszanie znikało z jego twarzy — jednem skrobnięciem kuli po zagnojonej ziemi zbliżył się do dziewki i, nachylony nad nią, mówił, prosząc dyszącym namiętnością głosem.

Dziewka nadąsana, nie odpowiadała. Stała plecami do niego zwrócona, zachmurzona, pastwiąc się nad prosiakami, gdy który z nich co zrobił. Ale słowa dziada wpadały w jej duszę i nie tonęły w niej bez śladu.

Biedna znajda tuła się po świecie, nie wie nawet, ile lat. Po służbach, po zarobkach tera się i niema nadziei, żeby się kiedy to życie odmieniło. Ciężkie życie — rób i rób i rób — ciągle stają nad głową i krzyczą.

— Nierobo!...

— Leniu obmierzły!...

— Próżniaku! darmozjadzie!...

— Jakbyś ją o ścianę cisnął, toby się przylepiła... Wszyscy śmieją się z jej roboty, z jej chodzenia, z jej brudu, z jej wyglądu. Wszystko, co ona zrobi — to złe, co powie — to głupie, ubierze się — to śmieszne. Gnają, popędzają, huczą, przezywają, klną, a tu jeszcze do tego trza ciągle robić i robić. A najgorsze ranne wstawanie. Gospodyni zawsze wodą ją budzi — w zimie trza wyleść pociemku z pod ciepłych łachów i ogień w piecu rozpalać...

Wstrząsnęła się.

A ten tu maluje jej taki raj... Jak umyślnie, jak żeby wiedział, co jej dolega...

Porwała ją wielka złość na wszystkich ludzi. A że najbliżej niej był dziad, więc na niego wylała potoki gniewu i złości.

— Ta czego wy odemnie chcecie?!... Skarana godzina z tym dziadem... Gdzie nogą ruszysz, wszędy się za tobą przyszterlęka. Wstyd, hańba — gdzie oczy pokażę, śmieją się, że dziad do mnie na zaloty chodzi...

Rozpłakała się. Mazała brudną twarz, rozcierając jeszcze brudniejszymi, poopadanymi, grubymi palcami łzy, co gęsto płynęły z jej oczu. Siąkała nos z łoskotem i mówiła głosem przerywanym łkaniem:

— Czy to nie macie innych?... Czy to ja jedna, co ją znacie?... Odczepcie się raz odemnie, bo trza stąd uciec, czy co...

Dziad oburzył się.

— Cóż to ja, zawłoka jaki?... Albo to ja nie tutejszy?... Albo to ja złodziej?... Że mi nogę w wojnie oderznęli?... To ja się nie porywam tańcowac, a robić na gruncie i tak nie potrzebuję, bo go nie mam. Ale mnie sam cesarz w opiece ma i pensyę mi co miesiąc płaci. A czy ja dziad, czy nie dziad, to im powiem, że ja dziadem był, dziadem-em jest i z łaski boskiej do śmierci dziadem pozostanę — a te ludzie, co się śmieją ze mnie, to — jak Pan Jezus pozwoli — jeszcze dobrze pod płotem pozdychają.

Dziewka uspokoiła się. Cebrzyk był próżny. Chwytała prosiaki za uszy i za ogony i zapychała je do chlewa.

Nie odpowiadała dziadowi. Głupi, myśli, że nie jest dziadem. Stara szkarada...

Popatrzyła po boku na niego.

Choć znowu nie tak strasznie brzydki. Jeno te śmiechy ludzkie, ten wstyd... Hej, żeby nie to. Umiałaby wtedy życia używać!... Wyspałaby się za całe życie, wypoczęłaby za całe harowanie. Bo naprawdę, to i roboty w dziadowskiej chałupie musi nie być. Coby miała być? Ni gruntu, ni żadnej chudoby. Wylegiwałaby się jeno od rana do ciemnej nocy, ta nicby nie robiła.

Zatrzasnęła drzwi od chlewka i zakręciła je kołowrotkiem. A dziad prosił i namawiał.

— Myślisz, że dziadowski chleb, to taki zły?... Oho! Szukaj gazdy we wsi, coby tak jadł, jak ja jem, coby tak nie frasował się niczem, jak ja się nie frasuję... Albo mi to siano gnije? Albo mi to zboże myszy tną?... Albo to ze mnie podatek ściągają? Pensyę człowiek ma, między dobrych ludzi lezie, chleb zbiera, grajcarki zbiera, i mięsa czasem kupi, i gorzałki się napiję... Ino wyjdź za mnie dziewczyno, ino wyjdź za mnie!...

Szła powoli ku chałupie, dziad skrobał za nią kulą po gnoju.

— No i jakże... ha?...

Magda stanęła na środku obejścia bokiem do dziada.

— Poczekajcie jeszcze ze dwie niedziele...

SĄSIAD.

(URYWEK Z POWIEŚCI).

Bezksiężycowa, jałowa, jesienna noc, głucha jak grób, a pełna strasznych nieuchwytnych głosów, śmiertelnie nieruchoma, a rojąca się od tworów szalejącej trwogą wyobraźni, ciemna aż do czarności, a rzeźbiąca każdy kształt w rozmiarach, jakie człowiek widuje chyba w niezdrowych snach lub gorączce.

Białym gościńcem szedł kowal, ciągnąc w ślad za swojemi piętami uparte, a przeraźliwie głośne echo własnych kroków. Szedł wartko i od czasu do czasu rozglądał się po okolicy, miarkując przebytą drogę.

— Jeszcze z półtorej godziny... Jeszcze ze dwie... Jeszcze ze siedm kwadransów... — mówił do siebie, przyspieszając kroku.

Mijał wsie, świecące oknami, jak kociemi oczyma, mijał samotne przydrożne karczmy, przerzynał się przez przykre pustki pól, zanurzał się w las, to znowu z niego wypadał, razem z gościńcem staczał się w dół i piął się pod górę.

Wreszcie na niebieskawo szarzejącem tle lasu, co obsiadł górę o kształcie olbrzymiej kopicy, na kilkaset kroków przed nim zamajaczył czarny mur drzew, poszczerbiony nierówno wybujałymi wierzchołkami.

— Olszyny — mruknął z pewnem zadowoleniem.

Był tak jak w domu. Las, za lasem Przysieki, potem przez górę — i koniec drogi.

Szedł sobie dumający i myślami tonął w przeszłości, co go widziała tułaczem po dalekich ziemiach. Kto wie, czy za parę tygodni nie będzie musiał tam wracać...

Dlaczego nie... Z chęcią wybrałby się w taką podróż, ale tylko w podróż. W niedługą, bardzo przyjemną podróż po krajach, które dzięki olbrzymim wysiłkom umysłu ludzkiego stanęły na szczycie współczesnej kultury. Zwiedziłby miejsca, kędy przebywał, obaczyłby ludzi, z którymi przeżył tyle lat, a po których ostało tyle wspomnień.

Master Black... Przypomniał sobie olbrzymią, jak las, halę fabryczną o szklanych ścianach zasadzoną żelaznymi słupami — i postać starego werkmistrza, drepczącego po niej we wszelkich kierunkach. Dobry, serdeczny człowiek... Ile wolnego czasu spędził w jego domu — ile zawziętych dysput stoczyli ze sobą — ile przyjemnych chwil znalazł Tułacz w gronie rodziny, w której nie brakowało i ładnej, po całodziennem zajęciu w kantorze, nad fortepianem wzdychającej miss...Łomot maszyn, huk młotów, furkot rzemieni — wszystkie jęki rodzącej pracy... On stoi nad tokarnią i stałowem dłutem sypie z żelaza cienkie, poskręcane wióry. Ręka silna, oko pewne — pracuje z powagą wielką, prawie z namaszczeniem. Ostatnie jego chwile tutaj — jutro wyjeżdża... Wraca do kraju, do chałupy — wraca z miłością dla ojczystej biedy, z doświadczeniem, z pieniądzmi, a nadewszystko z dużem, jak na nieuczonego w szkołach, wykształceniem. Tyle lat!... jak go też przywitają?...

Przy tokarni staje werkmistrz. — Good by master (krząkanie i plucie zamiast nazwiska)... to pan koniecznie jedziesz?... — Koniecznie, master Black. — Szkoda... szkoda... A my tak pana... — Panie Black — zaczyna serdecznie robotnik — Bóg mi świadkiem, jak mi żal... — Szkoda... szkoda... — powtarza ze smutkiem stary. — Ale przyjdź pan dziś...

Zapotoczny przetarł oczy.

— Roi mi się... idę i poprostu śpię... Jestem stanowczo przepracowany...

Rozglądnął się wokoło i z przyjemnością zobaczył, że Przysieki ma już za sobą. Przed nim wznosiło się nagie, dzikie pustkami ugorów, płaskie wzgórze, u którego stóp stała stara, brudna, zdawna złą sławą smucąca się karczma. Droga ocierała się o nią i, skręciwszy, wstępowała powoli, ale wytrwale pod górę, aż ginęła na grzbiecie, by lekką pochyłością spaść na drugą stronę.

Idąc środkiem gościńca, zbliżył się kowal do karczmy i minął jej węgły, kiedy nagle z poza nich, z pod odrapanych ścian budynku doleciał go szelest. Stanął i, natężywszy wzrok, dojrzał o jakie dziesięć kroków majaczącą, czarną, nieruchomą postać.

— Kto to?!... — spytał odruchowo, czując, że zbiera go instynktowny lęk przed tem tajemniczem i nieznanem czemś.Żadnej odpowiedzi — w śmiertelnej ciszy, jaka padła po tych słowach, usłyszał tylko swój oddech i przyspieszone bicie serca.

Zapanował jednak natychmiast nad wyobraźnią i uśmiechnął się.

— Boję się?... Głupstwo... Trzeba zobaczyć, co to takiego... Mimowoli ujął sęk mocniej i wolnym, ale pewnym krokiem puścił się naprzód.

— Człowiek... rusza się... idzie ku mnie... — robił prędkie spostrzeżenia, zbliżając się do nieznajomego.

— Kudłacz?... tu, o tym czasie?... — krzyknął w myśli, stając przed dworskim kowalem.

A ten stał, jakby zmieszany, z prawą ręką w kieszeni osmolonego surduta i bąkał niewyraźnie słowa przywitania. Zapotoczny obrzucał go bacznem spojrzeniem i mówił spokojnie.

— Moglibyście człowieka przestraszyć...

— At — usprawiedliwiał się brodacz — siedziało się w karczmie, a że co ino zamkli, tom wyszedł.

Karczma zamknięta co najmniej od godziny... — przemknęło Zapotocznemu przez głowę.

Na pozór był jednak spokojny, jeno oczyma śledził nieznacznie każdy ruch Kudłacza.

— Ano, to pójdziemy razem — powiedział obojętnie. — Dobrze, żem was spotkał, taka nieprzyjemna droga... — mówił, wskazując głową przed siebie.

Kudłacz milczał.

— Strachy furda... ale gorszy zły człowiek — ciągnął dalej kowal, patrząc na towarzysza. — A miejsce w sam raz dla rozbojów... podobno za dawnych lat nieraz tą drogą krew spływała...

Kudłacz odmruknął coś, nie otwierając ust Zapotoczny ziewnął.

— Ale co tam gadać o takich rzeczach... Lepiej powiedźcie, jak się wam wiedzie.

— Oho!... Dwu kowali na jedną wieś... Jeden niema dobrze co robić, a dopiero... Czysty śmiech... — dudnił brodacz, wpadając w rozdrażnienie.

Zapotoczny roześmiał się.

— To pocoście się godzili?...

— Ba! żebym to był wiedział, jak jest... żebym wiedział, żeście taki...

— Jaki?... — roześmiał się znów kowal.

— Taki! — uciął krótko brodacz i, wyrwawszy pięść z kieszeni, runął na niego.

Z szybkością czujnej powieki odskoczył Zapotoczny, zasłaniając się ręką, a sękiem gruchnął w łeb napastnika.

— U-a!... — padł z ust brodacza krzyk równocześnie z tępym odgłosem uderzenia i z gwizdem powietrza rozdartego błyskawicznym ciosem. Ugodzony podniósł ręce ku głowie, upuszczając żelazo, które z dźwiękiem upadło na ziemię, i zwaliwszy się z nóg, siadł i legł potem zaraz jak długi.

A nad nim stał Zapotoczny ze skrzepłym uśmiechem na zmienionej twarzy i ze wzruszenia dygotał jak w febrze.

— Bydlę... — rzekł po chwili groźno, patrząc na leżącego.

Na lewej ręce uczuł strugę ciepła. Podwinął rozharatany żelazem rękaw i ujrzał broczącą ranę, wydartą w skórze na długość jakiego cala. Przemocą odzyskując straconą zimną krew, drżącemi jeszcze rękami, wyciągnął chustkę z kieszeni, przy pomocy zębów przewinął ranę i zaraz o niej zapomniał.

— A teraz kochany sąsiad... — rzekł głośno, poddając się jakiejś litośnej pogardzie, co go zbierała na widok moralnej nędzy człowieka.

Schylił się nad brodaczem i, ściągnąwszy mu czapkę z głowy, zaczął go oglądać.

Czerep cały — gruby, wełniany kaszkiet osłabił cios, zresztą sęk był wyschnięty, więc lekki. Poszukał pulsu — bije.

— Hej, przyjacielu!... — mówił, targając Kudłacza za odzież — myślisz tu nocować?...

Kudłacz zastękał i siadł, wspierając się na rękach.

— Możesz iść?... — zapytał Zapotoczny.

— Oj... ciężko... — stęknął Kudłacz — bardzoście mnie ukrzywdzili...

— Bydlę... — warknął Zapotoczny, ale się pohamował.

— Ja... ja was nie chciał...

Zapotocznego zdumiała taka bezczelność — roześmiał się.

— Ale gdzież... broń Boże... skądże znowu... Przypomniał sobie żelazo leżące na ziemi i podjął je. Był to gruby, trójgraniasty pilnik, zakończony jadowicie ostro, a nadający się do przewiercenia nietylko człowieka, ba nawet najtęższego wołu.

— Widzicie... Będę miał po was ładną pamiątkę... No, jazda, wstawajcie!...

— Na rany... — jęknął Kudłacz — nie wydawajcie mnie... miejcie zmiłowanie... Ja już nigdy...

— No, pewnie, że wy już nigdy... Ale na to trzeba było dopiero dostać sękiem po łbie... Ale co tam. Zajdziecie sami do domu?...

— Zajdą, zajdę...

— No, to ładnie. A na przyszłość uważajcie, że za taką omyłkę można zadyndać na szubienicy. Rozumiecie?... — kończył, zabierając się do odejścia.

— A pilnik... — jęknął żebrząco Kudłacz.

Wobec tego bezgranicznego spodlenia się człowieczej godności, Zapotoczny stanął jak wryty. Zdjął go ohydny wstyd, pogarda i obrzydzenie.

— Prawda, pilnik... — wymówił po chwili spokojnym głosem — prawda... dlaczego wy macie tracić na tym interesie...

Wzdrygnął się, rzucił żelazo na ziemię i prędko odszedł, tonąc w cieniach nocy.

Zasunąwszy drzwi za sobą, które mu otworzyła żona, rozebrał się kowal w milczeniu i legł na pościeli z głową pełną myśli. Zamknął oczy, chcąc się zmusić do spania — napróżno. Mózg jego odtwarzał wiernie całą przygodę i wywoływał dreszcze wzruszenia wspomnieniem strasznej chwili. Czy dobrze zrobił puszczając Kudłacza?...

Dochodził do przekonania, że nie... i brał go coraz większy gniew na samego siebie.

— Trzydzieści lat człowiek żyje na świecie, a jednej mądrej rzeczy nie zrobił... — sapnął, przewracając się na drugi bok.

Postanowił nie myśleć o niczem i starać się zasnąć, ale zobaczył, że to niepodobna. Czuł, jak świadomość jego zamiast

pogrążać się w bezwładności, staje się coraz ostrzejszą, coraz więcej przeczuloną. Tętna na skroni łomotały tak o poduszkę, że mu raniły ucho — jego kowalskie ucho, przywykłe do huku młota!... Słyszał szelest koszuli, podnoszonej uderzeniami serca — kiedy się ruszył, płótno wydawało taki przeraźliwy krzyk, że trwożnie wpatrywał się w ciemność, jakby chciał zobaczyć, czy nie pobudził śpiących. Zawinął głowę w poduszkę, chcąc uciec przed ścigającymi go głosami, i słyszał dalej swój spotworniały do sapania lokomotywy oddech i zawzięty hałas pulsów bijących o skronie. Wtedy siadał na łóżku, ażeby przeczekać zbytni napływ krwi do głowy i potem legał, by się za chwilę znów podnieść.

— Dlaczego ja tego łotra z rąk puścił... — rzucał się po łóżku.

— Gotowy podpalić...

Zdrętwiał. Poprzez szmer oddechów uchwycił coś, jakby krok bardzo ostrożnie stąpającego człowieka. Ktoś chodził poza ścianą...

Kto?... Poco?...

Przez ciało kowala przebiegły mrówki dreszczu. Ścigał uchem ruchy niewidzialnego z taką namiętną pilnością, jakby od tej kontroli zależało unieszkodliwienie wroga. Nie miał czasu zadrżeć na myśl, że jakieś poruszenie za ścianą może ujść jego uwagi.

Cicho...

— Może go już niema... Odetchnął z ulgą.

— Zdawało mi się... — mruknął, wstając z łóżka i podchodząc do okna.

— Dnieje... cała noc stracona... — zrządził, zły na wszystko, wpatrując się w ścianę stajni, na którą mniemany brzask kładł jakieś dziwne kolory...

— Gore!... — ryknął nagle nieludzkim głosem.

BITWA.

Olga Kobylańska

Bukowińskie Karpaty.

Wierch przy wierchu stoi w niemej wielkości, a wszystkie odziane w smerekowe lasy.

Rozmaicie ukształtowane, pędzą one w niebo — a stoją nieruchomo tysiące lat; drwią sobie z każdej zmiany zachodzącej przed ich oczyma, rozkoszują się własną pięknością, świadome swej wiecznej trwałości.

Wiele pasm Kimpolungskiego powiatu jest jeszcze pokrytych odwiecznym lasem. Ciemno-niebieską zielenią migocą z daleka, a kiedy popatrzysz na nie z sąsiednich szczytów, zda ci się, że nie dotrzesz do nich, spowitych w srebrnawo-sine mgły.

W okolicy Ruskiej Mołdawicy zeszły się tak blizko dwa równoległe pasma, że dolina, co je rozdzieliła, mogła być wygodnem miejscem pohulanki chyba dla buńczucznego potoku. Gdzie się ta dolina rozszerzała, czy zwężała, gdzie był jej początek, nikt dokładnie nie wiedział. Nie było tu widać drogi, ni ścieżki żadnej, nie było żadnego śladu ludzkiej obecności. Rozpierając góry, ciągnęła się zakrętami, a obrzeżona z obu stron zalesionymi wierchami, gubiła się razem z hucznie lecącym potokiem między ścianami gór, co jakby na przekór jej w niektórych miejscach prawie się dotykały.

Panowała tu wszędy tajemnicza cisza. W przyrodzie całej królowała rozkosz, w barwach przeróżnej roślinności — piękno, a w górze takie bogactwo zieleni, że człowiek czuł się prawie przygnębionym.

Zielonawo-brunatny wysoki do kolan mech, nigdy nie tykany, bujał w łagodnych falach po wilgotnawej ziemi odwiecznego lasu. Z niego wyrastały niezbyt gęsto sosny, których wiek można było zgadnąć, ale trudno odmalować ich piękność i rozmiary. Ich pyszne korony pieściły się z obłokami, a nad sobą znosiły chyba jedynie promienie słońca.

Na ziemi zrzadka leżały drzewa - olbrzymy, podryte i zwalczone wiekiem, albo rażone piorunem. Spoczywały w trawie, obrosłe po wierzchu mchem, puste i spróchniałe wewnątrz. Przy nich bujała młoda drzewina o szerokich gałęziach u dołu, a w górze strzelista, pełna młodzieńczej gibkości. Czasami słychać głosy ptaków.

Częściej za to tę prawie kościelną ciszę przerzynał szelest i trzask, jakby obłamywanie się suchych gałęzi i smutny, daleko rozlegający się szum. Rzadko kiedy wiatr rozchwiewał gałęzie. Ledwie przy najsilniejszym wietrze kłaniały się korony.

Zdawało się, że szum przychodził gdzieś z dalekich przestrzeni, plątał się w gałęziach, ciężkim oddechem rozchodził się po lesie i bił się z gąszczem drzew o wydostanie się na wolność.

Kiedy gwizd lokomotywy przeciął po raz pierwszy ciszę doliny, wsuniętej między górskie ściany, przeszło coś przez stuletnie drzewa, jakby błyskawica.

Z lokomotywą zjawiła się garść ludzi. Ledwie się odważyli przestąpić niedostępny skraj odwiecznego lasu i sięgnąć w jego wnętrze.

Tu było niezwyczajnie.

Wszędzie martwa cisza — powietrze chłodne, wilgotne.

Żywica, wyciekająca z popękanej kory drzew, twardniała na powietrzu i przesycała je swoim zapachem. Wysoki mech przeszkadzał w chodzie. Twarde korzenie drzew, grube jak ramiona, wypełzały niby węże z mchu, a splecione ze sobą wlekły się potwornymi pierścieniami w głąb wrogo dyszącego i spowitego w zieloną ciemność lasu.

Jeden z przybyłych uderzył żelaznym toporem w stary smrek na którego pniu rosły grzyby, jak wielkie jaskółcze gniazda.

Smrek wzdrygnął się. Odkąd pamięta, nie czuł na sobie topora. Cios poszedł po całym lesie — wszystkie drzewa wstrzymały oddech — rozległa się głucha, pełna oczekiwania cisza, i padło wolno, wyraźnie wymówione słowo: "rąbać!"

Jak po kościele przebiegło po lesie: "rąbać!", "rąbać!" zadzwoniło tuż obok i zarazem w tej samej chwili w najdalszej; odległości. Odzywało się jakby obudzonym ze snu krzykiem, ożywiło cały las i rozbiegło się trwożnie po wszystkich jego kątach, nie zamierając.

"Rąbać!" przeszło w szemrania. Z tego wszczął się strwożony szept, westchnienia, wreszcie powstał szum, jak przed wiatrem, napełnił sobą przestworze, że aż lęk brał, zbił się pod chmurami, aż wkońcu warknęła burza.

Niebo zaszło groźną, czarną barwą i zaczęła się ona górska burza. Spadały grube krople deszczu.

Zrazu po jednej, i takie ciężkie, że pod ich uderzeniem liście się trzęsły z szelestem; potem częstsze — wreszcie całe ukośne potoki.

Błyskawice biły w smreki, rozkłuwały najdorodniejsze pnie, a piorun próbował rozsadzać góry. Z takim łoskotem i hukiem potrząsał niemi, jakby je chciał zmusić do wyjścia z ich śmiertelnego spokoju. Zdawało się, że po górach toczą się olbrzymie kule, wyrzucane od czasu do czasu przez złocisto - ogniowe błyskawice.

Wreszcie ucichło, ale bez przerwy padał deszcz z głośnym chlupotem.

W lesie pociemniało.

Nieruchomo, wstrzymując oddech, stały stare drzewa i przysłuchiwały się temu zjawisku, a tymczasem młode nieustannie kołysały się zlekka. Z krzaków, rosnących na kraju lasu, kapały na wyścigi wielkie krople deszczu, a w dolinie rozszalały potok parł naprzód swoje brudne, niesforne fale po kamieńcu, pienił się głośno, porywając ze sobą wszystko, co po drodze: kwiaty, suche gałęzie, pnie, darnie wyrwanej ziemi i pędził w niepohamowanej, wściekłej, zapamiętałej rozpaczy.

Pewnego chmurnego poranku zaczęła się bitwa.

W wązką dolinę — umyślnie zbudowaną żelazną drogą, której szyny wiły się, jak srebrne żmije, wzdłuż biegnącego tuż koło nich potoku — wszedł ciężarowy pociąg.

Wrogi syk, przeszywający, przenikliwy gwizd obwieścił przybycie pociągu.

Przy końcu żelaznej drogi stanął, sapiąc i wyrzucając groźnie czarne pierścienie dymu.

Przywiózł wroga, który wysiadł.

O grubem obliczu, w podartej, brudnej odzieży, z niezgrabnemi, prawie zbezkształtniałemi rękami, uzbrojony w połyskujące topory, i ciężkie żelazne łańcuchy — taki wróg, wstrętny już na sam pozór widokiem swoim, przybył.

Orzeł, co niedaleko na stromej skale siedział i, nastroszywszy pierze, przypatrywał się wszystkiemu, zatrzepotał nagle szeroko skrzydłami, uderzył niemi gwałtownie i gniewnie — i wzbił się w górę. Długo, jakby tknięty trwogą, krążył nad okolicą, a potem jak na nagłe wewnętrzne postanowienie, spuścił się ukośnie w dolinę. Tu zatrzymał się chwilę — wreszcie podjął się w górę na nowo, teraz już całkiem powolnym lotem, i zginął w siwych chmurach, jakby przepadł na wieki... Po górach niewypowiedziany smutek rozścielił jakiś przedśmiertny nastrój...

Wszystko czekało — drzewa ani drgnęły. Zbrojne w hardość i niedostępność, stały najstarsze i nie wierzyły w możliwość napadu. Tyle tu lat już stały — całe stulecia. Widziały, jak wiele z nich umierało i wyrastało, przeżyły niejedną wiosnę i niejedną zimę — oglądały tyle razy wschód i zachód słońca, przewspaniałego słońca, siejącego złotem, w którego płomiennem świetle kąpały się co rano, a które je błogosławiło co wieczór — oparły się niejednej wichurze... i teraz miałyby uledz innej śmierci, niż ich przodki, zwalone wiekiem, albo piorunami?Śmieszne!...

Nie chciały sobą poruszyć — nawet najlżejszym szumem nie chciały okazać zwego zdziwienia. Jeno te młode... Żeby się jeno te młode tak łatwo nie chwiały!

Rozpoczął się napad.

Z dzikiem "hura!" rzucili się najemnicy. Z kocią zręcznością wdarli się na pierwszą górę, prześcigając się wzajem, jakby to było bohaterstwem na całe życie przyłożyć pierwszemu topór do pra-lasu. Ale natrafili na opór niełatwy do zmożenia. Zdradziecki, brunatno-zielony mech poddawał się ich grabieżnym rękom — ześlizgiwali się na dół. Krzemienista ziemia kruszyła się pod ich nogami, krwawili sobie ręce, czepiając się czegokolwiek, byle nie runąć na głowę. Z wilgotnego, wyrywanego z korzeniami mchu wyłaziło unikające światła, ohydne robactwo i rozbiegało się im po rękach i ciele.

Kiedy, pełni ochoty do walki, rzucili się na jakieś spróchniałe drzewo, leżące na ziemi, aby je strącić w bezdeń, i kiedy się im udało ledwie niem zakołysać — wypełzły z pod pnia spłoszone gady i rozsyczały się na nich. Paru, gorzej obutych, pokąsały.

Kłujące krzaki dzikiej róży o wybujałych, wielkich i łukowatych gałęziach, splecione z powojami, bluszczami, tarniną, stały przed nimi, jak ściany nie do przebicia. Bujna, jasno-zielona paproć rozrzuciła się wachlarzami w swojej rozkosznej krasie wszerz i wzdłuż, a jadowite, o czerwonej barwie grzyby wyłaniały się na świat i jaskrawością ściągały na siebie uwagę. Młode jedle stały tak gęsto, tak odpornie wyciągały od siebie gałęzie, że posuwanie się w las głębiej było prawie niemożliwe. Wszystko kłuło w twarz, rwało włosy, chwytało wroga za odzież.

Bezkształtne, dziwne, garbate pająki porozciągały od drzewa do drzewa sieci, które przykrym woalem kładły się na twarz, a zbudowane ze suchej, sosnowej cetyny mrowiska dźwigały się z ziemi gładkimi garbami — i noga zsuwała się po nich, jakby po szkle.

Ale wróg szedł przebojem naprzód.

Głęboko w lesie, gdzie się już ziemia płaszczyzną ścieliła, błysnęło z czarno-zielonego tła boru coś połyskliwego. Było ono obwiedzione rozłożystemi sosnami, obwieszonemi blado-siwym mchem, co w kiściach spuszczał się prawie do ziemi, dalej bujnemi, krągłolistnemi bagiennemi roślinami i trzciną.

To było morskie oko.

Jak obramowane przygniatającem bogactwem zieleni zwierciadło, leżało ono nieruchome, senne, o gładkiej, pogodnej powierzchni, bezdenne — niby wieczne zwierciadło niebios i zielonych drzew — nietknięty okiem ludzkiem zakątek, w którym królowało piękno.

Ukośnie nad niem, do połowy w wodzie, leżała sosna. Gdzieniegdzie obrosła mchem, służyła za kładkę dla lżejszego zwierza i była miejscem, gdzie się wygrzewały w słońcu jaszczurki, zwinne i nadwodne pliszki.

— Hura!

Las zadrżał.

— Tu zaczniemy!...

Rozległo się echo: za-cznie-my!

— Tu uderzyć!...

U-de-rzyć!... — rozszedł się przeszywający okrzyk strachu. W półświetle zabłysły topory, a po lesie przeszedł huk, jak nagłe uderzenie gromu.

Opodal zatrzepotało się lękliwie ptactwo i — po raz pierwszy odbiły się w nieruchomej powierzchni morskiego oka inne zjawiska, niż drzewa i sklepienie niebios.

— Naprzód młode...

Zmierzono.

Te, które miały jednaki wzrost i które były jednako zdrowe i śmigłe, ścięto i obdarto z zielonej odzieży. Obcięto je równo po obu końcach i wymoszczono niemi drogę, wiodącą między góry, przez wązką dolinę, tuż nad potokiem. Musiały pełnić służbę tam, gdzie nie można już było prowadzić żelaznej drogi.

Kładziono jeden pień przy drugim, gotując w ten sposób drogę reszcie trupów. Skrętami między dwoma pasmami gór ciągnęła się ona daleko — i smutek brał, kiedy się na nią patrzyło. Tą drogą miano potem przewozić wiekowe drzewa.

Kiedy pnie układano rzędem na ziemi, dostawały w głowę i stopy uderzenia siekierą, żeby do siebie równo przystawały. Ciekła z nich krew. Biegnący tuż zaraz potok wciskał się pod nie, obmywał je, i zabierał ich krew ze sobą. Miejscami, gdzie promienie słońca igrały z jego perłami, osiadała ta krew na kamieniach, barwiąc je ciemno-ponsowym kolorem...

Długi czas minął, nim się najemnicy z tem wszystkiem uporali. Tymczasem prawie zdziczeli. Nigdy nie schodzili w doliny, nigdy prawie nie spotykali się z niewiastami. Namoczyli swoją odzież w dziegciu, a wybujałe włosy ich i brody nadawały im dziki wygląd

Koleją otrzymywali co tydzień żywność i czego im trzeba było, a przed wichrami i zimnem chroniły ich koleby, splecione z obciętych sosnowych gałęzi, których było podostatkiem wokół.

Zdarta, z drzew, przesiąkła żywicą kora, susząca się w słońcu, jak olbrzymie, brunatne zwitki papirusu, buchała wieczór na wierchach po obu stronach doliny płomieniem i chybotała czerwonymi, pożądliwymi językami... — znak życia najmitów.

Tak zabierali się oni do walki z olbrzymami...

Wreszcie przyszła kolej i na nie...

Noc przedtem... to była światłem przepojona noc... księżyc świecił wielkim, matowo - czerwonym kręgiem.

Tonące w ciszy, zrośniętej z ciemnością, góry, ze swoimi czarnymi, niezmierzonymi lasami, wyglądały jak ojczyzna wiecznego spokoju. Księżycowy blask przenizywał lekko sinawe, nocne mgły, oświecał okolicę i udzielał się wierzchołkiem drzew, wieńczącym najwyższe cyple gór. Drzewa mieniły się w tem świetle i jakby się w niem rozpływały...

Niektóre porozprzestrzeniały swoje ramiona szeroko, niby o coś błagając.

A inne...

Ile ich jeno było — a było tak wiele, że niktby nie przeliczył — wszystkie wznosiły czoła w górę i błagały o życie! Nawet powietrze było pełne tego żądania. Ziało pragnieniem o "więcej", a było jak oddech tysięcy istot, pożądających życia.

Sam zapach, idący z głębin lasu, przypominał upajającą rozkosz i przepiękną pełnię dojrzałości, a porywał za sobą żywioły, co dotąd tkwiły w skryłem oczekiwaniu, teraz zaś zdradzały pożądanie życia całą piersią, jakby jaką wstydliwą tajemnicę.

Paproć zagadała proroczym szelestem; główki przeczystych kwiatów rozwinęły się w wykończone korony. Strach, że mogłyby jutro umrzeć, wzbudził w nich żądzą pokazania się po raz ostatni w majestacie piękna. Jutro już może będą potłuczone, ich korony połamane i odarte z liści — jutro już może nikt nie będzie wiedział, że one były i że były piękne.

Las ożywił się świętojanczykami, błyszczącymi z ciemnozielonego tła, jak krople światła, a ćma koników rzempoliła i odpowiadała sobie bezustanku.

Piękne były te nocne głosy lasu! Subtelniejsze od muzyki; był to raczej jakiś szept, zlewający się z miękką ciemnością nocy — a wśród tego szeptu padały z listka na listek krople deszczu, co spadł jeszcze za słońca.

Długi, ciężki czas — i padły stuletnie olbrzymy.

Pozabijane, leżały nieruchomo w pościeli własnej zieleni.

Pniaki, co po nich ostały, i grube pokaleczone, aż nad powierzchnię ziemi wybujałe korzenie, sterczały z mchu.

Całemi masami leżały po górach wielkoludy — wierchy były zasiane ich trupami na wsze strony. Leżały ukośnie, napoprzek do siebie i równolegle. Gęsto przy sobie, głowa przy głowie, grupami, albo jeden na drugim, albo jak który upadł.

Zdaleka ich widok czynił wrażenie skoszonego lasu.

Góry, prawie do naga odarte ze stroju, co zimą i latem był niezmienny przez całe stulecia — te góry, zhańbione, sterczały teraz ku niebu i napróżno starały się ostatkami dawniejszej odzieży pokryć niekształtne swoje członki.

Zdradzone orły i osierocone jastrzębie latały smutnie, bez celu — tylko gdy orły po krótkiem bujaniu, siadały co chwilą jeżąc srogo pierze i czarne wrogo błyszczące oczy zwracały bystro w dolinę, to jastrzębie zataczały cicho i powoli koła nad poległymi.

Kiedy poległych ściągano z wyżyn, to była walka na zabój.

Wielu ludzi straciło przy tem życie — wielu stało się na zawsze niezdolnymi do pracy — inni leżeli przez długie dni ciężko pokaleczeni w dolinach.

Olbrzymy strącali!...

Takie, co stały na miejscu sto lat, których korzenie zaryły się w najgłębsze wnętrze góry i tam się splotły z korzeniami innych drzew na wieki... Takie strącać, a nie uszkodzić siebie, nie zniszczyć młodej drzewiny, nie zniszczyć wszystkiego dokoła...

Jak nigdy niestrudzone mrówki, wdzierali się ludzie w najniedostępniejsze miejsca, zbrojni w łańcuchy i w inny sprzęt żelazny.

Naprzód zciosywano korę.

Niemało im pracy zadała. Wrosła silnie w ciało drzewa i stwardniała tak, że topór odskakiwał od niej; dopiero po długiem rąbaniu rozpryskiwała się w trzaskach i padała na kupę zwalonych gałęzi, które oddzielone od ciała, były skazane na uschnięcie.

Następnie silne, pogardzające wszelkim niebezpieczeństwem i przeszkodami ręce, jęły staczać odwieczne drzewa. Z głuchymi, równocześnie wydawanymi okrzykami, co miały dodawać odwagi, a przypominały raczej krzyki dzikiego ptactwa, niż harmonijne ludzkie dźwięki, dokonywali najemnicy tej pracy, podczas gdy z ich czół lał się pot strugami, a z poranionych rąk krew ciekła. Przebywanie w samotności i zdziczenie napełniło ich szaloną odwagą, a nadzieja dobrej zapłaty zapalała w ich oczach błyski zwycięstwa.

Niedaleko podnóża ograbionych gór budowano naprędce mosty z grubych belek. Toczone ze szczytów wielkoludy spierały się na tych mostach, a strącane znów stąd przez najemników — padały z głuchym łoskotem jeden po drugim na równą ziemię.

Nie leżały tu jednak długo. Wielkie żelazne haki wbijano im w głowy — a do haków przyprzągnięte konie wlokły je powoli drogą, wyścieloną młodemi drzewami.

Po takich zapasach aż do północy migotał na górach czerwony ogień, a bohaterzy-rębacze zasiadali swobodnie wokoło, zapalali fajki i omawiali odporną siłę zwyciężonych.

Na poległych czekał w dolinie umyślny pociąg. Składał się z kilkunastu wozów przyprzągniętych do lokomotywy, co dyszała pełna niecierpliwości.

Na każdy wóz ładowano cztery do sześciu pni i wiązano je grubym, jak ramię, łańcuchem. Wiązano tak ciasno, że żelazo wgryzało się w ich z kory odarte ciało, miejscami ciekła krew. Zbierano ją, zlepiano w grudy i, zapaliwszy, świecono nią przy przewozie podczas mrocznych jesiennych wieczorów.

Z tak skrępowanymi pniami pędził pociąg w niziny, przecinając od czasu do czasu powietrze przenikliwym gwizdem tryumfu.

Na ostatnim wozie siedział dozorca.

Zaciąwszy topór w pierś jednego, leżącego na wierzchu olbrzyma, siedział z założonemi na piersiach rękami i tępem spojrzeniem wodził dookoła.

Tak często jeździł tą drogą! Tak często kładł swój wzrok na wierchach gór, tak często śledził zakręty żelaznej drogi, że teraz, już zmęczony, znieczulił się w sobie.

Kiedy po męcząco długiej podróży pociąg wjechał w przestronną dolinę, jadący mógł dostrzedz tu i ówdzie stojące chaty. Z początku były one porozrzucane po górach, potem zbiegały w nizinę, aż obstąpiły wiejską drogę, która złączyła się z żelazną i nie odłączała się już od niej. Chaty były maleńkie, pokryte deskami, a czasem przygniecione kamieniami — niektóre pobite gontem.

Przy jakimś szynku, co stanął przy drodze, zatrzymał maszynista pociąg.

Miał zabrać obcych i robotników, którzy nań czekali. Tu też pokazali się mieszkańcy chatek.

Hucułami zwali się sami.

Wielcy i silni, o szlachetnych rysach twarzy, w malowniczem odzieniu, siedzieli, albo leżeli swobodnie.

Było to święto — zebrali się na hulankę. Dwu z nich grało na skrzypcach kołomyjkę. Inny znów leżał, jak długi, na ławie i wzrokiem pełnym niewyraźnych marzeń patrzył przez okno kędyś w przestrzeń. Pozwalał się oglądać — jak pozwalali oglądać się wszyscy, nie okazując przytem, jak dzieci, żadnego zakłopotania. A nie ciekawiła ich ani obecność przejezdnych, co się zjawiali zaledwie raz w rok w ich okolicy, ani żadne inne zjawisko. Kiedy pociąg każdorazowym swoim przyjazdem poruszał ich wszystkich sąsiadów, oni ledwie oczy zwracali w tę stronę. Tak obce, tak dalekie było dla nich to zjawisko, tak mało mieli z niem wspólnego, jakby przyszli z innego świata, jakby ze wszystkiem wkoło tyle mieli się stykać, co z obłokami na niebie.

Więcej zaciekawiały ich drzewa, skute w żelazne pęta i jadące teraz w niziny. Tak swobodnie wzrastali i oni, tak harmonijnie, naturalnie w swojej piękności i swoich zwyczajach. Na hardych wierchach, w samotnych ustroniach wiedli swe życie bez panów i bez najmitów. Nieoświeceni tak, że brał podziw i żal

zarazem — nieprzystępni kulturze wskutek swej żywiołowości, patrzyli na jej zdobycze z dziecięcym uśmiechem na ustach.

Takie były te dzieci lasów, co za żadną cenę nie chciały przykładać rąk do strącenia olbrzymów z ich wysokości.

— Co wy za wiara? — pytali z nieufnością tych, którzy przybyli obliczyć korzyści bitwy.

A kiedy to mówili, marszczyli groźnie czoła i ściskali w rękach topory.

Znali się na orężu.

Kiedy po raz pierwszy zobaczyli pociąg, żegnali się i spluwali w bok. W "tem" była nieczysta siła, i oni nie chcieli mieć z nią nic do czynienia. Trzymali się zdaleka od całego przedsiębiorstwa i między mnogimi najmitami, biorącymi udział w bitwie, nie było ani jednego Hucuła.

— Ścinajcie sami, co Bóg stworzył, a nas ostawcie w spokoju — odpowiadali chmurnie, kiedy ich wołano na pomoc do rąbania drzew.

I ostawiono ich w spokoju. Ich światem był las i góry, i tutaj jeno dojrzewali oni w pełni. Jak przepyszne ponsowe kwiaty, migotali oni w pięknych, malowniczych strojach między zielenią drzew, albo pędzili na szybkich, gęstogrzywnych koniach, których hodowla należała do ich najmilszych zajęć.

Lasami szła łuna ich smutnych pieśni.

To byli do drzew podobni ludzie...

Kiedy pociąg znów ruszył i przyspieszając odchodził z miejsca, z ostatniego wozu można było widzieć przez otwarte drzwi i okna karczmy, jak w wielkiem kole tańczyli mężczyźni i niewiasty, pełni dzikiego zapału. Widok nie do zapomnienia — przelotny jak błyskawica i, jak ona, pełen jaskrawego światła.

Prosta muzyka dwu skrzypiec wprawiła ich w taki zapał. Hulali z niepohamowaną, rozbujała ochotą. W tańcu powiewały ich chustki i odzież, a oni w rozbestwionej, prawie dzikiej wesołości od czasu do czasu hulali. Zdawało się, że z tańcem ma ich porzucić ich wszystko szczęście, więc chcieli się niem na całe życie nacieszyć...

Przed chatą stali inni grupami, albo leżeli, kurząc krótkie fajki, rozciągnięci przy swoich osiodłanych koniach. Przed pociągiem mignęła jeno chata całem bogactwem barw i życia. Jakaś piękna niewiasta, wdowa zapewne, pędziła na młodym, półdzikim koniu. Za nią, w tak samo szalonym biegu galopował rój młodych parobków. Nie dała się dognać — zwróciła ku nim głowę i, zostawiwszy koniowi swobodę, zanosiła się od szczerego śmiechu.

W nizinie kipiało głośne życie.

Huczał tu wielki parowy tartak.

Ceglane, czerwone kominy przeróżnej wielkości podniosły się z ziemi i wyrzucały czarne chmury dymu pod nieboskłon, a w samym fabrycznym budynku panował taki huk i gwizd i syk, że wszystkie inne głosy gubiły się całkiem.

W około fabryki, na składzie, leżały tysiące przygotowanych do transportu desek, ułożonych w wysokie sterty, rzuconych na krzyż, ważkich i szerokich. Moc nie pociętych pni czekało jeszcze śmierci. Tu leżały olbrzymy o obwodzie kilku metrów, prawdziwe cuda starości i piękna — i młode, gibkie jedlice. Prawie bez przerwy toczono świeże pnie do fabryki, żeby je znów wkrótce, porozcinane na cienkie deski, wyprawić na dwór. Pociąg przywoził coraz to nowe ofiary, a nigdy nie spoczywający Moloch przerabiał je w krótkim do podziwu czasie.

Teraz znów.

Odpięto lokomotywę od wozów, a one razem z niewolnikami potoczyły się same kawał naprzód, na miejsce składu. Tu uwolniono pnie z żelaznych pęt i wyładowano je.

Kiedy je toczono poprzed bramą fabryki, posłyszały rozmowę majstra tartakowego z jakimiś gośćmi.

— Lasy kupiła od religijnego funduszu firma O-ba. Tniemy już siedm lat i mamy jeszcze trzy lata przed sobą. Dziennie trze się siedmset pni.

Siedmset pni!...

Siedmset drzew niszczono dziennie, a każde z nich potrzebowało dziesiątek lat — setek lat nawet, aby się rozwinąć do takiej ot wspaniałej objętości! A tu leżały jeszcze góry pni, jeszcze tysiące i tysiące leżały tam, w domu, jeszcze i na wierchach gór, skąd postanowiono stoczyć je na ostatku — a masami znów leżały one wstrzymane na mostach u podnóża gór, a trzy razy dziennie przywoziła lokomotywa tutaj swoje ofiary! Dlatego to się tak kwapiono z niszczeniem ich, tak się drożono z każdą godziną!...

Przybyłe napiętnowano rozpalonem żelazem i zostawiono je, pozwalając rozejrzeć się wkoło.

Widziały, jak tacy sami najmici, jak ci nawpół zdziczali po górach, pracowali i tu w dolinach, jak ze skrzętnością mrówek kręcili się po fabryce i koło niej, na dworze — i jak oni pielęgnowali krzykliwego, żelaznego Molocha i prawie poświęcali się dla niego, byle mu niczego nie brakło.

— Tak, tak... — słyszały, jak między innemi opowiadał robotnik, nazywany "Oszczerca" — jak to obce antychrysty niszczą nasze pyszne lasy, majątek naszego kraju. Bóg raczy wiedzieć, ale ich panowie źle niemi gazdują i za to kiedyś odpowiedzą na tamtym świecie. Teraz podobno to wspaniałe drzewo ma iść aż za morze! I co ma nasz kraj z tego? Spytajcie się tych, co rządzą tymi majątkami, co żyją w rozkoszy, aż ich grzeszne cielska pękają — spytajcie się ich, co nasz kraj ma z tego ? A po chwili jakiegoś srogiego milczenia mówił dalej: — Już i w drugą stronę stąd budują kolej; słyszę: lasy sprzedane dalej na nowych dzie-

sięć lat! Tak, już "jeno dziesięć lat", a potem znowu na dziesięć lat i przepadł majątek naszego kraju!... Przeklęci ludzie... Czemu ja nie tnę raczej ich plugawych cielsk, jeno to ot niewinne drzewo? Czemu te wszystkie piekielne piece pod naszemi nogami nie pochłoną raczej ich dyabelskich ścierw ?...

Mowę przerwał mu głośny policzek od majstra.

— Czemu nie patrzysz raczej twoich małpich łap, jeno plujesz pyskiem bzdury, nierobo?!

Odpowiedź ukaranego utonęła w oszołomiającym huku, bo nowo przytoczone pnie miały iść pod piłę. Jedne szły pod piły o dziesięciu nożach, inne o piętnastu, a inne znów, olbrzymy, pod dwudziesto-nożowe. Z sykiem rozdzierającym uszy, którym mających umrzeć wpierw oszołomiono, wżarły się piły w ich ciało. Z błyskawiczną szybkością przerzynały ostrokończyste zęby pyszne drzewo, z którego, niby krew, buchały trociny, obsypujące trupy i pokrywające pomost dookoła.

Kiedy się noże po raz ostatni przez pnie przesunęły, rozniósł się po fabryce ostry, przejmujący syk, a harde kiedyś olbrzymy rozpadły się wachlarzowato na cienkie, białe deski, i przestały istnieć na wieki.

Uzbrojeni w wielkie taczki robotnicy zjawiali się skwapliwie, by zaraz odchodzić.

Zmiatali trociny rozsypane po ziemi, wywozili je i wsypywali w paszcze pieców. Spełniali tę pracę bez przerwy, dzień po dniu. Inni znów wyciągali rozlatujące się z pod pił deski i z taką siłą rzucali je na skład, że te padając, zwijały się jak sprężyste stalowe listki. Inni znów podsuwali śmigłe jedle pod zgrzytające piły, co rozcinały drzewo w wąskie łaty, a jeszcze inni kuli i ostrzyli piły, siejąc wokoło siebie czerwone, migocące iskry.

I wokoło fabryki kręciły się roje robotników. Jedni wynosili deski z jej wnętrza, drudzy odbierali i podawali je dalej, inni składali jedne na drugie, znaczyli i rozdzielali na wązkie, szerokie... Wszędzie był ruch, hałas, nawoływania, ludzie przychodzili i odchodzili; gorączkowa z matematyczną dokładnością obliczona praca, kierowana strasznym oddechem kolosa - maszyny, od której biła spieka nie do wytrzymania.

Zdawało się, że wielkie, czarne, obwiedzione skórzanym pasem koła obracają się, nie wydając najmniejszego szmeru — a jednak powietrze było pełne ich huku, co wypełnił całą okolicę, aż kędyś do samych lasów...

Tylko w nocy panowała tu śmiertelna cisza. Jak strażnik, stał tu wysoko w górze czarny komin i chmurnie patrzył na cały wojenny tabor.

Tu leżała moc nagich, trupich pni, oświetlonych łagodnym blaskiem księżyca. Pasma desek, wyniesionych do hardej wysokości migotały srebrzyście, a kiedy na nie było patrzeć z boku, wyglądały jak linie.

Pnie — wszędy, gdzie się wzrok zatrzymał, leżały pnie, drzewo deski i odpadki; a między tem wszystkiem kręciły się cicho olbrzymie psy, jak mary, ciągnące za sobą wielkie, niezgrabne cienie i węszące po wszystkich kątach. Stróżowały te psy od czasu, kiedy raz fabryka zgorzała, podpalona przez kogoś nieznanego.

Ale nikt się nie wkradał i nikt nie mącił spokoju poległych.

Półgłośne, miękkie szemranie górskiej, niedaleko z pod cienia lasu połyskującej rzeki, przenikało okolicę, a las, który obstąpił całą dolinę dokoła, był jak mur, z poza którego mógł się wynurzyć chyba jeden księżyc.

A księżyc zjawiał się nad nim co noc.

Blady, cichy i nieruchomy, był jakby znużony smutkiem i jakby mu ulgę sprawiało, kiedy swoje promienie rozpuszczał w sinawo-przeźroczych mgłach nocy, albo kiedy je kąpał tu i ówdzie w ciemnej głębi wód.

Smutny szmer rzeki, którego zdławić nie był w mocy, nastrajał go żałobnie.

— Kędy, kędy, kędy?... — szemrały nieznużenie fale każdej nocy, całowały w smutku brzeg i z głośnym pluskiem obejmowały wielkie, nieruchome głazy, wyzierające miejscami z wody.

Ale nie otrzymywały żadnej odpowiedzi.

W taborze cicho.

Jak martwe, leżały pnie i porozciągane deski...

Ale księżyc czytał odpowiedź. Kędy jeno zwrócił swoje łagodne oblicze, czytał ją. Na deskach i pniach przeznaczonych do wywozu, stały czarnemi literami wypisane słowa: "Do Batum", "do Batum", "do Batum"...

Lato.

Rozpalone promienie słońca lały żar w powietrze pełne duszności.

Porozrzucane z rzadka po błękitnem niebie chmury miały ciemną barwę. Od czasu do czasu podnosił się wielki wiatr i rozciągał je wszerz i wzdłuż w złowieszcze cienie. Zdawało się, że chce je zmusić do ucieczki stąd i pomódz słońcu usiłującemu je podrzeć na strzępy. Mimo to, właśnie w samo południe zatrzymały się chmury w swej drodze i siwo-czarnemi masami spiętrzyły się nad górami.

Było po bitwie.

Wokoło panowała bezduszna cisza.

Jak daleko oko sięgało, spotykało srogie spustoszenie, a odrażająca nagość wierchów budziła żal.

Białawe, nadbutwiałe pniaki sterczały gęsto jedne przy drugich, jak szkielety z pożółkłej trawy. Wiele nieprzydatnych drzew leżało wokoło, a niektóre z kory odarte pnie, co zdradziły się z chorobą, próchniały nietykane dalej. Wielkie, powypalane miejsca na ziemi były, jak rany po pożodze, i świadczyły o zwycięstwie płomieni, co się tu tak często nocami przewalały i łakomie pożerały wszystko, co się w ich sąsiedztwie znalazło. Na trawie leżały masy napół przegniłych trzasek i stosy ciemno -brunatnych szmat i zwojów sosnowej kory. Stare, gromami naruszone i dlatego siekierą nietknięte smereki stały smutne, z wyciągniętemi daleko od siebie, napół uschłemi ramionami, jak bezradne starcy, usiłując napróżno zatrzymać wiatr w swoich gałęziach. Czasem rozległo się w powietrzu żałosne, przykre skrzypienie, idące od zdrowych, samotnie poustawianych jedlin, co młodzieńczo gibkie i nadzwyczaj bujnie wzrosłe, nie miały żadnych gałęzi, krom puszystych koron. Te ich wierzchołki gięły się teraz do ziemi, jakby w ich gęstej zieleni tkwił cetnarowy ciężar i jakby je sobą ciągnął ku dołowi. Oddane kaprysom wiatru, pozbawione ochrony i wszelkiego oparcia, kołysały się teraz z jękliwem skrzypieniem.

Młode Sosenki, kiedyś prawie jasno-zielonej, lśniącej barwy, były teraz połamane i unicestwione na wieki. Paproć opuściła swoje ząbczaste, teraz połamane kiście, i pozbawiona cienia, więdła, konając powoli w słonecznej spiece.

Wysoki mech, powydzierany całemi płachtami razem z korzeniem, wyschnął na słońcu, a tą samą śmiercią ginęła i podeptana trawa. Przeróżne leśne krze, maliny, jałowiec i inne silne, odporne rośliny i kwiaty, co bujały kiedyś tonąc w rozkoszy, teraz poprzypadały do ziemi, a powyciągane były z ziemi prawie z korzeniami. Po tem wszystkiem toczono i wleczono tysiące, tysiące olbrzymów!...

Tu i ówdzie przygnieciona do ziemi, ale nie pozbawiona zupełnie swej siły kruszyna, ustroiła się mnóstwem czerwonych jagód, a te błyszczały zdaleka, z matowo - zielonego tła, jak skrzepłe kałuże krwi...

Nieśmiało ciekł po kamieńcu w dolinie rozpustny kiedyś potok.

Masa obciętych gałęzi, kory i trzasek głuszyła jego wesoły bulkot na długi, nieokreślony czas. Orły i jastrzębie porzuciły swoje gniazda i tylko rzadko pokazywały się tutaj. Ledwo, że raz albo dwa razy w roku przelatywały wiosenną porą ponad tą swoją, kiedyś wspaniałą, ojczyzną.

I kukułka zamilkła.

Oczekując napróżno echa swego krzyku, które dawniej gnało poważnym milczącym lasem, jakby na wyścigi z jej własnym głosem — milczała teraz uparcie, jakby zapomniała o swoim zwyczaju.

Spustoszone, opuszczone, ograbione z wszelkiej krasy i dawnego bogactwa góry, ostały się, jakby na urągowisko, i nie mogły przeszkodzić temu, że gorące światło słońca wypalało niemiłosiernie te ostatki roślin, które dla swego istnienia wymagały najgłębszego cienia. Pozostałe z pogromu, ledwie co nad ziemię wzrosłe, a tylko dzięki przypadkowi nie uszkodzone jodełki i sosny stały smutne i opuszczone. Burza i słoneczne upały przechodziły naprzemian ponad ich młodziutkiemi koronami, nie tak jeszcze mocnemi, by zdołały znieść wszystkie zmiany i uderzenia czasu.

Stuletnie ojce i dziady ochraniały je dotychczas swemi szerokiemi ramionami przed wszystkiem — ale teraz? A choćby się nawet wszystkiemu oparły? Całemu żarowi słońca, co tak pożądliwie wypija ich młode soki, wszystkim burzom, usiłującym połamać ich ciała, wszystkim grudniom i wszystkim innym żywiołowym klęskom?... Czy nie zawisłaby i nad niemi, kiedyby stały właśnie w najrozkoszniejszej pełni rozkwitu, dumne potęgą, uznając nad sobą jeno niebiosa — czy nie zawisłaby i nad niemi ta sama ręka mordercy?...

Postanowiły umrzeć...

Koniec wersji demonstracyjnej.

DUCH CZASU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA PROGU ŻYCIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚLUBNA ŻONA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZED ŚMIERCIĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZCZĘŚLIWA GODZINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO LATACH WIELU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MORZE ROZDZIELIŁO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAMOTNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FATALNY WYPADEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA TARGU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE-CZYTELNIAK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBŁAWA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA NOWE GNIAZDA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIAD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHYBA DARUJMY WODĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KARBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KLONOWE LIŚCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZŁODZIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODPALACZ.

 I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST MATKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej