Jacenty Grabowiecki

MOJE WSPOMNIENIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

MOJE WSPOMNIENIA W EMIGRACJI

Grabowiecki Jacenty

ROZDZIAŁ I

WSPOMNIENIA OSTATNICH ZDARZEŃ KAMPANII POLSKIEJ R. 1831

Po bitwie ostrołęckiej, która była wypływem za późno uskutecznionego ruchu na gwardie rosyjskie, po tej pierwszej nieszczęśliwej bitwie, zaczęły się niepowodzenia oręża polskiego, a z nimi klęski i upadek Polski. Wszystkie bitwy, które armia polska, choć szczupła, dotąd staczała z nieprzyjacielem czterykroć silniejszym, były dla niej korzystne i chlubne, jak pod Grochowem, Białołęką, Wawrem, Dębem Wielkim, Iganiami. Bitwa ostrołęcka, niespodziana, przyjęta bez planu, zdemoralizowała i osłabiła armią; jedna albowiem dywizja pod dowództwem jenerała Giełguda, nie mająca żadnego udziału w tej bitwie, a znajdując się w Łomży, była odciętą i udała się na Litwę. Naczelny wódz, jenerał Skrzynecki, w raporcie swym do Sejmu powiedział, że lubo bitwa nie powiodła się, dopiął jednak zamierzonego swego planu, wysyłając dywizją jenerała Giełguda na Litwę w zamiarze podania ręki tej części dawnej Polski, która od początku rewolucji okazała zapał i gotowość do powstania, oczekując tylko na wkroczenie najmniejszego jakiego korpusu polskiego.

Czy wysłanie tej dywizji było wskutku ułożonego dawniej planu, czyli też wskutku, iż była odciętą od armii podczas bitwy ostrołęckiej, zawsze armia polska straciła i osłabioną została jedną dywizją kompletną z artylerią i kawalerią wyborowego żołnierza, w chwili kiedy nieprzyjaciel robił wysilenia i największe siły zgromadził w Królestwie. Czyż nie dosyć było wybranie pod Jędrzejowem oficerów, podoficerów i żołnierzy wszelkiej broni na instruktorów, któren to oddział umontowany wraz z 1. pułkiem ułanów pod komendą jenerała Chłapowskiego był wysłanym na Litwę pod zasłoną wyprawy na gwardie rosyjskie? A oddziały partyzanckie, jak Zaliwskiego, Dziewickiego, które można było pomnażać i wzmacniać bez uszczerbku armii, czy nie były dostateczne pomagać powstaniom i niepokoić nieprzyjaciela, któren dla komunikacji z swą armią w Polsce musiał na wszystkich punktach utrzymywać znaczne siły i stawiać czoło napadom powstańców? Wkroczenie jenerała Giełguda zamiast wzmocnienia zdezorganizowało i rozpędziło wszystkie powstania, a czas, który jenerał tracił na balach i festynach wyprawianych, posłużył nieprzyjacielowi do skoncentrowania swych sił i uprzedzenia go w zajęciu Wilna. Wskutku tego opóźnienia został pobitym, a następnie wpędzonym nie tylko z całą dywizją, ale i ze wszystkimi oddziałami znajdującymi się na Litwie, które pod swą komendę podciągnął, w granice pruskie, gdzie zasłużoną odebrał nagrodę.

Wskutku niepomyślnej bitwy ostrołęckiej armia polska ustąpiła z placu boju na noc pod Różan, a następnie cofnęła się aż na Pragę. Straty w tej bitwie były niezliczone w zabitych i rannych tak w żołnierzach, jak oficerach wyższych i niższych; na placu boju poległo dwóch jenerałów: Kicki i Kamieński w szarży kawalerii przeciw piechocie moskiewskiej; jedna kompania z trzeciego batalionu 4. pułku, którą komenderował kapitan Seweryn Wyszpolski, trzymając ariergardę tak był silnie partym przez Moskali, że dla wstrzymania ich zamknął się w dużym dziedzińcu w Ostrołęce, bronił się do ostatniego, w końcu uległ przemagającej sile, sam zginął pchnięciem na raz kilkunastu bagnetów; artyleria utraciła cztery działa, kompania 1. pozycyjna dwa działa, p[od]porucznik Świderski, komendant tych dział, straciwszy nogę od granatu, nie chcąc poddać się amputacji, umarł; kompania 3. pozycyjna [straciła] dwa działa, komendant tych, podporucz[nik] Szmidecki, przestrzelony kulą karabinową przez piersi, umarł w Warszawie, złożony na kuracją w gmachu Szkoły Aplikacyjnej; z tej samej baterii dowódca, podpułkownik Turski, był lekko ranny w nogę, podporuez[ni]k Nieprzecki przestrzelony w szyję. Bateria ta najwięcej ucierpiała od tyralierów rosyjskich, straciła wiele ludzi i koni, w Pułtusku odebrała 30 koni świeżych na zastąpienie rannych i zabitych, inaczej nie mogłaby być doprowadzoną do Warszawy. Pułki 4. i 8., pułk Dzieci Warszawskich zwany, pułk Weteranów Czynnych, najwięcej straty poniosły, była to dywizja jenerała Małachowskiego.

Wojsko rozlokowane w Pradze na placach i okopach przez kilka dni zbierało się i kompletowało przybywającymi z rozsypki, która nastąpiła po większej części z krzyżujących się rozkazów: jedne nakazujące odwrót na Modlin, drugie — utrzymania i pozostania w linii boju, ten ostatni rozkaz niektóre oddziały i pułki w marszu ku Modlinowi odebrały.

Nieprzyjaciel poniósł także wielkie straty, a może i większe od naszych, ale utrzymawszy plac boju, podniósł moralnie ducha żołnierza. Pułkownik Bem wykonał prawdziwą szarżę z baterią 4. lekkokonną, którą dowodził, i po kilku salwach przerzedziwszy kolumny moskiewskie przykuł je na placu, że ani kroku naprzód nie odważyły się uczynić. Była to chwila, że dwa pułki mogły były zadać śmiertelny cios nieprzyjacielowi, ale tych naczelny wódz nie miał pod ręką i nie mógł zebrać, bo wojsko było już w marszu. Nieprzyjaciel pozostał w Ostrołęce i organizował się po stratach poniesionych, tu naczelnie komenderujący armią rosyjską jenerał Dybicz (Zabałkański) umarł, będąc otrutym z rozkazu. Na jego miejsce przybył jenerał Paskiewicz (książę Erywański), objął komendę i przeniósł całą armią w województwo płockie, nie troszcząc się bynajmniej o dywizją polską, która wkroczyła na Litwę. Wojsko polskie stało bez ruchu kilkanaście dni na Pradze; dla pokazania go Warszawie i Sejmowi naczelny wódz zrobił z nim przechadzkę na Potycz. Przeszedłszy tam most na Wiśle, powrócił przez Warszawę na Pragę, jednak wkrótce po tym defilu nastąpił wymarsz całego wojska do Modlina, gdzie staliśmy obozem; jedna tylko, czwarta, dywizja jenerała Milberga i kawaleria pod komendą jenerała Turno były na przodzie w województwie płockim dla obserwowania nieprzyjaciela, a może w zamiarze ściągnienia go ku Modlinowi. Nieprzyjaciel nie dał się skusić i trzymał się ciągle blisko granicy pruskiej; z tego położenia kazał domyślać się, że zamyśla o przeprawie na lewy brzeg Wisły.

Nagły nasz wymarsz z Modlina obiecywał coś ważnego, lecz nic nie było. Po nocnym marszu lewym brzegiem Wisły w największy deszcz ulewny stanęliśmy w dawnym obozie pod Warszawą. Artyleria dopiero drugiego dnia swe działa posprowadzała, które dla złej drogi i ciemnej nocy były pozostały. W obozie kilka dni wszystko najswobodniej spoczywało. W chwili kiedy nieprzyjaciel uskuteczniał przeprawę przez Wisłę w cyplu granicy polskiej i pruskiej, Prusacy ułatwili mu takową, zaopatrzyli w amunicją i wszelkie potrzeby wojenne, na których Moskalom zbywało. Na tę wiadomość Skrzynecki wyszedł z obozu i przeniósł armią pod Bolimów, gdzie zastał już nieprzyjaciela. Obydwie armie przedzielone błotami stały obozem naprzeciw siebie nic nie przedsiębiorąc. W tym czasie jenerał Krukowiecki, będąc gubernatorem Warszawy, intrygował swym starym nałogiem w Rządzie i w Sejmie, organizował kontrrewolucją, wieszał, wyrzynał będących pod sądem wojennym, Jankowskiego, Hurtiga i innych, nawet szpiegów nie osądzonych, Żydów i kobiety (Bazanow); tym sposobem torował sobie drogą na naczelnego wodza, której to godności od początku zazdrościł Skrzyneckiemu. I tyle dokazał, że Skrzyneckiego złożono z naczelnego dowództwa, a oddano je jenerałowi Dembińskiemu, któren tylko co był powrócił z Litwy z małym korpusem, odłączywszy się od korpusu Giełguda. Po ogłoszeniu wojsku pod Bolimowem, że z woli Rządu i Sejmu jenerał Dembiński jest mianowanym naczelnym wodzem wojska, na drugi dzień nastąpił wymarsz wsteczny pod Warszawę. Nieprzyjaciel postępował za nami, maskował się, słabo nacierał i nie przeszkadzał temu ruchowi, bo odpowiadał jego zamiarom. Armia polska zebrana pod Warszawą zajęła linie oszańcowane, oczekując zbliżenia się i ataku nieprzyjaciela. Krukowiecki użył ten czas do ukończenia swego dzieła. Jenerała Dembińskiego po trzech dniach odwołano z naczelnego dowództwa, które objął Krukowiecki. Dla zrekonensowania rozłożenia nieprzyjaciela już prawie oblegającego Warszawę wysłano parę batalionów 3. pułku liniowego, cztery działa nowej baterii i dwa szwadrony kawalerii nowych pułków pod dowództwem pułkownika Gallois (Francuza), rekonesans ten tak prowadził, [tak] urządził, że o milę drogi od Warszawy Moskale obtoczyli i zabrali cały bez wystrzału. Dziwna rzecz, że dowódca tej wyprawy, pułk[ownik] Gallois, wzięty w niewolą, nie umiejący słowa po polsku, znalazł się w Galicji po wejściu korpusu Ramorino.

Jakby [nie było], armia polska zebrana pod Warszawą była więcej jak siłą dostateczną do obrony stolicy i do pobicia, i zniszczenia nieprzyjaciela, od czego egzystencja Polski zawisła była, jakby [nie było], ubytek dywizji Giełguda nie zmniejszał i nie osłabiał jeszcze zadosyć armią. I pomimo że jenerał Łubieński w kilkanaście tysięcy z najlepszą kawalerią znajdował się na prawym brzegu Wisły poniżej Modlina i w Augustowskiem, jenera Krukowiecki, naczelnie teraz komenderujący, oddzielił i wysłał korpus dwudziestoczterotysięczny, składający się po większej części z pułków starych tak piechoty, jak kawalerii, i czterdzieści dwa dział[a] artylerii pod dowództwem jenerała Ramorino (Piemontczyka), dając mu za szefa sztabu pułkownika Władysława Zamoyskiego, z przeznaczeniem na prawy brzeg Wisły, w województwo podlaskie, aby jenerała Gołowina, znajdującego się w tamtych okolicach z częścią korpusu Rosena, zniszczyć, odpędzić i zaopatrzyć stolicę w żywność. Jeżeli Warszawa nie miała zapasów żywności na przypadek długiego oblężenia i jeżeli jenerał Krukowiecki zamyślał na serio bronić się i zagrzebać w ruinach stolicy, to należało przewidzieć wszelkie wypadki wojny i dać stosowne i wyraźne rozkazy korpusowi Ramorino, jak daleko może się odsunąć za nieprzyjacielem, aby w każdym razie w chwili ataku najprędzej mógł powrócić i przyjść w pomoc stolicy. Lecz czy o tym myślano? Działanie korpusu Ramorino to wyjaśni.

Krukowiecki osłabiwszy tym sposobem armią stojącą pod Warszawą, rozpoczął jakieś negocjacje z nieprzyjacielem, wysyłał różnych parlamentarzy dla porozumienia się. Sam nawet osobiście udał się, aby widzieć się z Paskiewiczem i z księciem Michałem, do towarzystwa swego poselstwa przybrał niby za świadka swego czystego postępowania Piotra Wysockiego. Wiadomo, że Piotr Wysocki był duszą spisku i rewolucji, którą dnia 29 listopada 1830 r. na czele Szkoły Podchorążych rozpoczął i dokonał. Zdaje się, że ks. Michał i Paskiewicz życzyli sobie Wysockiego poznać, Krukowiecki jako complaisant znalazł sposobność zaprezentowania go. W tym widzeniu się Krukowiecki rozmawiał z ks. Michałem i Paskiewiczem w języku francuskim, a Wysocki przytomny tej rozmowie nic nie rozumiał nie posiadając języka.

Wysockiego z pułkiem nowym, którym dowodził, Krukowiecki, naczelny wódz, przeznaczył do obrony szańca, czyli reduty w Woli, gdzie cztery i więcej tysięcy wojska powinno było bronić ten szaniec wyskakujący i punkt najważniejszy, jako dominujący wszystkie linie szańców, a nawet samą Warszawę. Moskale umieli ocenić ten punkt, któren był kluczem fortyfikacji Warszawy, i najpierw na niego swój silny atak skierowali. Pomimo słabej załogi, lecz męstwem i poświęceniem dowódcy i żołnierza po dwakroć odparci, w końcu przemogli i zdobyli. Wysockiego rannego wzięli do niewoli, a jenerał artylerii, Sowiński, komendant główny tej reduty, broniąc się do ostatniego, cofnął się do kościoła, gdzie na stopniach ołtarza z orężem w ręku śmiercią waleczną poległ. Co za poświęcenie! Co za wspaniały przykład! Reduta Woli nie była wspieraną jak jedną baterią polową, czwartą artylerii konnej, chociaż cała rezerwa artylerii stała pod Wiatrakami na Czystem.

ROZDZIAŁ II

WYPRAWA KORPUSU RAMORINO

Korpus j[enerała] Ramorino zaraz po rozkazie wyszedł był w największej ciszy, w nocy zebrał się cały na Pradze i szosą postępował, później rzucił się na prawo do Łukowa, a brygada j[enerała] Zawadzkiego operowała ponad samą Wisłą. W Łukowie nie zastaliśmy już nieprzyjaciela, przed chwilą był wyruszył; po spoczynku kilkogodzinnym udał się za nim nasz korpus, a j [enerał] Konarski był wysłanym z brygadą kawalerii i czterema działami z baterii Froelicha, krótszą drogą przez lasy, w celu przecięcia drogi nieprzyjacielowi, a przynajmniej w defilu niespodzianie zaatakować, ale przybył za późno i wyprawa nie udała się. Nieprzyjaciel widząc się być ściganym z bliska, zatrzymał się w Międzyrzecu, dokąd nasz korpus cały nadciągnął z rana. Wprost z marszu zaczęto ogień działowy do miasta, nieprzyjaciel zmuszony był wystąpić w pole. Atak z początku był żywy i silny. W czasie kiedy artyleria nasza z frontu go biła bez dania mu spoczynku, część piechoty obchodziła linią nieprzyjacielską i przed wieczorem jeszcze był odcięty od głównej szosy i prawie otoczony. Miasto tylko zapomniano albo nie chciano zająć, chociaż brygada j[enerała] Zawadzkiego nadciągnęła już była i stała w tyle nieczynną.

Zamiast ściśnięcia linii i natarcia ostatecznego ze wszech stron wdano się w parlamentarstwo z nieprzyjacielem, przedstawiając mu, że jest otoczonym, aby się poddał. Ale ten nie chciał w ten moment odpowiedzieć, odkładając do dnia następnego, na co pozwolono. Nieprzyjaciel wiedział, że chociaż tył już miał zajęty od głównej szosy, lecz miasto miał w swym posiadaniu wolne, korzystał więc z tego położenia i w nocy wysławszy ulice słomą z całym korpusem z pociągami przeszedł, nie będąc spostrzeżonym, nawet mostu nie spalił, oprócz tylko że pokład zrzucił za sobą. Nazajutrz, nie znalazłszy nieprzyjaciela na placu boju, weszliśmy do miasta niejako z tryumfem i spoczywali cały dzień. W tej bitwie batalion 3. piątego pułku liniowego, którym dowodził major Malczewski, obszedłszy nieprzyjaciela od szosy, wykłuł prawie cały batalion moskiewski, któren zamknął się na okólniku pod karczmą jak w szańcu i nie chciał się poddać. Dopiąwszy w części celu wyprawy, odpędziwszy nieprzyjaciela, którego można było zupełnie znieść, a któren teraz przestraszony uciekał, kiedy od Warszawy aż do Międzyrzeca nie było ani jednego żołnierza moskiewskiego i ta część kraju oczyszczona mogła zaopatrzyć stolicę w potrzebną żywność, należało, zostawiając obserwacyjny znaczny oddział, z resztą korpusu zbliżyć się ku Warszawie, gdzie co chwila atak główny był spodziewany.

Po dwudziestoczterogodzinnym spoczynku w Międzyrzecu, z którego czasu nieprzyjaciel umiał korzystać, j[enerał] Ramorino, czy z własnego planu, czy wskutku rozkazu naczelnego wodza, postanowił ścigać do ostatniego nieprzyjaciela; trop w trop po śladzie prawie maszerował korpus za nim aż po Brześć Litewski, dokąd nieprzyjaciel schronił się, zniszczywszy tą razą za sobą wszystkie mosty na grobli prowadzącej do miasta. Awangarda nasza zabawiała się z tyralierami moskiewskimi przez rzekę Muchawiec, a korpus nasz z dala od miasta pod lasem rozłożono. Na próżno byłoby kusić się o wzięcie Brześcia, do którego przystęp nie tak był łatwym jak do Międzyrzeca, i długiego potrzeba było czasu, i na nic by się nie przydało. Drugiego dnia, opuściwszy Brześć, zwrócił się korpus głównym traktem ku Warszawie. W drodze nadchodziły już wieści, które uważano za niepewne, że Warszawa jest atakowaną. W Międzyrzecu takowe potwierdzały się ze szczegółami, że od trzech dni Moskale atakują, właśnie ten sam czas, któren został na próżno użytym na gonienie nieprzyjaciela z Międzyrzeca do Brześcia.

Na wiadomość ataku stolicy cały korpus okazał najżywszą chęć spieszenia w pomoc, zaczęto w szeregach głośno oskarżać czas stracony, dla uspokojenia zapału puszczono pogłoskę, że w Siedlcach są już przygotowane podwody pod cały korpus; przybyliśmy i do Siedlec, gdzie ani jednej nie było podwody, a wiadomości co moment potwierdzały o ataku. Tu, do Siedlec przybył już były prezes Rządu — książę Adam Czartoryski. Korpus przeszedłszy Siedlce zatrzymał się na głównej szosie w lesie pod Iganiami. Obywatele, którzy z Warszawy byli wyjechali i do domów swych wracali, upewnili, że Warszawa po trzydniowym krwawym ataku skapitulowała, że wojsko nasze wyszło na Pragę i że dano czterdzieści osiem godzin do wyjazdu wszystkim, którzy tylko chcieli, jako też pozwolono wyprowadzić wszelkie zapasy wojskowe, bagaże i amunicją. Korpus Ramoriniego, to jest żołnierze, pomimo tych smutnych i dotkliwych wiadomości pałał zapałem spieszenia do Warszawy w chęci, jeżeli nie wypędzenia z niej nieprzyjaciela, to przynajmniej dla połączenia się z główną armią. Sztab Ramoriniego nie mógł się zdecydować w tej stanowczej chwili, nareszcie zwołał na radę wojenną wszystkich jenerałów i dowódców pułków. Na tej radzie j[enerał] Ramorino oświadczył, [że] gdyby był Polakiem, wiedziałby, jak ma począć, jako obcy, cudzoziemiec, zdaje na radę wojenną, aby zadecydowała, jaki obrót ma wziąć korpus, a on go wszędzie poprowadzi.

Jeszcze przed zebraniem się na radę wojenną przybył kapitan sztabu głównego, Kowalski z rozkazem od naczelnego wodza, jenerała Małachowskiego, aby korpus Ramoriniego starał się połączyć z główną armią, która zmierzała ku Modlinowi. Krukowiecki, któren rozpoczął i ukończył układy kapitulacji z nieprzyjacielem bez wiedzy i upoważnienia Sejmu, a kiedy warunki na piśmie były podane do podpisania, uchylając się od wszystkiego, przedstawił jenerała Małachowskiego do podpisania aktu swego dzieła — zdrady! — Jenerał Małachowski czując, iż postąpił niepatriotycznie mimo swej wiedzy, że czyn ten ciemnił całe jego życie nieskazitelne, żądał w Zakroczymie na siebie sądu wojennego. Członkowie Sejmu, którzy znajdowali się przy armii, znając podstęp Krukowieckiego, nie przyjęli zaskarżenia własnego j[enerała] Małachowskiego i uwolnili tym postanowieniem sumienie jego od wyrzutu.

Na radzie wojennej pod Iganiami ledwie kilka głosów znalazło się za połączeniem korpusu z główną armią; większość zdecydowała, że korpus przez Lublin uda się do Zamościa, gdzie zorganizowany i powiększony załogą twierdzy będzie mógł skutecznie dla Polski działać, że zrobi dywersją nieprzyjacielowi, iż ten nie będzie mógł trzymać się Warszawy. Na ten plan rady wojennej miał przeważnie wpłynąć ks. Czartoryski i sztab Ramoriniego; tym sposobem zostaliśmy odcięci na zawsze od armii głównej.

Wskutku tej decyzji zwrócono awangardę wytkniętą ku Warszawie, a korpus udał się w stronę do Łukowa z tym przekonaniem, że idzie do Zamościa. W Łukowie stanął na noc rozłożony przed i za miastem, lecz z taką niedbałością, że zapomniano wystawić widet placówek, dopiero kiedy spostrzeżono na przodzie widetę z patrolu nieprzyjacielskiego, którą adiutant jenerała Sierawskiego zbliżywszy się do niej wystrzałem pistoletu spędził, wtenczas rozprowadzono forpoczty i widety kawalerii. Od Brześcia Litewskiego nie widzieliśmy nieprzyjaciela, tu dopiero po raz pierwszy nam się ukazał, dlatego taka niedbałość była w obozowaniu. Z rana ruszył korpus w dalszy marsz. Na parę godzin wysłano brygadą kawalerii z kilkoma działami pod komendą jenerała Konarskiego do Kocka dla wprowadzenia nieprzyjaciela na domysł, jakoby korpus miał zamiar tam przeprawiać się. Tymczasem korpus udał się na Łysobyki, gdzie bez przeszkody przeprawił się przez most na Wieprzu postawionym. Kawaleria zrobiwszy demonstracją pod Kockiem, po kilku strzałach działowych, aby nieprzyjaciela zatrzymać, któren przeciw niej postępował, zdążyła do Łysobyk i po tym samym moście przeszła pod zasłoną dział na przeciwnym brzegu ustawionych. Doszedłszy do Kurowa, nie będąc niepokojeni od nieprzyjaciela, zatrzymał się korpus; w Kurowie zabrano kilkudziesięciu Moskali, którzy byli zostawieni do pieczenia chleba. Wysłano rekonesans kawalerii do Markuszowa, a brygadę j[enerała] Zawadzkiego do Kazimierza dla zajęcia tam mostu na Wiśle. Brygada ta zaszła niespodzianie nieprzyjaciela rozłożonego w biwakach i gdyby z większym pośpiechem i przezornością j[enerał] Zawadzki postępował, mógłby był cały ten oddział obserwacyjny zabrać, tymczasem zdobycz ograniczyła się na kilkunastu koniach i żołnierzy zabranych. Jenerał moskiewski, zdumiony napadem niespodziewanym, składał się przed j[enerałem] Zawadzkim kartką dowodzącą zawieszenia broni i weszli obaj jenerałowie w układy; zgodzono się, iż wystawią na końcach mostu szyldwachów, Polacy ze swej strony, to jest po prawej, a Moskale, którzy wszyscy w trakcie tych układów przeszli na drugą stronę Wisły, wystawią ze swej strony i w tym położeniu czekać będą dalszych rozkazów respective od swych korpusów.

Po tej ugodzie rozjechali się jenerałowie do swych komend, a skoro jenerał moskiewski przejechał most, w ten moment Moskale ściągnęli połowę na swą stronę; taka jest rzetelność Moskali w dotrzymywaniu słowa i układów. J[enerał] Zawadzki widząc się być okpionym nie miał, co innego robić, jak udać się w marsz dla połączenia się z korpusem.

Korpus nasz pod dowództwem Ramoriniego opuścił główny trakt lubelski i udał się na Wąwolnice, odtąd Moskale ciągle za nami postępowali słabo nacierając. Pod Opolem dopiero awangarda nieprzyjacielska zaczęła przyć, którą kilka strzałów armatnich były dostateczne wstrzymać. Po przejściu przez miasto Opole korpus nasz rozwinął się frontem ku nieprzyjacielowi oczekując brygady j[enerała] Zawadzkiego, która tu połączyła się. Odwrót uskutecznił korpus pod zasłoną kawalerii i kilku dział i 5. pułku piechoty. Nieprzyjaciel zrobił szarżę na naszych, która mu się nie powiodła. Od tego spotkania się ariergarda nasza musiała wstrzymywać nieprzyjaciela strzałami armatnimi, a pod Józefowem i Rachowem cały korpus zajmował pozycję, ale nie przyszło do bitwy; dalej, nad małą rzeczką błotnistą między lasami, cała artyleria piesza wzięła pozycją i przez parę godzin kanonowała nieprzyjaciela, dając czas zapasom, pociągom, piechocie przedefilować wąską drogą przez las ku Borowi. Po przejściu Borowa stanął korpus i uformował się w linią bojową na strzał armatni od wsi i na taki sam dystans plecami od granicy austriackiej. Tak więc zamiast do Zamościa, jak uchwalono na radzie wojennej pod Iganiami, przyprowadzono korpus nad samą granicę austriacką.

Na tej pozycji stało nasze wojsko cały dzień pod bronią. Kawaleria i artyleria od kilku dni nie furażowała i jedynie staraniem żołnierza w marszu konie były żywione; znajdując się niedaleko od zabudowań dworskich wsi Borów, gdzie kilka stogów siana znajdowało się, pozwolono kawalerii furażować, i to bez wszelkiej ekskorty. Tyralierzy moskiewscy ukryci za płotami dali ognia do furażujących, przeszło sto koni nie trzymanych, a spłoszonych tym ogniem, pierzchło i rozbiegły się przed frontem całej linii, ale powróciły na swe miejsca. Na ten alarm artyleria nasza dała ognia, na któren i działa rosyjskie ustawione między dworem i we wsi odpowiedziały, a tak zaczęła się kanonada na całej linii z obu stron, trwała parę godzin, dopóki działa moskiewskie nie umilkły. Niektórzy dowódcy baterii, widząc, że artyleria nieprzyjacielska ucichła, wstrzymali ogień ze swej strony, lecz rozkazy przysłane ze sztabu kazały takowy kontynuować dla zatrwożenia nieprzyjaciela, a więcej może dla zniszczenia amunicji. Wskutku tego nieustającego ognia spalono zabudowania dworskie, sam dwór, gdzie przed chwilą nas przyjmowano, a nawet i część znaczną wsi.

Pułk szwoliżerów austriackich, któren wystąpił w całej paradzie na nasze przyjęcie, przypatrujący się pompatycznie zza granicy tej kanonadzie, musiał się cofnąć, gdyż kule moskiewskie do niego dochodziły. Skoro tylko ogień z obu stron ustał, zebrano za frontem wszystkich dowódców pułków artylerii i kawalerii na radę. P. Zamoyski w imieniu jenerała Ramorino przedstawił trzy punkta radzie do rozebrania i zadecydowania: 1° Aby ponad granicą austriacką pociągnąć do Zamościa. 2° Trzymać się na tej pozycji dni trzy, w którym [to] czasie Galicjanie mają postawić most na Wiśle dla przejścia korpusu. 3° Na koniec wkroczyć za granicę.

Oficerowie wszyscy przyjęli te propozycje z oburzeniem. Odpowiedziano co do pierwszego, że nie tędy droga do Zamościa, że nieprzyjaciel będzie mógł każdej chwili w każdym punkcie odciąć od granicy, obtoczyć i zabrać, że na koniec z [z]demoralizowanym żołnierzem dalszego ruchu i jeszcze ponad granicą austriacką uskutecznić niepodobna. Te same powody stosowały się do punktu drugiego, z uwagą [że] jeżeli uważał dowódca korpusu, iż korzystnie byłoby dla sprawy polskiej przerzucić się na drugą stronę Wisły, dlaczego nie dał stanowczego rozkazu je[nerałowi] Zawadzkiemu opanowania mostu pod Kaz[i]mierzem, tu zaś jest rzeczą wątpliwą, aby rząd austriacki zezwolił postawić most na Wiśle. P. Zamoyski chciał popierać te dwie pierwsze propozycje utrzymując, że artyleria ma prawie kompletną amunicją, lecz przekonany przeciwnie przez dowódców, że artyleria właśnie najwięcej zużyła swą amunicją, że nie ma nawet na jedną walną bitwę, zamilkł i odstąpił. Widoczne było, że pierwsze dwa punkta były podane dla ubarwienia rzeczy, bo pod żadnym względem nie mogły być osiągnięte. Trzeci więc punkt musiano przyjąć, kiedy korpus znajdował się z jednej strony otoczonym przez nieprzyjaciela, a z drugiej przypartym do samej granicy austriackiej. Tej samej nocy wszedł cały nasz korpus za granicę, 16 września 1831 r., będąc wszędzie zwycięskim, nigdzie nie pobitym ani zmuszonym przez nieprzyjaciela. Wymawiano zniechęcenie i demoralizacją w żołnierzu — i prawda — ale czy mogło być inaczej, kiedy widział i odgadł, że go źle prowadzono, przeczuł nawet, iż więcej w obronie kraju i wolności użytym nie będzie!

Po przejściu granicy, na drugi dzień wyprawiono jeńców do granicy polskiej dla oddania Moskalom, każdemu zaliczono dukata w złocie. Znalazło się dwóch wyrodnych Polaków, dwóch niegodnych oficerów nowo awansowanych z artylerii, Drake i Waga, którzy przyłączyli się do tego transportu i powrócili do Moskali.

Armia główna opuściwszy Warszawę udała się do Modlina. Moskale proponowali układy i zaczęto traktować. Naczelny wódz, j[enerał] Małachowski, widząc, że takowe są pozorne, że nieprzyjaciel chce tylko uzyskać czas, aby mógł obejść i odciąć armią polską od Prus, zerwał takowe i opuścił Modlin. W Zakroczymie złożył naczelne dowództwo; wybrano po nim jenerała Rybińskiego, któren resztki armii polskiej doprowadził do granicy pruskiej, a wydawszy 4 października 1831 r. „Rozkaz dzienny do wojska” wkroczył z nim do Prus.

Tak więc wszystkie korpusa armii polskiej nigdzie nie pobite na głowę, lecz źle prowadzone, rozdrobnione, zdemoralizowane i zdradzane zniszczone zostały.

Kiedy rewolucją rozpoczęto, wojsko polskie nie miało jak 32 tysiące wyrobionego żołnierza. Za granicę weszło przeszło 72 tysiące po kampanii dziesięciomiesięcznej i po wielu krwawych bitwach. W granicę Austrii weszło trzy korpusa pod jenerałem Dwernickim ”, j[enerałem] Ramorino i j[enerałem] Różyckim. Do Prus dwa korpusa pod jenerałem Giełgudem i z wodzem naczelnym jenerałem Rybińskim.

ROZKAZ DZIENNY

W Kwaterze Głównej w Świedziebnie, dnia 4 października 1831 r.

Nadeszła stanowcza chwila! Nieprzyjaciel podał nam tak upokarzające warunki, uwłaczające godności narodowej, że nam nic więcej nie pozostało dla ocalenia honoru, jak tylko odrzucić je i przejść granice państw króla J[eg]o M[oś]ci pruskiego dla szukania w nich schronienia, gdyż przedłużenie walki nie mogłoby w obecnym położeniu innego sprowadzić skutku, jak tylko boleśniejsze jeszcze klęski na nasz kraj ściągnąć. Broń naszą, którą podnieśliśmy w najświętszej sprawie wywalczania swobód i całości Ojczyzny, złożymy, póki o kraju i naszym losie nie wyrzeknie ostatecznie Europa, której opiece się poruczamy, protestując przeciw gwałtom i krzywdom nam wyrządzonym. Jeżeli żądania nasze nie będą wysłuchanymi, jeżeli nam wymiar sprawiedliwości będzie odmówiony i mocarze świata tego odepchną nas od siebie, Bóg się pomści krzywd naszych, a kamień grobowy Polski przywali następnie i inne narody obojętne na nasze nieszczęście. Krew nasza w tylu bitwach przelana, stałość umysłu, poświęcenie się, wytrwałość i miłość Ojczyzny przekażą dzieje potomności do podziwienia i naśladowania. Żołnierze! Idźmy, gdzie nam obowiązek iść każe, poświęćmy wszystko oprócz poczciwej sławy, której nam nikt wydrzeć nie zdoła, a ze spokojnym umysłem i sumieniem będziemy umierać w przekonaniu, żeśmy się zasłużyli dobrze Ojczyźnie.

Naczelny Wódz Siły Zbrojnej Narodowej
(podpisany) Rybiński

Za zgodność: Podszef Sztabu Głównego (podpisany) pułkownik Kamieński

OŚWIADCZENIE

Wiadome są całemu światu powody, które nieszczęśliwy, lecz niczym nie znękany naród polski pobudziły do powstania i do poszukiwania orężem praw sobie służących, których mu żadna przemoc, żadne przedawnienie ani odebrać, ani zaprzeczyć nie było zdolne. Już dostatecznie Sejm wynurzył w manifeście swoim przez odwołanie się do całego ucywilizowanego świata wydanym, jak nie mniej w późniejszych swych aktach, o jakie to ciężkie krzywdy Polakom dopominać się przychodzi, jakiego wymiaru sprawiedliwości domagać się mają słuszność i jak dalece monarcha równie na głos ludu polskiego mniej był podówczas względnym. Mordercze zatem musiały nastąpić walki między tym potężnym, groźnym mocarzem Północy a tą nieliczną garstką do rozpaczy przyprowadzonych walecznych. Na polach zwycięstw i sławy dowiódł Polak, jak dalece Ojczyznę kochać umie, że dla niej i swobód narodowych odzyskania ani krwi, ani żadnych innych, choćby największych, nie szczędzi ofiar. Historia i sprawiedliwość monarchów i ludów, do których się Polacy ciągle od surowego prześladowani przeznaczenia odwołują, ocenić zdoła tak szlachetne przedsięwzięcia, wielkość usiłowań, jak niemniej, jak dalece bez żadnej obcej pomocy, której się przecie[ż] spodziewali, trudnym wywalczenie sprawy podjętej było. Trwał bój czterech przeciw czterdziestu przez miesięcy dziesięć z równą prawie dla stron obydwóch powodzeń i niepowodzeń wojennych koleją. Materialna przecie[ż] nieprzyjaciół przewaga, wyczerpanie skarbu publicznego, zapasów, amunicji i innych środków wojennych, pozbawienie samej nadziei jakiejkolwiek gabinetów europejskich pomocy, niedostatek wszystkich żywiołów do dalszego prowadzenia wojny niezbędnie potrzebnych, ten musiał ściągnąć skutek, iż dalsze tak krwawej walki prowadzenie stało się niepodobnym, mianowicie po wzięciu Warszawy, gdzie nieprzyjaciel całą swą wywarł potęgę i dla pokonania tej stolicy, tego patriotyzmu ogniska, sprowadził liczne jak najprzedniejsze swoje zastępy. Po upadku tak ważnego d]a dalszych działań wojennych punktu i pragnąc, aby kropla jedna drogiej krwi walecznych bez korzyści wylaną nie została, wódz naczelny wojska polskiego, nie przesądzając w niczym postanowień reprezentacji narodowej, tylko jako siły zbrojnej mający sobie powierzony kierunek, wszedł z marszałkiem Paskiewiczem w układy o zawieszenie broni, o wstrzymanie krwi przelewu, zaświadczeniem nawet, iż wojsko gotowe jest powrócić do dawnego swego pana, byleby monarcha Rosji jako król Polski oparł swoje panowanie na konstytucji, byle wszystkim Polski mieszkańcom, którzy tylko stali się uczestnikami ogólnego powstania, zapewnił puszczenie przeszłości w niepamięć, byleby wojsko do niczego, co by nie było zgodnym z honorem, przymuszonym nie było.

Przez dni dwadzieścia kilka trwała tu płonna z nieprzyjacielem negocjacja, z początku pomyślna, wiele obiecująca i łagodna, w końcu zamieniła się na bezwarunkowy rozkaz poddania się na łaskę, gdy tymczasem wojska rosyjskie — wbrew dobrej wierze — zajmowały militarne pozycje, zagrażające otoczeniem wojska polskiego i zupełnym onego zniszczeniem. W takim to rzeczy położeniu widział się wódz naczelny zniewolonym do zbliżenia się z wojskiem narodowym do granic pruskich i [w] znanym z wspaniałomyślności i ludzkości sercu monarchy pruskiego gościnności dla nieszczęśliwego rycerstwa polskiego szukać schronienia zamierzył.

Nim zaś opuści rodzinną ziemię, ziemię krwią i łzami Polaków skropioną, oświadcza przed Bogiem i światem, iż każdy Polak jak czuł, tak czuje i nigdy czuć nie przestanie, iż sprawa, którą podniósł, jest sprawą świętą. Uważa nadto być uroczystym obowiązkiem swoim przez niniejszy akt publiczny odwołać się do wszystkich narodów i gabinetów cywilizowanego świata, a mianowicie do tych dworów, które na Kongresie Wiedeńskim interesowanie się za narodem polskim okazały, z wnioskim zajęcia się losem przyszłym politycznym i narodowym, urządzeniem tyle od losów przeciwnych prześladowanego kraju polskiego, którego istnienie tak niezaprzeczony ma i mieć będzie wpływ na ogólną oświatę, na pożądaną równowagę i błogi między ludami pokój. Wszakże Grecy, Belgowie i tyle innych współczesnych ludów były i są jeszcze przedmiotem wspólnej wielkich monarchów opieki, czyliż tejże samej Polacy tylko pozbawieni być mają? Nie, tego im się ani po interesie narodów, ani po sumieniu, ani po godności panujących spodziewać nie należy! Do was zatem, monarchowie świata, i do sprawiedliwych za nami westchnień tych ludów, którymi rządzicie, z ufnością udaje się strapione, narodowe wojsko polskie, wzywając was w imieniu Boga, ludzkości i prawa narodów o wymiar sprawiedliwości, o zachowanie drogich nam swobód i o urządzenie całej sprawy naszej zgodnie z dobrem ogółu i dobrem naszym.

(podpisany) N. W. Rybiński w Głównej Kwaterze w Świedziebnie 4 października 1831 r.

ROZDZIAŁ III

BITWA POD IGANIAMI

Szanowni Koledzy! Ceniąc obowiązki koleżeństwa i przyjaźni, chciałbym się z nich chociaż w części wypłacić. Oświadczyliście mi chęć poznania szczegóły bitwy igańskiej i szturmu Warszawy, pospieszam z nimi. W bitwie igańskiej będąc komendantem plutonu artylerii, nie mogę wam jej dać dokładnego opisu i tyle tylko wam opiszę, raczej historycznie jak strategicznie, ile oficer artylerii za jednym rzutem oka ocenić i rozpoznać może.

Dnia 9 kwietnia 1831 r. po południu wyruszyłem z Latowicza w korpusie dowództwa jenerała Prądzyńskiego, złożonym z pułków 1., 5., 4. i 8. piechoty liniowej, pułku 2. ułanów, osiem dział baterii 4. lekko konnej, dwa działa baterii 2. lekko konnej i dwóch dział kompanii 1. lekkiej artylerii pieszej, w marsz ku Siedlcom i na godzinę 9 wieczór stanąłem w Wodyniach, gdzie nasza awangarda zabrała kilkanaście koni pułku huzarów rosyjskich wysłane za furażem.

Dnia 10 [kwietnia] rano, równo ze świtem, wyruszył korpus ku Siedlcom na Domanice. Ponieważ potrzeba było przebywać bory błotniste, w których drogi były zawalone wywrotami drzew, i mosty zupełnie zniszczone, przeto w awangardę wyprawił jenerał Prądzyński pułki 1. i 5. piechoty. Korpus składał się z 8 dział artylerii lekko konnej pułku 2. ułanów, pułku 8. liniowego. W ariergardzie pozostał pułk 4. liniowy, 2 działa artylerii pieszej i 2 działa artylerii konnej. Przymaszerowawszy do Młynków Domańskich, odebrał j[enerał] Prądzyński wiadomość, iż dywizja jazdy rosyjskiej i 2 bataliony piechoty obozują pod Domanicami, rozkazał więc wyprzedzić awangardę dywizjonowi pułku 2. ułanów, plutonowi artylerii konnej i podsunąć się pod Domanice. Jak skoro postrzegły pikiety rosyjskie wysuwających się z boru naszych ułanów, natychmiast zatrąbiono na koń, a cztery szwadrony samych ochotników stawiło czoło naszemu dywizjonowi maszerującemu trójkami wąską dróżką, popod wzgórkiem przechodzącą. Na wzgórek wysunął się pluton artylerii konnej i zaczął ogień kartaczowy. Ośmieleni Rosjanie słabą naszą awangardą, odważyli się posunąć ku naszym działom, ale dywizjon 2. pułku ułanów pod dowództwem pułkownika Mycielskiego, formując z trójek szwadrony, wykonał szarżę nie do pojęcia, a nie straciwszy jak kilku ludzi rannych, złamał nieprzyjaciół, zabrał 200 niewolnika i zmusił całą dywizją do odwrotu przez wąską groblę pomiędzy głębokimi błotami. Tymczasem kolumny naszego korpusu nadciągnęły, a nieprzyjaciel, utopiwszy dosyć ludzi i koni, pierzchnął w największym nieładzie na trakt siedlecki i tylko dobroci swych koni winien swoje ocalenie. Po półgodzinnym spoczynku posunęliśmy się za uciekającymi Moskalami, którzy unikali spotkania się, i dopiero o pierwszej po południu, doszedłszy do wsi Żelkowa, postrzegliśmy pod wsią Iganiami nieprzyjaciela w gotowości do boju. Muchawiec, rzeczka mała, lecz błotnista, oddzielała nas od Siedlec na wzgórzu położonych, które to wzgórza uwieńczone były 24 działami pozycyjnymi. Pod Iganiami uszykowana była nieprzyjacielska piechota w trzech kolumnach, kawaleria — cała dywizja — po lewej stronie wsi ustawiona w szachownice i 12 sztuk armat. Pod Siedlcami cała dywizja piechoty rosyjskiej, pułki 13., 16., zwane lwami warneńskimi, składały trzecią nieprzyjacielską brygadę. Ogół nieprzyjaciół 22 000 i 36 dział. Ogół korpusu naszego: 7 000 i 12 dział artylerii lekkiej. Jenerał Stryjeński, wyprawiony z dywizją jazdy i baterią artylerii konnej, ażeby przeciął drogę komunikacyjną od Stoczka do Siedlec, powinien był przybyć i atakować Siedlce z traktu od Łukowa najpóźniej o godzinie drugiej po południu, a pierwszy wystrzał jego dział miał być hasłem rozpoczęcia ognia.

Jenerał Prądzyński, oczekując na wskazany znak, wstrzymał atak do godziny wpół do trzeciej, lecz widząc, że tylko jedna droga bardzo niepewna i pomiędzy błotami pozostaje mu do cofania, tudzież zmęczone konie kawalerii i artylerii, jako też strudzone bataliony ciągłym dwudniowym marszem odwrotu utrzymać by nie mogły, przy tym że możemy być oskrzydleni od nieprzyjaciół posuwających się ku Brodowi, w bok Żelkowa będącemu, a których j[enerał] Stryjeński powinien był zatrudnić, zapytał się dowódców pułków i artylerii, czy nie lepiej cofnąć by [się] było, gdyby Rosjanie atakować zaczęli. Jenerał Kicki, pułkownik Konarski i major Bem sprzeciwili się cofaniu, nakłonili upadającego ducha j[enerała] Prądzyńskiego do rozpoczęcia ognia. W skutku więc tego wysunęliśmy się z krzaków będących pod Żelkowem i rozwinęliśmy front baterii naprzeciw Igań. Pułk 1. liniowy i batalion 5. pułku liniowego odebrały rozkaz atakowania Igań. W tej samej chwili bateria 4. lekko konna rozpoczęła ogień, 2. batalion pułku 5. posłany był do bronienia przejścia przez bród Muchawca, pułk 4. liniowy pozostał w rezerwie pod Żelkowem.

Cała artyleria moskiewska, mając wiele korzystniejszą pozycją, starała się zagłuszyć nasze działa, ale zdemontowana bateria pod Iganiami w przeciągu jednej godziny dała porę 1. batalionowi pułku 8. liniowego, będącemu w asekuracji pułkom 1. i 5., uderzenia z bagnetem na łganie, a mężne posunięcie się pułku 1. wyparło Moskali z prawego ich skrzydła, wysuniętego cokolwiek za wieś, i dozwoliło opanować dwór igański. Przewyższające siły moskiewskie nie pozwoliły utrzymać korzystnie zajęcia dworu, a świeża brygada 13. i 16. lwów warneńskich odparła na moment naszą piechotę; ośmieleni Moskale posunęli kolumny pięciu batalionów i czterech szwadronów do atakowania naszej artylerii. Pułk 2. ułanów odparł jazdę, a kolumny piechoty rosyjskiej maszerując poniżej wzgórza łąkami ponad Muchawcem, wyrwawszy się na prost dział naszych, zwrócili kolumny w prawo i z bagnetem posunęli się ku artylerii. Zwróciła artyleria wtenczas działa w prawo i tak dzielnie kartaczami przyjęła nacierających, że po kilkunastu wystrzałach okryła się łąka trupem i rannymi, a batalion pułku 8. liniowego pod dowództwem pułkownika Karskiego, będący w asekuracji artylerii, krzyknąwszy: hura! z bagnetem naparł już chwiejących się Moskali i zabrał pięć batalionów z wszystkimi oficerami i znakami pułkowymi. Major Bem posunął się zaraz z artylerią w nacieraniu, a skutecznym ogniem wstrzymał przez groble idące posiłki do Igań, z których już osada, nie mogąc wytrzymać naszego ataku i do tego przygrzywana ogniem zapalonej wsi naszymi granatami, cofać się poczęła. Pod wieczór stał się nasz korpus panem Igań, 5 000 niewolnika i trzech dział zdemontowanych pod Iganiami. Już na nocleg zajęliśmy obozowiska, kiedy korpus główny pod dowództwem naczelnego wodza przymaszerował, o korpusie zaś j[enerała] Stryjeńskiego nic wiedzieć nie mogliśmy, a tak przez jego opóźnienie się nie wzięliśmy Siedlec, a wielkie zwycięstwo męstwem walecznego żołnierza polskiego otrzymane nie odniosło pożądanego skutku, dowiodło tylko poświęcenia się wojska dla sprawy narodu i przywiązania do wolności i chwały. W tej bitwie morderczej, przeciw trzy razy silniejszemu nieprzyjacielowi, utracił pułk 2. ułanów 50 koni, bateria 4. lekko konna 17 kanonierów i 32 konie i kilka kół potrzaskanych od granatów, a piechota do 200 zabitych i rannych, gdy tymczasem Moskale przeszło 1 000 trupów pozostawili na placu boju. Pułkownik Karski, znany z męstwa i patriotyzmu, poległ, prowadząc bataliony do ataku, przeszyty kulą karabinową; oprócz niego straciliśmy kilku oficerów niższych, żołnierz baterii 4. lekko konnej, Zawistowski, w moich oczach odznaczył się przytomnością umysłu i męstwem, bo gdy kula armatnia ubiła pod nim konia siodłowego w dyszlu zaprzężonego, on z zimną odwagą zaprzęgał wierzchowego w miejsce ubitego, a gdy i temu druga kula łeb urwała, nie zmieszał się Zawistowski, zaprzągł trzeciego i podjechał w mgnieniu oka do zaprzodkowania działa i z tym na drugą pozycją pospieszył.

ROZDZIAŁ IV

OBLĘŻENIE WARSZAWY (W DNIACH 6 I 7 WRZEŚNIA 1831 R.)

W dniu 5 września 1831 r. w wieczór posłany byłem  od jenerała Bem[a], ażeby dopilnować wykończenia szańca nr 53. Robota nocna ukończoną została o godz[inie] trzeciej po północy, lecz ponieważ ze świtem musiałbym znowu objeżdżać linie szańców dla odebrania rannych raportów, wolałem spocząć w polu na moment i tamże dnia się doczekać. Jak tylko rozjaśniło się cokolwiek, postrzegliśmy zaraz ruch za Szczęśliwicami. Wsiadłem natychmiast na koń, a chcąc się lepiej przypatrzyć, podsunąłem się kłusem na paręset sążni naprzód; wypuszczone rakiety z szańca nr 54 wstrzymały mój pochód i w tej samej chwili widziałem parę szwadronów kłusem postępujących ku temu szańcowi. Odezwały się działa szańca, a nieprzyjaciel zaraz odwrócił [się] i galopem cofnął pod Szczęśliwice. Nie czekałem dalej, a zwróciwszy konia pospieszyłem zawiadomić j[enerała] Bem[a], że Rosjanie rozpoczynają atak. Przez czas drogi mojej słyszałem zgęszczone wystrzały, a przybywszy do rogatek jerozolimskich, zobaczyłem wielką eksplozją i wyrzucony w powietrze szaniec nr 54, albowiem trzy bataliony piechoty rosyjskiej — podsunąwszy się pod zasłonę kawalerii opatrzonej faszynami w miejscu uzbrojenia od Szczęśliwic ku szańcowi, skoro tylko kawaleria rzuciła faszyny na wilcze doły obok szańca będące — wzięły szturmem szaniec, lecz podporucznik bat[erii] 4. lek[ko] konnej Ordon Konstanty i major piechoty Dobrzelewski zapalili magazyny amunicyjne i całą osadę wraz z Moskalami wysadzili w powietrze; wiadomość tę otrzymałem od dwóch żołnierzy, którzy uszli spod straży moskiewskiej. Przejeżdżając około obozu artylerii pod ś[wię]tokrzyskim kościółkiem stojącego, zastałem już artylerią rezerwową, pod komendą pułkownika Chorzewskiego będącą, w gotowości do boju, a dopadłszy do głównej kwatery będącej w Alejach, zameldowałem j[enerałowi] Bem[owi] o zaszłym ataku i wzięciu szańca nr 54. Natychmiast j[enerał] Bem i sztab główny wsiadł na koń! J[enerał] Bem pogalopował do artylerii rezerwowej, mnie zaś kazał jechać po raporta na wieżę ewangelickiego kościoła, tam przybywszy odebrałem raport następujący: „Że nieprzyjaciel posuwa swe kolumny ku Mokotowi i zaczyna atakować szańce Królikarni”. Wskoczyłem na koń, a przybywszy do rogatek jerozolimskich, nie zastałem tam już j[enerała] Bem[a], który pod Karczmą Żelazną, na trakcie do Raszyna będącą, poprowadził kompanią 1. pozycyjną. Skoro tylko j[enerał] Bem takową ustawił, zaraz ruszył na powrót do artylerii rezerwowej, gdzie go na drodze spotkałem.

Przez czas mej drogi z ewangelickiego kościoła do rogatek Rosjanie zmienili swe położenie, a zaatakowawszy fałszywie Królikarnię, zwrócili całe swe siły ku Woli, co gdy spostrzegł j[enerał] Bem, zaraz wziął baterią 4. lekką konną i z tąż przez rogatki wolskie wyszliśmy galopem pod Wolą. Już 60 dział nieprzyjacielskich szykowało się do rozpoczęcia ognia na szaniec wolski, gdy stanęliśmy z bat[erią] 4. lek[ko] konną pod Karczmą Wolską i nie czekając na asekuracją, którą j[enerał] Dembiński, jako dowódca korpusu rozłożonego od jerozolimskich rogatek aż do Parysowa, powinien był natychmiast przysłać, rozpoczęliśmy ogień, pod zasłoną którego bata[lion] pułku 8. liniowego miał wspomóc osadę szańca. W przeciągu pół godziny działa naszej artylerii podemontowane zostały i bat[eria] 4. lek[ko] konna straciwszy prawie ¼ część swych ludzi i koni musiała cofnąć [się] na drugą stronę szosy, w tył szańca; tutaj to pod j[enerałem] Bem[em] konia ubito. W tym samym czasie 12 dział i trzy bataliony rosyjskie atakowały i szturmowały szaniec nr 57 przed Wolą położony, w którym mocno był ranny i wzięty w niewolą porucz[nik] artylerii Borzęcki, mężnie broniąc swego posterunku. Jak tylko działa bat[erii] 4. lek[ko] konnej cofnęły [się] w tył szańca, zaraz Rosjanie, korzystając z przerwanego ognia, wystawili drugie 60 dział pomiędzy Górcami a szańcem wolskim, pod zasłoną których piechota miała atakować szaniec, lecz nasza artyleria wzmocniona kompanią 1. pozycyjną, 5. pozycyjną, uszykowawszy się o 300 sążni za szańcem, nie pozwoliły przysuwać się śmiało kolumnom nieprzyjacielskim. Wstrzymaliśmy tym sposobem atak od godziny] ósmej do dziewiątej z rana, jednakże za wzmocnieniem artylerii rosyjskiej do liczby 120 dział na stronie szańca od Górców, szaniec był wzięty szturmem. W nim utraciliśmy dwa bataliony piechoty z oficerami, dwóch oficerów niższych artylerii, Skowrońskiego i kapitana Kurowskiego. Jenerał Sowiński, także z artylerii, broniąc szańca, gdy był już opadnięty od Moskali, cofnął [się] do kościoła wewnątrz szańca będącego, a tam bohatersko, zabiwszy własną ręką oficera ofiarującego mu pardon, przeszyty bagnetem, życie dla Polski i wolności poświęcone mężnie zakończył.

Po wzięciu szańca wolskiego Rosjanie usiłowali dnia tego podsunąć swe kolumny ku miastu, ale na wszystkich punktach odparci zostali. Parę batalionów rosyjskich już po południu chciało szczęścia spróbować na szosie do Woli, ale straciwszy wiele na placu cofnąć [się] musiały zostawiwszy kilkuset niewolnika. Bateria 1. lekko konna broniła przystępu do Czystego od kolumn wysyłanych od szańca nr 54 jako też kompania 3. lek[ko] piesza. Bateria 2. lek[ko] konna wsparła prawe skrzydło baterii 4. lek[ko] konnej. Do godziny czwartej po południu trwała kanonada z obu stron, w której straciliśmy z kompanii 5. pozycyjnej kapitana Jodko, z komp[anii] 3. lek[ko] pieszej porucz[nika] Paszkowskiego z komp[anii] 7. pozycyjnej p[od]porucz[nika] Piętkę. W szturmie szańców Królikami p[od]pułk[ownik] Rzepecki, dowódca 4. komp[anii] pozycyjnej, ranny był mocno w nogi od czapa granatu i tejże kompanii p[od]porucz[nik] Rembeliński przeszyty kulą karabinową. Około godziny drugiej po południu prowadziłem wozy amunicyjne z parku zapasowego do baterii na pozycji pod Wolą będących, widząc niepodobieństwo przeprowadzenia takowych przez ulicą Wolską, wziąłem się na prawo około cmentarza ewangelickiego, lecz i tu zaraz wyszedłszy spomiędzy wiatraków, jeden wóz został wysadzony, nieco później znów granaty wysadziły cztery wozy i tylko z trzema z ośmiu na pozycją doszedłem. Ogień był tak mocny, że prawdziwie nie można było znaleźć przestanku pomiędzy strzałami. Po ustaniu kanonady o godz[inie] czwartej nasza artyleria na obozowisko nocne cofać [się] zaczęła z rozkazu j[enerała] Bem[a], następnie działami pod zasłoną szańców, a tak Rosjanie zostali przy posiadaniu szańca wolskiego, lecz już dalej w tym dniu, aczkolwiek trzy razy mocniejsi, postępować nie ośmielili się. Po zebraniu potłuczonych lawet i przodkar, w których konie ubito, z pobojowiska, jak tylko zmierzch wieczorny ukrył nasze poruszenia przed okiem nieprzyjacielskim, natychmiast zająłem się dowozem amunicji do magazynów szańców, a napełniwszy takowe pozostałem w polu na pierwszej linii, lecz żadnych poruszeń nie mogłem dostrzec na stronie moskiewskiej i z takim raportem o pierwszej po północy pospieszyłem do j[enerała] Bem[a], będącego na radzie wojennej w pałacu zamkowym, Pod Blachą zwanym. O godzinie drugiej po północy wróciłem z zamku, lecz jeszcze żaden ruch nie nastąpił. O godz[inie] ósmej rano łańcuchy widet rosyjskich cofnęły się pod sam szaniec wolski. Wszystko na koniec stało spokojnie, za Szczęśliwicami tylko widać było ruch na szosie i kurze piasku ciągnące się od Rakowca ku Włochom. O godz[inie] dziewiątej wyjechał j[enerał] Krukowiecki, otoczony ogromną tryumfalną świtą, od wolskich rogatek i zdążał ku Woli. Jako adiutant artylerii przyłączyłem się i ja do świty, rozumiejąc, że on zrekogno[sko]wawszy położenie nieprzyjaciela każe rozpocząć ogień, lecz inaczej rzecz się miała. J[enerał] Krukowiecki, przebywszy nasze widety, kazał zatrzymać się swej świcie i sam tylko z dwoma swymi adiutantami przejechał forpoczty nieprzyjacielskie i udał się do Karczmy Wolskiej, gdzie przed niego kilku jenerałów rosyjskich wyszło o kilkanaście kroków ku szosie. Wprowadzony j[enerał] Krukowiecki do karczmy, zostawił swoich adiutantów na dworze pod karczmą, gdzie bawił przeszło pół godziny.

Wychodząc z karczmy mówił coś z uniesieniem, wsiadł z porywczością na konia i zwrócił [się] ku Warszawie. Gdy przybył do świty, pytał się o j[enerała] Bem[a], przysunąłem się więc do niego, zapytując, jakie byłyby rozkazy dla artylerii, sądząc, że rozkaże rozpocząć ogień. Jakież moje zdziwienie, odbieram rozkaz zawieszenia broni do godz[iny] drugiej po południu i gotowania jedzenia. Natychmiast pospieszyłem o tym zawiadomić j[enerała] Bem[a], spoczywającego w szańcu nr 23, co uskuteczniwszy obwiozłem rozkaz j[enerała] Krukowieckiego po bateriach artylerii. Ponieważ obie strony spoczywały, podsunąłem się do forpoczt i uważałem rozpołożenie nieprzyjaciela, liczyłem działa: pod Karczmą Wolską było na pozycji odprzodkowanych 60 dział prawie samych pozycyjnych, pomiędzy Górcami a Wolą przeszło 90 naliczyłem. Pod samymi Górcami stała jazda i bateria artylerii konnej, pod Rakowcem najwięcej jazdy i parę baterii artylerii konnej. Piechota cała zajmowała plac pomiędzy Wolą a szańcem nr 54, a pierwsza linia piechoty stała pod bronią w ściśniętych kolumnach tuż za działami.

O godzinie jedenastej jenerałowie Małachowski, Bem i Dembiński pojechali do miasta na radę wojenną do j[enerała] Krukowieckiego, skąd w godzinę powrócili. Przed godz[iną] pierwszą odebrałem od j[enerała] Bem [a] rozkaz udania się po raporta na obserwatorium wieży ewangelickiej, w kwadrans tam przybyłem, lecz raporta nie mogły być wykończone, gdyż rozpoczął się ruch w tyle linii nieprzyjacielskich. Nim więc raporta napisano, obserwowałem sam przez lunetę i widziałem, jak z tyłu poza szańcem wolskim przeprowadzano artylerią, stojącą między Wolą a Górcami, na prawe skrzydło i szykowano ją obok już 60 dział stojących na pozycji. Pod Włochami widziałem także ogromną rezerwę artylerii, przynajmniej z 200 dział złożoną, i wielki park zapasowy, w którym znaczny ruch około reperacji panował. Mnóstwo wozów ciągnęło na szosie od Raszyna ku Rakowcu, a stamtąd ku Włochom. Tak to Moskale pod maską spoczynku pracowali nad parkiem, nad sprowadzeniem amunicji przez dzień 6 [września] wystrzelanej; zmieniali pozycje pod zasłoną linii bojowej, a dla lepszego ukrycia swoich zamiarów wysyłali parlamentarza za parlamentarzem.

J[enerał] Krukowiecki, knując najczarniejszą zdradę, gnuśniał w pałacu namiestników otoczony swą świtą, kilku batalionami i szwadronami wziętymi dla własnej spokojności z linii bojowej; lękał się widać własnego cienia i drżał na wspomnienie zbrodni, którą miał wykonać. Sejm i Rząd zamiast, zebrany, miał radzić w sali obrad o podniesieniu ostatniego ducha ku obrony stolicy, zamiast wyprawić gońców do korpusu j[enerała] Ramorino, będącego pod Międzyrzecem, przestraszony nocą pierwszego sierpnia, pokątnie w swoich mieszkaniach drżał przed dumnym Krukowieckim i odezwać się przeciwko niemu do ludu nie ośmielił. Gubernator miasta, j[enerał] Chrzanowski, kazał rozpędzać do domów zbrojne pospólstwo, chcąc[e] zginąć przy wałach Warszawy lub swą niepodległość wywalczyć.

Już trzy kwadranse na drugą, a jeszcze raporta nie skończone, bo ruch się coraz więcej pomnaża; nareszcie wybija druga — wystrzał działowy daje hasło, a cała linia rosyjska wyzionęła ogólną dla nas salwą. Zadrżała ziemia od upadku kul i granatów. Wszystkie nasze działa odpowiedziały, a cały horyzont się wzruszył. Zbiegłem na dół z wieży, a dosiadłszy konia ruszyłem w cwał ku placowi bitwy, zabrawszy [raporta] do j[enerała] Małachowskiego, zastępcy naczelnego wodza, i do j[enerała] Bem[a]. Przybyłem szczęśliwie do szańca nr 23, ale już j[enerała] Bem[a] nie zastałem, oddałem więc raport j[enerałowi] Małachowskiemu, a sam ruszyłem za j[enerałem] Bem[em] ku jerozolimskim rogatkom, gdzie on ustawiał sam kompanią 6. pozycyjną na pozycji po prawej stronie szosy  do Raszyna, mnie zaś rozkazał zameldować pułkownikowi Chorzewskiemu, ażeby z bat[erią] 4. lek[ko] konną i ½ baterią baterii 2. lek[ko] konnej zajął pozycją po lewej stronie Czystego i w ten moment rozpoczynał ogień.

Powróciwszy od baterii 4. zastałem jeszcze j[enerała] Bem[a] przy 6. pozycyjnej, zaraz wyjechaliśmy naprzód, a zrekognoskowawszy, że kawaleria rosyjska zmierza ku 6. pozycyjnej, wróciliśmy do niej. Kompania 1. pozycyjna, 5. i 7. pozycyjne trzymały pozycją przed luterskim cmentarzem do szańca nr 23, bateria 1. lek[ko] konna i kompania 3. lek[ko] piesza pozycją zajętą [przez] 6. pod Czystem i między szańcami nr 21 i 22, kompania 6. lek[ko] piesza pozycją pod szańcem nr 72, kompania 1. lek[ko] piesza uwieńczyła szaniec nr 71 i 70, reszta zaś tej kompanii trzymała posterunek w rogatkach czerniakowskich. Kompania 4. pozycyjna, po opuszczeniu wieczór sześciu szańców Królikarni, zajęła szańce nr 69 i 68 przed rogatkami mokotowskimi położone. Gdy kawaleria zaczęła się zbliżać do 6. pozycyjnej, j[enerał] Bem kazał wstrzymać ogień i dopiero gdy takowa formując szwadrony z kolumn plutonowych miała wykonać szarżę, przyjęta została kartaczami i w rozsypce cofnąć [się] musiała. Trzy dywizjony następnie zabierały się do ataku, ale przyszedłszy na stosy zwalone koni i ludzi, przyjęci podobnie jak i pierwsi, ze stratą cofnąć [się] musieli, a tak i gwardie kirasjerów doznały tego samego losu, co niezwyciężony pułk ks[ię]cia Albrechta pod Grochowem. Wtem od Rakowca zaczęły się pokazywać kolumny piechoty, a wziąwszy szaniec nr 53 pomimo najmężniejszego oporu osady z pułku grenadierów, pomimo powtórnego wyparcia ich przez batalion tegoż pułku, posunęła się piechota nieprzyjacielska i chciała atakować szaniec 72, co gdy widział j[enerał] Bem, zaraz mnie wysłał do baterii 2. lek[ko] konnej pod dowództwem kapit[ana] Jabłonowskiego będącej, ażeby pospieszył ku szańcowi nr 72, sam zaś ruszył ku kawalerii naszej, ażeby takowa stawiła czoło jeździe rosyjskiej ukazującej się spoza Rakowca. Jak tylko powróciłem, udaliśmy się z j[enerałem] Bem[em] za naszymi szwadronami, ażeby można było lepiej przypatrzyć się położeniu i chęci nieprzyjaciela; lecz jazda rosyjska, mając dzielne konie i przewyższająca dwa razy naszych w sile, rozbiła w mgnieniu oka nasze szwadrony, a i ja opadnięty, zrąbany, zrucony byłem z konia. Ścigany od huzarów, widziałem bombardiera bat[erii] 2. lek[ko] konnej, Skręta, broniącego się kilku huzarom wyciorem, kanoniera zaś tejże baterii, Grzywczaka, drążkiem od lawety, lecz na koniec zrąbani, ulegli sile przemocy, okazawszy do jakiego stopnia dochodzi męstwo w Polaku, gdy idzie o sprawę wolności i Ojczyzny! W tym samym czasie nieprzyjaciel posuwał kolumny ku szańcom nr 22 i 21 przed Czystem leżące.

Na tym kończę opis bitwy warszawskiej, bo dowlókłszy się do lazaretu, gdy cokolwiek przyszedłem do siebie, nie mogłem więcej widzieć i tylko słysząc huk dział aż do go-dz[iny] jedenastej w nocy cieszyłem się, że Moskale bezkarnie nie zbliżają się do Warszawy, ale o jej poddaniu nigdy nie myślałem.

W bitwie tej morderczej, przez dwa dni trwającej, w której nikt nie dowodził, a Krukowiecki zgłupiał lub zdradził, pozostało Moskali na placu bitwy przeszło 15 000. Artyleria rosyjska straciła 800 koni, mnóstwo wozów amunicyjnych wysadzonych w powietrze i dział zdemontowanych, 40 oficerów artylerii i 200 innych broni i jednego jenerała. Feldmarszałek Paskiewicz dostał wielkiej kontuzji dnia 7 o godz[inie] drugiej po południu. Pułki lejbgwardii, huzarów i dragonów zupełnie były zniesione, lecz za to Moskale zyskali Warszawę mocą kapitulacji, za co także Klubowi Patriotycznemu, jako wynoszącemu j[enerała] Krukowieckiego do najwyższej godności, podziękować powinni.

Do strat powyżej wymienionych przyznali się sami Rosjanie w dziełku wydanym pod tytułem Atak Warszawy przez pułk[ownika] w[ojsk] pruskich barona Canitz w Berlinie, gdzie także wspomina, że Moskale mieli 90 batalionów piechoty, 400 dział artylerii i 60 szwadronów jazdy. Gdy tymczasem pod Warszawą [nie] mieliśmy jak 24 bataliony piechoty, 20 szwadronów jazdy, 200 dział artylerii, licząc i żelazne na szańcach.

Czynności j[enerała] Małachowskiego, zastępcy naczelnego wodza, krzyżował j[enerał] Krukowiecki przeciwnymi rozkazami, a tak poświęcenia się tego szanownego weterana armii spełzły na niczym. J[enerał] Dembiński zdawał się być obojętnym w czasie całego ataku, a j[enerał] Umiński zapomniał swej sprężystości w obliczu kolumn nieprzyjacielskich; siedział albowiem w szańcu nr 72 i stamtąd jakby z jakiego obserwatorium wydawał rozkazy, chociaż był komendantem korpusu rozłożonego od czerniakowskich do jerozolimskich rogatek. J[enerał] Młokosiewicz, którego brygada broniła Czyste, wszedłszy w szaniec nr 21, nie wiedział nawet, czy się biją przed tymże szańcem, i gdy wieczór 6 [września] dowoziłem amunicją nie wiedział, czy jego brygada potrzebuje takowej. J[enerał] Bogusławski był czynnym w dniach obydwóch, często albowiem przejeżdżając z rozkazami widziałem go na punktach zajętych przez jego dywizją. Do szczegółów tej bitwy należy dodać, że podpułkownik Jastrzębski, dowódca 12. pułku piechoty, odebrawszy od j[enerała] Bem[a] rozkaz atakowania z tyłu Moskali pakujących się na Czyste, zemknął sprzed batalionu i schronił się do Warszawy. Wspomniałem o tym wyrodnym synu ziemi polskiej dlatego jedynie, ażeby wieczna hańba okryła tego zdrajcę Ojczyzny naszej.

Strata ogólna nasza wynosi 5 000 zabitych, rannych i zabranych w niewolę, z których do 1 000 artylerii, licząc w to i batalion rezerwowy artylerii; kilkanaście dział zdemontowanych, 37 dział żelaznych, będących na szańcach, zabranych, do 60 przodkar i wozów amunicyjnych wysadzonych w powietrze, 200 przeszło koni artylerycznych [!] ubitych i mnóstwo zapasów ubioru i obuwia pozostawione w magazynach. Magazyny zaś amunicyjne wysadzone były w nocy 7 [września] rozkazem j[enerała] Bem[a].

Kochani Koledzy. Otóż macie w krótkości skreślony plan wzięcia Warszawy, który rozdzierając serce tylu stratami, samym przypomnieniem, że to wszystko cierpieliśmy i cierpiemy dla Ojczyzny i wolności osładza troski nasze. Widziałem wiele męstwa i poświęceń żołnierzy polskich, widziałem zapał do wolności, a naród, który tyle poświęcił, upaść nie może. Może ja, może z Was który nie ujrzemy naszej drogiej Ojczyzny, ale nadzieje mieć nam należy. Połączmy nasze uczucia i chęci w jedno ognisko, a tyran Północy zadrży na widok prawych synów Ojczyzny.

Dziś na obcej ziemi wygnańcy, trudzeni tysiącem sprzecznych okoliczności, nie upadajmy pod ich ciężarem i nie głośnym krzykiem partii, ale cichym i wspaniałym milczeniem dodamy sławy naszemu politycznemu cierpieniu. Zdrady dziś nas nie straszą, a jeżeli głos wolności powoła nas pod swe sztandary, nie zapomniemy i wtenczas o niepodległości i wolności naszej Ojczyzny.

Przyjmiejcie, Bracia Koledzy, te kilka wyrazów, skreślone słabą jeszcze, bo nie dosyć doświadczoną ręką Waszego towarzysza broni, w dowód przyjaźni, jaką zawsze dla Was do grobu zachowam.

Salins, dnia 30 grudnia 1832 r. (podpisano) Aleksander Ekielski.

ROZDZIAŁ V

POBYT W AUSTRII PO PRZEJŚCIU TAMŻE KORPUSU J[ENERAŁA] RAMORINO I WYJAZD DO FRANCJI

W nocy dnia 16 września 1831 r. przeszedł cały korpus granicę, o milę zatrzymał się na wypoczynek, po którym udał się w dalszy marsz; o kilka mil stanęliśmy obozem nad Wisłą pod wsią Dąbrową, trzeciego dnia dopiero złożyliśmy broń naszą Austriakom, wiele koni padło tu z głodu; nie dawano ani furażu dla koni, ani żywności dla wojska. Chłopi galicyjscy najgorzej nas przyjęli, uważali za swych nieprzyjaciół, wymawiali nam nawet w tych słowach: „Zniszczyliście kraj swój, teraz przychodzicie i nas niszczyć”. Nie można było u nich nic dostać do życia nawet za pieniądze, a jeżeli któren chłop dał się uprosić, aby sprzedał, to trza mu było za to przepłacić.

Po oddaniu broni podzielono cały korpus, a raczej resztę korpusu, gdyż bardzo wielu dezerterowało jeszcze przed wejściem za granicę, na trzy oddziały i udaliśmy się pod eskortą w różne miejsca w głąb Galicji, które były przeznaczone niby na kontumacją. Pułk 6. piechoty liniowej, pułkownik Wybranowski, artyleria piesza bateria 3. pozycyjna, kapit[an] Grabowiecki, dywizja baterii 2. pozycyjnej, kapit[an] Łącki, i bateria Froelicha, którą dowódca opuścił, dostali przeznaczenie do Kolbuszowy, miasteczka kilka mil drogi od Rzeszowa. Reszta piechoty i artylerii pieszej do Żelechowa, kawaleria i bateria konna do Leżajska; w tych miejscach staliśmy obozem w polu, w barakach z chrustu, które sami żołnierze pobudowali, te ledwie zasłaniały od upałów słońca, deszcze i wilgocie musiał żołnierz znosić stale i wytrwale. Oficerom pozwolono mieszkać w mieście, ale nie wolno było oddalać się, szyldwachy austriackie były rozstawione po wszystkich drogach. Jenerał Ramorino był internowanym w Rzeszowie, skąd w miesiąc — jako Francuz — wyjechał za paszportem do Francji. Sztab korpusu i wszyscy jenerałowie mieli przeznaczone Sieniawę, majętność księcia Czartoryskiego, na rezydencją, gdzie w pałacu i oficynach byli rozlokowani.

Dnia 21 września przeznaczeni przybyliśmy do Kolbuszowy, żołnierze stanęli w barakach, oficerowie w mieście po kwaterach, które opłacali właścicielom; strzeżeni byliśmy przez batalion węgierski i szwadron szwoliżerów. Oficerowie polscy robili służbę w obozie dla porządku. Warty, pikowanie obozu i miasta ściśle wypełniał batalion węgierski, szwoliżery robili patrole nocne, nikomu nie wolno było wydalić się ani z obozu, ani z miasta, wkrótce jednak te ostrożności zwolniono, widząc, iż nikt nie myślał o ucieczce.

Od przybycia do Kolbuszowy braliśmy, to jest podoficerowie i żołnierze, żywność w naturze: chleb, mięso, kaszę, groch. Oficerowie zaś do stopnia kapitana po dwa cwan[cy]giery dziennie wypłacane co dni dziesięć. Sztabsoficerowie podług stopnia więcej. Wielu oficerów i żołnierzy przed wejściem do kontumacji opuścili swe oddziały i znaleźli schronienie u obywateli, skompromitowani zaś więcej w rewolucji, jak ze Szkoły Podchorążych, akademicy, nie czekając, co względem losu ogółu rząd postanowi, starali się wyjechać do Francji, w czym obywatele galicyjscy wiele im pomogli i ułatwili. Tu w Kolbuszowie znaleźliśmy więcej gościnności i sympatii jak przy samej granicy, a szczególnie od obywateli szlachty byliśmy szczerze i z polską otwartością przyjęci.

Dom Jerzego Tyszkiewicza, mieszkającego w Weryni, o milę drogi od miasta, jako też Reja i wielu innych w okolicy były dla nas otwarte, gdzie przyjmo[wa]ni byliśmy z szczerym uczuciem naszego położenia. Żołnierzom do obozu dosyłali różni obywatele kartofle, chleb, wódkę jako podarunek.

Z Kolbuszowy byłem wybrany przez oficerów artylerii, abym się udał do sztabu naszego korpusu dla podpisania stanów służby; za pozwoleniem majora, komendanta austriackiego, jeździłem własnymi końmi do Sieniawy, z miejsca towarzyszył mi płatnik batalionowy austriacki, w Leżajsku meldowałem się jenerałowi austriackiemu, komendantowi tego wojska, które nas we wszystkich obozach pilnowało, z jego rozkazu przydano mi kaprala, któren jeździł ze mną do Sieniawy i na powrót. W Sieniawie zastałem wszystkich jenerałów naszych oprócz pułkownika Zamoyskiego; jenerał Sierawski jako najstarszy i podpułkow[nik] Turski jako dowódca artylerii w korpusie podpisali nasze stany. Zastałem tu także pułkownika Gallois (Francuza), któren wzięty był w niewolą na rekonesansie pod Warszawą. W Sieniawie udawał, że się ukrywa, mieszkał w pałacu, zbierał nazwiska, niby to skrycie, tych, którzy życzyli sobie udać się do Francji. Podpułk[ownik] Turski zaprowadził mię do niego, zastaliśmy przy nim doktora Niemca, nie chciał z nami o interesie rozmawiać, później podpuł[kownik] Turski wytłomaczył mi powód, że się Niemca wystrzegał, ale wziął moje nazwisko i miał mię na liście umieścić.

Po dwumiesięcznym obozowaniu pod Kolbuszową, 20 listopada 1831 r., odprowadzono żołnierzy i podoficerów do granicy Królestwa, gdzie zostali wydani Moskalom. Dla oficerów nie przyszła była jeszcze amnestia, wyprawiono nas podwodami w głąb Austrii pod eskortą kawalerii. Korpus oficerów 6. pułku, na propozycją pułkownika Wybranowskiego, ofiarował jako upominek pierścień majorowi austriackiemu, któren z batalionem nas pilnował. Propozycja ta była czyniona i oficerom artylerii, ale wszyscy odmówiliśmy z przyczyny, że nieprzyjaciel nie może niczym zasłużyć na upominek szacunku i przyjaźni.

W czasie naszej bytności w Kolbuszowie zjawił się jakiś szlachcic, mieniący się być posłannikiem od pułk[ownika] Zamoyskiego, głosząc, że tenże znajduje się w Górach Świętokrzyskich, zbiera Polaków w zamiarze prowadzenia wojny partyzanckiej. Kiedy widzieliśmy tego szlachcica i gdy nam zaczął podobne brednie prawić, powstaliśmy z góry na niego oświadczając, że za te nowiny, które więcej są podobne do zdrady jak do prawdy, godzien jest stryczka. Bo pułkownik Zamoyski gdyby chciał był przedłużyć wojnę z wrogiem Polski, nie potrzebowałby był wyprowadzać korpusu do Austrii; to tak trafiło do jego przekonania, że pan szlachcic znikł nam i więcej o nim nie słyszeliśmy. W wilią naszego wyjazdu w głąb Austrii Jerzy Tyszkiewicz wydał w samej Kolbuszowie wieczór, na który wszyscy oficerowie byli zaproszeni i obywatele z sąsiedztwa; była to chwila wesoła i rozczulająca, gdzie uczucia polskie z całą szczerością i otwartością wylały się. Rej, szwagier Tyszkiewicza, dla uczczenia tego wieczora i narodowości polskiej był w polskim stroju — żupan i kontusz na wyloty. Z Kolbuszowy udaliśmy się na Tarnów, Bochnię, gdzie zwiedzaliśmy żupy solne, Wadowice, Granicę do Cieszyna (Techin) w Szląsku, [tam] bawiliśmy dzień cały. Władze austriackie żądały od nas deklaracji, dokąd się każden chce udać, niektórzy podali się do Francji, między tymi: ja, Łącki, Kowalski Gabriel, inni do powrotu do kraju. Z Cieszyna, przez Ołomuniec, Brünn, przybyliśmy 10 grudnia do miasta Znaimu, było to miejsce naszego przeznaczenia, gdzie mieliśmy oczekiwać decyzji rządu względem naszego losu. Zastaliśmy już wielu naszych z korpusów Dwernickiego i Różyckiego. Miasto jest położone na dosyć wyniosłej górze w pięknych okolicach, dziesięć godzin od Wiednia. Okolice leśne mają wiele zwierzyny różnego rodzaju, nawet bażanty po lasach się gnieżdżą, trafiało się nam nieraz na spacerach, że za zającami kijami rzucaliśmy, za każdym krokiem wyrywały się spod nóg naszych. Życie w ogólności tanie, bażanty w oberżach tak pospolite jak kapłony w Polsce. Zwiedzając okolice, oglądaliśmy sławną fabrykę porcelany o parę mil od Znaimu. W wielu miejscach całe lasy są jak zwierzyniec, gdzie sarny, jelenie, daniele zbiegają się na podwórze leśniczego i w żłobach z drabinami mają swe pożywienie: siano, owies etc.

W Znaimie powtórnie kazano nam składać deklaracje i oświadczono nam w imieniu rządu, że chcącym pozostać w państwie austriackim pobyt będzie dozwolony; tą obietnicą niektórzy dali się zbałamucić, a chcąc być bliżej swego kraju, złożyli deklaracje do pozostania w Austrii. Łącki, Kowalski Gabriel i ja zmieniliśmy również nasze postanowienie, tą razą zażądaliśmy pozostać w Austrii.

W miesiącu lutym 1832 r. wyprawiono pierwszą kolumnę do Francji, w drodze zaliczono każdemu na podróż po pareset talarów; przez Austrią mieli podwody i eskortę aż do granicy bawarskiej. Następnie wysłano do Polski w dwóch kolumnach, także pod eskortą aż do granicy, tym nie dano nic na podróż, tylko płacono jak zwykle po dwa cwancygiery dziennie. Pozostali się tylko ci, którzy podali się do Austrii, i ci, którzy byli rodem z innych krajów lub prowincji dawnej Polski, z Litwy, Podola, Wołynia, jeden znalazł się, któren się rodził na St. Domingo, był to Pawłowski, z tymi jeszcze nie zdecydowano, gdzie ich odesłać.

Przez czas pobytu naszego w Znaimie byliśmy zupełnie wolni, nie strzeżeni, dlatego też korzystaliśmy z naszego tu pobytu i czasem na kilka mil wyprawialiśmy się w okolice. Niemcy z początku patrzeli na nas z nieufnością, gdy nas lepiej i bliżej poznali, znaleźliśmy między nimi gościnność, życzliwość, a nawet i przyjaźń; zapraszali nas do domów na zabawy, które wielu dlatego tylko wyprawiali, aby mieć u siebie Polaków, szczególniej Niemki polubiły Polaków, znalazłszy w obchodzeniu się w towarzystwie ich więcej grzeczności i uprzejmości jak między Niemcami. Z Morawianem i Czechem można się było zrozumieć nawet mową polską. Po wyjeździe kolumn do Francji i do Polski oświadczono dopiero nam, którzy podaliśmy się do pozostania w Austrii, że rząd nam odmówił pobytu; było nas tylko czterech: Łącki, Kowalski, Laudyn i ja, wszyscy z artylerii, i żądano, abyśmy nowe deklaracje złożyli; odwołaliśmy się do dawnej złożonej jeszcze w Cieszynie, żądając i tą razą paszportów do Francji, nie mogąc powrócić do kraju. To nasze oświadczenie nie trafiło do ich życzeń, robili nam różne trudności, żądali, abyśmy złożyli dowody kompromitacji, dla której nie możemy lub nie chcemy do Polski powrócić, a których od innych wyjeżdżających do Francji nie żądali. Na to ich żądanie oświadczyliśmy, że świadectw kompromitacji naszej nie możemy złożyć, z powodu iż kraj jest zajętym przez Moskali, którzy nam takowych nie wydadzą, lecz jeżeli zeznania jednego za drugiego będą dostateczne, gotowi jesteśmy każdej . chwili takowe złożyć; na to nasze oświadczenie nie otrzymaliśmy żadnej odpowiedzi. Władza miejscowa na piśmie ekspedycją nas o wszystkim zawiadomiała lub wzywała, w skutku wyższej władzy poleceń my także na piśmie odpowiadali. W takim położeniu udaliśmy się listownie do ambasadora francuskiego w Wiedniu, marszałka p. Maison, prosząc go o paszporta do Francji, wyraziwszy powody naszego spóźnienia. W dziesięć dni odebraliśmy odpowiedź od niego, iż na teraz nie ma upoważnienia do wydawania więcej paszportów, iż pierwej musi zażądać od swego rządu dalszej instrukcji, o czym nas zawiadomi najpóźniej we 20 dni. Odpowiedź ta była w wyrazach uprzejmych i uważaliśmy ją za szczerą, nie znaliśmy jeszcze polityki francuskiej, a mniej jeszcze dyplomatycznej. Czekaliśmy te dni dwadzieścia i więcej, a nie otrzymując od ambasady żadnej wiadomości, podaliśmy drugą prośbę do p. Maison, a gdyśmy i na tę nie otrzymali odpowiedzi, lękając się, aby nas Austriacy nie zmusili do powrotu do Polski i gwałtu na nas nie dokonali, jak zrobiono z Wereszczyńskim z korpusu Dwernickiego, któren nie chcąc wracać do Polski podał się za chorego, a przez ten czas starał się o paszport do Francji, ale ten wybieg nic mu nie pomógł, bo pluton piechoty austriackiej stanął przed jego mieszkaniem, nabił broń w obliczu całej publiczności, z łóżka wyciągnęli, wsadzili na wóz i pod eskortą sześciu grenadierów odesłali do Brünn, tam miał być okutym w kajdany i odstawionym aż do granicy. Pułk[ownik] rosyjski odbierający wszystkich wracających miał go uwolnić; Wereszczyński był z wojska rosyjskiego, później przybył do Francji. Lękając się podobnego gwałtu i nie mając żadnej odpowiedzi ani od rządu austriackiego, ani też od ambasadora francuskiego, postanowiliśmy wszyscy czterech uciekać, to jest udać się w podróż do Francji bez paszportów. Dnia 17 marca 1832 r. wyjechaliśmy ze Znaimu wszyscy czterej powozem jednego tamtejszego adwokata, jechaliśmy cały dzień, na noc zatrzymaliśmy się u jednego furmana (Landkutscher), do którego mieliśmy list, aby nas tak daleko zawiózł, jak będzie mógł, a dalej aby nas znowu oddał jakiemu swemu znajomemu, a tak stacjami prawie mieliśmy odbyć drogę aż do Salzburga  na granicy Tyrolu, a przez Tyrol i Szwajcarią dostać się do Francji; była to wprawdzie najkrótsza droga, ale również najniepewniejsza, i nie udała nam się. Wybraliśmy ją jedynie dlatego, że przez Czechy i Saksonią przed nami wielu już udali się byli. Furman ten odwiózł nas do Linz, którego nie można było ominąć, nie było innej drogi, stanęliśmy na przedmieściu po lewym brzegu Dunaju, w nocy furman przeniósł nasze manatki, których bardzo mało mieliśmy, bo wszystkie rzeczy dla pokrycia naszej ucieczki, z którą nikomu nie zwierzyliśmy się, zostały w Znaimie, i zgodził na drugiej stronie miasta innego furmana. Z rana przeszliśmy most na Dunaju po dwóch tylko z przewodnikami, którzy nas doprowadzili do ugodzonego landkuczera, wsiedliśmy i ruszyli w dalszą drogę. Przybyliśmy do Wels 20 marca na południe; wcześnie, bo tylko o trzy godzin drogi do Linz, furman oświadczył nam, iż tu musi popaść konie, nie mogliśmy się temu sprzeciwiać, byliśmy na jego dyskrecji; zajechał do oberży, my weszliśmy do izby i kazaliśmy dać śniadanie, wszedł jakiś Niemiec, usiadł na drugim końcu stołu długiego, na którym jedliśmy, rozkazał także sobie dać jedzenie, prędko skończył i wyszedł; wkrótce wszedł policjant, zapytał nas, czy my podróżni, i zażądał paszportów. Laudyn miał jeden paszport na wszelki wypadek pod fałszywym nazwiskiem jako jeometra, takowy mu pokazał, a na żądanie policjanta poszedł sam z nim zameldować się. My w tym czasie we trzech skończyli śniadanie i wyszli do ogrodu, bo się nam gorąco robiło, a raczej aby wolni pomówić i naradzić się, przewidywaliśmy, że się na tym nie skończy, że wpadliśmy w łapkę. Laudyn wkrótce wrócił i powiedział nam, że musiemy wszyscy pójść na policją i każdemu nam dał obce niemieckie nazwisko, które mieliśmy w policji podać. Ledwie wyszliśmy z oberży, tłum Niemców nas obtoczył, w którym z policjantem postępowaliśmy; całe już miasto wiedziało, że zatrzymano czterech cudzoziemców; miano nas za Francuzów przybyłych w celu wykradzenia z Wiednia księcia Reichstadt, syna Napoleona, jak później o tym dowiedzieliśmy się. W policji zatrzymano nas wszystkich w pierwszej sali i po jednemu przywoływano do drugiej, w której komisarz sam egzaminował. Nie wiem, jak moi poprzednicy zeznali, ja byłem ostatnim, zapomniałem przez drogę, zajęty tłumem, który nas eskortował, moje nazwisko niemieckie, które był mi dał Laudyn, i na zapytanie, jak się nazywam, odpowiedziałem: „Sądzę, że pan poznałeś już, że jesteśmy Polacy”. Na ten wyraz zrobił duże oczy z zadziwienia, następnie objaśniłem komisarza wyznając całą prawdę, nasz zamiar i powód wyjechania, bo byłem pewnym, że prostą drogą nigdy się nie zbłądzi. Na moich kolegach widziałem pomięszanie i rodzaj nieukontentowania, lecz to było chwilowe, bo przekonali się później, że dłużej nie mogliśmy ukrywać prawdy, wyznaniem uniknęliśmy wiele nieprzyjemności, może i więzienia i długich mordujących indagacji. Dowiedzieliśmy się, że furman, co nas przywiózł do Linz, zgodziwszy drugiego, po naszym wyjeździe denuncjował i z Linz wysłano komisarza policji, któren w ślad za nami jechał i przyaresztował w Wels. Był to ten sam Niemiec, co był usiadł przy tym samym stoliku, co i my w oberży, aby przysłuchał się naszej rozmowie. Ten sam komisarz zaraz po naszym wyznaniu oświadczył nam, że powróciemy do Linz i jeżeli damy mu słowo zaręczające, że w drodze nie zechcemy uciekać, to nie weźmie żadnej eskorty, na co przystaliśmy i dali słowo. Wsiadając do tych samych karet, którymi przyjechaliśmy, widząc tłum pospólstwa cisnący się, żeby się dowiedział, co my za jedni, odezwałem się w języku niemieckim, „że jesteśmy Polacy”, i wszyscy Niemcy, cały tłum, powtórzyli das sind Polen! Polen! Wpół drogi zatrzymaliśmy się, ja jechałem z komisarzem, a Łącki, Kowalski i Laudyn razem drugim landkuczerem; w drodze rozmawiając z komisarzem, dowiedziałem się, że jego ojciec był rodem Polak, któren był osiadł w Linz, on sam rozumiał i mówił jeszcze trochę po polsku. Ośmielony będąc tym naszym niejako powinowactwem, prosiłem go, aby paszport, któren Laudyn prezentował w policji, jako niepotrzebny, z niego użytku nie robił i zniszczył, na co przyzwolił i w oczach moich podarł i kawałkami wyrzucił na drogę. My mając lepsze konie stanęliśmy pierwsi na popas i czekaliśmy więcej jak kwadrans na drugi powóz, przez ten czas komisarz był niespokojnym i co chwila wychodził wyglądać jadących, nareszcie nadjechali, komisarz był kontent, kazał dać dobre jedzenie. Przybywszy do Linz, zajechaliśmy do jednego hotelu, dano nam dwa pokoje komunikujące się z sobą na trzecim piętrze, na dole było dwóch policjantów przebranych po cywilnemu, którzy nas pilnowali; mogliśmy wychodzić na miasto, ale po dwóch i w towarzystwie jednego z tych policjantów. Z tego pozwolenia nie korzystałem, na drugi dzień zachorowałem, byłem ciągle w konwulsjach, Niemcy przestraszyli się moją chorobą, myśleli, że dostałem cholery, sprowadzili do mnie doktorów, ale słabość moja nic innego nie była jak skutkiem zmartwienia i irytacji; trzeciego dopiero dnia ustały konwulsje i przyszedłem do zdrowia. W tej słabości koledzy dali mi wiele dowodów przyjaźni i koleżeństwa, doglądali i nie odstępowali mię w dzień i w nocy. Skoro tylko wstałem z łóżka, ten sam komisarz, któren nam częste wizyty oddawał, wyprowadził z nas protokół w naszej stancji co do ucieczki naszej. Miałem oryginalne ekspedycje władz austriackich, jedna, którą nam rząd przyobiecywał wolny pobyt w państwie austriackim, a druga odwołująca takowy z żądaniem, abyśmy złożyli dowody naszej kompromitacji, dla której nie chcieliśmy powrócić do kraju. Te ekspedycje dowiodły nasze postępowanie i prawdziwość zeznań. Wkrótce po tym wywodzie nadszedł rozkaz z Wiednia, aby nas odesłać na powrót do Znaimu.

W Linz znajdował się jenerał Skrzynecki z żoną i był również — jak mówił — pod obserwacją; z tego położenia nie mógł nam w niczym pomóc, pocieszał tylko i zachęcał do wytrwałości, żebyśmy się nie zrażali tym niepowodzeniem, że krok nasz w niczym nam nie ubliża, do którego mamy niejako prawo z naszego położenia.

Miasto Linz, o ile mogłem go zauważyć w przejeździe, jest duże i piękne, położone nad samym Dunajem po prawym brzegu. Kamienice duże, pięknie zbudowane o kilku piętrach, ulice szerokie, po większej części brukowane kamieniem cisowym w kostkę, pod Linzem znajdują się baszty, tak zwane Wieże Maksymiliana, które w razie potrzeby mogą być użyte do obrony.

25 marca 1832 r. wyjechaliśmy z Linz, ten sam komisarz nas odwoził i na dane znowu nasze słowo bez eskorty, ale miał z sobą służącego, był to policjant po cywilnemu, dwóch furmanów i on, było ich więc tylu, co i nas. Drugiego dnia przejechaliśmy Dunaj na lewy brzeg, stąd do Krems droga jest lasami, było już dosyć późno, pod wieczór, furmani nie znając tej drogi zbłądzili w lesie, wjechali w tak wąską drogę, że nie mogli nawrócić, trza było wysiąść i szliśmy pieszo aż do dobrej drogi, łatwo wtenczas można było uciekać, ale to nie było naszym zamiarem. Już w nocy przybyliśmy do miasta Krems, komisarz oświadczył nam, że zabawiemy cały dzień jutrzejszy dla wypoczynku koniom, bo nie zmieniano furmanów. W Krems wynikła scena między Laudynem a komisarzem: Laudyn z rana wyszedł sam zwiedzać miasto, w którąkolwiek udał się ulicę, widział za sobą tego samego służącego komisarza, domyślił się, że go pilnie ma na oku; wraca w największym gniewie, wpada na komisarza z wyrzutami, że udaje przyjaciela, a policjantami nas otacza, że nie postępuje z nami otwarcie, i doszło aż” do kłótni: wykryło się, że Laudyn jadąc w jednej karecie z komisarzem [oświadczył], że w drodze niby ucieknie i w umówionym miejscu będzie czekał na tego samego komisarza, któren odwiózłszy nas trzech do Znaimu, wracając zabierze go i zawiezie do Wiednia. Komisarz — jak mówił — nie przyrzekał tego ani odmawiał, spolitykował jako urzędnik policji, a dowiedziawszy się o zamiarach Laudyna, miał go więcej na uwadze jak nas, a nawet polecił go szczególnie pilnować. W całej tej sprawie Laudyn postąpił nierozważnie, za wiele ufał komisarzowi, któren chociaż był z ojca Polaka, sam mówił dosyć po polsku, ale był urzędnikiem policji i za nasze dostawienie na miejsce odpowiedzialnym. Zresztą komisarz był dla nas ciągle grzecznym, nawet uprzedzającym, nie dał nawet cienia do poznania, że byliśmy strzeżeni i gdyby nie ta scena, bylibyśmy niczego nie domyślali się. W drodze stawał w najlepszych hotelach, z Linz nabrał różnych cukrów cale pudło, którymi nas w drodze karmił, jakby chciał nas przyswoić i dać zapomnieć nasze położenie. Tu, w Krems, za jego poradą oddaliśmy ekspedycją do ambasadora francuskiego, p. Maison, na pocztę, którą jeszcze w Linz napisaliśmy, a on sam doradził, aby ją w Krems oddać, z powodu że w Linz był główny Postamt, mógł był rozpieczętować i zatrzymać naszą ekspedycją, a stąd musi odesłać do Wiednia nie mając prawa odpieczętowywania, była to bardzo słuszna uwaga. W ekspedycji do p. Maison wystawiliśmy mu nasze położenie i po trzeci raz prosili o paszporta do Francji.

29 marca przybyliśmy do Znaimu; spodziewając się być aresztowanymi lub osadzonymi na odwachu, aby uniknąć podobnego widowiska, jakie nas w Wels spotkało, stanęliśmy w hotelu obok samego odwachu. Komisarz zameldował majorowi komenderującemu, że nas przywiózł, a ten przysłał swego adiutanta, oświadczając, że jesteśmy wolni z warunkiem, abyśmy mieszkali w lazarecie, gdzie byliśmy obowiązani sypiać. Na drugi dzień komisarz pożegnawszy się z nami wyjechał do Wiednia, przyrzekając nam, że dowie się w ambasadzie, czy ekspedycja nasza doszła, o czym nas zawiadomi, i dotrzymał słowa. W podróży byliśmy na koszcie rządowym. My czterej przenieśliśmy się do lazaretu, dano nam obszerną salę na mieszkanie i przychodziliśmy tylko tam na noc. Ale gdy po dziesięciu dniach przy wypłacie cwancygierów potrącano za tę stancją lazaretową i więcej jak na mieście zwykle za stancje płacono, zrobiliśmy reklamacją, wskutku której pozwolono nam na mieście mieszkać. Zastaliśmy jeszcze wszystkich tych samych kolegów, których byliśmy zostawili, a których jeszcze rząd nie zdecydował się gdzie wysłać. Tylko co ulokowaliśmy się w mieście, nadesłano paszport z Wiednia dla mnie jednego; nie mogliśmy odgadnąć, dlaczego tylko jeden paszport, i to dla mnie przysłano. Jedni wnioskowali, że komisarz policji takowy mi wyrobił, gdyż w drodze wiele dla mnie okazywał przychylności, inni przypuszczali, że uważano mię za najwięcej skompromitowanego w kraju, ale ani jeden, ani drugi nie był powód, później dopiero wyjaśniła się rzecz.

9 kwietnia 1832 r. wyjechałem ze Znaimu, rozłączyłem się z kolegami z żalem i smutkiem nie wiedząc, jaki ich los czeka tych, z którymi wspólnie przechodziłem tyle przeszkód i kolei. Nie wręczono mi paszportu, oddano go kapralowi, który był mi dodany do eskorty, aby mię odwiózł do Iglau na granicy Czech.

Dnia 11 tm. stanąłem w Iglau, zameldowałem się władzy tamtejszej wojskowej, gdzie mi oświadczono, że będę czekał na kolumnę Polaków z Brünn przybyć mającą, stanąłem na stancji w mieście. Tu dowiedziałem się, że po moim wyjeździe ze Znaimu, na drugi dzień, powołano Łąckiego, Kowalskiego i Laudyna do tłomaczenia, jakim sposobem wyjechali byli ze Znaimu, kto im w tym pomógł, skąd mieli pieniądze i kto wydał paszport Laudynowi, chociaż ten paszport był zniszczony, jak wyżej wspomniałem. Na to mieli odpo-wiedz[ieć], że nikt im w niczym nie pomagał, że swymi pieniędzmi podróż robili, Laudyn zaś miał wymienić adwokata, któren mu paszport wydał jako wójt gminny. Po tej indagacji Łącki i Kowalski obrażeni zeznaniem Laudyna, którym skompromitował adwokata, sami, bez zwierzenia mu się, udali się pieszo do Wiednia, namówiwszy [się] z jedną panną w Znaimie. Ta pojechała do Wiednia, wzięła fiakra, wyjechała za rogatki do karczmy umówionej, gdzie Łącki i Kowalski na nią czekali, zabrawszy ich tym samym fiakrem powróciła do Wiednia i ich jako kontrabandę przewiozła. Do Wiednia jadący, nawet Niemiec z okolicy, musiał być opatrzony w paszport i na rogatkach meldowany. Ta panna jadąc fiakrem z miasta wychyliła tylko głowę i oświadczyła, że powraca ze spaceru. Łącki i Kowalski, będąc tym sposobem w Wiedniu, udali się zaraz do ambasady francuskiej, tam dowiedzieli się, że z powodu iż brakowało do dokompletowania kolumny z Brünn jadącej, jeden tylko paszport posłali pierwej, i że dla nich paszporta są także wydane i być muszą na miejscu. Nie chcąc czasu tracić nawet dla zwiedzenia miasta, powrócili natychmiast, obawiając się, aby nie uważano w Znaimie, że powtórnie zemkli; przybywszy nie zastali Laudyna, w czasie ich niebytności nie wiadomo, dokąd się udał, a oni wkrótce otrzymali swe paszporta.

17 kwietnia przybyła zapowiedziana kolumna z Brünn — jedenastu Polaków, wszyscy prawie z korpusu Dwernickiego lub Różyckiego, mnie zupełnie nie znani: Rusiecki pułkownik, dowódca 22. pułku piechoty, Dowkont, Malankiewicz, Dobrzycki, Gutmann, Dietz, Jodłowski, Stępko[w]ski, Bagiński, Głogowski Adolf i Głogowski Zygmunt — bracia, ja dwunasty byłem z korpusu Ramorino. Na drugi dzień wyjechaliśmy z eskortą jednego oficera i czterech żołnierzy. W Budweis dano nam bez różnicy stopni po kilkadziesiąt talarów, w drodze płaciliśmy sami za noclegi i życie, podwody mieliśmy darmo.

22 przybyliśmy do Klattau w Czechach, na Wielkanoc.

23 do Haselbach, gdzie pięć dni trzymano nas w kontumacji o naszym własnym koszcie; w przejeździe Czechy pokazali się nam przychylnymi bez wielkiej okazałości. Po wysiedzeniu kontumacji wręczono dopiero paszport do Francji, stąd najęliśmy furmanki i ruszyli dalej.

28 — Byliśmy w Waldmünchen w Bawarii.

29 — W Regensburg (Ratyzbona) nie widząc już Austriaków odetchnęliśmy wolniejszym powietrzem, zatrzymaliśmy się parę dni, zwiedzali miasto, pałac tutejszego księcia, ogród, stajnie etc. Tu pierwszy ukazał się Komitet Polski złożony z Niemców Bawarczyków, wskazali nam hotel pod Goldene Engel (Złotym Aniołem), gdzie uczciwie nas zdarli za życie, Komitet zaś wziął na swój rachunek stancje. Nie mogliśmy strawić zdzierstwa, gdyśmy się przekonali, że w mieście wszystko było taniej; wymówiliśmy to Komitetowi, że jeżeli nie może brać całkowicie na swój koszt emigrantów, zrobi im zawsze przysługę wskazując najtańsze miejsca. Ta uwaga zrobiła skutek, dowiedziałem się od przejeżdżających tą samą drogą później, że w tym samym hotelu była cena ustanowiona przez Komitet i dosyć umiarkowana. Stąd udaliśmy się przez Ingolstadt, Nau[m]burg, Donauwörth, Dil[l]ingen, Günzburg, Leipheim do Ulm, już w Wirtembergii. Przejechawszy Księstwo Badeńskie przybyliśmy do Szafuzy, na granicy szwajcarskiej.

W Bawarii, Wirtembergii, w Badeńskiem były wszędzie Komitety Polskie poformowane. Niemcy przyjmowali nas gościnnie i wiele okazywali sympatii do naszej sprawy; noclegi, życie mieliśmy wszędzie darmo kosztem komitetów, oprowadzali nas po miejscach godnych widzenia, wprowadzali do ogrodów, do knajp (szynk[ów]), gdzie piwa nie żałowali, musieliśmy z nimi śpiewać i grać w kręgle. Nadto zaopatrywali potrzebujących, a raczej chcących przyjmować, w bieliznę i różne suknie, co było powodem wielu nadużyć. Znaleźli się tacy, którzy eksploatowali Niemców i zbierali magazyny. Jednego spotkaliśmy, że wracał z Francji, głosił, że formują legiony polskie we Francji, że on wraca do Austrii namawiać tych, którzy jeszcze pozostali, aby spieszyli, co wszystko było fałszem, on był tylko jednym z wielu podobnych eksploatorów, co ma znaczyć oszustów.

W Szafuzie niektórzy życzyliśmy sobie przejechać przez kawałek choć Szwajcarii, aby poznać ten kraj, inni zaś byli za tym, aby wprost udać się do Francji; stanęło na tym, że tylko Rusiecki i Dowkont udali się wprost do Francji, mówiąc, że nie życzą sobie stracić starszeństwo w mających formować się legionach, z tego rozłączenia zresztą byliśmy kontenci. Dziesięciu nas chcieliśmy wojażować przez Szwajcarią pieszo, ale członkowie Komitetu na to nie zezwolili, raczej odradzili. Pokazali nam spadek Renu (Rhin), pod którym czółnami przepłynęliśmy na drugą stronę, gdzie omnibus na nas czekał.

Szwajcaria — kraj wesoły, wiele zajmujących ma okolic, wszystko uprawne, piękną naturę przyozdabiają sztuką, wszędzie piękne ogrody, pełno kwiatów, owoców, góry lasem pokryte, doliny zachwycające, bawiące oko zielonością, rozmaitością. Domy czyste po wsiach, drewniane, myte nie tylko wewnątrz, ale i na zewnątrz, stawiane w guście właściwym tego kraju, nie widać ani kawałka ziemi odłogiem leżącej, ani też pustek. Nocowaliśmy w Winterthur, tu miałem sposobność przekonać się, o ile Szwajcarzy są gościnni i byli nam radzi; wielu z naszych nie mówili po francusku ani po niemiecku, dlatego nie rozłączali nas, oprowadzali nas wszystkich razem po spacerach do ogrodów, jedliśmy razem w hotelu. Na noc rozebrali nas mówiąc, abyśmy zaszczycili naszą bytnością ich domy i aby mieli sposobność zaprezentować nas swym familiom. Mnie wziął p. Hartmann Friedrich Kunzlej, adwokat, człowiek około 35 lat, żonaty, w domu byłem przyjętym bardzo uprzejmie, po herbacie odprowadzili mię oboje do pokoju dla mnie przeznaczonego do spania, życząc mi dobrej nocy. Gospodyni domu, to jest żona adwokata, prosiła mię, abym jej pozwolił niejako [na] zaszczyt, aby mi buty ściągnęła, nie wiedziałem zdumiony, co to ma znaczyć, co mam robić, po wielu moich usilnych prośbach i błaganiach ledwie ustąpiła od swego zamiaru. Kiedym się rozpatrzył w pokoju będąc sam, dorozumiałem się, że to był ich sypialny, czysty, elegancki, że mało podobnych widziałem, a pościel tak delikatna, tak miękka jak puch, żenowałem się w nią położyć, ale musiałem się zdecydować, bo sen mię zaczął morzyć, byłem jak w niebie, jak to mówią.

Stąd przez Zofingen do Zurich, miasto kantonu tegoż nazwiska, dosyć rozległe, nad jeziorem, w pięknej okolicy, i tu byliśmy przyjęci przez komitetowych. Jeden z naszej kolumny był chorym, potrzebował prędkiego leczenia, doktor tamtejszy [radził], aby pozostał w kąpielach Baden, niedaleko od Zurich, gdzie są wody siarczane gorące, a że nie mówił ani po niemiecku, ani po francusku, namówiono mnie, abym w jego towarzystwie pozostał; nie mogłem się wymówić, przystałem, później i trzeci zdecydował się, a tak ja, Gutmann i Dietz zostaliśmy i udali się do kąpiel Baden, gdzie byliśmy na koszcie Komitetu, inni siedmiu puścili się dalej w drogę ku Francji. W kąpielach mieliśmy wszelkie wygody, wszyscy trzej braliśmy kąpiele, czasu mieliśmy dosyć do spaceru. Ale to nie był kres naszej podróży, zabawiliśmy kilkanaście dni, a gdy Gutmann czuł się być lepiej, puściliśmy się dalej przez Aarau, Langenthal, wszędzie przyjmowani przez komitetowych, stanęliśmy w Solothurn (Soleur[e]). Członkowie komitetów polskich nie były to osoby z tytułami, magnaci, mniej jeszcze arystokraci, byli to po większej części fabrykanci, rzemieślnicy, adwokaci, profesorowie, niejeden podawał rękę kolorową od farby do uściskania, ale rękę przyjaźni i życzliwości, którą z tym samym uczuciem ściskaliśmy. Młodzież, studenci wyższych klas, nie mając sposobności znajdować się z nami, okazać i wynurzyć swe uczucia, wychodzili za miasto, zatrzymywali nas jadących przed pierwszą lepszą oberżą i z nimi trza było pić, a często, kiedy nie mogliśmy się długo zatrzymać, to i na wozach trza było się trącać szklankami; z radością i z zadowoleniem zapisywali nam swe nazwiska, różne wiersze patriotyczne na pamiątkę.

Solothurn, miasto kantonowe, w nim Kościuszko najwięcej przebywał, gdzie jest wspominanym z uwielbieniem i uszanowaniem, wiele dobrego robił i wspierał ubogich, mieszkał w pobliskiej wiosce Biberich, do miasta jeździł konno, a spotkawszy ubogiego zatrzymywał się, rozmawiał i obdarzał; koń tak był do tego się przyzwyczaił, że na spotkanie ubogiego sam stawał i nie ruszył z miejsca, póki ubogi nie był pocieszonym od Kościuszki.

Kościuszko umarł w wiosce Biberich, gdzie był pochowanym na cmentarzu przed dużymi drzwiami kościoła; na nagrobku jest napis: Viscera Thadei Kościuszko deposita XVII octobris MDCCCXVII. Nagrobek ten zwiedzałem dopiero w r. 1833, kiedym był powtórnie w Szwajcarii i mieszkał w Burgdorf, kantonie berneńskim.

Z Solothurn towarzyszył nam pan Walter, inżynier kantonowy, aż do Bâle miasta, które właśnie wtenczas było w wojnie otwartej z kantonem Bal[e] Campagne, liberalnym, miasto zaś było arystokratyczne. Pan Walter wyrachował tak czas, żeśmy przyjechali do miasta w nocy, aby nas nikt nie widział i my nikogo, ostrożność była zbyteczna, gdyż nasi wszyscy koledzy, którzy sami przejeżdżali, nie doznali żadnej nieprzyjemności. Z rana 29 maja 1832 r. odwiózł nas do St. Louis już we Francji, gdzie się z nami rozstał, zostawując nas na ziemi obiecanej!

NAPISY NA PAMIĄTKĘ OD MŁODZIEŻY NIEMIECKIEJ

Wilhelm Reuss. Stud.

Euere Hoffnung wird nich trügen
Edles Volk du kan[n]st nicht schwinden
Fredheit wird in Liebe singen
Deine Heimat wirst du finden!

Maser med. Stud. Tübingen

Vive la libertè et les braves Polonaise

Franz Benz Lehrer in Ehingen.

Th. Kirchgraber med. Stud. Tübingen

F. Rudolph Probst Stud. O. Schmid stud. in Ehingen.

Kampfet muthig ihr edlen Helden! vertrauet auf den der oben wohnt u[nd] ihr werdet euer Vaterland wieder sehen und Freiheit wird euch zu Theil werden. [Fleury Dilger Stud. VI Classe a Ehingen. Ferd. Probst Stud.

Adolph Grosprai [?] Oberamt Aktung in Kindlingen in Würtemberg.

Liorenz Beller Controlleur des Polen Comittes in Mengen in

Würtemberg.

Posthalter Walter Directeur des Polen Comittes in Mengen.

Dr Blattmann in Winterthur.

S. Ringier Mitglied des Polenvereins in Zofingen.

P. Sermet fils Negb. St. Ursanne.

K. Z. Rister — Schellenberg.

Friedrich Künzlij [Kunzlej].

Steiner — Ernst.

Reynier greffin [!] de Zofingen.

S. Rudolph Frickhardt Phar [r] helfer von Zofingen.

Herr. Advokat Oberlin

  „ Dr Voegtej

  „ Flükiger

  „ Plüht

  „ Langentnal

  „ Somer

  „ Dr Deuter

Apoth[eker] Deuter I. Walker Offizier von Gènie Corps à Solothurn.

Wszystkie te podpisy umieszczone były w moim pularesie w przejeździe przez Niemcy 1832 r., w miesiącu maju. Czy dziś te same uczucia odezwałyby się?

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej