Juliusz Słowacki

MNICH

Konwersja: Nexto Digital Services

MNICH

POWIEŚĆ WSCHODNIA

Juliusz Słowacki

Jeden z braciszków zakonu w klasztorze na górze Synai
w Arabji, trudniący się, zwyczajem średnich wieków,
przepisywaniem dzieł starożytnych pisarzy, na ostatniej
karcie przepisanej księgi dodaje następujące słowa:

W samotnej celi w Synaju klasztorze
Czekam posępny, aż wiek mój przeminie.
Modlę się, patrząc na Czerwone morze,
Albo na skwarne Arabów pustynie.
Oto jest owoc pracy zakonnika,
Oto na białym księgi pargaminie,
Co się na klamry srebrzyste zamyka,
Są dzieje Rzymian, są dumania Greków,
Wskrzeszone myśli, które się zatarły,
Wskrzeszona pamięć dawnych wielkich wieków,
Które bez pisma jak ludzie pomarły.
Moja to praca nadal je zachowa,
Pod mojem piórem wzrastały wyrazy.
Różnie barwiłem początkowe słowa,
Po ścianach błyszczą  święcone obrazy.
Purpurę, złoto i drogie błękity
Łączyłem cudną malowidła sztuką.
Księga ta będzie dla wieków nauką,
Księgę tę pisał mnich w celi ukryty.
Oto została karta nieskalana,
Zapiszę na niej zdarzenie klasztorne.
Było to w roku... Narodzenia Pana...
W dniu, gdyśmy zbójców odparli napady;
Gdy już ucichły modlitwy wieczorne,
Stałem przy łożu śmiertelném z gromnicą,
Brat jeden konał, posępny i blady,
Tak pod spowiedzi mówił tajemnicą...

SPOWIEDŹ MNICHA

I

W zakonnej celi! pod habitem mnicha,
Konam samotny... Włóż kamień pod głowę.
Niech na nim zasnę... Noc ciemna i cicha.
Myśl moja wyschła jak źródło stepowe,
Ja sam jak palma usycham i więdnę.
Niegdyś na czele pokolenia ludu
Ścigałem w piaskach z płócien miasta błędne.
Niegdyś szczęśliwy wśród nędzy i trudu
Pogardy okiem patrzałem na nędzę.
A gdy mię rozpacz przyciśnie gwałtowna,
Nie zwykłem jęków tłumić pod namiotem,
Sam cierpiąc, drugim cierpienia oszczędzę,
I cisnę sztylet, stal jego hartowna,
Tak można było pisać na nim złotem,
Jako ty piórem piszesz w twojej księdze.

II

Marzyła dusza. Ileż razy w spieki
Ścigałem w stepach znikome obrazy;
Często myślałem, że już niedaleki,
Odpocznę w cieniu kwiecistej oazy,
Płoche to było i marne złudzenie.

Ale raz z wiatru zachodnim powiewem,
Doszło mię dzikie, melodyjne pienie,
Wypuszczam konia i gonię za śpiewem,
Śpiew ten brzmiał w niebie, na ziemi, dokoła,
Coraz doganiam wyraźniejsze tony;
Wkrótce ujrzałem złoty krzyż kościoła,
Tym smutnym śpiewem brzmiały wasze dzwony.

Wchodzę, stanąłem przy ciemnym filarze,
Już nie pamiętam wrażenia tej chwili.
W oczach się lśniły złociste ołtarze,
Wyście śpiewali i światła palili.
Ściana jak niebo gwiazdami okryta;
Każda kolumna jak palma stepowa,
A na jej czole złoty liść rozkwita,
A pod jej stopą skała marmurowa.
Promień, z barwionych bijąc szyb kościoła,

Niósł z sobą obraz na szkle malowany,
A potem w dymie kadzideł zbłąkany,
W mglistych błękitach utworzył anioła.
Nie znałem wówczas sztuki malowidła,
Widziałem tylko, że anioł nademną
Roztaczał złotem malowane skrzydła,
Spływał i patrzał w duszę moją ciemną...
Wtenczas rzuciłem ojców moich wiarę...

III

Ty mówisz, mnichu, że to dzieło cnoty?
Ale Bóg ciężką zesłał na mnie karę,
Dni moje gorzkie zatruły zgryzoty,
Wszyscy odbiegli, bracia się zaparli,
Sam ojciec przeklął... »Idź wyrodne dziecie!
Idź w świat i zostań sam jeden na świecie!«
Przeklął  — i wszyscy przedemną pomarli.

IV

Jej piękność wiecznie tkwi w sercu wyryta!
Piękność dziewicy jest jak piękność kwiatu,
Cudnie się błyszczy, lecz prędko przekwita.
Ale gdy róża strojna w liść szkarłatu
Utonie kiedy do mogiły piasku,
Jeśli ją tuman nakryje stepowy,
Róża w nim uschnie, lecz nie straci blasku;
Wiecznie zachowa swój liść rubinowy,
Jak gdyby wczoraj rosła wśród oazy,
Jak gdyby wczoraj zerwana na błoni,
Tak postać Zary kwitnącą, od skazy
Mogiła myśli gasnących ochroni...
Pamiętam dotąd jej dziecinne słowa.
Patrząc na śnieżne gór Iranu szczyty,
Raz mię pytała: »Tam, pod gwiazd błękity,
Co to za lampa błyszczy kryształowa?
Patrz, jakim blaskiem gór wierzchołek spłoną!l
Zapewne księżyc w ich łono utonął
I w alabastrach błyszczy się ukryty...«
Nie przeszła chwila, już byłem na górze
Wśród śniegów lodu; i w tak prędkim biegu
Wróciłem nazad, że doliny róże
Kwitły utknięte w wazonie ze śniegu.

V

Ja miałem brata... Całe pokolenie
Było mi niegdyś jak wierna rodzina,
Dzieliło razem i głód i pragnienie;
A teraz każdy z braci mię przeklina
I chce mi szkodzić jawnie lub obłudnie.

Raz, zapędzony na łowach daleko,
Wracałem w skwarne pustyni południe.
Koń mój z pod kopyt miotał piasek wrący,
Chwiał się znużony pragnieniem i spieką,
W rozwarte nozdrza chwytał wiatr gorący.

Wtem jedzie Arab przez pustyni błonia.
Rzekłem do niego: »Słuchaj, bracie młody!
Musisz mieć wodę, daj mi kroplę wody.
Widzę, że pełne twe juki podróżne,
Wody! nie dla mnie, lecz dla mego konia«.

A on mi na to: »Czary moje próżne,
Ostatnia pełna, ciskam ją o głazy;
Umieraj zdrajco! Giaur niech nie żyje.
Gdybym gdzie wiedział pobliskie oazy,
Z których ty pijesz, albo koń twój pije,
Zatrułbym wody... Bogdaj nie ochłódło
Niebo, skąd chłodu twa dusza wygląda«.
Krzyknąłem wściekły: »W żywocie wielbłąda
Dla mego konia znajdę wody źródło!«

I oba zbrojni zwarliśmy się razem,
Jako dwa wichry wśród piasków tumanu.
Upadł przeciwnik przebity żelazem...
Koń mój pił wodę!!!... Turban wroga zlata,
Patrzę się, przebóg! ta twarz z pod turbanu
Dobrze mi znana... — Już nie miałem brata.

VI

Lecz koń mi został, i biegł przez pustynie,
Koń, który myśli Araba przenika.
Jak struś na stepach, gdy skrzydła rozwinie,
Ledwie się ziemi stopami dotyka;
I grzywa konia z wiatrami igrała.

Lecz przebóg! koń mój chwieje się, upada.
Patrzę! a w piersiach tkwi zbójecka strzała...
Ojcze mój! Ojcze! okropna to zdrada!
Tę strzałę w twoim widziałem kołczanie!

Rumaka mego przeszło śmierci drganie,
Parsknął i głowa na piasku zaległa.
Wtenczas spojrzałem na pustyni błonia,
Pierwszy raz mi się zdała tak rozległa...
Stepy bez końca... Już nie miałem konia.

VII

Patrz! czy to śmierci posłaniec ponury
Wleciał do smutnej celi zakonnika?
Motyl niestrojny w złoto, ni w lazury,
Ledwo z jedwabnej dziś zmartwychwstał truny,
I znów tak blisko pogrzebu świecznika.
Skrzydła czernieją jak zmarłych całuny,
I ma na skrzydłach pisany gniew Boży,
Co mu tak cięży, że je w ogniu pali...
Tak dziki Arab, gdy się los rozsroży,
W dzień jest spokojny i zatłumi jęki;
Lecz gdy noc ciemne przywdzieje zasłony,
Lśni przed nim jasność samobójczej stali,
Patrzy posępny na niebios sklepienia,
Twarz ma pobladłą i wzrok zapalony,
I widać drżenie wstrzymywanej ręki,
Silne jak drżenie głodu lub pragnienia.

VIII

Piękny nasz kościół! u stóp jego wały
Spienione miecą na głazy ukropy;
Stoi na skale, jego krzyż nad skały
Jak ptak uleciał, aż pod nieba stropy;
Ą cudne palmy, pustyni królowe,
Przy nim się zdają jak powiewne zioła;
Czołem zmiatają ganki marmurowe,
Jak gdyby chciały w prochu złożyć czoła.

Lecz wczoraj! wspomnij godzinę przestrachu,
Kiedy na kościół napadli Araby.
Straszliwy odgłos rozbiegł się po gmachu,
W klasztornej sali zebrały się mnichy,
Ale cóż znaczył mnichów odpór słaby?
Już miano wydać kościelne kielichy,
Gdy ja stanąłem: »Bracia! czyż niegodnie
Mamy się poddać? niech nas Bóg ośmiela!
Weźcie do ręki psalmy i pochodnie,
I czarne szaty i krzyż Zbawiciela«.
Rzekłem i zbrojny rzuciłem się pędem
W sam tłum Arabów, niósłem ślepe ciosy.
Za mną się  światła snuły długim rzędem,
I brzmiały hymnów pobożne odgłosy.
Pod mieczem mnicha legł nie jeden zbójca,
A kiedy wodza spotkałem na błoni,
Mnichu, widziałeś! on poległ z téj dłoni;
W twarz mu zaglądam... Już nie miałem ojca.

A gdy nieszczęściu nie mogłem uwierzyć,
Rzekł mi konając: »Synu! kryłem lica!
Abyś się w boju nie wahał uderzyć,
Abyś wyrzucał sobie śmierć rodzica;
Teraz, gdy możesz! teraz zapominaj
O zmarłych, ciesz się z témi, co zostali...
Ona... umarła... od zgryzot? od stali?
Nie wiem, nie pytaj, lecz ojca przeklinaj!«

IX

I pokolenie płacze po swym królu;
A jam ostatni z królów pokolenia,
Jako pszczół matka, gdy w wymarłym ulu,
Siedzi posępna nad córek grobami,
I sama szuka grobowego cienia.
Ale łza moja pamięć przodków plami.
Myśl moja niegdyś tak cudna, skrzydlata,
Błąka się w zbrodni i jak kwiat przekwita.
Dzisiaj w księżycu widziałem twarz brata;
Lecz kiedy oko podobieństwo czyta,
Znowu spostrzegłem rysy ojca twarzy;
I znów się głębiej oko moje wkrada,
I znowu patrzy, znowu dziko marzy,
Z łona księżyca wykwita twarz blada,
I znów poznałem: to były jéj rysy.
Smutne pamiątki wzrastają bez końca
I tak się krzewią jak czarne cyprysy;
Już duszy mojéj odjęły blask słońca.

X

To moje życie... Teraz śmierć się zbliża.
I w sercu czuję nieznaną tęsknotę,
Wyznam ci mnichu, choć  ściskani znak krzyża,
Noszę na piersiach amulety złote,
Przez nią mi dane, jéj ostatnie dary.
A w nich koranu drzemie myśl zamknięta,
Nie drżyj — myśl godna chrześcijańskiej wiary.
Tak mówi Prorok: »Dusza wiernych święta
Niechaj miłością nienawiść odpłaca;
Niech jako muszla srebrzystego łona,
Kiedy pod ciosem chciwych ludzi kona,
Morderce swoje perłami wzbogaca«.
Mnie przyjaciele zdradzili najszczersi...
Mnichu, ty gniew mi ukazujesz z czoła,
Więc zerwij! zerwij talizmany z piersi!...
Muzułman, gdy się z amuletem dzieli,
Słyszy ostatnie westchnienie anioła...
Zerwij!... Co słyszę! czy to wiatr w téj celi
Smutnie zaszumiał?... Słyszałem westchnienie!

XI

CIEŃ DZIEWICY ARABSKIÉJ

Ciebie glos westchnień stłumionych zasmucił?
Zniknęłam niegdyś jak senne marzenie,
A obraz drżący i zbladły powrócił
Do twojej myśli, gdy masz zawrzéć oczy,
Aby cię znowu do snu ukołysał.
Pomyśl! sen wieczny wkrótce cię otoczy,
A ty się wiersza pozbywasz koranu?
O luby! pomyśl kto ten wiersz napisał!
Wspomnij na piękne krainy Iranu!
I patrzaj na mnie — tu jestem, tak  blisko!
Czyliż ci moje nieznane wyrazy?...

Pamiętasz skwarów stepowych igrzysko,
Te cudne, błędne pustyni obrazy,
Których cień miło podróżnego nęci,
A gdy się zbliży, we mgłach się rozpływa:
W nich teraz żyję, w nich cień mój przebywa,
Blady jak iskra gasnącej pamięci.
Oto przybyłam na blasku księżyca,
Patrzaj! cień Zary ciebie nie przerazi,
Śmiertelna bladość twarzy mi nie kazi,
Chciałam być piękną  - ukrasiłam lica
Kolorem róży czarownego kraju;
Chciałam być piękną  - ożywiłam oczy
Promieniem rosy - woń moich warkoczy
Jest tak łagodną, jak tchnienie róż maju.

Pomyśl, mój luby! chwila już się zbliża,
Czyliż być mamy wiecznie rozłączeni?
Odrzuć daleko ten czarny znak krzyża!
On nas rozdziela - odrzuć go daleko!
Pójdziemy błądzić, para błędnych cieni,
W błędne krainy... Tam przed skwarną spieką
Wiecznie nas skryją z mgły uwiane drzewa;
Wśród kwiatów źródła z sennym szmerem płyną,
Jaśmin srebrnémi kwiatami powiewa;
Inne tam słońce lśni nad tą krainą,
Inny tam księżyc srebrzysty jaśnieje;
Jak eter czyste wody kryształowe,
Czarne cyprysy i drzewa palmowe;
A wiatr liściami wonnych kwiatów wieje.

A gdy twa dusza już od ludzi stroni,
Będziemy żyli samotni w tym raju.
Ani Araba koń nas nie dogoni,
Gdy będzie ścigał, próżno się utrudzi
Na skrzydłach wiatrów, po piaszczystej fali;
Kraj nasz czarowny — i mieszkańce kraju
Spłyniemy w stepy — coraz dalej! daléj!
Żeby już nigdy nie napotkać ludzi.

Ach! pomyśl! pomyśl nad szczęścia obrazem,
Powiedz mi słowo?... sen twój niedaleki...
Ty milczysz!... Chcesz nas rozdzielić na wieki?
Pomyśl! już nigdy nie będziemy razem,
I nigdy nasze nie złączą się duchy...
Ty milczysz!...

MNICH
Boże! zniknęła... O mnichu!
Precz mi z gromnicą! precz ze słowem skruchy!
Daj mi truciznę w święconym kielichu,
Albo mi powróć  święty wiérsz koranu!
Słyszałeś! smutna to była rozmowa!
Słyszałeś?...

SPOWIEDNIK
Bracie, ufaj w niebios Panu.
Ty sam się  łudzisz... swoje myśli, słowa,
Brałeś za płonne wyrazy dziewicy...

XII

MNICH
Ojcze! zgrzeszyłem... Gniew Boskiéj prawicy
Rozkruszy serce obłąkane, wrące...
Mnichu! gdzie koń mój? gdzie koń mój stepowy?
Koń, co tak prędko pustynie przelata,
Miecąc kamienie i piaski kipiące...
Wody dla konia! choćby ze krwią brata.
Ach szybkie! szybkie odbyłem dziś  łowy;
Ledwo wieczorem chmura tu nadpłynie,
Którąm dziś rano wyścignął na wschodzie.
Mnichu! gdy potok lat prędki przeminie,
Zdaje się krótkim, jako przelot konia.
A jam tak prędko śpieszył się przez błonia,
Anim odpoczął gdzie w palmowym chłodzie.

XIII

Napróżno oczy podnoszę ku niebu,
Ciężka śmierć moja... z podwoi kościoła
Dochodzi do mnie smutny śpiew pogrzebu;
I orszak mnichów niosą kir, kobierce,
I światła w rękach i zakryte czoła...
Modlą się za mnie, lecz nawet pozoru
Niema boleści... Zimne mnicha serce!
I modły zimne jak mury klasztoru!...
Nieście mnie w stepy tam szukać grobowca,
Miło umiérać wśród kwietnej oazy.
Widziałem drzewa, co proszą wędrowca
Zachwianym liściem, by spoczął pod cieniem;
A gdy się zbliży, drżą radości drżeniem,
Tam drzewa czują  — tu ludzie jak głazy.

XIV

Niech po mnie zabrzmi w pustyni jęk dzwonu.
A może Arab, co się jazdą strudzi,
Kiedy go odgłos pogrzebowy zbudzi,
Napół ockniony, nim znowu zadrzymie,
Przypomni sprawcę swego króla zgonu,
Senny, z przekleństwem wymówi me imię.