Emil Zola

MÓJ SALON

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Moment artystyczny

Realiści na Salonie

Upadki

Pożegnanie krytyka sztuki

MÓJ SALON

Emil Zola

Jury  

[...]Chcę to podkreślić z naciskiem. Jury nie jest mianowane w głosowaniu powszechnym, ale w głosowaniu ograniczonym, w którym wolne uczestniczyć tylko artystom wyłączonym od wszelkiej oceny w wyniku uzyskania przez nich pewnych nagród. Jakież są więc gwarancje dla tych, którzy nie mogą wykazać się medalami? Jak to! Tworzy się jury, którego zadaniem jest ocena i przyjmowanie dzieł młodych artystów,' i każe się je mianować tym, którzy go już nie potrzebują! Trzeba dać, prawo głosu nieznanym, pracującym w ukryciu, aby mogli spróbować utworzyć trybunał, który ich zrozumie i który ich dopuści przed oczy tłumu.

Zapewniam was, że głosowanie to żałosna sprawa. Nie ma to nic wspólnego ze sztuką; tkwimy wśród ludzkiej nędzy i głupoty. Odgadujecie już, co się dzieje i co się będzie działo rokrocznie. Raz zwycięży koteria tego pana, a raz innego pana. Nie ma już stałego ciała, jakim była Akademia; mamy wielką liczbę artystów, których można grupować na różne sposoby, tak aby tworzyć srogie trybunały o najbardziej sprzecznych i nieubłaganych opiniach.

Jednego roku cały Salon będzie zielony, innego roku cały niebieski, za trzy lata, być może, cały różowy. Publiczność, która niewchodzi do kuchni i nie przygląda się wypiekow, uzna te rozmaite Salony za prawdziwy wyraz sytuacji artystycznej. Nie będzie wiedziała, że tylko jeden malarz zrobił całą wystawę; z dobrą wiarą połknie kęs sądząc, że raczy się całą sztuką minionego roku.

Trzeba energicznie przywrócić normalny porządek rzeczy. Trzeba powiedzieć sędziom, którzy czasem udają się do Palais de I'lndustrie « tylko po to, aby bronić własnych nędznych pomysłów, że wystawy stworzono z myślą o szerokim propagowaniu poważnych twórców. Wszyscy podatnicy za to płacą i sprawy szkół czy systemów nie mogą jednym otwierać drzwi, a innym ich zamykać.

Nie wiem, jak ci sędziowie rozumieją swoje zadania. Kpią sobie wprost z prawdy i sprawiedliwości. Według mnie, Salon nie jest niczym innym jak stwierdzeniem aktualnego stanu sztuki; cała Francja, ci, którzy widzą wszystko w jasnych kolorach, i ci, którzy widzą w ciemnych, nadsyłają swoje płótna, aby powiedzieć publiczności: „Tacy jesteśmy, poglądy się zmieniają i my się zmieniamy; oto prawdy, które przyswoiliśmy sobie w ciągu ubiegłego roku." Ale są pewni ludzie stojący pomiędzy artystami a publicznością. Mocą swego autorytetu ukazują zaledwie jedną trzecią lub jedną czwartą prawdy; obcinają sztuce członki i przedstawiają tłumowi tylko jej okaleczonego trupa.

Niechże wiedzą, że są tam tylko po to, aby odrzucać to, co nędzne i bez wartości. Nie wolno im tykać rzeczy żywych i noszących piętno indywidualności. Niech odrzucają, jeśli chcą — to jest zresztą ich obowiązkiem — akademickie akty stypendystów, niewydaraonych uczniów fałszywych mistrzów, ale, na litość, niech przyjmują z szacunkiem wolnych artystów, żyjących poza koteriami, szukających gdzie indziej gorzkiej i mocnej rzeczywistości natury. [...]

[...] Ale w takim razie trzeba przywrócić to, co nazwano Salonem Odrzuconych. Błagam wszystkich moich kolegów po piórze, aby się do mnie przyłączyli, chciałbym zwielokrotnić mój głos, mieć władzę, która pozwoli uzyskać ponowne otwarcie tych sal, w których z kolei publiczność sądziłaby i sędziów, i skazanych. Na razie jest to jedyny sposób, aby zadowolić wszystkich. Odrzuceni artyści jeszcze nie wycofali swych dzieł; trzeba się pospieszyć z wbijaniem gwoździ i zawiesić ich obrazy gdziekolwiek.

Moment artystyczny

Być może powinienem był, przed sformułowaniem jakiegokolwiek sądu, wyjaśnić zdecydowanie swoje poglądy na sztukę, swoją estetykę. Wiem, że fragmentaryczne opinie, jakie zmuszany byłem przy różnych okazjach wygłaszać, są sprzeczne z przyjętymi koncepcjami i że wyrzuca mi się te dosadne twierdzenia, pozornie na niczym nie oparte.

Jak każdy mam swoją własną teorię i jak każdy uważam, że jedynie moja teoria jest prawdziwa. Wyłożę więc swoją teorię, ryzykując, że nie będę zabawny. Moje sympatie i moje nienawiści wynikają z niej w sposób naturalny.

Dla publiczności — nie używam tu tego słowa w ujemnym znaczeniu — dla publiczności dzieło sztuki, obraz, jest miłą rzeczą, która łagodnie wzrusza lub przeraża; może to być masakra, jeżeli chwiejące się ofiary jęczą i padają pod groźbą wymierzonych w nie karabinów; może to też być rozkoszna, biała jak śnieg młoda dziewczyna, która marzy przy świetle księżyca, wsparta o kolumnę. Chcę powiedzieć, że tłum nie widzi w obrazie nic poza tematem, który go chwyta za gardło lub za serce, i nie żąda od artysty niczego innego, jak łzy lub uśmiechu.

Dla mnie — pragnę wierzyć, że dla wielu ludzi — dzieło sztuki jest, przeciwnie, osobowością, indywidualnością.

Nie żądam od artysty ani subtelnych wizji, ani przerażających koszmarów; żądam, aby oddał się sam duszą i ciałem, aby jasno udowodnił, że posiada potężny, samodzielny umysł, silny i surowy charakter, który mocno chwyta w ręce maturę i stawia nam ją przed oczy, taką jak ją artysta widzi. Jednym słowem, żywię najgłębszą pogardę dla małostkowej zręczności, dla pochlebstwa podszytego interesem, dla tego, czego się można nauczyć i co można sobie przyswoić drogą upartego wysiłku, dla wszystkich teatralnych efektów pewnego pana i wszystkich wonnych marzeń innego pana.

Mam za to najgłębszy podziw dla dzieł osobistych, dla tych, które powstają od jednego rzutu odważnej i wyjątkowej ręki.

Nie chodzi więc już o to, aby się podobać lub nie podobać, chodzi o to, aby być sobą, aby ukazać całą swoją duszę, aby stanowić silną indywidualność.

Nie jestem zwolennikiem żadnej szkoły, ponieważ jestem zwolennikiem prawdy ludzkiej, która uniemożliwia wszelką koterię i wszelki system. Nie podoba mi się słowo „sztuka"; zawiera w sobie jakąś nieokreśloną ideę koniecznego uporządkowania, absolutnego ideału. Czy tworzyć sztukę nie znaczy to robić coś, co jest poza człowiekiem i naturą? Ja chcę, żeby tworzono życie; chcę, żeby to było żywe, żeby tworzyć na nowo, niezależnie od wszystkiego, zgodnie z własnym widzeniem i własnym temperamentem. To, czego przede wszystkim szukam w obrazie, to człowiek, a nie obraz.

Według mnie, w dziele tkwią dwa elementy, element rzeczywisty — matura, i element indywidualny — człowiek.

Element rzeczywisty, natura, jest stały, zawsze ten sam; jest on taki sam dla wszystkich; powiedziałbym, że może służyć jako wspólna miara dla wszystkich powstałych dzieł, gdybym uznawał możliwość istnienia wspólnej miary.

Przeciwnie, element indywidualny, człowiek, jest nieskończenie zmienny: ile dzieł, tyle różnych umysłów; gdyby nie istniał temperament, wszystkie obrazy, z konieczności, musiałyby być zwykłymi fotografiami.

Zatem dzieło sztuki jest zawsze tylko połączeniem człowieka, elementu zmiennego, i natury, elementu stałego. Słowo „realistyczny" nic nie oznacza dla mnie, który podporządkowuję rzeczywistość temperamentowi. Malujcie prawdziwie, a przyklasnę; malujcie indywidualnie i żywo, przyklasnę mocniej. Jeśli bierzecie to rozumowanie za punkt wyjścia, musicie się wyprzeć przeszłości i stworzyć definicje, które będziecie musieli rokrocznie poszerzać.

Bo to dobry dowcip wierzyć w istnienie absolutnej i wiecznej prawdy w dziedzinie piękna artystycznego. Jedna i pełna prawda to nie dla nas, którzy co rano fabrykujemy nową prawdę i zużywamy ją do wieczora. Podobnie jak wszystko inne, sztuka jest produktem ludzkim, ludzką wydzieliną; to nasze ciało wypaca z siebie piękno naszych dzieł. Nasze ciało zmienia się w zależności od klimatu i obyczajów, jego pot zmienia się więc podobnie.

Znaczy to, że dzieło jutra nie może być takie samo jak dzisiejsze. Nie możecie formułować żadnych reguł, dawać żadnych przepisów; zdajcie się śmiało na własną naturę i nie próbujcie się okłamywać. Czy boicie się mówić swoim własnym językiem, wy, którzy staracie sit; z trudem, sylabizować w językach martwych?

Moja zdecydowana wola jest taka. Nie chcę uczniowskich dzieł powstałych na wzorach mistrzów. Dzieła te przypominają mi stronice, które będąc dzieckiem kreśliłem według otwartych przede mną stron litografii. Nie chcę powrotów do przeszłości, rzekomych odrodzeń, obrazów malowanych wedle ideału zlepionego z pozbieranych w różnych czasach kawałków ideału. Nie chcę niczego, co nie jest życiem, temperamentem, rzeczywistością!

A teraz, błagam, zlitujcie się nade mną. Pomyślcie, co musiał wczoraj wycierpieć temperament taki jak mój, zagubiony w ogromnej i ponurej nicości Salonu. Szczerze mówiąc, przez chwilę zastanawiałem się, czy się nie wycofać, przewidując, że będę zbyt surowy.

Ale to nie ja będę ranił gusty artystów, to oni dużo głębiej zranili moje upodobania! Czy czytelnicy zrozumieją moją sytuację, czy powiedzą: „Oto nieszczęśnik, pełen obrzydzenia, który powstrzymuje ataki mdłości, ponieważ winien jest publiczności przyzwoite zachowanie"?

Nigdy nie widziałem takiej fury miernot. Jest tam dwa tysiące obrazów, a nie znajdzie się nawet trzech ludzi. Na tych dwa tysiące płócien pięć lub sześć przemawia do nas ludzkim językiem , inne opowiadają perfumowane bzdury. Jestem zbyt surowy? A przecież tylko mówię na głos to, co inni myślą po cichu.

Nie wypieram się wcale naszej epoki. Wierzę w nią, wiem, że szuka i pracuje. Żyjemy w czasach walk i sporów, mamy talenty i geniuszy. Ale nie chcę, żeby mieszano z sobą miernoty i wielkich ludzi, uważam, że trzeba się wyzbyć tej obojętnej wyrozumiałości, która znajduje słowo pochwały dla każdego i tym samym nie chwali nikogo.

Taka jest nasza epoka. Jesteśmy cywilizowani, mamy buduary i salony; tynk jest dobry dla biedaków, na ściany ludzi bogatych trzeba malowideł. Powstała więc cała korporacja robotników, którzy kończą pracę rozpoczętą przez  murarzy. Sami rozumiecie, że trzeba do tego wielu malarzy i że powinno się ich otoczyć ścisłą opieką. Dostają zresztą najlepsze rady, jak się podobać i nie obrażać gustów swego czasu.

Dodajcie do tego ducha sztuki nowoczesnej, w obliczu zalewu nauki i przemysłu reakcją artystów jest ucieczka w marzenie, w tandetne niebo z szychu i z bibułki.

Sprawdźcie, czy mistrzowie renesansu myśleli o tych uroczych głupstewkach, wobec których my omdlewamy z zachwytu; byli to mocni ludzie, którzy malowali tkwiąc głęboko w życiu. My jesteśmy nerwowi i niespokojni; mamy wiele cech kobiecych i czujemy się tak słabi i zmęczeni, że razi nas kwitnące zdrowie. Przyznacie, że to sentymentalizm i pretensjonalność.

Nasi artyści to poeci. To ciężka obelga pod adresem ludzi, którzy nie mają nawet obowiązku myślenia, ale podtrzymuję ją. Popatrzcie na Salon: same strofy i madrygały. Jeden pisze wierszowaną odę do Polski, drugi odę do Kleopatry; « kto inny śpiewa na modłę Tibullusa, jeszcze inny usiłuje dąć w wielką trąbę Lukrecjusza. Nie mówię już o hymnach wojennych, o elegiach, o sprośnych piosenkach czy o bajkach.

Co za kocia muzyka!

Na litość, jeśli jesteście malarzami, malujcie, a nie śpiewajcie. Oto ciało, oto światło: stwórzcie Adama, który będzie waszym dziełem. Powinniście tworzyć ludzi, a nie cienie. Wiem, że nagi mężczyzna jest rzeczą mało stosowną w buduarze. Dlatego malujecie wielkie groteskowe kukły, które nie są bardziej nieprzyzwoite ani bardziej żywe niż różowe lalki małych dziewczynek.

Ale talent postępuje inaczej. Obejrzyjcie kilka godnych uwagi płócien, jakie są na Salonie. Te płótna wybijają dziury w ścianie, są prawie przykre, krzyczą wśród przyciszonego szeptu sąsiednich obrazów. Malarze, którzy popełniają takie dzieła, pozostają poza stowarzyszeniem eleganckich pacykarzy, o których mówiłem. Jest ich niewielu, żyją własnym życiem, są poza szkołami.

Mówiłem już, że nie można mieć pretensji do jury z powodu miernoty naszych malarzy. Ale skoro uważa ono za swój obowiązek surowość, dlaczego nie oszczędza nam widoku wszystkich tych bzdur? Jeżeli będziecie przyjmować tylko ludzi utalentowanych, wystarczy jedna sala o powierzchni trzech metrów kwadratowych.

Czy byłem tak bardzo rewolucyjny żałując tych kilku temperamentów, których brak na Salonie? Nie jesteśmy tak bogaci w indywidualności, żeby odrzucać te, które się. pojawiają. Wiem zresztą, że temperamenty nie giną z powodu odmowy. Bronię ich sprawy, bo uważam ją za słuszną, ale w głębi duszy jestem zupełnie spokojny o zdrowie talentu. Nasi ojcowie śmiali się z Courbeta, a my się nim zachwycamy; my się śmiejemy z Maneta, a nasi synowie będą się zachwycać jego płótnami. Nie zależy mi na tym, aby robić konkurencję Nostradamusiowi, ale mam chęć zapowiedzieć to osobliwe zdarzenie na bardzo bliską przyszłość.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Realiści na Salonie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej