Wiktor Gomulicki

MUNDUR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY I OSTATNI

MUNDUR

Gomulicki Wiktor

ROZDZIAŁ PIERWSZY

z którego dowiedzieć się można o „tytoniu fiołkowym", „herbacie wiosennej", burmistrzu rąbiącym drzewo i innych osobliwościach powiatowego miasta Koziegłowy

— Macieeek!... Kaśkaaa!...

Słońce dopiero wstawało, rzeka parowała silnie, jakby ukropem nalana; wróble pod dachówkami zaledwie poczynały budzić się i świergotać; szkólnik żydowski nie wzywał jeszcze współwyznawców swych na modlitwę; pastuch nie wypędzał bydła miejskiego na pastwisko — a już w sennym powietrzu rozlegały się donośne, przeciągłe, groźne zarazem i płaczliwe wołania:

- Macieeek!... Kaśkaaa!...

Wołający stał na środku niewielkiego podwórka, z gołą głową, W nankinowym, rozwianym szlafroku, trzymając obiema rękami wyszczerbioną miseczkę z mlekiem.

Był to człowiek stary już, wysoki i siwy. Twarz miał okrągłą, gąbkowatą, brwi zwieszające się na oczy, wąsy przystrzyżone, a może tylko poprzygryzane zębami i w samym środku żółte od dymu fajczanego, przy uszach białe kępki włosów, podobne do namydlonych pędzli, a w jednym uchu gładki srebrny kolczyk.

Wołał długo, głosem coraz płaczliwszym, przeciągając ostatnią zgłoskę każdego słowa do nieskończoności, a jednak ani „Maciek", ani „Kaśka" nie spieszyli z przybyciem.

Nagle, kędyś daleko, w dwóch odmiennych zupełnie punktach dały się słyszeć przytłumione piski. Piski te coraz bardziej zbliżały się i uwydatniały, aż przeszły wreszcie w wyraźne miauczenie — i na podwórzu zjawiły się dwa bure kociska.

Przybywały one leniwie, nie śpiesząc się, syte widocznie nocnym połowem, a sierść ich potargana i ponure spojrzenia świadczyły o wszelkiego rodzaju niecnościach dokonanych pod pokrywką mroku.

— Fe, Maciek! wstydź się, Kaśka! Gdzież to łazicie, szkaradne włóczęgi?... Wołam i wołam, aż mnie już gardło zabolało!... No dalej, do mleka!... Ty, Maciek, poczekaj... Kaśka pierwsza...

Koty chłeptały mleko wyginając grzbiety i zadzierając ogony, opiekun zaś pieszczotliwie je głaskał, surowo jednocześnie strofując.

Gdy mleko zostało wypite, oba kociska wskoczyły mu na ramiona i jęły wycierać mokre pyszczki o szlafrok, a po części i o policzki, miaucząc przy tym przeraźliwie.

Przyjmował karesy te cierpliwie i z zadowoleniem, a gdy już koty przestały się  łasić, zrzucił je na ziemię mówiąc:

- Pobiegajcie teraz sobie; ale ty, Maciek, pamiętaj: nie tarmoś Kaśki, bo dostaniesz rżnięcie!...

I pogroził wydobytą z kieszeni dyscypliną, która miała cienkie rzemyki w sarnią nóżkę osadzone. Koty musiały znać bliżej to narzędzie, bo natychmiast smyrgnęły, jeden na parkan, a drugi na daszek wozowni.

Człowiek w szlafroku podjął z ziemi miseczkę i odniósł na palcach do mieszkania, a po chwili ukazał się z powrotem, trzymając szpadel i grabie.

Z przyrządami tymi wszedł do maleńkiego ogródka, w którym ani jednego źdźbła zielonego nie było, i zabrał się zaraz do kopania.

Kopał długo, z przestankami. W skopanej ziemi wydeptywał  ścieżki, tworząc z nich różne proste i krzywe figury. Figurom tym przyglądał się z daleka, z nasuniętymi na oczy brwiami i po namyśle chwytał za szpadel, aby wydeptaną ziemię ponownie skopać i rozrzucić.

Podczas roboty język nie ustawał mu na chwilę...

Mówił to do siebie, to do szpadla swojego, to do swoich pantofli, z których nieustannie musiał ziemię otrząsać. Niekiedy zwracał się do rzeczy i osób nieobecnych.

— Ach ty, duszo zatracona!... ach ty, pogański synu!... ach ty, Judaszu Iskarioto! — mruczał z pasją, która mu czoło i obnażoną szyję na czerwono zabarwiała.

Ale zaraz powracał do tego, co najbliższe.

- Daj go katu z taką ziemią... Glina, ale nie ziemia... Kop, kop, człowieku, niczego się nie dokopiesz... Albo i ten szpadel!... Czysta blacha... A Żyd mówi: „Angielski, na moje sumienie angielski..." Oj, na ratusz by ciebie, kochaneczku, z twoim angielstwem!

I znowu poczynała go nurtować wewnętrzna irytacja:

- Gubić chcesz, czorcie przeklęty?... Poczekaj i ciebie zgubią!... W odstawkę go - powiada... - Niedołężny, stary... W kancelarii - powiada - nieład; w ulicach śmiecie... Kwater - powiada - nigdy nie dostaniesz... Łapówki - powiada - bierze... Od rzeźników - powiada — darmo ma mięso; od Mendla, szwarcownika, wziął  — powiada — Katarzynę, żeby cicho siedział...

Żyły mu na szyi nabrzmiewały i zamiast skopaną ziemię odkładać na stronę, wyrzucał ją z wielkiego rozmachu aż za parkan.

Wetknął wreszcie szpadel w grunt i oparłszy na nim jedną rękę, mówił, prostując się całą postacią:

— Szukajcie — i owszem! Możecie badać, śledzić, przepatrywać, czemu nie!... I dużoście też znaleźli, hę?... Kalinowski drwi sobie z tego... Kalinowski rygorzysta... Kalinowski służbista... Kalinowski ma swoje dwadzieścia dwa lata, cztery miesiące i dwanaście dni służby... Kalinowski wie, co mu się należy... Kalinowski...

Zapalił się, zapomniał o robocie i krzyczał głośno, trzęsąc trzymanym w ręku szpadlem. Na czerwonym czole siwe brwi latały mu szybko, jak dwa białe światełka. Szlafrok, nie przytrzymywany ręką, otworzył się całkowicie, ukazując długą, w ranny negliż przybraną figurę...

W tej chwili ktoś cienkim, trochę szepleniącym głosem, zawołał:

- Dzidzi!

Czerwoność zbiegła z lic krzyczącego; wyprostowana postać ugięła się; szlafrok stulił szczelnie swe poły rozwiane...

Odwrócił się i ujrzał w otwartym lufciku parterowego mieszkania tłustą twarz kobiecą, okrążoną białymi tiulami czepka i dość jeszcze świeżą, pomimo zbliżającej się pięćdziesiątki.

- Aj, Dzidzi! jak ty się nie wstydzisz! - powtórzył ten sam głos cieniej jeszcze.

Człowiek w szlafroku zabrał grabie i szpadel i wyszedł w milczeniu z ogródka. 

— Wiesz, mój Dzidzi, że wszystko, co robisz, nie jest wcale apropo... — piszczał głos w dalszym ciągu.

— Kiedy bo... — zaczął mężczyzna, chcąc się bronić. Ale zaraz dodał zmienionym głosem:

— Co tam! śpij jeszcze, Salusiu... Dopiero szósta... śpij!...

— Ale zastanów się, Dzidzi! Czyż to wypada prezydentowi kopać ziemię w ogrodzie?

—  Śpij, Salusiu, śpij, moje dziecko... Spij, śpij!

Mówił ostatnie słowa słodko, prawie prosząco, otulając się coraz szczelniej powiewnym szlafrokiem i coraz szybciej podążając ku domowi.

Lufcik zamknął się; tłusta twarz cofnęła się do środka.

Poi chwili „Dzidzi" przechodził na palcach przez pokój żony, która powróciła do łóżka — a starając się nie słyszeć jej strofowań, powtarzał:

—  Śpij, duszko... śpij... śpij...

Wszedł do swego pokoju przygarbiony, zafrasowany- ale zaledwie drzwi zamknął za sobą i ujrzał się sam tylko, wyprostował się zaraz i nastroił urzędowego marsa.

Alboż nie był na własnych śmieciach? Alboż nie był we własnym pokoju?

Ach ten pokój!

Wyglądał on razem jak archiwum i jak spiżarnia; zapach zaś wyziewał najzupełniej apteczny. Nawet właśnie z przyczyny tego zapachu Salusia nie pozwalała trzymać go otworem, mawiając, że ją ten „swąd" o „wapory" przyprawia...

Pełno tu było półek, na których stały szklane słoje, gąsiorki, butle, gliniane donice, garnki itd. Od sufitu zwieszały się na sznurkach pęki ziół, już wysuszonych i schnących dopiero. Na stole pod ścianą leżały szalki blaszane do ważenia oraz stała świeca łojowa w mosiężnym lichtarzu, a przy niej lak, pieczątka, zwitek szpagatu itp.

Na innych półkach, poprzedzielanych na symetryczne przegródki, spoczywały pliki papierów, których nagłówki stemplowe świadczyły o ich charakterze urzędowym. Tutaj także był skład wielkich foliałów oprawnych w czarne i szare płótno i opatrzonych białymi kartkami na grzbietach.

W jednym kącie stało kilkanaście fajek poopieranych w pewnych odstępach o ścianę, na kształt karabinów w koszarach. W innym kącie ustawiono w ten sam sposób laski, pomiędzy którymi były cienkie i grube, proste i zakrzywione, z sękami i bez sęków...

Ale najważniejszym sprzętem było tu ogromne jesionowe biurko. Chylące się na jedną stronę, popaczone i w wielu miejscach z forniru odarte, wyglądało jak walący się budynek. Ale jeszcze i w tym upadku imponowało swym rozmiarem oraz licznymi rzędami szuflad, szufladek i szufladeczek, które stolarz mnożył do nieskończoności, jakby pragnął wszystkie tajemnice świata zamknąć do tego jednego mebla.

Pan Idzi, po zamknięciu drzwi, powiesił przede wszystkim na swoim miejscu dyscyplinę i klucz od ogródka. U klucza tego uwiązana była maleńka deszczułeczka z napisem: „Od sadu". W deszczułeczki podobne zaopatrzone były i inne klucze, wiszące w jednym rzędzie tuż przy drzwiach. Na deszczułkach czytano: „Od spiżarni", „Od drwalki", „Od chlewka", i tak dalej, aż do najskrytszych kątów domowego gospodarstwa. Największy klucz nosił napis: „Od aresztu policyjnego".

Sztywnym krokiem zbliżył się gospodarz do swych fajek, a wybrawszy po głębokim namyśle jedną, skierował się ku półce, na której stał szereg blaszanych pudełek po cukierkach angielskich. Jak każda rzecz w tym pokoju, tak i pudełka miały etykiety, własną ręką pana Idziego wykaligrafowane. Brzmiały one: „Tytoń fiołkowy". „Tytoń różany", „Tytoń bzowy", „Tytoń fiołkowo-melisowy" itp.

Pan Idzi otworzywszy jedno z pudełek nabił sobie fajkę zielono-różowymi okruchami i zapalił z powagą przy łojowej świecy. Wydmuchnął dym, potem go dłonią do nozdrzy przygarnął, pociągnął w płuca...

— Hm... — mruknął  — musi jeszcze trochę podeschnąć... Będzie dobry...

I zasiadł z fajką do biura.

Po chwili, umieściwszy cybuch pomiędzy kolanami, pisał gęsim piórem w ogromnej księdze in folio:

„Dziś wstałem o godzinie 4 min. 22 w stanie zdrowia normalnym. Nic mi się szczególnego nie śniło, oprócz że płakałem. Zajrzawszy do kalendarza astronomicznego i dowiedziawszy się, że księżyc jest w znaku barana, zrozumiałem, iż to oznacza kłótnię. Boże Przenajświętszy! racz mnie od niej zachować! Niebo jasne, wiatr od wschodu, co oznacza stałą pogodę; robaki w ziemi kręcą się pod samym wierzchem, co znowu deszcz wskazuje. Zdaje się, iż Kaśka będzie miała kocięta (do sprawdzenia!). Humor Salusi niepewny. Klimas śpi jeszcze, choć już dawno powinien być na nogach. Matka go psuje."

Wypisał to wszystko literami dużymi, okrągłymi, a pod spodem dodał jeszcze następne słowa:

„Co wszystko stwierdzam własnoręcznym podpisem oraz przyłożeniem pieczęci familijnej, w braku urzędowej.

Idzi Kalinowski burmistrz miasta Koziegłowy (w suspensie)" 

I odcisnął pieczątkę z herbem, nad świecą ją okopciwszy.

W chwili gdy z olbrzymiej, ołowianej piasecznicy sypał piasek na mokrą stronicę, dał się słyszeć głos Salusi:

— Dzidzi! na śniadanie!

— Idę, duszko, idę...

Schował księgę do jednej z szuflad, i zrzuciwszy szlafrok, przebrał się szybko w popielatobeżowy garnitur, w którym zużyte części zastąpione były świeżymi, znacznie ciemniejszymi. W ten sposób plecy w surducie i dolne kawałki w nogawicach od spodni odróżniały się uderzająco od reszty ubrania.

Wychodząc zabrał z sobą jedną ze stojących na półce puszek z napisem „Herbata wiosenna", nie zapominając też i o fajce.

Przy samowarze oprócz Salusi siedział szesnastoletni wyrostek z limfatyczną, nabrzękłą twarzą i zaspanymi oczami.

- Ej! Klimas! - pogroził mu Kalinowski! - Będzie źle!... Znowu dziś zaspałeś...

- Daj pokój chłopaczynie - pośpieszyła z obroną matka. - Rośnie, to mu wypoczynku potrzeba.

Kalinowski zamruczał coś pod wąsami, po czym z przyniesionej puszki wsypawszy trochę ziół suszonych do dużego kubka, nalał je wodą gorącą z samowaru i spodkiem nakrył.

- Aj! jakiż swąd nie apropo! - odezwała się nagle Salusia. - To pewnie z twojej fajki, mój Dzidzi. Czymże ją znowu napchałeś?

- Różą, mój aniołku, czystą różą... Mówiłaś wczoraj, że ci fiołek szkodzi na nerwy, więc wziąłem się dzisiaj do róży...

- Czyż cię nie stać na prawdziwy tytoń! 

Idzi skrzywił się na to dziwnie i nic nie odpowiedział.

Po chwili napar w kubku był już gotowy, począł więc ostrożnie przecedzać go przez sitko do filiżanki,

— Cóż ty, Dzidzi, pijesz dzisiaj? — zapytała Salusia, zgarniając dla siebie kożuszek ze śmietanki.

— Barwinek, Salusiu — odrzekł Idzi poważnie.

— Czy to zdrowe?

— Kluk upewnia, że czyści krew, odciąga humory i żółć rozrzedza.

— Może to być... ale zawsze kawa jest więcej apropo.

— Ty, Salusiu, pij sobie kawę; my z Klimasem wolimy barwinek. Dalej, Klimas; przysuń swoją filiżankę...

Chłopiec pełnym boleści wzrokiem spojrzał na matkę.

— Ja... ja... — bełkotał  — także będę pił... kawę... Ja... ja... nie mam... humorów...

- Głupiś! - krzyknął ojciec, pąsowiejąc w jednej chwili jak piwonia. - Kawa jest tylko dla matki. Pij, co ja piję. A jak będziesz grymasił, dostaniesz rżnięcie!...

Klimas o mało się nie rozpłakał, ale w tejże chwili uczuł pod stołem pocieszające trącenie matki. Zrozumiał je - i odrzekł powstrzymując łkanie:

- No to dobrze... ja teraz mogę się napić rumianku...

- Nie rumianku, ośle, tylko barwinku!

- I barwinku też mogę...

Po skończonym śniadaniu - Salusia wzięła męża na stronę.

- Słuchaj, Dzidzi - rzekła patetycznie - ja tego nie ścierpię!

- Ależ, Salusiu...

— Mówię ci, że nie ścierpię. Chłopczyna jest wątły, nerwowy, delikatny, a ty obchodzisz się z nim jak z sołdatem.

— Egzagierujesz, duszko...

— Wcale nie egzagieruję. Używasz do niego takich słów, że aż pfe! Jakichże manier dziecko nabierze przy tobie?

— Nie mogę przecież wychowywać Klimasa na piecucha, na babę...

— Już znowu zaczynasz... Że też ty nigdy nie potrafisz wyrazić się apropo...

— Ależ zastanów się, Salusiu...

— Nie! nie! nie! Już ja zastanawiałam się dosyć i widzę, że z ciebie, mój Dzidzi, nic nie będzie! Zawsze byłeś grubianinem i pozostaniesz już nim do końca!...

I pani Kalinowska trzęsąc nastroszonymi nad czepkiem tiulami odeszła z godnością do kuchni.

- Ha! - mruczał do siebie Kalinowski z rezygnacją, odnosząc na właściwe miejsce „herbatę wiosenną" i ustawiając pod właściwym numerem cybuch gruszkowy. - Ha! sennik prawdę powiedział...

Zrobiwszy trochę porządku w swoim pokoju, to jest: zamiótłszy go własnoręcznie (przy czym śmiecie zawinięte zostały w papier i wyrzucone lufcikiem na podwórze), starłszy kurz z mebli i półek i obejrzawszy wszystkie słoje, pełne jakichś szczególnych marynat, zdjął z gwoździa klucz z napisem „Od drwalki" i wyszedł na podwórze.

Po chwili można było widzieć burmistrza miasta Koziegłowy (w suspensie) rąbiącego szczapkę drzewa w przyciemnionej szopie i łupiącego starannie każde przerąbane polano na jak najmniejsze kawałki. Beżowy surdut zdjęty był do tej czynności, a spod rozpiętej na piersiach koszuli wymykał się pęk medalików i szkaplerzy, podskakując w takt uderzeniom siekiery.

Narąbawszy spore naręcze, odniósł je do kuchni i nic nie mówiąc, ułożył przy kominie. Kręciła się tam już Salusia, utyskując, że najemnica opóźnia się z przyjściem; przy stole zaś siedział Klimas i udawał, że wygląda przez okno. Wypił on przed chwilą potężny kubek kawy z kożuszkiem i nabrzękłe policzki świeciły mu się od masła, którym mu bułkę nasmarowano. Widząc ojca układającego porąbane drzewo ani poruszył się z miejsca.

Kalinowska stanęła na środku małej kuchenki i założywszy tłuste ręce na piersiach, poczęła kiwać głową...

— Oj, Dzidzi! Dzidzi! — mówiła z ubolewaniem zarazem i wyrzutem — gdybyś ty miał był rozum praktyczny, to by do tego wszystkiego nie doszło... Ale nie! ty nigdy nie będziesz człowiekiem apropo!...

Burmistrz w najgłębszym milczeniu otrzepywał ubranie z trocin i beżowy surdut naciągał na plecy.

Ubrawszy się rzekł do syna:

- Klimas, szykuj się, pójdziemy do lasu...

- Co mi tam po lesie! - odparł wyrostek, nie przestając oknem wyglądać. - Wolę do gołębi...

- Ach ty, zatracona duszo! Za nieposłuszeństwo wpakuję cię do aresztu... Natychmiast ruszaj po kosz i po motykę. Przyniesiemy matce jagód na pierogi i wykopiemy flanców do sadu. Ruszaj, mówię, bo...

- Nie unoś się, Dzidzi - pośpieszyła wtrącić Salusia. - Klimcio przyjdzie do lasu później trochę. Teraz potrzebny mi jest w gospodarstwie. A jeśli chcesz kosza, to kosz wisi ot tam, nad stągiewką...

Burmistrz zamruczawszy pod wąsami wziął kosz dury w jedną rękę, mały koszyk włożył do środka i z trudem, postękując, wyciągnął spod łóżka motykę. 

— A jakże ty mnie znajdziesz w lesie? — rzekł do syna prostując się.

— Co nie mam znaleźć!

— Trzeba, żebyś dał hasło... o tak: „hop-hop! hop--hop!" Czy potrafisz?

— Co nie mam potrafić!

— No, krzyknij na próbę: „hop-hop!"

— Co mam krzyczeć... Czy to ja wariat, czy co? Tylko głupcy tak krzyczą!

— Jak powiedziałeś? Jak? — wrzasnął Kalinowski z czerwoną jak ogień twarzą podnosząc w górę trzonek od motyki i podbiegając do chłopca. — Jak powiedziałeś, zatraceńcze! skurczypało! chmyzie!

Byłby go obił, ale matka zastąpiła mu drogę i zasłoniła chłopca, który za plecami jej wykonał bohaterską rejteradę na podwórze.

Kalinowscy raz jeszcze przeprowadzili utarczkę o syna, po czym mąż wyruszył na jagody, a żona zajęła się porządkami domowymi.

A w tym samym czasie, gdy burmistrz z wysiłkiem stary krzyż uginał szukając leśnych owoców i korzeni, synek siedział na dachu wymachując długą tyką zaopatrzoną na końcu w gałgan czerwony i gwiżdżąc przeciągle na swoje „fajfry" i „garłacze", które pstrym stadem krążyły dokoła budynków.

ROZDZIAŁ DRUGI

okazujący podobieństwo między burmistrzem koziegłowskim a czystym Józefem oraz różnicą pomiędzy mięczakami rzecznymi a morskimi

Wszystkie poranki, a za porankami południa i wieczory jednakowo przepędzał burmistrz koziegłowski od owej fatalnej chwili, w której go władza zawiesiła w urzędowaniu, czyli — wyrażając się specjalnie — „zasuspendowała".

Suspensa taka — to rzecz gorsza poniekąd od dymisji. Dymisja uśmierca od razu, a suspensa bierze na długie tortury, zawieszając nad ofiarą okropny miecz Damoklesa. Chodzi tu w równej mierze o byt, jak o dobrą sławę; żołądek i sumienie w jednakim stopniu na niepewność są wystawione.

A przy tym to śledztwo półjawne, półskryte, zapuszczające skalpel badawczy we wszystkie tajniki życia nie tylko publicznego, ale i prywatnego, już samo przez się sprawia ofierze wszystkie bóle wiwisekcji. Najuczciwszy nawet, przeciw któremu walczą jedynie pozory, z niepokojem na rezultat badań takich czeka.

Kalinowskiemu podstawiła nogę intryga. Nie bez racji nazywał on sam siebie służbistą i rygorzystą, w obowiązkach bowiem służbowych tak samo jak w drobnych szczegółach życia odznaczał się niezmierną punktualnością. Ale punktualność taka nie wszystkim bywa na rękę... i stąd to właśnie złe wynikło.

Podobno kupcy koziegłowscy, których jakieś  „figle mądrości" czujny urzędnik podpatrzył, wyjawił i ukarał, zgubę mu zaprzysięgli. Podobno wyrok na niego podpisano w Bejshamidraszu, najwyższej potędze miasteczka...

Zanim do tego przyszło, starano się burmistrza zjednać sobie i urzędowe jego sumienie uśpić skutecznym narkotykiem. Umizgano się doń, kuszono go, a nawet uciekano się do pogróżek. Wszystko to odbywało się dyplomatycznie, wykrętnie, za pośrednictwem osób jak najmniej budzących podejrzeń, jak na przykład biednych Żydówek, obchodzących domy za kupnem starzyzny i innych, które warzywa i owoce roznosiły. 

Żydówki te traktowały nie z burmistrzem, lecz z burmistrzową, przedstawiając „interes" w nawiasowych, dwuznacznych napomknieniach...

Wzmianka Kalinowskiej o braku w mężu „praktycznego rozumu" do tych się właśnie traktowań odnosiła. Gdy Putyfara nie mogła skusić Józefa, oskarżyła go o zamach na jej cnotę małżeńską; gdy kupiectwo miasteczkowe nie mogło burmistrza przekupić, oskarżyło go o... przekupstwo.

Stara jak świat historia!

Kalinowski podejrzewał, że doradcą i kierownikiem całej kampanii jest kolega jego w służbie magistrackiej — kwatermistrz. Człek to był zamknięty w sobie, milczący, a przy tym obarczony ośmiorgiem dzieci wołających natarczywie o chleb, trzewiki i sukienki. Tacy ludzie bywają niebezpieczni...

Przez czas suspensy Kalinowskiego kwatermistrz pełnił zastępczo obowiązki burmistrza; nikomu zaś nie było tajnym, iż pragnie on i spodziewa się utrzymać i nadal na tym stanowisku.

Suspensa przygniatała już od roku burmistrza i jego rodzinę. Kalinowski nie dawał poznać po sobie, iżby go to wewnątrz trapiło; oświadczył wszakże głośno, iż do ukończenia sprawy nie będzie widywał się z kolegami i nie przejdzie ani razu około gmachu ratuszowego.

Ponieważ gmach ten stał w samym środku miasta, okazały, widoczny i swą ostrosłupową wieżą całym Koziegłowom imponujący, dotrzymanie postanowienia łatwym nie było. Burmistrz najkrótsze nawet kursa musiał odbywać całymi godzinami szukając przejścia wśród ciasnych żydowskich zaułków i kątów brudnych, na które tylko śmiecie wyrzucano.

Zresztą coraz rzadziej potrzebował wychodzić do miasta, oddawszy się całkowicie domowi i zabiegom około wyżywienia siebie i rodziny.

Nader szczupły zapasik pieniężny — resztka żoninego wiana — nie mógł  żadną miarą wystarczyć na utrzymanie trojga osób, które bądź co bądź na okraszonych kartoflach poprzestawać nie mogły. Zresztą oszczędzać go należało, gdyż trudno było przewidzieć, czy suspensa nie zakończy się formalną dymisją...

Bieda więc, i to bieda przykra i gniotąca panowała w domu Kalinowskich. Służącej nie trzymali, poprzestając na najemnicy, która przynosiła z miasta, co najpotrzebniejsze, i odchodziła do siebie. Widzieliśmy już, że burmistrz sam rąbał drzewo; zajrzawszy po jego odejściu do kuchni zobaczylibyśmy też, iż burmistrzowa sama rozpalała ogień na kominie, myła garnki i talerze, a nawet blaszaną  łyżką kartofle skrobała...

Jednocześnie, co również mieliśmy już sposobność obejrzeć, dorastający syn państwa burmistrzów, czyli, jak go w mieście nazywano, „burmistrzak", zabawiał się hodowlą gołębi, o kłopotach rodzicielskich zdając się wcale nie wiedzieć.

Ci i owi doradzali Kalinowskiemu, aby postarał się zawczasu o inne miejsce, ale on ani słuchać o tym nie chciał. Był pewnym swej niewinności i czekał spokojnie na przywrócenie do urzędu.

Tymczasem, aby przetrwać ciężkie chwile próby, rozwijał geniusz wynalazczy oraz zabiegliwość i oszczędność.

Wyrzekł się tytoniu, herbaty, kawy, a nawet do pewnego stopnia i mięsa. Strojnisiem nigdy nie był; teraz zaś skromność w ubraniu doprowadził do granic ostatnich. Przez całe lato, w piątek i świątek, chadzał W tym samym beżowym garniturze, w którym części zniszczone zastępowano w miarę potrzeby nowymi. 

Rozumie się, że o kieliszku, partyjce preferansa i innych zbytkach mowy nawet być nie mogło. Czasem tylko z Klimasem grywał w warcaby.

Podczas gdy Salusia gotowała, on dostarczał jej produktów potrzebnych. Co tylko las, łąka, rzeka, a nawet i bagno wydać mogą jadalnego, wszystko to znosił do domu ze swych długich, niekiedy dzień cały trwających wycieczek.

Dzięki temu Kalinowscy jadali obiady „sezonowe", a nic ich prawie nie kosztujące, na które składały się na przemiany: drobne rybki, raki, piskorze, poziomki, czarne jagody, grzyby, jeżyny, borówki, orzechy, leśne jabłka i gruszki itp. Ale nie dość na tym.

Pomysłowy burmistrz próbował wzbogacić dziedzinę produktów naturalnych nowymi odkryciami i przekonać najprzód siebie, a potem świat, że wiele jeszcze płodów flory i fauny czeka na to, aby je człowiek na potrzebę kuchni swej i na pożytek swego organizmu obrócił... Alboż nie przypadkowi zawdzięcza ludzkość odkrycie jadalności raków? Alboż nie tą drogą dostały się na stoły nasze grzyby, które przez długi czas za niezdrowy produkt zgnilizny poczytywano?

Przekonawszy się, że można przyrządzać smaczną sałatę z wodnej rzeżuchy oraz pączków i owoców nasturcji; wprowadziwszy na stały program rannego posiłku herbatę z barwinku, młodych listków lipy, dzikiej mięty, melisy itp.; doszedłszy po licznych próbach, iż wiele gatunków grzybów w niesłusznej zostaje pogardzie i po stosownym przyprawieniu doskonałym być może posiłkiem, zwrócił się do studiów nad zaniedbaną dotąd całkowicie sferą: mięczaków krajowych.

- Jeżeli - rozumował  - ludzie mogą jadać ostrygi żyjące w wodzie morskiej, która ma smak wstrętny i do picia się nie używa, dlaczegóż by nie mieli spożywać mięczaków rzecznych, które przebywają w wodzie słodkiej, branej do picia i gotowania.

I niebawem rozpoczął eksperymenta. Naznosiwszy ślimaków, małż itp. zamykał się z nimi w kuchni, przyrządzając je na wszystkie znane i nie znane sposoby: na kwaśno i słodko, na zimno i gorąco, z sosami i bez sosów. Przyrządzone zjadał mówiąc, że mu smakują. I próba wypadłaby niewątpliwie pomyślnie, gdyby nie to, iż  żołądek okazał się w rezultacie upartym konserwatystą i nowatorstwa te stanowczo od siebie odrzucił...

Kalinowski rozchorował się, jednak nie dał za wygraną.

— Ja mam żołądek stary — mówił  — już mi z nawyknieniami rozstawać się trudno. Ale niech próby rozpocznie Klimas, a przekonamy ludzi, że nasze ślimaki nie gorsze od ostryg. Jeszcze będą kiedyś za to Kalinowskiemu dziękowali!

Na nieszczęście matka wystąpiła z opozycją i Klimas od prób się wykręcił.

Już to w ogólności Salusia w wielu razach rozchodziła się z mężem w poglądach na rzeczy...

Godziła się ona wprawdzie z losem, skoro zmienić go nie miała siły, ale na rezygnację i zaparcie się męża nigdy zdobyć się nie mogła. Zanadto lubiła kawę z kożuszkiem od śmietanki i maślanymi rogalikami!

Według Salusi przyczyną wszystkiego złego było, że „Dzidzi" nie miał praktycznego rozumu. Nie miał go dawniej i nie miał go teraz. Ileż razy doradzała mu, żeby z prokuratorem prowadzącym śledztwo wszedł w przyjaźń, prezent mu jakiś ofiarował, przyobiecał w cztery oczy wynagrodzenie za przychylną opinię itp. Ale upartemu człowiekowi ani gadaj o tym! Rzucał się, czerwienił, oburzał, klął nawet, jakby Bóg wie o jak straszne rzeczy chodziło...

Nie! nigdy on już nie miał zostać człowiekiem apropo!

Raz na przykład powróciła z miasta rozpromieniona i poklepawszy po przyjacielsku męża, palącego fajkę, rzekła:

— Słuchaj, Dzidzi, mam dla ciebie — niespodziankę...

— Cóż takiego?

— Niedługo będziesz już mógł rzucić te swoje „róże" czy „lewkonie" i wziąć się do prawdziwego tytoniu...

— Ależ upewniam cię, Salusiu, że ja żadnych innych tytoniów nie potrzebuję... Moja „róża", a zwłaszcza „fiołek z melisą" są niezrównane... Ty, duszko, uprzedzasz się tylko do nich niesłusznie...

— No, no, mów ty sobie, mój Dzidzi, co chcesz, a ja wiem, że to wszystko robisz tylko przez ekonomię. Ale jeżeli zechcesz mieć rozum... praktyczny, obejdzie się i bez tej ekonomii. Spotkałam się dziś na mieście z Altrem - nie z czerwonym Altrem, tylko z czarnym...

- Obydwa oni czarni, pogańscy synowie!

- Tylko się nie unoś... Otóż spotkałam się z Altrem, aż on do mnie: „Jak pan Kalinowski chce, to ja panu Kalinowskiemu pieniądzów pożyczę... Ja wiem, że on będzie na powrót burmistrzem. Ja jemu pożyczę pieniądzów bez procentu, tylko on mi da słowo, że jak wróci na burmistrzostwo, to będzie moim przyjacielem." Poczciwe Żydzisko, nieprawda?...

- Hm... hm... Hm... hm... - jął podśpiewywać na różne tony Kalinowski pykając swą  „różę" i nie śpiesząc z odpowiedzią.

- Powiedzże sam, czy nie poczciwe Żydzisko?

- Hm... hm... Hm... hm... 

— Więc jakże: pożyczysz od Altra?

Burmistrz wyjął z ust fajkę, wydął usta i rzekł pogardliwie:

— Co mi Alter!... Mam ja kogoś lepszego do pożyczki!...

— Któż to taki?

— A diabeł!... Ten sam, co wspomagał Twardowskiego...

— Co też ty wygadujesz, mój Dzidzi!

— A cóż! Uczciwe diablisko! Procentu nie żąda, tylko dowodu przyjaźni na... cyrografie!

Rzekłszy to, wstał i podśpiewując pod wąsami jakąś rusińską piosenkę, wyszedł do swego pokoju.

Nie! stanowczo nie będzie on nigdy człowiekiem apropo!

Jeżeli jednak burmistrz nie umiał w żadnym wypadku zdobyć się na rozum praktyczny, burmistrzowa, jak się zdaje, praktykowała go tu i owdzie na własną rękę...

Dzięki temu miewała ona codziennie tłuste kożuszki i świeże rogaliki, nie tylko dla siebie i Klimasa, ale i dla najdroższych przyjaciółek. Dzięki temu również udało jej się ocalić z powszechnego rozbicia kilka pamiątkowych „precjozów", pomiędzy którymi brosza z czeskich kamieni i kolczyki z perłami główną stanowiły pozycję.

I codziennie też, około godziny czwartej po południu, pani Kalinowska odbywała metamorfozę. Umyta pachnącym mydłem, uczesana w ślimaczki, w fałdzistej piernikowej sukni, z perłowymi bąblami w uszach, a iskrzącą broszą przy kołnierzu, pomykała krzątać się około nieuniknionej kawy.

Mieszkanie było już sprzątnięte, Dzidzi wyprawiony do lasu, bawialnia wypachniona trociczką, nic słowem nie mąciło pożądanej ciszy i nie psuło przyjemnego złudzenia. I kto by był wówczas zobaczył tę gospodynię domu, wyświątecznioną, o twarzy wesołej, zaczerwienionej i połyskującej, i ten stół okrągły wzorzystą serwetą nakryty, a na nim malowane filiżanki, błyszczącą posrebrzaną cukiernicę i pękaty imbryk z kawą, której aromat bił aż pod powałę, nigdy by się nie domyślił, że za progiem tego mieszkania stoi nędza i szkieletowymi rękami całej rodzinie wygraża...

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY I OSTATNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej