Aleksander Puszkin

MURZYN PIOTRA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

MURZYN PIOTRA WIELKIEGO 

ROZDZIAŁ I 

ROZDZIAŁ II 

ROZDZIAŁ III 

ROZDZIAŁ IV 

ROZDZIAŁ V 

ROZDZIAŁ VI 

ROZDZIAŁ VII 

OPOWIEŚCI ŚWIĘTEJ PAMIĘCI IWANA PIETROWICZA BIEŁKINA 

POCZMISTRZ 

PANNA WŁOSCIANKA 

HISTORIA WSI GORIUCHINO 

CZASY BAJECZNE — WÓJT TRIFON 

TOM PIERWSZY 

ROZDZIAŁ I 

ROZDZIAŁ II 

ROZDZIAŁ III 

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V 

ROZDZIAŁ VI 

ROZDZIAŁ VII 

ROZDZIAŁ VIII 

TOM   DRUGI 

ROZDZIAŁ IX 

ROZDZIAŁ X 

ROZDZIAŁ XI 

ROZDZIAŁ XII 

ROZDZIAŁ XIII 

ROZDZIAŁ XIV 

ROZDZIAŁ XV 

ROZDZIAŁ XVI 

ROZDZIAŁ XVII 

ROZDZIAŁ XVIII 

ROZDZIAŁ XIX 

DAMA PIKOWA 

II 

III. 

IV 

VI 

EPILOG 

KIRDŻALI 

CÓRKA KAPITANA 

ROZDZIAŁ I SIERŻANT GWARDII 

ROZDZIAŁ II PRZEWODNIK 

ROZDZIAŁ III 

ROZDZIAŁ IV POJEDYNEK 

ROZDZIAŁ V 

ROZDZIAŁ VI 

ROZDZIAŁ VII SZTURM 

ROZDZIAŁ VIII 

ROZDZIAŁ IX ROZŁĄKA 

ROZDZIAŁ X OBLĘŻENIE MIASTA 

ROZDZIAŁ XI BUNTOWNICZA OSADA 

ROZDZIAŁ XII SIEROTA 

ROZDZIAŁ XIII ARESZTOWANIE 

ROZDZIAŁ XIV 

UZUPEŁNIENIE

MURZYN PIOTRA WIELKIEGO

Puszkin Aleksander

MURZYN PIOTRA WIELKIEGO 

ROZDZIAŁ I 

Jestem w Paryżu. Zacząłem żyć, a nie oddychać tylko. 

Dmitriew,  Dziennik podróżnika 

Pośród młodzieńców, których Piotr Wielki wyprawił do obcych krajów, ażeby nabyli niezbędnej dla przekształconego państwa wiedzy, znajdował się jego chrzestny syn, Murzyn Ibrahim. Uczył się on w paryskiej szkole wojennej, którą ukończył jako kapitan artylerii, wyróżnił się na wojnie hiszpańskiej i, ciężko ranny, wrócił do Paryża. Cesarz pośród swych rozlicznych poważnych zajęć zawsze znajdował czas, aby dowiadywać się o swego ulubieńca i zawsze otrzymywał pochlebne opinie o jego postępach i zachowaniu. Piotr był z niego bardzo zadowolony i niejednokrotnie wzywał go do Rosji, ale Ibrahimowi się nie śpieszyło. Wymawiał się rozmaitymi powodami, to raną, to pragnieniem uzupełniania wiedzy, to znów brakiem pieniędzy, a Piotr pobłażliwie przyjmował jego wykręty, prosił, by dbał o swoje zdrowie, dziękował za gorliwość w nauce i, niezwykle oględny we własnych wydatkach, nie szczędził dla niego swego skarbca, dodając do dukatów ojcowskie rady i wskazówki ostrożności. 

Jak świadczą wszystkie zapiski historyczne, nic nie mogło się równać z lekkomyślnością, szaleństwem i przepychem Francuzów owych czasów. Ostatnie lata panowania 

Ludwika XIV, które odznaczały się surową pobożnością dworu, powagą i przystojnością, nie pozostawiły żadnych śladów. Książę Orleański, łącząc wspaniałe zalety z najokropniejszymi przywarami, nie posiadał na nieszczęście ani krzty faryzeuszostwa. Orgie w Palais Royal nie były tajemnicą dla Paryża: przykład był zaraźliwy. W tym czasię pojawił się Law: żądza pieniędzy połączyła się z pragnieniem uciech i rozrywek; znikały majątki, ginęły dobre obyczaje; Francuzi śmieli się i liczyli pieniądze, a państwo rozpadało się przy wtórze lekkich przyśpiewów satyrycznych wodewilów. 

Jednocześnie wyjątkowo zajmujący obraz przedstawiały podówczas różne środowiska. Wykształcenie i potrzeba zabawy zbliżyły wszystkie sfery. Bogactwo, uprzejmość, sława, talenty, wszystko, co było niezwykłe, wszystko, co syciło ciekawość lub obiecywało zadowolenie przyjmowano z jednaką przychylnością. Kobiety panowały, lecz nie wymagały już uwielbienia. Powierzchowna uprzejmość zastąpiła głęboki szacunek. Wybryki księcia Richelieu, Alcybiadesa nowych Aten, przeszły do historii i dają wyobrażenie o obyczajach owych czasów. 

 Temps fortuné, marqué par la licence, Oú la folie, agitant son grelot, D'un pied léger parcourt toute la France, Oú nul mortel ne daigne être dévot, Oú I'on fait tout excepté pénitence.  

Pojawienie się Ibrahima, jego wygląd zewnętrzny, wykształcenie i zdolności wzbudziły w Paryżu ogólne zaciekawienie. Wszystkie domy pragnęły ujrzeć u siebie le nègre du czar i zabiegały na wyścigi o jego względy. 

Regent zapraszał go niejednokrotnie na swoje wesołe wieczory; Ibrahim brał udział w kolacjach ożywionych młodością Aroueta i starością Chaulieu, rozmowami Montesquieu i Fontenelle'a; nie opuszczał ani jednego balu, ani jednej fety, ani jednego przedstawienia i oddawał się ogólnemu pędowi z całą zapalczywością swego wieku i swej rasy. Ale nie tylko przerażała Ibrahima myśl o zamianie tych rozrywek, tych wspaniałych zabaw na surową prostotę petersburskiego dworu. Inne, silniejsze węzły wiązały go z Paryżem. Młody Afrykanin był zakochany. 

Hrabina D., nie w pierwszym już rozkwicie lat, słynęła jeszcze ze swej piękności. W siedemnastym roku życia, gdy opuściła klasztor, wydano ją za człowieka, którego nie zdążyła pokochać i który później nigdy się o to nie zatroszczył. Fama przypisywała jej kochanków, ale w pobłażliwej opinii wielkiego świata cieszyła się dobrym imieniem, bowiem nie można jej było wytknąć ani jednej śmiesznej czy gorszącej przygody. Dom jej należał do najmodniejszych. Zbierało się tam najlepsze paryskie towarzystwo. Ibrahima przedstawił jej młody Merville, którego uważano ogólnie za jej ostatniego kochanka, co starał się on potwierdzać wszelkimi sposobami.

Hrabina przyjęła Ibrahima uprzejmie, ale nie zwróciła na niego specjalnej uwagi: wywarło to na nim pewne wrażenie. Zazwyczaj patrzono na młodego Murzyna jak na jakieś cudo, otaczano go, zasypywano zaproszeniami i pytaniami, i ta ciekawość, choć okryta życzliwością, raniła jego miłość własną. Pełne zmysłowości zainteresowanie kobiet, prawie jedyny cel naszych wysiłków, nie tylko go nie cieszyło, lecz napełniało goryczą i oburzeniem. Czuł, że jest dla nich czymś na kształt rzadkiego zwierzęcia, stworzeniem szczególnym, obcym, które przypadkiem znalazło się w nie mającym z nim nic wspólnego świecie. Zazdrościł nawet ludziom, których nikt nie dostrzegał i uważał ich nicość za szczęście. 

Myśl; że natura nie stworzyła go dla wzajemnego uczu- cia, chroniła go od zarozumiałości i nadmiaru ambicji, co sprawiało, że jego stosunki z kobietami odznaczały się szczególnym urokiem. Mowa jego była prosta i pełna godności; spodobał się hrabinie D., której obrzydły wieczne żarty i lekkie aluzje dowcipu francuskiego. Ibrahim bywał u niej często. Powoli przyzwyczaiła się do postaci młodego Murzyna, a nawet zaczęła odczuwać przyjemność patrząc na tę kędzierzawą głowę, czerniejącą pomiędzy napudrowanymi perukami jej salonu. (Ibrahim był ranny w głowę i zamiast peruki nosił bandaż). Miał wówczas dwadzieścia siedem lat; był wysoki i smukły i niejedna piękność patrzała na niego z uczuciem przynoszącym mu więcej chluby niż prosta ciekawość, lecz zrażony Ibrahim albo nic nie zauważał, albo też widział jedynie kokieterię. Gdy spojrzenia Ibrahima spotykały się ze spojrzeniami hrabiny, znikała jego nieufność. Oczy jej wyrażały tak miłą dobroduszność, jej zachowanie się było tak proste, tak niewymuszone, że trudno było ją podejrzewać nawet o cień kokieterii lub szyderstwa.   

Nie myślał nawet o miłości — a już nie mógł się obejść bez codziennego widywania hrabiny. Szukał wszędzie spotkania z nią, a spotkanie wydawało mu się za każdym razem niespodzianą łaską niebios. Hrabina wcześniej niż on sam domyśliła się jego uczuć. Mówcie co chcecie, a jednak miłość bez nadziei i żądań bardziej wzrusza serce kobiety niż wszelkie manewry uwodzenia. W towarzystwie Ibrahima hrabina śledziła każdy jego ruch, wsłuchiwała się w każde jego słowo; gdy była sama, zamyślała się i zazwyczaj wpadała w roztargnienie. 

Merville pierwszy zauważył tę wzajemną skłonność i złożył Ibrahimowi gratulacje. Nic tak nie rozpłomienia miłości jak zachęcająca uwaga kogoś postronnego. Miłość jest ślepa i sama sobie nie dowierzając skwapliwie chwyta się każdego oparcia. 

Słowa Merville'a pobudziły Ibrahima. Możliwość posiadania ukochanej kobiety do tej pory nie powstała w jego umyśle; naraz nadzieja rozjaśniła mu duszę; zakochał się bez pamięci. Na próżno hrabina, przestraszona porywem jego namiętności, chciała jej przeciwstawić namowy przyjaźni i rady rozsądku, sama traciła siły, nieostrożne nagrody szybko następowały po sobie i wreszcie, porwana siłą wznieconej przez siebie samą namiętności, wyczerpana jej naporem, oddała się zachwyconemu Ibrahimowi. 

Nic nie może się ukryć przed wzrokiem spostrzegawczego świata. Nowy związek hrabiny stał się wkrótce wszystkim wiadomy. Niektóre damy dziwiły się jej wyborowi, wielu wydawał się on zupełnie naturalny. Jedni się śmieli, inni widzieli z jej strony niewybaczalną nieostrożność. W pierwszym upojeniu namiętności Ibrahim i hrabina nie spostrzegali niczego, lecz wkrótce dwuznaczne żarty mężczyzn i uszczypliwe uwagi kobiet zaczęły do nich docierać. Dumny i chłodny sposób bycia Ibrahima do tej pory odgradzał ich od podobnych napaści; Ibrahim znosił je niecierpliwie i nie wiedział czym ma odeprzeć. Hrabina, przyzwyczajona do szacunku wielkiego świata, nie mogła pozostać obojętna widząc się przedmiotem plotek i drwin. To ze łzami w oczach skarżyła się Ibrahimowi, to czyniła mu gorzkie wyrzuty, to znów błagała, aby jej nie brał w obronę, aby . zbytnim rozgłosem nie zgubił jej do reszty. 

Nowa okoliczność jeszcze bardziej utrudniła sytuację hrabiny. Wyszły na jaw skutki nieostrożnej miłości. Pociechy, rady, propozycje — wszystko to było wyczerpane i wszystko odrzucone. Hrabina widziała przed sobą nieuchronną zagładę i oczekiwała jej z rozpaczą. 

Skoro tylko stan hrabiny stał się widoczny, plotki zaczęły krążyć na nowo. Czułostkowe damy wydawały okrzyki przerażenia; mężczyźni robili zakłady jakie dziecko urodzi hrabina, białe czy czarne. Sypały się epigramaty o jej mężu, który jeden jedyny w całym Paryżu o niczym nie wiedział i niczego nie podejrzewał. 

Hrabina czuła się okropnie. Zbliżała się fatalna chwila. Ibrahim bywał u niej co dzień. Widział, jak stopniowo zanikały w niej siły duszy i ciała. Coraz częstsze były nawroty jej łez i przerażenia. Wreszcie poczuła pierwsze bóle. Pośpiesznie przedsięwzięto przygotowania. Znaleziono sposób, by usunąć hrabiego. Przyjechał doktor. Na dwa dni przedtem namówiono pewną biedną kobietę, aby oddała w obce ręce swe nowonarodzone niemowlę; posłali po nie zaufanego. Ibrahim siedział w gabinecie tuż koło sypialni, gdzie leżała nieszczęśliwa hrabina. Ledwo dysząc słuchał jej głuchych jęków, szeptów służącej i rozkazów doktora. Cierpiał długo. Każdy jej jęk rozdzierał mu duszę; każda dłuższa chwila milczenia napełniała przerażeniem... Wtem usłyszał słaby krzyk dziecka i nie mogąc powściągnąć zachwytu rzucił się do pokoju hrabiny — czarne niemowlę leżało na posłaniu w nogach jej łóżka. Ibrahim zbliżył się ku niemu. Serce biło mu mocno. Drżącą ręką pobłogosławił syna. Hrabina uśmiechnęła się z wysiłkiem i wyciągnęła do niego słabą dłoń... ale doktor lękając się, aby zbyt silny wstrząs nie zaszkodził chorej, odciągnął Ibrahima od łóżka. Noworodka położono do zamkniętego koszyka i wyniesiono z domu ukrytymi schodami. Przyniesiono inne dziecko i postawiono jego kołyskę w sypialni położnicy. Ibrahim odjechał nieco uspokojony. Czekali na hrabiego. Hrabia powrócił późno, dowiedział się o szczęśliwym roz wiązaniu żony i był bardzo zadowolony. W ten sposób publiczność, która czekała na gorszący wrzask, zawiodła się w swoich nadziejach i zmuszona była pocieszać się jedynie obmową. Wszystko wróciło do normalnego trybu. 

Pomimo to Ibrahim zdawał sobie sprawę, że życie jego powinno się zmienić i że wcześniej czy później o jego romansie dowie się hrabia D. A wtedy hrabinę czekała nieunikniona zguba. Ibrahim kochał żarliwie i był tak samo kochany, ale hrabina była krnąbrna i lekkomyślna. Kochała nie po raz pierwszy. Wstręt, nienawiść mogły zastąpić w jej sercu uczucia najbardziej tkliwe. Ibrahim przewidywał już chwilę jej oziębienia; do tej pory nie wiedział co to zazdrość, ale z przerażeniem ją przeczuwał; wyobrażał sobie, że cierpie nia rozłąki muszą być mniej męczące i miał już zamiar zerwać nieszczęsny związek, porzucić Paryż i wyruszyć do Rosji, dokąd od dawna przyzywał go Piotr i niejasne poczucie własnego obowiązku.  

ROZDZIAŁ II 

Mijały dni, miesiące i zakochany Ibrahim nie mógł się zdecydować na porzucenie uwiedzionej przez siebie kobiety. Hrabina z dnia na dzień coraz bardziej się do niego przywiązywała. Syn ich wychowywał się na odległej prowincji. Plotki wielkiego świata zaczęły przycichać i kochankowie mogli już cieszyć się większym spokojem, zachowując w milczeniu pamięć minionej burzy ii starając się nie myśleć o przyszłości. 

Pewnego razu Ibrahim był na przyjęciu dworskim u księcia Orleańskiego. Książę przechodząc obok niego zatrzymał się i wręczył mu list polecając, by go przeczytał w wolnej chwili. Był to list Piotra Pierwszego. Car, domyślając się istotnej przyczyny jego nieobecności, pisał do księcia, że nie ma zamiaru zmuszać do czegokolwiek Ibrahima, że pozostawia jego dobrej woli powrót do Rosji, że tak czy inaczej nigdy nie opuści swego dawnego  wychowanka. List ten wzruszył Ibrahima do głębi serca. Od tej chwili los jego był przesądzony. Nazajutrz oznajmił regentowi swój zamiar bezzwłocznego powrotu do Rosji.  

— Niech pan pomyśli o tym, co pan robi — rzekł książę — Rosja nie jest pańską ojczyzną; nie sądzę, żeby się panu udało kiedykolwiek ujrzeć na nowo pański skwarny kraj rodzinny, lecz długotrwały pobyt we Francji uczynił dla pana równie obcym klimat i sposób życia półdzikiej Rosji. 

Nie urodził się pan poddanym Piotra. Proszę mi wierzyć: niech pan skorzysta z jego wielkodusznego pozwolenia. Niech pan zostanie we Francji, za którą przelewał pan już krew i zapewniam, że i tutaj zasługi twe i zdolności otrzymają godną nagrodę. 

Ibrahim szczerze podziękował księciu, ale trwał niewzruszenie przy swoich zamiarach. 

— Bardzo żałuję — rzekł książę regent — ale zresztą ma pan rację. — Przyrzekł mu zwolnienie ze służby i napisał o wszystkim do rosyjskiego cara. 

Ibrahim wkrótce wybrał się w drogę. W przeddzień swego wyjazdu spędził jak zwykle wieczór u hrabiny D. Nie wiedziała o niczym; Ibrahim nie miał odwagi wyznać jej prawdy. Hrabina była spokojna i wesoła. Przywoływała go do siebie kilka razy i żartowała z jego zadumy. Po kolacji wszyscy się rozjechali. W salonie została hrabina, jej mąż i Ibrahim. Nieszczęśliwy oddałby wszystko na świecie, ażeby tylko zostać z nią sam na sam, lecz hrabia D. usadowił się przy kominku, zdawało się tak spokojnie, że trudno było żywić nadzieję, aby się go pozbyć z pokoju. Cała trójka milczała. — Bonne nuit — rzekła wreszcie hrabina. Serce Ibrahima. ścisnęło się i nagle odczuło całą okropność rozłąki. Ibrahim stał bez ruchu. — Bonne nuit, messieurs — powtórzyła hrabina. Nie poruszył się w dalszym ciągu... wreszcie oczy mu ściemniały, w głowie się zamąciło, zaledwie zdołał wyjść z pokoju. Po przyjeździe do domu prawie nieprzytomnie napisał następujący list: 

„Wyjeżdżam, droga Leonoro, porzucam cię na zawsze. Piszę do ciebie, ponieważ nie czuję się na siłach, by w inny sposób ci to oznajmić. 

Szczęście moje nie mogło trwać dłużej. Syciłem się nim wbrew losom i naturze. Musiała przyjść chwila, gdy przestaniesz mnie kochać; czar musiał prysnąć; myśl ta prześladowała mnie zawsze, nawet w tvch chwilach, gdy wydawało się, że zapominałem o wszystkim, gdy u stóp twoich upajałem się twoją namiętną ofiarą, twoją bezgraniczną czułością. Lekkomyślny świat nieubłaganie prześladuje w rzeczywistości to, na co pozwala w teorii: jego zimne szyderstwo wcześniej czy później by cię zwyciężyło, ukorzyłoby twą płomienną duszę — i wreszcie zaczęłabyś się wstydzić swego uczucia... Co by się wówczas ze raną stało? Nie! Raczej umrzeć, raczej porzucić cię, zanim nadejdzie ta okropna chwila... 

Twój spokój jest mi drogi nade wszystko: nie mogłaś cieszyć się nim, dopóki spojrzenia świata były na nas skierowane. Przypomnij sobie wszystko, coś zniosła — wszystkie zniewagi, wszystkie męczarnie lęku; przypomnij sobie okropne narodziny naszego syna. Pomyśl: czy powinienem dłużej narażać cię na te same niepokoje i niebezpieczeństwa? Po co wiązać los tak tkliwego, tak cudownego stworzenia z rozpaczliwym losem Murzyna, nędznego tworu, który ledwo godzien jest nazwy człowieka? 

Zegnaj, Leonoro, żegnaj miła, jedyna przyjaciółko. Porzucając cię, porzucam pierwsze i ostatnie radości mego życia. Nie mam ani ojczyzny, ani bliskich. Jadę do smutnej Rosji, gdzie pociechą będzie dla mnie zupełna samotność." Surowa praca, której oddam się teraz, jeżeli nie zagłuszy, to w każdym razie będzie rozpraszać dręczące wspomnienia o dniach zachwytu i szczęścia... Zegnaj, Leonoro — odrywam się od tego listu, jakbym wyrywał się z twoich objęć; żegnaj, bądź szczęśliwa — i pomyśl czasami o biednym Murzynie, o twym wiernym Ibrahimie". 

Tej samej nocy wyruszył do Rosji. 

Podróż nie wydała mu się tak straszna, jak się spodziewał. Wyobraźnia jego zatriumfowała nad rzeczywistością. Im bardziej oddalał się od Paryża, tym żywsze, tym bliższe wydawało mu się to, co porzucał na wieki. 

Do rosyjskiej granicy dojechał w stanie odrętwienia. Zbliżała się już jesień. Woźnice jednak pomimo złej drogi wieźli go z szybkością wiatru i siedemnastego dnia podróży przybył z rana do Krasnego Sioła, przez które przechodził wówczas wielki trakt. 

Do Petersburga pozostawało 28 wiorst. Zanim zaprzęgnięto konie, Ibrahim wszedł do domu poczmistrza. W kącie, oparty łokciami o stół, czytał hamburskie gazety człowiek wysokiego wzrostu, w zielonym kaftanie, z glinianą fajką w ustach. Usłyszawszy, że ktoś wszedł, podniósł głowę. — Ha! Ibrahim? — zawołał wstając z ławki. — Witaj, chrześniaku! — Ibrahim poznawszy Piotra rzucił się do niego najpierw z radością, ale zatrzymał się pełen szacunku. Monarcha zbliżył się, uścisnął go i pocałował w czoło. 

— Uprzedzono mnie o twoim przyjeździe — rzekł Piotr — i wyjechałem ci na spotkanie. Czekam tu na ciebie od, wczoraj. — Ibrahim nie mógł znaleźć słów, aby wyrazić swą wdzięczność. — Każ — mówił dalej car — aby twój powóz jechał za nami, a sam siadaj ze mną i pojedziemy do mnie. 

— Podano carską kolaskę; Piotr siadł wraz z Ibrahimem i popędzili naprzód. Po półtorej godzinie przybyli do Petersburga.   . 

Ibrahim z ciekawością przyglądał się nowonarodzonej stolicy, która wznosiła się z błota na skinienie samodzierżcy. Obnażone groble, kanały bez bulwarów, drewniane mosty świadczyły wszędzie o niedawnym zwycięstwie woli ludzkiej nad oporem żywiołu. Domy wydawały się zbudowane naprędce. W całym mieście nie było nic wspaniałego prócz Newy, nie ozdobionej jeszcze granitowym obramowaniem, ale już pełnej wojennych i handlowych statków. Kolaska cara zatrzymała się przed pałacem tak zwanego Carycyńskiego Ogrodu. Na ganku spotkała Piotra kobieta blisko trzydziestopięcioletnia, piękna, ubrana wedle ostatniej paryskiej mody. Piotr pocałował ją w usta i biorąc Ibrahima za rękę rzekł: — Czyś poznała, Katieńka, mego chrześniaka? Proszę go kochać i odnosić się do niego przychylnie tak jak dawniej. — Katarzyna zwróciła na Ibrahima czarne, przenikliwe oczy i życzliwie wyciągnęła do niego dłoń. Stojące za carycą dwie młode, piękne dziewczyny, wysokie, wysmukłe, świeże jak róże, z szacunkiem zbliżały się do Piotra. 

— Lizo — powiedział do jednej z nich — czy pamiętasz malutkiego Murzynka, który dla ciebie kradł u mnie jabłka w Oranienbaumie? Proszę, przedstawiam ci go. — Wielka księżna roześmiała się i zarumieniła. Poszli do jadalni, W oczekiwaniu cara stół już był nakryty. Piotr z całą rodziną siadł do obiadu zaprosiwszy również Ibrahima. W czasie obiadu car rozmawiał z nim na różne tematy, wypytywał o wojnę hiszpańską, o wewnętrzne sprawy Francji, o regenta, którego lubił, choć w wielu wypadkach osądzał.. Ibrahim odznaczał się umysłem ścisłym i spostrzegawczym. Piotr był bardzo zadowolony z jego odpowiedzi; przypominał pewne wydarzenia z lat dziecięcych Ibrahima i opowiadał je tak dobrodusznie i wesoło, że nikt w uprzejmym i gościnnym gospodarzu nie mógłby podejrzewać połtawskiego bohatera, potężnego i groźnego reformatora Rosji. 

Po obiedzie cesarz, rosyjskim zwyczajem, poszedł na odpoczynek. Ibrahim został sam z carycą i wielkimi księżnymi. Starał się zaspokoić ich ciekawość, opisywał życie paryskie, tamtejsze fety i kapryśne mody. Tymczasem do pałacu zjechało się kilka osób najbardziej zbliżonych do cara. Ibrahim poznał wspaniałego księcia Mienszykowa, który, ujrzawszy rozmawiającego z Katarzyną Murzyna, dumnie spojrzał na niego z ukosa; księcia Jakuba Dołgorukiego, okrutnego doradcę Piotra; uczonego Briusa, który zasłynął wśród ludu jako rosyjski Faust; młodego Raguzinskiego, swego byłego kolegę, i innych, którzy przybyli do cara z raportami i po rozkazy. 

Car wyszedł po jakichś dwóch godzinach. — Zobaczymy 

— powiedział do Ibrahima — czy nie zapomniałeś swoich dawnych obowiązków. Weź tabliczkę szyfrową i chodź ze mną. — Piotr zamknął się w tokarni i zajął się sprawami państwa. Pracował po kolei z Briusem, z księciem Dołgórukim, z generał-policmajstrem Devierem i podyktował Ibrahimowi kilka ukazów i postanowień. Ibrahim nie mógł się nadziwić szybkości i pewności jego sposobu myślenia, sile i giętkości uwagi oraz różnorodności zajęć. Ukończywszy pracę Piotr wyjął notatnik, aby sprawdzić, czy wykonał wszystko, co wyznaczył sobie na ten dzień. Później, wychodząc z tokarni, rzekł do Ibrahima: — Jest już późno, na pewno jesteś zmęczony: zanocuj tutaj jak za dawnych czasów. Jutro cię obudzę. 

Ibrahim, gdy został sam, ledwo mógł zebrać myśli. Był znowu w Petersburgu; znów widział wielkiego człowieka w pobliżu którego, nie znając jeszcze jego istotnej wartości, spędził lata dziecinne. Prawie ze skruchą przyznawał się w głębi duszy, że hrabina D. po raz pierwszy po rozłące nie zajmowała przez cały dzień wszystkich jego myśli. Spostrzegł, że nowy, czynny tryb życia, który go oczekiwał i stałe zajęcia mogą ożywić jego duszę, znużoną namiętnościami, bezczynnością i tajonym smutkiem. Myśl, że będzie współpracownikiem wielkiego człowieka i że wraz z nim będzie wpływał na losy wielkiego narodu, zbudziła w nim po raz pierwszy szlachetne uczucie ambicji. W tym stanie uczuć położył się na przygotowane dla niego łóżko polowe i natychmiast sny, do których przywykł, przeniosły go do dalekiego Paryża, w objęcia ukochanej hrabiny. 

ROZDZIAŁ III 

Nazajutrz Piotr, stosownie do swej obietnicy, zbudził Ibrahima i powinszował mu godności kapitan-lejtenanta bombardierskiej roty Preobrażeńskiego pułku, w której sam był kapitanem. Dworacy otoczyli Ibrahima, każdy na swój sposób starał się przypodobać nowemu ulubieńcowi. Dumny książę Mienszykow przyjaźnie uścisnął mu rękę. Szeremietiew zapytał o swoich paryskich znajomych, a Gołowin zaprosił na obiad. Ten ostatni przykład naśladowali i inni, tak że Ibrahim otrzymał zaproszenia przynajmniej na cały miesiąc. 

Ibrahim spędzał dni jednostajnie, lecz czynnie — a więc nie znał nudy. Z dnia na dzień coraz bardziej przywiązywał się do cara, coraz lepiej pojmował jego wzniosłą duszę. Śledzenie myśli wielkiego człowieka jest nauką najbardziej zajmującą. Ibrahim widział Piotra w Senacie, gdzie zwalczał go Buturlin i Dołgoruki, jak rozpatrywał ważne zagadnienia prawodawstwa, widział w Kolegium Admiralicji, jak umacniał morską potęgę Rosji, widział go z Teofanem, Gawryiłem Bużinskim i Kopijewiczem, jak w chwilach odpoczynku przeglądał tłumaczenia zagranicznych publicystów albo też jak zwiedzał fabrykę kupca, pracownię rzemieślnika i gabinet uczonego. Rosja wydawała się Ibrahimowi olbrzymim warsztatem, gdzie poruszają się same maszyny, gdzie każdy robotnik, podporządkowany ustalonemu trybowi, zajęty jest swoją pracą. Uważał, że on sam również ma obowiązek pracy przy własnym warsztacie i starał się jak najmniej żałować rozrywek życia paryskiego. Trudniej przychodziło mu oddalić od siebie inne miłe wspomnienie: często myślał o hrabinie D., wyobrażał sobie jej słuszne oburzenie, łzy i smutek... Niekiedy jednak okropna myśl raniła mu serce: rozrywki wielkiego świata, nowa miłość, inny wybraniec — Ibrahima przejmował dreszcz: zazdrość zaczynała burzyć jego afrykańską krew i gorące łzy gotowe były popłynąć po jego czarnej twarzy. 

Pewnego razu siedział z rana w swoim gabinecie nad ważnymi papierami, gdy nagle usłyszał głośne powitanie wypowiedziane w języku francuskim; Ibrahim gwałtownie się odwrócił i młody Korsakow, którego zostawił w Paryżu w wirze wielkiego świata, uścisnął go wydając radosne okrzyki. — Dopiero co przyjechałem — powiedział Korsakow — i pobiegłem prosto do ciebie. Wszyscy nasi paryscy znajomi kłaniają ci się, żałują, że ciebie tam nie ma. Hrabina D. kazała cię koniecznie wezwać z powrotem, a oto proszę jej list. — Ibrahim chwycił list z drżeniem i patrzał, nie śmiąc wierzyć własnym oczom, na znajomy charakter pisma. — Jakże się cieszę — mówił dalej Korsakow — że jeszcze nie umarłeś z nudów w tym barbarzyńskim Petersburgu! Co tu robią, czym się zajmują? Kto jest twoim krawcem? Czy macie tu chociaż operę? — Ibrahim odpowiedział z roztargnieniem, że car prawdopodobnie pracuje teraz na stoczni. Korsakow roześmiał się. — Widzę — rzekł — że nie masz teraz do mnie głowy: kiedy indziej nagadamy się do syta; jadę przedstawić się carowi. — Z tymi słowy okręcił się na jednej nodze i wybiegł z pokoju. 

Ibrahim, jak tylko został sam, z pośpiechem rozpieczętował list. Hrabina czule się uskarżała, zarzucając mu obłudę i brak zaufania. „Mówisz — pisała — że spokój mój jest ci droższy nade wszystko na świecie: Ibrahimie, gdyby to było prawdą, czy mógłbyś narazić mnie na ten stan, do jakiego doprowadziła mnie wieść o twoim niespodziewanym wyjeździe? Bałeś się, abym cię nie powstrzymała; bądź pewien, że pomimo mej miłości umiałabym złożyć ją w ofierze dla twego szczęścia i dla tego, co uważasz za swój obowiązek". Hrabina kończyła list gorącymi zapewnieniami miłości i zaklinała Ibrahima, ażeby przynajmniej od czasu do czasu do niej pisał, jeżeli nie było już dla nich nadziei, by kiedykolwiek znów się zobaczyć. 

Ibrahim przeczytał ten list ze dwadzieścia razy, z zachwytem całując bezcenne wiersze. Płonął z niecierpliwości, by usłyszeć coś o hrabinie i chciał już jechać do Admiralicji w nadziei, że zastanie tam jeszcze Korsakowa, gdy drzwi się otworzyły i sam Korsakow zjawił się znowu. Zameldował się już carowi i, swoim zwyczajem, był bardzo ze siebie zadowolony. Entre nous — rzekł do Ibrahima — car to przedziwny człowiek: wyobraź sobie, że zastałem go w jakiejś płóciennej bluzie na maszcie nowego okrętu, gdzie zmuszony byłem wdrapywać się z moimi depeszami. Stałem na sznurowej drabince i nie miałem dość miejsca, aby złożyć należny ukłon, zupełnie się zmieszałem, co mi się póki żyję nie trafiło. Pomimo to car, gdy przeczytał dokumenty, , zmierzył mnie spojrzeniem od stóp do głowy i prawdopodobnie był przyjemnie zdziwiony smakiem i wytwornością mego stroju; w każdym razie uśmiechnął się i zaprosił na dzisiejszy raut dworski. Ponieważ jednak jestem w Petersburgu zupełnie cudzoziemcem i w czasie sześcioletniej nieobecności całkiem zapomniałem tutejszych zwyczajów, to bądź, proszę, moim mentorem, zajedź po mnie i przedstaw mnie. — Ibrahim zgodził się i szybko skierował rozmowę na bardziej dla siebie zajmujący przedmiot. — No, jak tam hrabina D.? — Hrabina? Była, rzecz prosta, z początku bardzo zmartwiona twoim wyjazdem, później, oczywiście, powoli się pocieszyła i wzięła sobie nowego kochanka; wiesz kogo? długiego markiza R.; coś tak wytrzeszczył swoje murzyńskie oczy? czy wydaje ci się to dziwne; czy nie wiesz, że długi żal nie leży w naturze ludzkiej, a zwłaszcza kobiecej; pomyśl sobie o tym dobrze, a ja pójdę odpocząć po podróży; nie zapomnij wstąpić po mnie. 

Jakie uczucia wypełniały duszę Ibrahima? Zazdrość? wściekłość? rozpacz? Nie; ale głęboki, zatajony żal. Powtarzał sobie: przewidziałem to, tak musiało się stać. Później rozwinął list hrabiny, odczytał go na nowo, opuścił głowę i gorzko zapłakał. Płakał długo, łzy ulżyły jego sercu. Spojrzał na zegarek, stwierdził, że czas już jechać. Ibrahim chętnie by się wymówił, ale przyjęcie dworskie było obowiązkowe i car surowo żądał obecności swych ulubieńców. Ibrahim ubrał się i pojechał po Korsakowa. 

Korsakow siedział w szlafroku i czytał francuską książkę. — Tak wcześnie? — powiedział ujrzawszy Ibrahima. — Zlituj się — odparł tamten — jest już wpół do szóstej. Spóźnimy się. Ubieraj się szybko i jedziemy. — Korsakow zaniepokoił się,  zaczął  dzwonić ze wszystkich sił: zbiegła się służba. Korsakow zaczął się pośpiesznie ubierać. Kamerdyner Francuz podał mu trzewiki z czerwonymi obcasami, niebieskie aksamitne spodnie, różowy, wyszywany złotymi blaszkami fraczek; w przedpokoju pośpiesznie pudrowano perukę. Gdy ją przyniesiono, Korsakow wsunął w nią krótko ostrzyżoną głowę, zażądał szpady i rękawiczek, z dziesięć razy obrócił się przed lustrem i oznajmił Ibrahimowi, że jest już gotów. Hajducy podali im niedźwiedzie szuby i obaj pojechali do Pałacu Zimowego. 

Korsakow zasypywał Ibrahima pytaniami: jaka jest najurodziwsza panna w Petersburgu? kto słynie jako najlepszy tancerz? jaki taniec jest najbardziej modny? Ibrahim dość niechętnie zaspokajał jego ciekawość. Podjechali pod pałac. Na łące stało już mnóstwo długich sani, starych kolas i pozłacanych karet. Przed gankiem tłoczyli się stangreci w liberiach i z wąsami. Laufrowie, błyszczący od szychu, z piórami i z buławami, huzarzy, paziowie, niezgrabni hajducy, obciążeni szubami i mufkami swoich państwa: niezbędna wedle pojęć ówczesnych bojarów świta. Na widok Ibrahima wszyscy zaczęli szeptać pomiędzy sobą: „Murzyn, Murzyn, carski Murzyn!" Ibrahim spiesznie przeprowadził Korsakowa poprzez tę gwarną czeladź. Dworski lokaj otworzył im drzwi na oścież, weszli do salonu i Korsakow osłupiał... 

W wielkiej komnacie, oświetlonej łojowymi świecami, które mdło świeciły w chmurach tytoniowego dymu, magnaci z błękitnymi wstęgami przez ramię, posłowie, cudzoziemscy kupcy, oficerowie gwardii w zielonych mundurach, majstrowie okrętowi w kurtkach i pasiastych pantalonach, tłumnie chodzili tam i z powrotem pod nieustające dźwięki dętej orkiestry. Damy siedziały pod ścianami; młode promieniały całym przepychem mody. Złoto i srebro lśniło na ich robronach; ze wspaniałych krynolin wznosiły się jak łodygi ich wąskie talie; diamenty jaśniały w uszach, w długich lokach i wokoło szyi. Wesoło obracały się w prawo i w lewo, czekając na kawalerów i rozpoczęcie tańców. Starsze panie usiłowały chytrze połączyć nowy sposób ubierania się z prześladowaną staroświecczyzną: czepce naśladowały sobolową czapeczkę carycy Natalii Kiryłowny, a robrony i mantyle dziwnie przypominały sarafany i stare bojarskie bezrękawniki. Zdawało się, że raczej ze zdziwieniem niż z zadowoleniem brały udział w tych nowowprowadzonych zabawach i niechętnie boczyły się na żony i córki holenderskich szyprów, które ubrane w spódnice z żaglowego płótna i w czerwone kaftaniki, robiły na drutach pończochy, śmiejąc się i rozmawiając pomiędzy sobą jak gdyby były w domu. Korsakow nie mógł przyjść do siebie. Zauważywszy nowych gości, służący zbliżył się do nich z piwem i szklankami na tacy. — Que diable est-ce que tout cela? — pytał Korsakow półgłosem Ibrahima. Ibrabim nie mógł powstrzymać uśmiechu. Caryca i wielkie księżne jaśniejąc urodą i strojami przechadzały się pomiędzy rzędami gości i rozmawiały z nimi uprzejmie. Car znajdował się w sąsiednim pokoju. Korsakow, pragnąc mu się pokazać, ledwo zdołał się przedrzeć przez stale poruszający się tłum. Siedzieli tam przeważnie cudzoziemcy, poważnie paląc swoje gliniane fajki i opróżniając gliniane kufle. Na stołach rozstawione były butelki z piwem i winem, skórzane woreczki z tytoniem, szklanki z ponczem i szachownice. Przy jednym z tych stołów Piotr grał w warcaby z jakimś barczystym angielskim szyprem. Gorliwie salutowali się nawzajem salwami fajkowego dymu i car tak był przejęty nagłym posunięciem swego przeciwnika, że nie zauważył Korsakowa, choć ten uporczywie koło nich krążył. W tejże chwili wszedł zakłopotany tęgi pan z tęgim bukietem na piersi, grzmiącym głosem oznajmił, że rozpoczęły się tańce, i natychmiast wyszedł. Mnóstwo gości wyszło za nim, a wśród nich Korsakow. Zdumiał go nieoczekiwany widok. Wzdłuż sali tanecznej pod dźwięki jak najbardziej opłakanej muzyki stały naprzeciw siebie dwa rzędy dam i kawalerów; kawalerowie kłaniali się nisko, damy dygały jeszcze niżej, z początku tuż naprzeciw siebie, później obróciwszy się na prawo, potem na lewo, potem znów wprost, znów na prawo i tak dalej. Korsakow, patrząc na to wymyślne spędzanie czasu, wytrzeszczał oczy i zagryzał wargi. Dygi i ukłony trwały blisko pół godziny; wreszcie się przerwały i zażywny pan z bukietem oznajmił, że ceremonialne tańce się skończyły i nakazał muzykantom, aby zagrali menueta. Korsakow ucieszył się i zamierzał się popisać. Spośród młodych panien jedna zwłaszcza bardzo mu się spodobała. Miała około szesnastu lat, ubrana była bogato, lecz ze smakiem i siedziała obok mężczyzny w starszym wieku o dostojnym i surowym wyglądzie. Korsakow podbiegł do niej w lansadach i poprosił, by raczyła z nim zatańczyć. Młoda dziewczyna patrzała na niego ze zmieszaniem i zdawało się, że nie wiedziała, co mu odpowiedzieć. Mężczyzna, który siedział obok niej, zasępił się jeszcze bardziej. Korsakow czekał na jej odpowiedź, ale podszedł do niego pan z bukietem, odprowadził na środek sali i powiedział wyniośle: — Mój panie, zawiniłeś po pierwsze podszedłszy do tej młodej persony i nie złożywszy jej trzech należnych ukłonów, a po drugie wybierając samemu, albowiem w menuetach prawo to należy do damy, a nie do kawalera. Wobec tego musisz być należycie ukarany, to znaczy musisz wypić puchar Wielkiego Orła. — Korsakow dziwił się coraz bardziej. W jednej chwili otoczyli go goście hałaśliwie żądając niezwłocznego wykonania wyroku. Piotr, który bardzo lubił osobiście asystować przy tego rodzaju karach, usłyszawszy śmiechy i krzyki wyszedł z sąsiedniego pokoju. Tłum się rozstąpił, Piotr wszedł w koło, gdzie stał osądzony, a przed nim marszałek zgromadzenia z ogromnym pucharem napełnionym małmazją. Próżno namawiał przestępcę, aby dobrowolnie podporządkował się prawu. — Aha — rzekł Piotr ujrzawszy Korsakowa — wpadłeś, bracie, bądź więc łaskaw wypić i nie krzywić się. 

— Nie było rady. Nieszczęsny elegant jednym tchem wychylił puchar i oddał go marszałkowi. — Posłuchaj, Korsakow — powiedział do niego Piotr — nosisz aksamitne spodnie, jakich nawet ja nie noszę, a jestem znacznie od ciebie bogatszy. To jest rozrzutność: uważaj, abym się z tobą nie pokłócił. — Wysłuchawszy tej wymówki Korsakow chciał wyjść z koła, ale zachwiał się i o mało nie upadł ku nieopisanemu zadowoleniu cara i całej wesołej kompanii. Ten epizod nie tylko nie zaszkodził jedności głównej akcji i zainteresowaniu nią, lecz tym bardziej ją ożywił. Kawalerowie zaczęli szurgać nogami i kłaniać się, a damy dygać i postukiwać obcasikami z tym większą gorliwością i już zupełnie nie stosując się do rytmu muzyki. Korsakow nie mógł brać udziału w ogólnej wesołości. Dama, którą wybrał, na rozkaz swego ojca, Gawryły Afanasjewicza, podeszła do Ibrahima i spuściwszy błękitne oczy nieśmiało podała mu dłoń. Ibrahim przetańczył z nią menueta i odprowadził na miejsce, później odnalazł Korsakowa, wyprowadził go z sali, posadził do karety i odwiózł do domu. Po drodze Korsakow z początku niewyraźnie mamrotał: — Przeklęty raut... przeklęty puchar Wielkiego Orła... — lecz wkrótce zasnął mocnym snem, nie pamiętał jak przyjechał do domu, jak go rozebrali i położyli do łóżka, a nazajutrz obudził się z bólem głowy, z trudem przypominając sobie ukłony, dygi, dym tytoniowy, pana z bukietem i puchar Wielkiego Orła. 

ROZDZIAŁ IV 

Długo pradziadów uczty trwały, 

W pucharach, w srebrnych czaszach długo 

Pieniste piwo, miód wystały 

Krążyły płynąc hojną strugą. 

Rusłan i Ludmiła 

Muszę teraz życzliwego czytelnika zapoznać z Gawryłą Afanasjewiczem Rżewskim. Pochodził on ze starego bojarskiego rodu, posiadał olbrzymie dobra, był gościnnym gospodarzem, lubił polowanie z sokołami; dwór jego był bardzo liczny. Słowem, był to rosyjski pan z panów; jak sam mówił, nie znosił niemieckiego ducha i starał się w życiu domowym zachować miłe mu staroświeckie zwyczaje. 

Córka jego miała siedemnaście lat. Jeszcze jako dziecko straciła matkę. Wychowana była na sposób staroświecki, to znaczy otoczona przez mamki, niańki, przyjaciółki i dworskie dziewczęta, haftowała złotymi nićmi i nie umiała ani czytać, ani pisać; ojciec jej, pomimo wstrętu do wszelkich zamorskich nowinek, nie umiał jej się sprzeciwić, gdy zapragnęła uczyć się niemieckich tańców u wziętego do niewoli szwedzkiego oficera, który mieszkał w ich domu. Ów zasłużony tancmistrz miał pięćdziesiąt lat, prawą nogę przestrzelono mu pod Narwą i dlatego niezbyt się nadawała do menuetów i kurantów, za to lewa nadzwyczaj wymyślnie i lekko wyczyniała najtrudniejsze pas. Uczennica przynosiła zaszczyt jego wysiłkom. Natalia Gawryłowna słynęła na rautach jako najlepsza tancerka, co było po części przyczyną przewinienia Korsakowa, który nazajutrz przyjechał przeprosić Gawryłę Afanasjewicza; jednakże zręczność i elegancja młodego franta nie spodobała się dumnemu bojarowi, który przezwał go dowcipnie „francuską małpą": 

Dzień był świąteczny. Gawryła Afanasjewicz oczekiwał kilku krewnych i przyjaciół. W starej jadalni nakrywano długi stół. Goście zjeżdżali się w towarzystwie żon i córek, nareszcie uwolnionych z domowego zamknięcia ukazami cara i własnym jego przykładem. Natalia Gawryłowna podała każdemu gościowi srebrną tacę z ustawionymi na niej złotymi czarkami i każdy wypił ze swojej czarki, żałując, że wyszedł już ze zwyczaju pocałunek, jaki otrzymywano w takim wypadku dawnymi czasy. Poszli do stołu. Na pierwszym miejscu obok gospodarza siadł jego teść, książę Borys Aleksiejewicz Łykow, siedemdziesięcioletni bojar; pozostali goście usiedli przestrzegając starszeństwa rodu i w ten sposób wspominając sobie szczęśliwe czasy sporów o pierwszeństwo miejsca — mężczyźni z jednej strony, kobiety z drugiej; przy końcu stołu zajęli swe zwykłe miejsca: ochmistrzyni, w staroświeckim gorsecie i kołpaczku; karlica, trzydziestoletnie dziecko, pomarszczona i przesadna w zachowaniu, oraz Szwed jeniec, w granatowym, zniszczonym mundurze. Stół, zastawiony mnóstwem dań, otoczony był przez liczną i zwinną służbę, spomiędzy której wyróżniał się marszałek surowym wzrokiem, wielkim brzuchem i wspaniałą nieruchawością. Pierwsze chwile obiadu poświęcone były wyłącznie uwadze dla wytworów naszej staroświeckiej kuchni; jedynie brzęk talerzy i łyżek przerywał ogólne milczenie. Wreszcie gospodarz, widząc, że czas już zająć gości przyjemną rozmową, odwrócił się i zapytał: — A gdzież Jekimowna? Zawołać ją tutaj. — Kilku służących rozbiegło się na wszystkie strony, lecz w tej samej chwili weszła podśpiewując i tańcząc stara kobieta, wyblanszowana i wyszminkowana, w adamaszkowym robronie, przybrana kwiatami i świecidełkami, z odsłoniętą szyją i piersią. Zjawienie się jej wywołało ogólne zadowolenie.   

— Bywaj, Jekimowna — rzekł książę Łykow — jak się miewasz? 

— Dzięki za dobre słowo, kumie, miewam się zdrowo: śpiewający, tańcujący, na chłopców czekający. 

— Gdzieś była, błaźnico? — zapytał gospodarz. 

— Stroiłam się, kumie, dla drogich gości. Dla święta bożego wedle ukazu carskiego a rozkazu bojarskiego, na pośmiewisko szczere, na niemiecką manierę. 

Na te słowa podniósł się głośny śmiech, a błaźnica stanęła na swoim miejscu za krzesłem gospodarza. 

— Błaźnica kłamie, kłamie, ale i prawdę czasem skłamie — rzekła Tatiana Afanasjewna, starsza siostra gospodarza, którą ten szczerze szanował. — Prawdę rzekłszy, dzisiejsze stroje są na pośmiewisko dla całego świata. Jeżeliście już wy, bracie, zgolili sobie brodę i włożyli kusy kaftan, to o kobiecych łaszkach oczywiście nie ma co już nawet gadać: a doprawdy szkoda sarafanu, dziewczęcej wstążki i namitki. Jak popatrzeć na dzisiejsze piękności, to śmiech i żałość bierze: włoski nastroszone jak wojłok, wytłuszczone, zasypane francuską mąką, brzuszek ściśnięty tak, że o mało się nie przerwie, spódnice naciągnięte na obręcze: do kolasy siadają boczkiem; gdy przez drzwi wchodzą, muszą się nachylać. Ani stać, ani usiąść, ani odetchnąć — istne męczennice. 

— Och, Tatiano Afanasjewna — rzekł Kiryła Pietrowicz T., były wojewoda w Riazaniu, gdzie dorobił się trzech tysięcy dusz poddanych i młodej żony, paląc Panu Bogu świeczkę i diabłu ogarek. — Moim zdaniem niech sobie żona ubiera się jak chce, niech się przebiera choćby za chochoła, choćby za paszę tureckiego, aby tylko co miesiąc nie zamawiała sobie nowej sukni, a starych nie rzucała w kąt. Dawniej bywało, że wnuczka w posagu dostawała babciny sarafan, a dzisiejsze robrony — spojrzeć — dziś nosi pani, a jutro chłopka. Co na to poradzić? Ruina dla rosyjskiej szlachty! Nieszczęście i tylko! Mówiąc te słowa spojrzał z westchnieniem na swoją Marię Iljinicznę, której zdawało się, wcale nie podobały się ani pochwały staroświeckich obyczajów, ani też potępianie nowych. Inne piękne kobiety podziwiały jej niezadowolenie, lecz milczały, albowiem podówczas uważano, że każdej młodej kobiecie przystoi skromność. 

— A kto temu winien? — odezwał się Gawryła Afanasjewicz nalewając kubek kiszonego barszczu. — Czyż nie my sami? Młode niewiasty robią głupstwa, a my im ulegamy. 

— A cóż mamy robić, jak nas niewolą? — odparł Kiryła Pietrowicz. — Człek by rad czasem zamknąć żonę w teremie, a tu ją z biciem w bębny ciągną na raut; mąż chwyta za batóg, a żona za stroje. O do licha z tymi rautami! Pokarał nas nimi Pan Bóg za nasze grzechy. 

Maria Iljiniczna siedziała jak na szpilkach. Język ją po prostu świerzbił; wreszcie nie wytrzymała i zwracając się do męża zapytała go z kwaśnym uśmiechem, co złego widzi w rautach.. 

— A to w nich widzę złego — odparł rozgorączkowany mąż — że od czasu, jak je wprowadzono, mężowie sobie rady nie mogą dać z żonami. Żony zapomniały słów apostol skich: niech żona będzie posłuszna swojemu mężowi, dbają nie o gospodarstwo, lecz o nowe stroje, nie myślą o tym, jakby mężowi dogodzić, lecz o tym, jakby się spodobać lekkoduchom oficerom. I czy to przystoi, moja pani, rosyjskiej szlachciance przebywać razem z piwoszami Niemcami i z ich służebnymi? Słyszana to rzecz pląsać do późnej nocy i rozmawiać z młodymi mężczyznami? I gdybyż to jeszcze z krewnymi, nie, z cudzymi, z nieznajomymi. 

— Rzekłbym słóweczko, lecz wilk niedaleczko — powiedział zachmurzony Gawryła Afanasjewicz. — Ale przyznam, że te rauty to również nie na mój gust: tylko patrzeć, jak człek się na pijaka natknie, albo też samego dla śmiechu spoją. Tylko patrzeć, jak jakiś nicpoń nabroi coś z córką; ta dzisiejsza młodzież tak jest zepsuta, że to do niczego niepodobne. No, na przykład syn nieboszczyka Jewgrafa Siergiejewicza Korsakowa na ostatnim raucie narobił takiego zamieszania z Nataszą, że musiałem się zarumienić. Na drugi dzień patrzę, a tu zajeżdża ktoś do mnie prosto przed dom; myślę sobie — kogo to Pan Bóg niesie — czy nie księcia Aleksandra Daniłowicza? Akurat: Iwana Jewgrafowicza! Wiadomo, nie mógł zatrzymać się przed bramą i pofatygować się piechotą do ganku. A jakże! wpadł! rozszurał się nogami! rozgadał się!... Błaźnica Jekimowna przedrzeźnia go tak, że pęknąć można ze śmiechu. A no, przedstaw, błaźnico, zamorską małpę. 

Błaźnica Jekimowna chwyciła pokrywkę z jakiegoś naczynia, włożyła pod pachę jak kapelusz i zaczęła się wykrzywiać, szurać nogami i kłaniać się na wszystkie strony, przygadując: „musju... mam'zelle... assemblée... pardon". — Ogólny i długotrwały śmiech znowu wyraził zadowolenie obecnych. — Wykapany Korsakow — rzekł stary książę Łykow ocierając łzy ze śmiechu, gdy wreszcie wszyscy się uspokoili. — Ale cóż tu ukrywać? Nie on pierwszy i nie on ostatni powrócił błaznem z Niemczyzny do świętej Rusi. Czego tam się nauczą nasze dzieci? Nogami szurać, paplać Bóg wie jaką gwarą, nie szanować starszych i uwijać się koło cudzych żon. Ze wszystkich młodych ludzi wychowanych w cudzych krajach (niechże ich Pan Bóg ma w opiece) carski Murzyn jeszcze najbardziej jest podobny do człowieka. 

— Wiadomo — zauważył Gawryła Afanasjewicz — człowiek z niego poważny, porządny, trudno go równać z tym wartogłowem... A to kto znów tam wjechał przez wrota na podwórze? Czyżby znowu zamorska małpa? Hej, co tam się gapicie, bydlaki? — mówił dalej zwracając się do służących: — Biegnijcie go wyrzucić, aby na przyszłość... 

— Stary capie, bredzisz chyba — przerwała błaźnica Jekimowna. — Ślepy jesteś, czy co: przecież to carskie sanie, car miłościwy przyjechał. 

Gawryła Afanasjewicz wstał pośpiesznie od stołu: wszyscy rzucili się do okien i rzeczywiście ujrzeli cara, który wchodził na ganek opierając się na ramieniu swego ordynansa. Powstało zamieszanie. Gospodarz rzucił się na spotkanie Piotra; służący rozbiegli się jak ogłupiali, goście stchórzyli, niektórzy nawet medytowali, jakby tu jak najprędzej wydostać się do domu. Naraz w przedsionku rozległ się donośny głos Piotra, wszyscy ścichli i wszedł car w towarzystwie tracącego z radości przytomność gospodarza. — Witajcie, panowie — rzekł wesoło Piotr. Wszyscy pokłonili się nisko. Bystry wzrok cara wyszukał w tłumie młodą córkę gospodarza; Piotr przywołał ją. Natalia Gawryłowna podeszła dość śmiało, lecz poczerwieniała nie tylko po uszy, lecz nawet po ramiona. — Piękniejesz z godziny na godzinę — powiedział do niej car i swoim zwyczajem pocałował ją w głowę; a potem zwracając się do gości: — No cóż? Przerwałem wam Obiadowaliście; nie przeszkadzajcie sobie, a mnie, Gawryła Afanasjewiczu, daj, z łaski swojej, anyżówki. — Gospodarz podbiegł do majestatycznego marszałka, wyrwał mu z ręki tacę, sam napełnił złotą czarkę i podał ją z ukłonem carowi. Piotr wypił, zakąsił i po raz drugi zachęcił gości, aby powrócili do obiadu. Wszyscy zajęli swoje dawne miejsca, prócz karlicy i ochmistrzyni, które nie śmiały siedzieć przy stole zaszczyconym obecnością cara. Piotr siadł obok gospodarza i poprosił o barszcz. Carski ordynans podał mu drewnianą łyżkę oprawioną w słoniową kość, nożyk i widelec z zielonymi, kościanymi trzonkami, bowiem Piotr nie używał nigdy innego nakrycia prócz własnego. Obiad, który chwilę przedtem ożywiony był hałaśliwą wesołością i gwarem, kończył się w ciszy i w naprężeniu. Gospodarz nic nie jadł z szacunku i radości, goście również krępowali się i z uwielbieniem słuchali jak car rozmawiał po niemiecku z wziętym do niewoli Szwedem o wyprawie 1701 roku. Błaźnica Jekimowna, do której car kilka razy się zwracał, odpowiadała z jakąś nieśmiałą oziębłością, co (stwierdzam to mimochodem) wcale nie było dowodem jej wrodzonej głupoty. Wreszcie obiad się skończył. Car wstał, a za nim wszyscy goście. — Gawryła Afanasjewiczu! — zwrócił się do gospodarza: — Muszę z tobą porozmawiać na osobności — i biorąc go pod rękę zaprowadził do bawialni zamykając za sobą drzwi. Goście zostali w sali jadalnej rozprawiając szeptem o tych niespodzianych odwiedzinach i, w obawie, aby nie być nieskromnymi, wkrótce jeden za drugim się rozjechali nie podziękowawszy gospodarzowi za poczęstunek. Jego teść, córka i siostra odprowadzili ich po cichu do progu i zostali sami w jadalni, czekając na powrót cara.. 

ROZDZIAŁ V 

Po pół godzinie drzwi się otworzyły i Piotr wyszedł. Dumnym skinieniem głowy odpowiedział na potrójny ukłon księcia Łykowa, Tatiany Afanasjewny i Nataszy i przeszedł wprost do przedsionka. Gospodarz podał mu jego czerwony kożuch, odprowadził do sań i jeszcze na ganku dziękował za okazany zaszczyt. Piotr odjechał. 

Po powrocie do jadalni Gawryła Afanasjewicz wydawał się być bardzo zatroskany. Surowo rozkazał służącym jak najszybciej sprzątnąć ze stołu, odesłał Nataszę do jej pokoju i oznajmiwszy siostrze i teściowi, że musi z nimi porozmawiać, zaprowadził ich do komnaty, gdzie zazwyczaj odpoczywał po obiedzie. Stary książę położył się na dębowym łóżku, Tatiana Afanasjewna siadła na staroświeckim adamaszkowym fotelu, przysunąwszy sobie pod nogi stołeczek. Gawryła Afanasjewicz zamknął wszystkie drzwi, siadł na łóżku w nogach księcia Łykowa i rozpoczął półgłosem następującą rozmowę: 

— Nie na darmo car raczył mnie odwiedzić, zgadnijcie o czym ze mną rozmawiał? 

— Nie możemy wiedzieć, miłościwy bracie — rzekła Tatiana Afanasjewna. 

— Czy nie nakazał ci car zarządzać jakimś województwem? — powiedział teść. — Dawno by już czas. A może kazał ci posłować? No cóż, przecież i możnych, nie tylko diaków wysyła się do obcych panujących. 

— Nie — odparł zięć z niezadowoleniem. — Jestem człowiek starej daty, usługi nasze nie są potrzebne, choć na pewno prawosławny szlachcic rosyjski więcej jest wart od dzisiejszych nowicjuszów, naleśnikarzy i bisurmanów — no, ale to już rzecz inna. 

— Więc o czymże, bracie — rzekła Tatiana Afanasjewna — raczył z tobą tak długo rozprawiać? Czyżby nieszczęście ci się jakie przytrafiło? Boże zmiłuj się, Boże zachowaj! " 

— Nieszczęście jak nieszczęście, ale przyznam, że jest nad czym się zastanowić. 

— Cóż takiego, bracie, w czymże rzecz? 

— Chodzi o Nataszę: car przyjechał ją swatać. 

— Dzięki Bogu — powiedziała Tatiana Afanasjewna przeżegnawszy się. — Dziewczyna na wydaniu, a jaki swat, taki i narzeczony — niechby tylko Pan Bóg dał miłość i zgodę, bo zaszczyty już są. Komu to car ją swata? 

— Hm — chrząknął Gawryła Afanasjewicz — komu? właśnie, w tym rzecz komu. 

— No komu więc? — powtórzył książę Łykow, który zaczynał już drzemać. 

— Zgadnijcie — powiedział Gawryła Afanasjewicz.   

— Miłościwy bracie — odrzekła staruszka — jakżeż mamy zgadnąć. Mało to młodych ludzi na dworze. Każdy rad by pojąć twoją Nataszę. Dołgoruki, nie? 

— Nie, nie Dołgoruki. 

— No to Bóg z nim: zbyt już zarozumiały. Szein, Trojekurow? 

— Nie, ani jeden, ani drugi. 

— A i mnie też. nie przypadają do smaku: wartogłowy, zanadto nasiąkli niemieckim duchem. No, to chyba Miłosławski? 

— Nie, nie Miłosławski. 

— A Bóg z nim: bogaty, ale głupi. No cóż? Jelecki? Lwow? Nie? Czyżby Raguzinski? Jak sobie chcesz, nic nie rozumiem. Komuż wreszcie car swata Nataszę? 

— Murzynowi Ibrahimowi. 

Staruszka jęknęła i klasnęła w dłonie. Książę Łykow uniósł głowę z poduszek i ze zdumieniem powtórzył: — Murzynowi Ibrahimowi! 

— Bracie miłościwy — rzekła staruszka płaczliwym głosem — nie gub swojego rodzonego dziecięcia, nie oddawaj Nataszeńki w szpony czarnego diabła. 

— Ale jakże — odparł Gawryła Afanasjewicz — mam odmówić carowi, który przyrzeka nam swoje łaski, mnie i całemu naszemu rodowi? 

— Jakżeż to! — wykrzyknął stary książę, którego odbiegł już całkowicie sen — Nataszę, moją wnuczkę, wydać za kupionego Murzyna! 

— On nie jest zwyczajnego rodu — powiedział Gawryła Afanasjewicz — jest synem murzyńskiego sułtana. Bisurmanie wzięli go do niewoli i sprzedali do Carogrodu, a nasz poseł go wykupił i podarował carowi. Starszy brat Murzyna przyjeżdżał do Rosji z ogromnym okupem i... 

— Bracie, Gawryła Afanasjewiczu — przerwała mu staruszka — słyszeliśmy tę bajkę o Bowie Królewiczu i Jerusłanie Łazarewiczu. Opowiedz nam lepiej, co odpowiedziałeś carowi na jego dziewosłęby. 

— Powiedziałem, że jego carska wola, a naszą chłopską rzeczą jest go słuchać. 

W tej chwili za drzwiami rozległ się łoskot. Gawryła Afanasjewicz poszedł otworzyć drzwi, ale napotkawszy opór, mocno je pchnął, drzwi się otworzyły — i obecni ujrzeli Nataszę, leżącą bez czucia na zakrwawionej podłodze. 

Serce w niej zamarło, gdy car zamknął się z ojcem. Jakieś przeczucie szepnęło Nataszy, że rzecz jej właśnie dotyczy, a gdy Gawryła Afanasjewicz odesłał ją powiedziawszy, że musi porozmawiać z ciotką i z dziadkiem, nie mogła się oprzeć kobiecej ciekawości, cichaczem przez wewnętrzne pokoje podkradła się ku drzwiom sypialni i nie uroniła ani jednego słowa z całej okropnej rozmowy; gdy zaś usłyszała ostatnie słowa ojca, nieszczęsna dziewczyna straciła przytomność i padając rozbiła sobie głowę o kutą skrzynię, gdzie chowano jej wyprawę. 

Zbiegła się służba. Nataszę. podniesiono, zaniesiono do jej pokoju i położono na łóżku. Po pewnym czasie ocknęła się, otworzyła oczy, ale nie poznała ani ojca, ani ciotki. Wywiązała się silna gorączka, Natasza wciąż mówiła w malignie o carskim Murzynie, o weselu — i nagle zawołała żałosnym, przejmującym głosem: — Walerianie, miły Walerianie — mój ukochany! Ratuj mnie: oto oni, oto oni!... — Tatiana Afanasjewna spojrzała niespokojnie na brata, który zbladł, przygryzł wargi i w milczeniu wyszedł z pokoju. Wrócił do starego księcia, który nie mógł wejść po schodach i pozostał na dole. — Co z Nataszą? — zapytał. — �le — odparł zatroskany ojciec — gorzej niż myślałem: bredzi w malignie o Walerianie. 

— Co to za Walerian? — zapytał zaniepokojony starzec. 

— Czyżby ten sierota, strzelecki syn, który się wychował . w twoim domu? 

— Ten sam — odparł Gawryła Afanasjewicz — na moje nieszczęście ojciec jego w czasie buntu uratował mi życie i diabeł mnie podkusił wziąć do swego domu przeklęte wilcze szczenię. Gdy dwa lata temu na jego prośbę zapisaliśmy go do pułku, Natasza żegnając się z nim rozpłakała się, a tamten stał jak skamieniały. Wydało mi się to podejrzane i mówiłem o tym siostrze, ale od tej pory Natasza o nim nie wspominała, a i o nim samym nie było ani słychu, ani 

dychu. Myślałem, że już zapomniała, ale widać nie. — No, nie ma co: wyjdzie za Murzyna. 

Książę Łykow już się nie sprzeciwiał. Było to daremne. Odjechał do domu; Tatiana Afanasjewna została przy łożu Nataszy; Gawryła Afanasjewicz posławszy po lekarza zamknął się w swoim pokoju i w całym domu zapanowała cisza i smutek. 

Nieoczekiwane swaty zadziwiły Ibrahima przynajmniej w tym samym stopniu, co i Gawryłę Afanasjewicza. A zdarzyło się to tak: Piotr pracując razem z Ibrahimem odezwał się do niego: — Zauważyłem, bracie, że posmutniałeś; mów po prostu: czego ci brak? — Ibrahim zapewniał cara, że jest zadowolony ze swego losu i że lepszego nie pragnie. 

— Dobrze — powiedział car — jeżeli tęsknisz bez żadnej przyczyny, to wiem czym cię rozweselić. 

Po skończonej pracy Piotr zapytał Ibrahima: — Czy podoba ci się panna, z którą tańczyłeś menueta na ostatnim raucie? — Jest bardzo miła, najjaśniejszy panie, i zdaje się, że to dziewczyna skromna i dobra. — No to cię z nią zapoznani bliżej. Chcesz się z nią ożenić? — Ja, najjaśniejszy panie? ... — Posłuchaj, Ibrahimie, jesteś samotny, nie masz ani rodziny, ani antenatów. Jesteś obcy dla wszystkich, prócz mnie jednego. Gdybym dzisiaj umarł, co z tobą jutro będzie, mój biedny Murzynie? Musisz się jakoś urządzić póki jeszcze czas, znaleźć oparcie w nowych koligacjach, wejść w pokrewieństwo z rosyjskimi bojarami. — Najjaśniejszy panie, jestem szczęśliwy z opieki i łaski waszej wysokości. Daj mi Boże nie przeżyć mego cara i dobroczyńcy, niczego więcej nie pragnę; ale gdybym pomyślał o ożenku, to czy zgodziliby się młoda dziewczyna i jej krewni? mój wygląd... — Twój wygląd! co za bzdury! Czyż nie jesteś zuchem? Młoda dziewczyna musi ulegać woli rodziców, a zobaczymy, co powie stary Gawryła Rżewski, gdy ja sam będę twoim swatem? — Rzekłszy to car kazał podać sanie i opuścił Ibrahima pogrążonego w głębokich rozmyślaniach. 

„Ożenić się! — myślał Afrykanin — dlaczego nie miałbym się ożenić? Czyżby sądzone mi było spędzić życie w samotności i nie zaznać największych rozkoszy i najświętszych obowiązków człowieka, tylko dlatego, że zrodziłem się pod skwarnym niebem? Nie mogę się spodziewać, że będę kochany, dziecinny argument! Jak można wierzyć miłości! Czy żyje ona w kobiecym lekkomyślnym sercu? Wyrzekłszy się na wieki rozkosznych błędów, wybrałem inne pokusy — bardziej istotne. Ma rację car: muszę zabezpieczyć swój przyszły los. Ślub z młodą Rżewską zwiąże mnie z dumną rosyjską szlachtą i przestanę być przybyszem w mojej nowej ojczyźnie. Nie będę żądał miłości od żony, zadowolę się jej wiernością, a przyjaźń zdobędę stałą tkliwością, zaufaniem i wyrozumieniem. 

Ibrahim chciał swoim zwyczajem zająć się pracą, lecz wyobraźnia jego nazbyt była poruszona. Porzucił akta  i wyszedł na bulwary nad Newą. Nagle usłyszał głos Piotra; obejrzał się i dostrzegł cara, który opuściwszy sanie szedł ku niemu z wesołą twarzą. — Wszystko skończone, bracie — rzekł Piotr biorąc go pod ręką — wyswatałem cię. Jedź jutro do swego teścia; ale uważaj, uszanuj jego bojarską dumę; zostaw sanie przed bramą; przejdź piechotą przez podwórze; pomów z nim o jego zasługach i znaczeniu — a straci dla ciebie głowę. A teraz — ciągnął wymachując laską — zaprowadź mnie do tego łobuza Daniłycza, z którym muszę pogadać o jego nowych sprawkach. 

Ibrahim serdecznie podziękowawszy Piotrowi za ojcowską troskliwość odprowadził go do wspaniałego pałacu księcia Mienszykowa i powrócił do domu. 

ROZDZIAŁ VI 

Spokojnie jarzyła się lampka olejna przed oszkloną szafką z obrazami świętymi, gdzie pobłyskiwały złote i srebrne sukienki dziedzicznych ikon. Drżący jej blask słabo oświetlał osłonięte kotarami łóżko i stolik, na którym stały fiolki z etykietami. Pod piecem siedziała przy kołowrotku służąca i tylko lekki szmer wrzeciona przerywał ciszę pokoju. 

— Kto tu? — ozwał się słaby głos. Służąca natychmiast wstała, podeszła do łóżka i cicho uniosła zasłonę. — Czy daleko do świtu? — zapytała Natalia. — Jest już południe — odpowiedziała służąca. — Ach mój Boże, więc dlaczego jest tak ciemno? — Okna są zamknięte, panienko. No to pomóż mi jak najszybciej się ubrać. — Nie wolno, panienko, doktor zabronił. — A czy ja jestem chora? czy od dawna? — Już będzie dwa tygodnie.— Doprawdy? a mnie się wydawało, że się wczoraj położyłam 

Natasza zamilkła; usiłowała zebrać rozproszone myśli. Coś się z nią stało, ale co? nie mogła sobie przypomnieć. Służąca wciąż stała obok niej czekając na rozkazy. W tej samej chwili na dole rozległ się przygłuszony gwar. — Co tam? — zapytała chora. — Państwo zjedli obiad — odrzekła służąca — wstają od stołu. Zaraz tu przyjdzie Tatiana Afanasjewna. — Natasza wydawała się uradowana; lekko poruszyła ręką. Służąca zasunęła kotary i siadła znowu do koło wrotka. 

Po kilku minutach zza drzwi ukazała się głowa w białym, szerokim czepku z ciemnymi wstęgami i zapytała półgłosem: — Jak tam Natasza? — Dzień dobry, ciociu — powiedziała cicho chora i Tatiana Afanasjewna pośpieszyła do niej. — Panienka jest przytomna — rzekła służąca ostrożnie przysuwając fotel. Staruszka ze łzami w oczach pocałowała bladą, wynędzniałą twarz bratanicy i siadła obok niej. W ślad za Tatianą Afanasjewna wszedł lekarz Niemiec w czarnym surducie i peruce uczonego, zbadał puls Nataszy i oznajmił po łacinie, a później po rosyjsku, że niebezpieczeństwo minęło. Poprosił o papier i kałamarz, napisał nową receptę i odjechał, a staruszka wstała i znów pocałowawszy Natalię, natychmiast z dobrą wieścią zeszła na dół do Gawryły Afanasjewicza. 

W bawialni, w mundurze, ze szpadą, z kapeluszem w ręku siedział carski Murzyn, z uszanowaniem rozmawiając z Gawryłą Afanasjewiczem. Korsakow, rozparłszy się na miękkiej kanapie, Słuchał ich z roztargnieniem i drażnił wysłużonego wyżła; znudziwszy sobie to zajęcie podszedł do lustra, zwykłej ucieczki swej próżności, i ujrzał w nim Tatianę Afanasjewnę, która spoza drzwi dawała bratu niedostrzegalne znaki. — Ktoś pana woła, Gawryła Afanasjewiczu — rzekł Korsakow zwracając się do niego i przerywając Ibrahimowi. Gawryła Afanasjewicz natychmiast poszedł do siostry i przymknął za sobą drzwi. — Podziwiam twoją cierpliwość — odezwał się Korsakow do Ibrahima. — Bitą godzinę słuchasz bredni o starożytności rodu Łykowych i Rżewskich i jeszcze dodajesz do tego swoje moralne uwagi! Na twoim miejscu j'aurais planté lá starego gadułę i cały jego ród włącznie z Natalią Gawryłowną, która mizdrzy się, udaje chorą, une petite santé. Powiedz mi uczciwie, czy doprawdy jesteś zakochany w tej małej mijaurée? — Nie — odparł Ibrahim — ożenię się oczywiście nie z miłości, lecz z rozsądku, i to, jeżeli nie będzie czuła do mnie zdecydowanego wstrętu. — Posłuchaj, Ibrahimie, przynajmniej raz usłuchaj mojej rady; doprawdy jestem rozsądniejszy niż na to wyglądam. Porzuć tę szaloną myśl — nie żeń się. Wydaje mi się, że twoja narzeczona nie pała do ciebie zbytnim sentymentem. Nie wiesz, jak to bywa na świecie? Na przykład ja: co prawda nie należę do najbrzydszych, ale zdarzało mi się jednak oszukiwać mężów, którzy — Bóg mi świadkiem — w niczym mi nie ustępowali. Ty sam... pamiętasz naszego paryskiego przyjaciela, hrabiego D.? Nie można polegać na kobiecej wierności; szczęśliwy, kto patrzy na to obojętnie! Ale ty!... Z twoim porywczym, skrytym i podejrzliwym charakterem, z twoim spłaszczonym nosem, wydętymi wargami, z tą szorstką szczeciną miałbyś się rzucać we wszystkie niebezpieczeństwa ożenku? ... — Dziękuję ci za przyjacielską radę — przerwał ozięble Ibrahim, ale znasz przysłowie: nie martw się, gdy cudze dzieci płaczą... — Uważaj, Ibrahimie — odparł śmiejąc się Korsakow — aby ci później nie wypadło to przysłowie urzeczywistniać w życiu, w dosłownym sensie. Rozmowa w sąsiednim pokoju stawała się coraz gorętsza. 

— Zadręczysz ją — mówiła staruszka. — Ona nie zniesie jego widoku. — Ależ zrozum — sprzeciwiał się uparty brat. 

— Już od dwóch tygodni przyjeżdża jako narzeczony i do tej pory nie widział swojej narzeczonej. Może wreszcie pomyśleć, że ta jej choroba jest po prostu udana, że szukamy tylko sposobu jakby przedłużyć czas, aby się od niego odczepić. A wreszcie, co powie car? Już i tak trzy razy przysyłał z zapytaniem o zdrowie Natalii. Jak sobie chcesz, ale nie mam zamiaru z nim się kłócić. — Mój Boże! — powiedziała Tatiana Afanasjewna — co się z nią nieszczęsną stanie? Przynajmniej puść mnie, abym przygotowała ją do tej wizyty. Gawryła Afanasjewicz zgodził się i wrócił do bawialni. 

— Niebezpieczeństwo — rzekł do Ibrahima — dzięki Bogu minęło. Natalia czuje się znacznie lepiej: gdyby mi nie było przykro zostawić tu w samotności naszego drogiego gościa, Iwana Jewgrafowicza, to zaprowadziłbym cię na górę, abyś spojrzał na swoją narzeczoną. 

Korsakow złożył życzenia Gawryle Afanasjewiczowi, prosił, aby się nim nie przejmował, zapewnił, iż musi już odjechać i pobiegł do sieni nie pozwalając gospodarzowi, aby mu towarzyszył. 

Tymczasem Tatiana Afanasjewna spieszyła się przygotować chorą do odwiedzin strasznego gościa. Wszedłszy do pokoju usiadła zadyszana przy łóżku, wzięła Nataszę za rękę, ale nie zdążyła jeszcze wymówić słowa, gdy otworzyły się drzwi. Natasza zapytała: — Kto przyszedł? — Staruszka zamarła i zaniemówiła. Gawryła Afanasjewicz szarpnął kotarę, spojrzał na chorą zimnym wzrokiem i zapytał jak się czuje. Chora chciała się uśmiechnąć do niego, ale jej się to nie udało. Zaskoczyło ją surowe spojrzenie ojca i ogarnął ją niepokój. W tej chwili wydało się Nataszy, że u wezgłowia jej łóżka ktoś stoi. Uniosła z wysiłkiem głowę i nagle dostrzegła carskiego Murzyna. Wszystko jej się przypomniało. Uświadomiła sobie całą przerażającą przyszłość, lecz wyczerpany organizm nie doznał wyraźnego wstrząsu. Natasza znów opuściła głowę na poduszkę i zamknęła oczy... serce jej biło boleśnie. Tatiana Afanasjewna skinęła na brata, że chora chce zasnąć i wszyscy wyszli po cichu z pokoju, prócz służącej, która znów siadła do kołowrotka. 

Nieszczęśliwa dziewczyna otworzyła oczy i nie widząc już nikogo przy swoim łóżku wezwała służącą i posłała ją po karlicę. Ale w tej samej chwili stare maleństwo jak kulka przytoczyło się do jej łóżka. „Jaskółka" (tak przezywano karlicę), aby nie sprzeniewierzyć się, właściwej płci pięknej, ciekawości, skoczyła na krótkich nóżkach co sił na górę po schodach za Gawryłą Afanasjewiczem i Ibrahimem i ukryła się za drzwiami. Natasza, gdy ją ujrzała, wyprawiła służącą, a karlica usiadła na stołeczku przy łóżku chorej. Nigdy jeszcze tak małe ciało nie mieściło w sobie ,tak wiele żywości usposobienia. Wtrącała się we wszystko, wiedziała o wszystkim, troszczyła się o wszystko. Dzięki przebiegłemu i wnikliwemu umysłowi umiała zdobyć zaufanie swoich państwa i nienawiść całego domu, w którym rządziła wszechwładnie. Gawryła Afanasjewicz wysłuchiwał jej . donosów, skarg i małostkowych próśb, Tatiana Afanasjewna stale pytała ją o zdanie i kierowała się jej radami, a Natasza była do niej bezgranicznie przywiązana i zwierzała jej wszystkie swoje myśli, wszystkie poruszenia swego szesnastoletniego serca. 

— Czy wiesz, Jaskółko? — powiedziała — ojciec wydaje mnie za Murzyna. 

Karlica westchnęła głęboko i pomarszczona twarz zmarszczyła się jeszcze bardziej. 

— Czy nie ma już nadziei? — ciągnęła Natasza — czy ojciec się nie zlituje nade mną? 

Karlica potrząsnęła przecząco czepkiem. 

— Czy dziadek albo ciotunia nie wstawią się za mną? 

— Nie, panienko. Murzyn przez czas twojej choroby wszystkich zdążył urzec. Pan stracił dla niego głowę, książę tylko o nim mówi, a Tatiana Afanasjewna powiada: „szkoda, że to Murzyn, bo lepszego narzeczonego grzech byłoby nawet pragnąć". 

— Mój Boże, mój Boże! — zajęczała nieszczęsna Natasza. 

— Nie smuć się, nasz kwiatuszku — rzekła karlica całując jej osłabłą dłoń. — Jeżeli sądzone już ci wyjść za Murzyna, to pomimo to będziesz sama dla siebie panią. Dziś już nie tak, jak za dawnych czasów: mężowie nie zamykają żon. Murzyn ponoć jest bogaty, dom wasz będzie opływał we wszystko, będziesz sobie żyła jak królowa... 

— Biedny Walerian — szepnęła Natasza tak cicho, że karlica mogła jedynie odgadnąć, a nie usłyszeć te słowa. 

— Właśnie, właśnie, panienko — rzekła ściszając tajemniczo głos. — Gdybyś mniej myślała o strzeleckim synu, nie majaczyłabyś o nim w gorączce i ojczulek by się nie gniewał. 

— Co? — rzekła z przestrachem Natasza — majaczyłam  o Walerianie? Ojciec słyszał, ojciec się gniewa! 

— Z tym właśnie kłopot — odparła karlica. — Teraz, gdy będziesz go prosić, aby cię nie wydawał za Murzyna, gotów pomyśleć, że to z powodu Waleriana. Nie ma co: poddaj się woli rodzicielskiej i co będzie, to będzie. 

Natasza nie odrzekła ani słowa. Myśl, że ojciec zna tajemnicę jej serca, podziałała mocno na jej wyobraźnię. Pozostawała jej tylko jedna nadzieja: że umrze, zanim odbędzie się nienawistny ślub. Myśl ta ją pocieszyła. Uległa  i smutna, poddała się swemu losowi. 

ROZDZIAŁ VII 

W domu Gawryły Afanasjewicza na prawo od przedsionka znajdowała się ciasna izdebka z jednym okienkiem. Stało tam proste łóżko okryte bajową kołdrą, a przed łóżkiem sosnowy stolik, na którym paliła się łojowa świeca i leżały otwarte nuty. Na ścianie wisiał stary, granatowy mundur i jego rówieśnik, trójgraniasty kapelusz; nad nim, przybity trzema gwoździkami, wisiał obrazek wyobrażający Karola XII na koniu. W cichej tej celi rozlegały się dźwięki fletu. Samotny jej mieszkaniec, wzięty do niewoli tancmistrz, w szlafmycy i w kitajczanym szlafroku skracał nudę zimowego wieczoru wygrywając stare szwedzkie marsze, które przypominały mu wesołe czasy młodości. Poświęciszy całe dwie godziny na te ćwiczenia, Szwed rozłożył na części swój flet, włożył go do szuflady i zaczął się rozbierać. W tej samej chwili uniósł się rygiel u drzwi i do pokoju wszedł urodziwy młody człowiek, wysokiego wzrostu, w mundurze. . 

Zdziwiony Szwed natychmiast wstał. 

— Nie poznałeś mnie, Gustawie Adamyczu — rzekł wzruszonym głosem młody gość — nie pamiętasz chłopca, którego uczyłeś szwedzkiej musztry, z którym strzelając z dziecinnej armatki, o mało nie narobiłeś pożaru w tej samej izdebce. 

Gustaw Adamycz przypatrywał się uporczywie... 

— Eee — zawołał wreszcie, ściskając gościa — byfaj, czy tafno tu być? Siadaj, tobry fisus, pomófimy. 

(1827 — 1828) 

OPOWIEŚCI ŚWIĘTEJ PAMIĘCI IWANA PIETROWICZA BIEŁKINA 

Pani Prostakowa: 

— A toć, mój panie, on już od małego do różnych historii ma chęć. Skotinin: 

— Mitrofan wdał się we mnie. 

Niedorostek Od Wydawcy 

Wziąwszy na siebie troskę o wydanie Opowieści I. P. Biełkina, które dziś oddajemy w ręce publiczności, pragnęliśmy dołączyć przynajmniej krótki życiorys zmarłego autora i w ten sposób choćby częściowo zaspokoić słuszną ciekawość miłośników rodzimego piśmiennictwa. W tym celu zwróciliśmy się do Marii Aleksiejewny Trafilinej, najbliższej krewnej i dziedziczki Iwana Pietrowicza Biełkina, lecz, niestety, nie mogła ona dostarczyć nam żadnych o nim wiadomości, albowiem zupełnie nie znała nieboszczyka. Radziła nam zwrócić się w tym względzie do pewnego szacownego obywatela, który był przyjacielem Iwana Pietrowicza. Usłuchaliśmy tej rady i na nasz list otrzymaliśmy poniżej wyłożoną, upragnioną odpowiedź. Zamieszczamy ją bez żadnych zmian i uwag jako cenną pamiątkę szlachetnego sposobu myślenia i wzruszającej przyjaźni, a jednocześnie jako dość dokładną notatkę biograficzną. 

Wielce Miłościwy Panie! 

Cenny list Pański z dnia 15 bieżącego miesiąca miałem zaszczyt otrzymać 23 tegoż miesiąca. W liście tym wyraża 

Pan pragnienie otrzymania dokładnych wiadomości o dacie urodzenia i śmierci, o przebiegu służby państwowej, o okolicznościach domowych, jak również o zajęciach i charakterze świętej pamięci Iwana Pietrowicza Biełkina, mego byłego szczerego przyjaciela i sąsiada o miedzę. Z największą przyjemnością spełniam tę Pańską prośbę i przekazuję Panu, Wielce Miłościwy Panie, to wszystko, co z jego rozmów jak również z własnych obserwacji zdołałem zapamiętać. 

Iwan Pietrowicz Biełkin zrodził się z uczciwych i szlachetnie urodzonych rodziców w 1798 roku we wsi Goriuchino. Zmarły jego ojciec, sekund-major Piotr Iwanowicz Biełkin ożeniony był z panną Pelagią Gawryłowną z domu Trafiliną. Był to człowiek niebogaty, lecz umiarkowany i dość obrotny w dziedzinie gospodarstwa. Syn ich początkowe nauki pobierał u wiejskiego diaczka. Owemu to właśnie zacnemu mężowi zawdzięczał, zdaje się, zamiłowanie do czytania i zajęć na polu rosyjskiego piśmiennictwa. W 1815 roku wstąpił do służby wojskowej do pułku strzelców piechoty (liczby nie pamiętam), gdzie przebywał aż do 1823 roku. Śmierć jego rodziców, która przydarzyła się prawie jednocześnie, zmusiła go do podania się do dymisji i do przyjazdu do wioski Goriuchino, jego ojcowizny. 

Wstąpiwszy we władanie majątkiem, Iwan Pietrowicz z powodu braku doświadczenia i miękkiego charakteru w krótkim czasie zaniedbał gospodarstwo i rozluźnił surowy, zaprowadzony przez zmarłego rodzica porządek. Odprawiwszy pilnego i roztropnego sołtysa, z którego chłopi (swoim zwyczajem) byli niezadowoleni, zlecił rządzenie wsią starej klucznicy, która wkradła się w jego łaski sztuką opowiadania różnych historii. Głupia owa starucha nigdy nie umiała odróżnić dwudziestopięciorublowego banknotu od pięćdziesięciorublowego; chłopi, którym wszystkim była kumą, wcale się jej nie bali; wybrany przez nich sołtys do tego stopnia szedł im na rękę, oszukując wraz z nimi, że Iwan Pietrowicz zmuszony był znieść pańszczyznę i ustanowić nader umiarkowany czynsz; ale i wtedy chłopi, wykorzystując jego słabość, na pierwszy rok wyprosili sobie specjalną ulgę, a w następnych latach przeszło dwie trzecie czynszu spłacali orzechami, borówkami itp., a nawet i przy tym były niedobory. 

Jako przyjaciel świętej pamięci ojca Iwana Pietrowicza, uważałem za swój obowiązek udzielać również i synowi swoich rad i niejednokrotnie proponowałem mu przywrócenie dawnego, zaniedbanego przezeń porządku. W tym celu, przyjechawszy do niego pewnego razu, zażądałem ksiąg gospodarczych, wezwałem łotra sołtysa i w obecności Iwana Pietrowicza zająłem się ich badaniem. Młody gospodarz zaczął z początku uważnie i pilnie mnie naśladować, ale gdy z rachunków okazało się, że w ciągu ostatnich dwóch lat liczba chłopów się zwiększyła, zaś liczba ptactwa domowego oraz domowego inwentarza niezwykle się zmniejszyła, Iwan Pietrowicz zadowolił się tą pierwszą wiadomością i dalej już mnie nie słuchał, a w tej samej chwili, gdy badaniami i surowymi pytaniami doprowadziłem łotra sołtysa do ostatecznego zmieszania i zmusiłem do całkowitego milczenia, ku mej wielkiej przykrości usłyszałem, iż Iwan Pietrowicz mocno chrapie na swym krześle. Od tej pory przestałem wtrącać się w jego gospodarcze zarządzenia i oddałem jego sprawy (podobnie jak on sam) rozrządzeniu Najwyższego. 

Bynajmniej nie wpłynęło to w jakimkolwiek stopniu na nasze przyjazne stosunki, albowiem współczując jego słabości i zgubnemu niedbalstwu, właściwemu Wszystkim naszym młodym szlachcicom, szczerze lubiłem Iwana Pietrowicza, gdyż zresztą nie można było nie lubić tak łagodnego i uczciwego młodzieńca. Ze swej strony Iwan Pietrowicz okazywał szacunek dla mojego wieku i był serdecznie do mnie przywiązany. Do samego zgonu widywał się ze mną prawie co dzień, ceniąc moje proste zdanie, choć ani zwyczajami, ani sposobem myślenia, ani charakterem nie byliśmy do siebie podobni. 

Iwan Pietrowicz prowadził bardzo umiarkowany tryb życia, wystrzegał się wszelkich nadużyć, nigdy mi się nie zdarzyło widzieć go podchmielonym (co w naszym kraju może uchodzić za niesłychany cud); natomiast do płci pięknej odczuwał wielką skłonność, choć był wstydliwy zupełnie jak panienka. 

Oprócz opowieści, o   których raczy Pan wspominać  w swoim liście, Iwan Pietrowicz pozostawił mnóstwo rękopisów, które częściowo znajdują się u mnie, częściowo zaś zostały zużyte przez jego kłucznicę na różne domowe potrzeby. W ten sposób zeszłej zimy wszystkie okna i oficyny oklejone zostały pierwszą częścią powieści, której nie skończył. Wyżej wspomniane opowieści stanowiły, jak się zdaje, pierwszą jego próbę pisarską. 

Są one, jak opowiadał Iwan Pietrowicz, przeważnie oparte na prawdziwych wypadkach i zasłyszane przez niego od różnych osób.1 Jednakże prawie wszystkie nazwiska są w nich zmyślone, a nazwy siół i wiosek wzięte z naszej okolicy, stąd też gdzieś została też wspomniana i moja wioska. Stało się to nie z powodu jakiejś złej intencji, lecz wyłącznie przez brak wyobraźni. 

Iwan Pietrowicz jesienią 1828 roku zapadł na przeziębienie, z którego wynikła poważna choroba, i umarł pomimo gorliwych starań naszego lekarza powiatowego, dość zręcznego, szczególnie w leczeniu zastarzałych chorób, jak na przykład odcisków itp. Skonał na moich rękach w trzydziestym roku życia i został pochowany w cerkwi wsi Goriuchino, w pobliżu zmarłych jego rodziców. 

Iwan Pietrowicz był wzrostu średniego, oczy miał szare, włosy blond, nos prosty, twarz miął białą i szczupłą. 

Oto, Wielce Miłościwy Panie, wszystko, co mogłem sobie przypomnieć odnośnie sposobu życia, zajęć, charakteru i wyglądu mego zmarłego sąsiada i przyjaciela. Gdyby uważał pan za stosowne w jakiś sposób zużytkować mój list, najpokorniej proszę o niewymienianie mego nazwiska; albowiem choć nader szanuję i lubię autorów, lecz wstąpienie do tego stanu uważam za zbędne i za nieprzyzwoite w moim wieku. Łączę wyrazy szczerego szacunku itd. 

16 października 1830 roku. Wieś Nienaradowo. 

Uważając za obowiązek uszanowanie woli czcigodnego przyjaciela naszego autora, wyrażamy mu najgłębszą wdzięczność za dostarczone wiadomości i mamy nadzieję, że publiczność oceni ich szczerość i prostoduszność. 

A. P. 

W   Y   S   T   R   ZA   Ł 

Strzelaliśmy się. 

B o r atyński 

Przysięgłem, że go zastrzelę zgodnie z prawami pojedynku. (Winien był mi jeszcze jeden wystrzał). 

Wieczór na biwaku I 

Staliśmy w miasteczku ***. Wiadomo, jakie jest życie oficera armii. Z rana ćwiczenia, maneż, obiad u komendanta pułku albo w żydowskiej traktierni, wieczorem poncz i karty. W *** nie było ani jednego otwartego domu, ani jednej panny; zbieraliśmy się jeden u drugiego, gdzie nie widzieliśmy nic prócz własnych mundurów. 

Jeden tylko człowiek należał do naszego kółka nie będąc wojskowym. Miał około trzydziestu pięciu lat i dlatego uważaliśmy go za starca. Doświadczenie dawało mu przewagę nad nami; przy tym właściwa mu ponurość, surowy charakter i cięty język miały silny wpływ na nasze młode umysły. Pewna tajemniczość spowijała jego losy; wydawało się, że był Rosjaninem, choć nosił cudzoziemskie nazwisko. Służył on niegdyś w huzarach, i to nawet z powodzeniem; nikt nie znał przyczyny, która go skłoniła, by podać się do dymisji i osiedlić się w ubogim miasteczku, gdzie żył jednocześnie skromnie i rozrzutnie: chodził wiecznie piechotą,  w znoszonym czarnym surducie, a przy tym stale ugaszczał wszystkich oficerów naszego pułku. Obiad jego co prawda składał się z dwóch lub trzech dań, przygotowanych przez emerytowanego żołnierza, lecz szampan przy tym płynął strumieniami. Nikt nic nie wiedział o jego majątku ani o jego dochodach i nikt nie ośmielał się go o to zapytać. Posiadał książki, przeważnie treści wojennej i romanse. Chętnie dawał je do czytania, nigdy nie żądając zwrotu; za to też nigdy nie zwracał właścicielowi książki pożyczonej przez siebie. Główne jego zajęcie polegało na strzelaniu z pistoletu. Ściany jego pokoju były całe podziurawione przez kule, poryte wgłębieniami jak pszczelne plastry. Bogaty zbiór pistoletów był jedyną ozdobą ubogiej chałupiny, w której mieszkał. Sztuka, jaką osiągnął, była niezwykła. I gdyby zapragnął strącić kulą gruszkę z czyjejkolwiek czapki, nikt w naszym pułku nie zawahałby się podstawić mu swą głowę. Często rozmawialiśmy o pojedynkach; Silvio (tak go nazwę) nigdy się nie wtrącał w te rozmowy. Na pytanie, czy zdarzało mu się kiedy pojedynkować odpowiadał oschle, że zdarzało się, ale w szczegóły nie wchodził i widać było, że tego rodzaju pytania sprawiają mu przykrość. Sądziliśmy, że ma na sumieniu jakąś ofiarę swych straszliwych umiejętności. Zresztą nie przychodziło nam nawet do głowy podejrzewać go bodaj ocień tchórzliwości. Są ludzie, których sama postać wyklucza tego rodzaju podejrzenia. Pewien wypadek zadziwił nas wszystkich.    

Pewnego razu około dziesięciu naszych oficerów jadło obiad u Silvia. Pili jak zwykle, to znaczy bardzo wiele; po obiedzie zaczęliśmy namawiać gospodarza, aby zagrał w karty i trzymał bank. Wymawiał się długo, ponieważ prawie nigdy nie grał. Wreszcie kazał podać karty, wysypał na stół pół setki dukatów i siadł do gry. Otoczyliśmy go kołem i rozpoczęła się gra. Silvio miał zwyczaj w czasie gry zachowywać całkowite milczenie, nigdy się nie sprzeczał i nie usprawiedliwiał. Jeśli poniterowi zdarzyło się pomylić w rachunku, Silvio natychmiast dopłacał resztą lub też zapisywał brak. Wiedzieliśmy już o tym i nie przeszkadzaliśmy mu rządzić się po swojemu; tego dnia znajdował się jednak między nami oficer, którego niedawno do nas przeniesiono. Oficer ów, grając również z roztargnieniem, zagiął zbyteczny parol. Silvio wziął kredę i swoim zwyczajem wyrównał rachunek. Oficer sądząc, że tamten się pomylił, zażądał wyjaśnień. Silvio w milczeniu ciągnął bank dalej. Oficer straciwszy cierpliwość wziął szczotkę i starł to, co wydawało mu się, że jest dopisane niepotrzebnie. Silvio wziął kredę i zapisał znowu. Oficer, podniecony winem, grą i śmiechem kolegów, uczuł się głęboko urażony i z wściekłością, schwyciwszy ze stołu miedziany świecznik, cisnął nim w Silvia, który ledwo zdążył uchylić się od uderzenia. Powstało zamieszanie. Silvio wstał, pobladł ze złości i błyskając oczami rzekł: „Szanowny panie, zechce pan wyjść i niech pan dziękuje Bogu, że to się zdarzyło w moim domu". 

Nie wątpiliśmy, jakie będą następstwa tego wydarzenia i uważaliśmy naszego nowego kolegę tak jakby za zabitego. Oficer wyszedł powiedziawszy, że za obrazę gotów odpowiadać, jak będzie uważał za stosowne pan bankier. Gra ciągnęła się jeszcze kilka minut, widząc jednak, że gospodarz nie jest usposobiony do gry, jeden po drugim zaczęliśmy się wycofywać i rozeszliśmy się do domów rozprawiając o tym, że wkrótce otworzy się wakans.    

Następnego dnia pytaliśmy już w maneżu, czy biedny porucznik jeszcze żyje, kiedy on sam zjawił się pomiedzy nami; natychmiast zadaliśmy mu to samo pytanie. Odpowiedział, że nie miał jeszcze żadnych wiadomości od Silvia. To nas zdziwiło. Poszliśmy do Silvia i zastaliśmy go na podwórzu, jak wsadzał kulę za kulą w przyklejonego do bramy asa. Przyjął nas jak zwykle, ani słowem nie wspominając o wczorajszym zajściu. Minęły trzy dni, porucznik jeszcze żył. Pytaliśmy ze zdziwieniem: „Czyżby Silvio miał się nie pojedynkować?" Silvio się nie pojedynkował. Zadowolił się tylko bardzo skąpym wyjaśnieniem i pogodził się z oficerem. 

Ogromnie zaszkodziło mu to w opinii młodzieży. Młodzi ludzie, którzy w odwadze widzą zazwyczaj szczyt ludzkich zalet i wytłumaczenie wszelkich przywar, nie wybaczają braku odwagi. Pomimo to powoli wszystko poszło w niepamięć i Silvio znowu zdobył sobie dawne wpływy. 

Ja jeden nie mogłem już się jakoś z nim zbliżyć. Posiadając z natury romantyczną wyobraźnię, silniej niż inni przywiązałem się uprzednio do człowieka, którego życie było zagadką i który wydawał mi się bohaterem jakiejś tajemniczej powieści. Lubił mnie, w każdym razie przestając ze mną pozbywał się zwykłej złośliwości i mówił na różne tematy prostodusznie i nadzwyczaj przyjemnie. Jednakże po nieszczęsnym wieczorze myśl, że cześć jego została zbrukana i nieomyta z własnej jego woli, nie opuszczała mnie i nie pozwalała mi odnosić się do niego tak jak dawniej; przykro mi było na niego patrzeć. Silvio był zbyt mądry i zbyt doświadczony, żeby tego nie zauważyć i nie domyślać się przyczyny. Zdawało się, że to go martwi. W każdym razie ze dwa razy zauważyłem, że chce się ze mną rozmówić; unikałem jednak okazji do tego i Silvio odsunął się ode mnie. Od tej pory widywałem się z nim tylko w obecności kolegów, a dawne nasze szczere rozmowy już się nie powtarzały. 

Roztargnieni mieszkańcy stolicy nie mają pojęcia o wielu wrażeniach, jakie znają mieszkańcy wsi i miasteczek, na przykład o wyczekiwaniu poczty; we wtorki i piątki w kancelarii naszej pełno było oficerów: jedni czekali na pieniądze, inni na listy, inni znów na gazety. Pocztę zazwyczaj rozpieczętowywano na miejscu, dzielono się wiadomościami i kancelaria przedstawiała wówczas widok niezwykle ożywiony. Silvio otrzymywał listy adresowane na nasz pułk i zazwyczaj znajdował się już na miejscu. Pewnego razu oddano mu pakiet, z którego niecierpliwie zerwał piecząc. Gdy czytał szybko list, rozbłysły mu oczy. Oficerowie, każdy zajęty swymi listami, nic nie zauważyli. „Panowie — rzekł do nich Silvio — okoliczności wymagają mego natychmiastowego wyjazdu; jadę dzisiaj w nocy; mam nadzieję, że nie odmówicie mi, gdy po raz ostatni zaproszę was na obiad. Pana oczekuję również — mówił dalej, zwracając się do mnie. — Proszę przyjść niezawodnie". Przy tych słowach wyszedł pośpiesznie, a my, umówiwszy się, że się spotkamy u Silvia, rozeszliśmy się każdy w swoją stronę. 

Przybyłem do Silvia o oznaczonej porze i zastałem u niego prawie cały pułk. Wszystkie jego rzeczy były już spakowane, pozostały jedynie nagiej, poprzestrzelane ściany. Siedliśmy do stołu; gospodarz był w nadzwyczaj dobrym humorze i wkrótce jego wesołość udzieliła się wszystkim; korki strzelały co chwila, szklanki pieniły się i syczały bezustannie, a my gorliwie życzyliśmy odjeżdżającemu dobrej drogi i wszelakich pomyślności. Wstaliśmy od stołu już późno wieczorem. Gdy inni wyszukiwiali swoje czapki, Silvio żegnając się ze wszystkimi, wziął mnie za rękę i zatrzymał w chwili, kiedy szykowałem się do odejścia. „Muszę z panem pomówić" — powiedział cichym głosem. Pozostałem. 

Goście wyszli, zostaliśmy we dwójkę, siedliśmy naprzeciw siebie i w milczeniu zapaliliśmy fajki. Silvio wyglądał zatroskany; nie pozostało nawet śladu jego spazmatycznej wesołości. Ponura bladość, błyskające oczy i gęsty dym wychodzący z ust nadawały mu wygląd prawdziwego szatana. Minęło kilka minut, nim Silvio przerwał milczenie. „Być może, nigdy się już więcej nie zobaczymy — rzekł do mnie — przed rozstaniem chciałbym panu pewną rzecz wyjaśnić. Musiał już pan zauważyć, że niewiele liczę się z cudzymi sądami; ale pana lubię i przykro byłoby mi pozostawić w pańskim umyśle niesłuszne mniemanie". 

Przerwał i zaczął nakładać tytoń do wypalonej fajki; spuściłem oczy w milczeniu. 

„Dziwił się pan — mówił dalej — że nie żądałem satysfakcji od tego pijanego narwańca R***. Musi pan przyznać, ze mając prawo do wyboru broni, życie jego miałem w rękach, podczas gdy moje było prawie bezpieczne: mógłbym przypisać moją powściągliwość jedynie wielkoduszności, ale nie chcę kłamać. Gdybym mógł ukarać R*** nie narażając zupełnie życia, za nic bym mu nie przebaczył". 

Patrzałem na Silvia ze zdumieniem. Bardzo się zmieszałem tego rodzaju wyznaniem. Silvio ciągnął: 

„Tak jest: nie mam prawa narażać się na śmierć. Sześć lat temu otrzymałem policzek, a wróg mój jeszcze żyje". 

Ciekawość moja była mocno podniecona. „Pan się z nim pojedynkował? — zapytałem. — Zapewne rozłączyły was okoliczności?". 

„Biłem się z nim — odpowiedział Silvio — i oto pamiątka po naszym pojedynku".    

Silvio wstał i wyjął z tekturowego pudełka czerwoną czapkę ze złotym chwastem z galonem (to, co Francuzi nazywają bonnet de police); włożył ją na głowę; była przestrzelona na cal od czoła.    

„Pan wie — mówił dalej Silvio — że służyłem w ***-skim pułku huzarów. Zna pan mój charakter: przywykłem do przodowania, lecz za młodu było to moją namiętnością. W moich czasach szaleństwa były w modzie: byłem pierwszym awanturnikiem w armii. Chełpiłem się pijaństwem: przepiłem słynnego Burcewa, którego opiewał Denis Dawydow. Pojedynki w naszym pułku zdarzały się bardzo często, każdego z nich byłem albo świadkiem, albo czynnym uczestnikiem. Koledzy mnie uwielbiali, a komendanci pułku, zmieniani bardzo często, patrzyli na mnie jak na zło konieczne. 

Spokojnie (czy niespokojnie) napawałem się sławą, gdy przeniósł się do nas młodzieniec z bogatej i słynnej rodziny (nie chcę wymieniać jego nazwiska). Póki żyję nie widziałem człowieka, któremu by tak wspaniale sprzyjał los! Niech pan sobie wyobrazi młodość, rozum, urodę, wesołość najbardziej szaloną, odwagę najbardziej zuchwałą, głośne nazwisko, pieniądze, których nigdy mu nie brakło, i niech pan sobie wyobrazi, jakie wrażenie mógł pomiędzy nami wywołać.    

Moje pierwszeństwo się zachwiało. Znęcony moją sławą, zaczął szukać przyjaźni ze mną; przyjąłem go jednak chłodno, a on usunął się bez żalu. Znienawidziłem go. Jego powodzenie w pułku i u kobiet doprowadzało mnie do rozpaczy. Zacząłem szukać z nim zwady; na epigramaty odpowiadał epigramatami, o których zawsze sądziłem, że bardziej zaskakują i są ostrzejsze od moich, a które oczywiście były niewspółmiernie bardziej wesołe: on żartował, podczas gdy ja się złościłem. Wreszcie pewnego razu na balu u polskiego szlachcica, widząc, że jest przedmiotem uwagi wszystkich dam, a zwłaszcza samej gospodyni, z którą miałem romans, powiedziałem mu na ucho jakieś płaskie grubiaństwo. Wybuchnął i dał mi policzek. Rzuciliśmy się do szabel, damy pomdlały; rozdzielono nas i tej samej nocy pojechaliśmy się pojedynkować. 

Działo się to o świcie. Stałem na wyznaczonym miejscu z trzema moimi sekundantami. Z niewymowną niecierpliwością oczekiwałem swojego przeciwnika. Wzeszło wiosenne słońce i zaczynał się upał. Ujrzałem go z daleka. Szedł pieszo, z szablą pod mundurem, w towarzystwie jednego sekundanta. Poszliśmy mu naprzeciw. Zbliżył się trzymając w ręku napełnioną czereśniami czapkę. Sekundanci odmierzyli dwanaście kroków. Powinienem był strzelać pierwszy, jednakże byłem tak zły i wzburzony, że nie mając zaufania do celności ręki, aby mieć czas na ostygnięcie, ustąpiłem mu pierwszy wystrzał; przeciwnik mój nie zgadzał się. Postanowiliśmy rzucić losy: pierwszy numer wypadł na niego, wiecznego ulubieńca szczęścia. Wycelował i przestrzelił mi czapkę.. Kolej wypadała na mnie. Życie jego nareszcie było w moim ręku; patrzałem na niego chciwie, starając się dostrzec choćby cień niepokoju. Stał pod pistoletem, wybierał z czapki dojrzałe czereśnie i wypluwał pestki, które dolatywały aż do mnie. Ta obojętność doprowadziła mnie do szału. Jakaż będzie korzyść z tego — pomyślałem — że pozbawię go życia, którego sobie wcale nie ceni. Zła myśl przemknęła mi przez głowę. Opuściłem pistolet. 

„Pan zdaje się nie jest usposobiony teraz do śmierci — rzekłem — pan je śniadanie; nie chciałbym panu przeszkodzić". — „W niczym mi pan nie przeszkadza — odparł — niech pan sobie strzela, a zresztą jak pan sobie życzy; kolej przypada na pana; jestem zawsze do usług". Oświadczyłem sekundantom, że teraz strzelać nie mam zamiaru i na tym skończył się pojedynek. 

Podałem się do dymisji i przyjechałem do tego miasteczka. Od tego czasu nie minął ani jeden dzień, abym nie myślał o zemście. Teraz wybiła moja godzina..." 

Silvio wyjął z kieszeni otrzymany z rana list i dał mi go do przeczytania. Ktoś (zdaje się, że jego plenipotent) pisał z Moskwy, że wiadoma osoba wkrótce ma wziąć ślub z młodą i piękną panną. 

„Pan się domyśla — rzekł Silvio.— kim jest ta wiadoma osoba. Jadę do Moskwy. Zobaczymy, czy tak samo obojętnie przyjmie śmierć przed samym ślubem, jak niegdyś czekał na nią jedząc czereśnie!" 

Z tymi słowy Silvio wstał, rzucił na podłogę czapkę i zaczął chodzić tam i z powrotem po pokoju, jak tygrys po klatce. Słuchałem go bez ruchu; miotały mną najrozbieżniejsze dziwne uczucia. 

Wszedł służący i oznajmił, że konie czekają.. Silvio mocno uścisnął mi rękę; ucałowaliśmy się. Siadł w bryczkę, gdzie leżały dwie walizki, jedna z pistoletami, druga z jego mieniem. Pożegnaliśmy się jeszcze raz i konie ruszyły kłusem. 

II   

Minęło kilka lat i domowe okoliczności zmusiły mnie do osiedlenia się w ubogiej wiosce N-skiego powiatu. Zajmowałem się gospodarstwem, lecz nie przestałem po cichu wzdychać za dawnym gwarnym i beztroskim życiem. Najtrudniej mi było przyzwyczaić się do spędzania w zupełnej samotności jesiennych i zimowych wieczorów. Do obiadu jeszcze jako tako zabijałem czas rozprawiając z sołtysem, rozjeżdżając po robotach, czy też obchodząc nowe budynki gospodarskie, ale jak tylko zapadał zmierzch, nie wiedziałem zupełnie gdzie się podziać. Niewielką ilość książek, które znalazłem pod szafami i w lamusie, znałem już na pamięć. Klucznica Kiryłowna opowiedziała mi wszystkie bajki, jakie tylko zachowała w pamięci. Pieśni bab obrzydły mi do reszty. Próbowałem wytrawnej nalewki, ale bolała od niej głowa; przyznam zresztą, że ogarnął mnie lęk, by się nie stać pijakiem z rozpaczy, to znaczy najbardziej rozpaczliwym pijakiem, ha co widziałem mnóstwo przykładów w naszym powiecie. Bliskich sąsiadów w okolicy nie miałem, prócz dwóch lub trzech rozpaczliwych, których rozmowa polegała przeważnie na czkawce i wzdychaniu. Lepsza już była samotność. 

W odległości czterech wiorst znajdował się bogaty majątek należący do hrabiny B***, lecz mieszkał tam tylko rządca, a hrabina odwiedziła swoją majętność tylko raz, w pierwszym roku swego małżeństwa, zresztą mieszkała tam nie dłużej niż miesiąc. Jednakże na! drugą wiosnę mojego pustelniczego życia rozeszła się wieść, że hrabina tego lata przyjedzie z mężem do swojej wsi. Istotnie, w pierwszych dniach czerwca przybyli oboje.   

Przyjazd bogatego sąsiada stanowi ważną epokę w życiu mieszkańców wsi. Ziemianie i służba dworska rozprawiają o tym przez trzy miesiące naprzód i przez trzy lata później. Jeśli chodzi o mnie,, to przyznam, że wiadomość o przybyciu młodej i pięknej sąsiadki bardzo mnie podnieciła; płonąłem z niecierpliwości, ażeby ją ujrzeć i dlatego też pierwszej zaraz niedzieli po jej przyjeździe wyruszyłem po obiedzie do wsi ***, aby się przedstawić jaśnie oświeconym państwu jako najbliższy sąsiad i najpokorniejszy sługa. 

Lokaj wprowadził mnie do gabinetu hrabiego, a sam poszedł mnie zameldować. Przestronny gabinet urządzony był wspaniale; pod ścianami stały szafy z książkami, na każdej szafie stało popiersie z brązu. Nad marmurowym kominkiem wisiało szerokie zwierciadło; podłoga obita była zielonym suknem i zasłana dywanami. Odzwyczajony w moim ubogim kącie od przepychu i dawno już nie widząc cudzego bogactwa, straciłem pewność siebie i oczekiwałem hrabiego z takim drżeniem, z jakim suplikant z prowincji czeka na wejście ministra. Drzwi się otworzyły i wszedł piękny, mniej więcej trzydziestodwuletni mężczyzna. Hrabia zbliżył się do mnie ze szczerym i przyjaznym wyrazem twarzy; starałem się nabrać otuchy i zacząłem się przedstawiać, ale on mnie uprzedził. Usiedliśmy. Jego odezwania swobodne i uprzejme, wkrótce rozwiały moją zdziczałą nieśmiałość; zacząłem już powracać do mego zwykłego zachowania, gdy wtem weszła hrabina i ogarnęło mnie większe niż uprzednio zmieszanie. Była to istotnie piękność. Hrabia przedstawił mnie; chciałem wydawać się swobodnym, lecz im bardziej starałem się przybrać niewymuszoną postawę, tym bardziej czułem się niezręcznie. Aby dać mi czas na ochłonięcie i na to, bym przywykł do nowej znajomości, zaczęli rozmawiać ze sobą, obchodząc się ze mną jak z dobrym sąsiadem i bez ceremonii. Tymczasem zacząłem przechadzać się po pokoju, oglądając książki i obrazy. Na obrazach się nie znam, lecz jeden z nich zwrócił moją uwagę. Przedstawiał on jakiś szwajcarski widok; zdziwiło mnie jednak nie malarstwo, lecz to, że obraz był przestrzelony dwiema kulami wsadzonymi jedna na drugą. „Oto piękny wystrzał" — rzekłem zwracając się do hrabiego. „Tak — odpowiedział — wystrzał jest bardzo interesujący. A czy pani dobrze strzela? — ciągnął. „Nienajgorzej — odpowiedziałem ucieszony, że rozmowa dotknęła wreszcie bliskiego mi przedmiotu. — Z odległości trzydziestu kroków nie chybię do karty, oczywiście ze znanych pistoletów". — „Doprawdy? — rzekła hrabina słuchająca z wielką uwagą — a ty, mój drogi, czy trafisz do karty z trzydziestu kroków?" — „Kiedyś — odpowiedział hrabia — spróbujemy. W swoim czasie strzelałem nieźle, ale już cztery lata nie brałem pistoletu do ręki". „O — zauważyłem — w takim razie gotów jestem się założyć, że nie trafi pan, hrabio, do karty nawet z odległości dwudziestu kroków; pistolet wymaga codziennych ćwiczeń. Wiem o tym z doświadczenia. U nas w pułku uważano mnie za jednego z najlepszych strzelców. Pewnego razu zdarzyło mi się przez cały miesiąc nie brać do rąk pistoletu: moje były w naprawie; no i cóż pan myśli, hrabio? Gdy później zacząłem po raz pierwszy strzelać, czterokrotnie chybiłem do butelki z dwudziestu pięciu kroków. Był u nas rotmistrz, złośliwiec i dowcipniś; znalazł się tam przypadkiem i powiedział do mnie: „widać, bracie, że ci się ręka nie podnosi na; butelkę". Nie, hrabio, nie należy zaniedbywać tych ćwiczeń, bo łatwo się można odzwyczaić. Najlepszy strzelec, jakiego udało mi się spotkać, strzelał co dzień co najmniej trzy razy przed obiadem. To już było u niego w zwyczaju jak kieliszek wódki". Hrabia i hrabina zadowoleni byli, że się rozgadałem. „A jakżeż on strzelał?" — zapytał mnie hrabia. — „A no tak: zdarzało mu się dostrzec na ścianie muchę: pani się śmieje, hrabino? Słowo daję, że prawda. Zdarzało się, żel dostrzegł muchę i woła; Koźma, pistolet! Koźma niesie mu nabiły pistolet. A on trzask i wgniata muchę w ścianę" — „To przedziwne! — rzekł hrabia — a jakże się nazywał?" — „Silvio." — „Silwio! — zawołał zrywając się hrabia — pan znał Silvia?" — „Oczywiście, hrabio, byliśmy przyjaciółmi; w naszym pułku traktowano go jak brata i kolegę; ale oto już pięć lat, jak nie mam o nim  żadnej wiadomości. A więc i pan go znał?" — „Znałem, dobrze znałem. Czy nie opowiadał panu o pewnym dziwnym zdarzeniu?".— „Czy nie o policzku, hrabio, jaki otrzymał na balu od jakiegoś hultaja?" — „A czy powiedział panu nazwisko tego hultaja?" — „Nie, hrabio, nie mówił... Ach, hrabio — mówiłem dalej, domyślając się prawdy — pan wybaczy.... nie wiedziałem... czy to nie pan?..." — „Właśnie ja — odpowiedział hrabia ogromnie przejęty — a przestrzelony obraz jest pamiątką naszego ostatniego spotkania..." — „Ach, mój drogi — rzekła hrabina — na miłość boską, nie opowiadaj; po prostu strach słuchać". — „Nie — odparł hrabia — opowiem wszystko. On wie, jak obraziłem jego przyjaciela, niechże się dowie, jak Silvio na mnie się zemścił". — Hrabia podsunął mi fotel, a ja z najwyższym zaciekawieniem wysłuchałem następującego opowiadania. 

„Ożeniłem się pięć lat temu. — Pierwszy miesiąc, the honey-moon, spędziłem tutaj, w tej wsi. Temu domowi zawdzięczam najpiękniejsze chwile mego życia i jedno z najcięższych wspomnień. 

Pewnego razu wieczorem jechaliśmy oboje konno; koń mojej żony znarowił się; żona się przestraszyła, oddała mi cugle i poszła do domu pieszo, ja zaś pojechałem naprzód. Przed domem spostrzegłem bryczkę podróżną; powiedziano mi, że w moim gabinecie czeka ktoś, kto nie chciał wyjawić swego nazwiska, oznajmiając po prostu, że ma do mnie pewną sprawę. Wszedłem do tego pokoju i dojrzałem w półmroku człowieka z zarosłą brodą i zakurzonego; stał tu, przy kominku. Zbliżyłem się doń, usiłując przypomnieć sobie jego rysy. „Nie poznałeś mnie, hrabio?" — rzekł drżącym głosem. „Silvio!" — zawołałem i, przyznam, że uczułem, jak naraz włosy zjeżyły mi się na głowie. „Tak jest — mówił dalej — teraz kolej na mój wystrzał; przyjechałem wyładować pistolet; czy jesteś gotów?" Pistolet sterczał mu z bocznej kieszeni. Odmierzyłem dwanaście kroków i stanąłem w tamtym kącie, prosząc, aby wystrzelił jak najszybciej, zanim wróci żona. Zwlekał — poprosił o światło. Przyniesiono świece. — Zamknąłem drzwi, wydałem rozkaz, aby nikt nie wchodził i znów poprosiłem go, by wystrzelił. Wyjął pistolet i zaczął celować... Liczyłem sekundy. .. Myślałem o niej... Minęła okropna minuta! Silvio opuścił rękę. „Żałuję — rzekł, że pistolet nie jest nabity pestkami czereśni... ciężka jest ta kula. Wciąż mi się wydaje, że to nie pojedynek, lecz zabójstwo: nie zwykłem celować do bezbronnego. Zaczniemy od nowa; rzucimy losy, kto ma strzelać pierwszy". Kręciło mi się w głowie... Zdaje się, że się nie zgadzałem... Wreszcie nabiliśmy jeszcze jeden pistolet, zwinęliśmy dwie kartki, on włożył je do czapki, którą . kiedyś przestrzeliłem; znowu wyciągnąłem pierwszy numer. „Masz, hrabio, piekielne szczęście" — rzekł do mnie z uśmiechem, którego nigdy nie zapomnę. | Nie rozumiem, co się ze mną działo i w jaki sposób mógł minie do tego zmusić... ale — wystrzeliłem i trafiłem w ten oto  obraz. (Hrabia wskazał palcem przestrzelony obraz; twarz mu płonęła jak ogniem; hrabina była bledsza od swej chusteczki. Nie mogłem powstrzymać okrzyku.),    

„Wystrzeliłem — mówił dalej hrabia — i dzięki Bogu chybiłem, a wtedy Silvio... (w tej chwili był doprawdy straszny) Silvio zaczął celować do| mnie. Nagle drzwi się otworzyły, wbiega Masza i z krzykiem rzuca mi się na szyję. Jej obecność przywróciła mi odwagę. „Najdroższa — powiedziałem — czyż nie widzisz, że żartujemy? Jakże się przestraszyłaś! Idź, wypij szklankę wody i wróć tu do nas; przedstawię ci starego przyjaciela i kolegę". Masza wciąż jeszcze nie wierzyła. „Niech pan powie, czy mąż mówi prawdę — rzekła zwracając się do groźnego Silvia — czy to prawda, że obaj żartujecie?" — „On zawsze żartuje, hrabino — odpowiedział jej Silvio. — Pewnego razu żartem mnie spoliczkował, żartem przestrzelił mi tę oto czapkę, żartem przed chwilą chybił do mnie; teraz i ja mam ochotę pożartować..." 

— Z tymi słowy chciał wycelować do mnie... w jej obecności! Masza rzuciła mu się do nóg. „Wstań, Masza, wstyd! — zawołałem ze wściekłością — a pan czy przestanie wreszcie znęcać się nad biedną kobietą? Będzie pan strzelał, czy nie?" — „Nie będę — odpowiedział Silvio — mam dość; widziałem twoje zmieszanie, twój lęk; zmusiłem cię, żebyś strzelał do mnie. To mi wystarczy. Będziesz mnie pamiętał. Oddaję cię twemu sumieniu". Mówiąc to wyszedł, lecz zatrzymał się w drzwiach, spojrzał na przestrzelony przeze mnie obraz, wystrzelił do niego prawie nie celując i znikł. Żona leżała w omdleniu; służba nie śmiała go zatrzymać i patrzała na niego z przerażeniem; wyszedł na ganek, zawołał woźnicę i odjechał, zanim zdążyłem się opamiętać". 

Hrabia zamilkł. W ten sposób poznałem zakończenie opowieści, której początek tak mnie niegdyś zadziwił. Z bohaterem jej już się nie spotkałem. Powiadają, że Silvio w czasie powstania Aleksandrą Ipsilanti był dowódcą oddziału hete rystów i został zabity w bitwie pod Skulianami. 

Z   A   M I  E   C 

Konie lecą wśród bezdroży, Po górach, po błoniu. 

Patrz! samotny kościół boży Stoi na ustroniu. 

Nagle świsnął wiatr zza chmury, 

Śnieg zrywając z ziemi; Czarny kruk szumnymi pióry 

Wije się nad niemi. Coraz bliżej, coraz niżej — 

Polękane konie Coraz i dalej, coraz chyżej 

Lecą wprost przez błonie. 

W. Zukowski 

Pod koniec roku 1811, w tak pamiętnej dla nas epoce, mieszkał w swoim majątku Nienaradowie dobry Gawryła Gawryłowicz R**. Dom jego w całej okolicy słynął z gościnności i serdeczności; sąsiedzi raz po raz jeździli do niego w odwiedziny, aby sobie podjeść, popić, pograć po pięć kopiejek w bostona z jego żoną, a niektórzy po to, by popatrzyć na ich córkę, Marię Gawryłownę, pannę wysmukłą, bladą i siedemnastoletnią. Uważano ją za bogatą partię i wielu pragnęło ją za żonę dla siebie lub dla swoich synów.   

Maria Gawryłowna wychowała się na romansach francuskich, oczywista więc, że była] zakochana. Jej wybranym był ubogi podchorąży piechoty, który przebywał na urlopie w swojej wiosce. Jest rzeczą samo przez się zrozumiałą, że młodzieniec płonął niemniejszą namiętnością i że rodzice jego miłej, zauważywszy wzajemną skłonność, zabronili córce nawet o nim myśleć i przyjmowali go gorzej, niż gdyby był dymisjonowanym asesorem. 

Kochankowie nasi prowadzili korespondencję i co dzień spotykali się sam na sam w sosnowym lesie lub też przy starej kapliczce. Przysięgali tam sobie wieczną miłość, narzekali na okrucieństwo losu i układali rozmaite plany. Korespondując i rozmawiając w ten sposób doszli (co jest dość naturalne) do następującego wniosku: jeżeli nie możemy żyć bez siebie, a wola naszych rodziców zagradza nam drogę do szczęścia, to czy nie moglibyśmy obejść się bez niej? Oczywista na tę szczęśliwą myśl wpadł najpierw młodzieniec, a odpowiadała ona bardzo romantycznej wyobraźni Marii Gawryłowny. 

Nadeszła zima i przerwała ich spotkania, ale korespondencja tym bardziej się ożywiła. Władimir Nikołajewicz w każdym liście błagał, aby mu zawierzyła swój los, by wzięli w tajemnicy ślub, ukrywali się czas pewien, a potem rzucili się do nóg rodzicom, którzy oczywiście wzruszą się wreszcie bohaterską stałością i nieszczęściem kochanków i na pewno powiedzą: dzieci! chodźcie w nasze objęcia. 

Maria Gawryłowna wahała się długo; odrzuciła mnóstwo planów ucieczki. Wreszcie się zgodziła: w oznaczonym dniu miała nie jeść kolacji i wymówiwszy się bólem, głowy pójść do swego pokoju. Jej pokojówka była w zmowie; obie winny były wyjść do ogrodu przez boczny ganek, za ogrodem miały znaleźć przygotowane sanie, wsiąść w nie i jechać parę wiorst od Nienaradowa do wsi Żadrino, prosto do cerkwi, gdzie Władimir winien już był na nie czekać. 

W wilię decydującego dnia Maria Gawryłowna nie spała przez całą noc; pakowała się, układała bieliznę i suknie, napisała długi list do pewnej czułostkowej panny, swojej przyjaciółki, i drugi list — do rodziców. Żegnała się z nimi najczulszymi słowy, składała swoje przewinienie na karb namiętności nie do pokonania i kończyła zdaniem, że za najszczęśliwszą chwilę swego życia będzie uważała tę, gdy najdrożsi rodzice pozwolą jej rzucić się do swoich nóg. Zapieczętowawszy oba listy tulską pieczątką, na której wyobrażone były dwa płonące serca z odpowiednim napisem, rzuciła się na łóżko tuż przed samym świtem i zapadła w drzemkę, ale i wtedy budziły ją co chwila okropne zwidzenia. Raz wydawało jej się, że w tej samej chwili, kiedy siada do sań, aby jechać do ślubu, ojciec zatrzymuje ją, nieznośnie szybko wlecze po śniegu i wrzuca w ciemne podziemie bez dna... a ona spada gwałtownie, czując w sercu niepojęte omdlenie; to znów widziała Władimira, jak leży na trawie blady, skrwaw wiony; umierając błaga ją przejmującym głosem, aby pospieszyła go poślubić... inne jeszcze, okropne, bezmyślne zwidzenia na" przemian unosiły się przed nią. Wreszcie wsta ła, bardziej blada niż zwykle i z nie udawanym bólem głowy. 

Ojciec i matka zauważyli jej niepokój; ich czuła troskliwość i ustawiczne zapytania: — co ci jest, Masza? czy aby nie jesteś chora, Masza? — rozdzierały jej serce. Starała się ich uspokoić, udawać wesołość, lecz nie mogła. Nadszedł wieczór. Myśl, że już po raz ostatni spędza dzień w otoczeniu rodziny, raniła jej serce. Była ledwo żywa. W głębi duszy żegnała się ze wszystkimi domownikami, ze wszystkimi przedmiotami, które ją otaczały. Podano kolację; serce jej biło mocno. Oznajmiła drżącym głosem, że nie chce jeść i zaczęła  żegnać się z ojcem i matką. Pocałowali ją i, swoim zwycza jem, pobłogosławili. O mało się nie rozpłakała. Przyszedłszy 

do swego pokoju, padła na fotel i zalała się łzami. Pokojówka namawiała ją, by się uspokoiła i nabrała otuchy. Wszystko już było przygotowane. Za pół godziny Masza winna była na zawsze porzucić dom rodzicielski, swój pokój, spokojne dziewczęce życie... Na dworze szalała zamieć; wiatr wył, okiennice dygotały i stukały. Wszystko wydawało jej się jakąś groźną i ponurą przepowiednią. Wkrótce w domu ucichło, wszyscy zasnęli. Masza otuliła się w szal, włożyła ciepły płaszcz, wzięła do rąk swoją szkatułkę i wyszła na boczny ganek. Służąca niosła za nią dwa węzełki. Zeszły do ogrodu. 

Zamieć nie uciszała się; wicher wiał prosto w twarz, jak gdyby usiłując zatrzymać młodą przestępczynię. Z trudem doszły do końca ogrodu. Na drodze czekały sanie. Zziębłe konie nie mogły ustać na miejscu; stangret Władimira, powstrzymując je, przechadzał się przed dyszlami. Pomógł pannie i jej pokojówce usadowić się i ułożyć węzełki i szkatułkę, wziął lejce, konie poskoczyły. Poleciwszy pannę opiece losu i sztuce stangreta Tereszki, przejdźmy do naszego młodego kochanka. 

Przez cały dzień Władimir był w rozjazdach. Z rana był u żadryńskiego popa. Z trudem się z nim umówił; później pojechał szukać świadków wśród właścicieli sąsiednich majątków. Pierwszy, u którego się zjawił, czterdziestoletni podchorąży w stanie spoczynku, Drawin, zgodził się bardzo chętnie. Ta przygoda, zapewniał,, przypominała mu dawne czasy i huzarskie wybryki. Namówił Władimira, żeby został na obiedzie i zapewnił go, że z dwoma innymi świadkami pójdzie równie łatwo. Istotnie, zaraz po obiedzie zjawił się geometra Szmit, wąsaty i z ostrogami, a także syn sprawnika szesnastoletni chłopak, który niedawno wstąpił do ułanów. Nie tylko zgodzili się na prośbę Władimira, lecz zapewnili, że gotowi są oddać za niego życie. Władimir uścisnął ich z zachwytem i pojechał do domu przygotować się do ślubu. 

Zmierzch zapadł już dawno. Władimir wyprawił swego wiernego Tereszkę do Nienaradowa z trójką koni i z dokładnym pouczeniem co ma robić, dla siebie zaś kazał zaprząc małe, jednokonne sanki i sam, bez woźnicy, ruszył do Żadrina, dokąd w dwie godziny potem winna była przyjechać Maria Gawryłowna. Drogę znał dobrze, a jazdy było wszystkiego dwadzieścia minut. 

Zaledwie jednak Władimir wyjechał za opłotki w pole, gdy zerwał się wiatr i rozszalała taka zamieć, że nic nie mógł ujrzeć przed sobą. W jednej chwili zasypało drogę śniegiem, okolica zginęła w mętnej i żółtawej mgle, poprzez którą waliły białe płaty śniegu; niebo zlało się z ziemią; Władimir znalazł się w polu i próżno chciał znowu odszukać drogę; koń szedł na oślep i raz po raz, |to wjeżdżał na zaspę śnieżną, to znów zapadał się w dół; sanie co chwila się przewracały. — Władimir usiłował jedynie nie stracić właściwego kierunku, wydawało mu się jednak, że minęło już więcej niż pół godziny, a jeszcze nie dojechał do żadrińskiego lasu. Przeszło jeszcze około dziesięciu minut; lasu wciąż nie było widać. Władimir jechał polem przerżniętym głębokimi parowami. Zamieć nie ścichała, niebo się nie rozjaśniało. Koń zaczął ustawać, a z Władimira pot spływał strumieniami, pomimo że co chwila zapadał się po pas w zaspy śniegu. 

Wreszcie spostrzegł, że jedzie w niewłaściwym kierunku. Władimir zatrzymał się: zaczął myśleć, przypominać sobie i doszedł do wniosku, że powinien był jechać bardziej na prawo. Ruszył w prawo. Koń ledwo już szedł. Już przeszło godzinę Władimir był w drodze. Żadrino winno było być już niedaleko. Ale on jechał, jechał i wydawało się, że pole nie ma końca. Wciąż zaspy i parowy;; co chwila sanie się przewracały, co chwila je podnosił. Czas upływał; Władimir zaczął się poważnie niepokoić.  

Wreszcie z boku zaczęło coś czernieć. Władimir nawrócił w tamtym kierunku. Zbliżywszy się ujrzał las. Dzięki Bogu, pomyślał, teraz już blisko. Pojechał pod lasem w nadziei, że zaraz trafi na znajomą drogę albo że objedzie go wokoło: Żadrino znajdowało się tuż za lasem. Wkrótce znalazł drogę i wjechał w mrok obnażonych przez zimę drzew. Wicher nie mógł już tu szaleć; droga była gładka; koń nabrał sił i Władimir się uspokoił.    

Jechał jednak i jechał, a Żadrina wciąż nie było widać; las ciągnął się bez końca. Władimir z przerażeniem ujrzał, że zajechał do nieznajomego lasu. i Ogarnęła go rozpacz. Popędził konia; biedne zwierzę pobiegło kłusem, lecz wkrótce zaczęło iść wolniej, a po kwadransie, pomimo wysiłków nieszczęsnego Władimira, znowu wlokło się stępa. 

Zwolna drzewa zaczęły rzednąć i Władimir wyjechał z lasu; Żadrina nie było widać. Było już zapewne koło północy. Łzy trysnęły mu z oczu; ruszył na oślep. Zamieć ścichła, chmury zaczęły się rozpraszać, przed Władimirem leżała równina zasłana białym falistym dywanem. Noc była dość jasna. Ujrzał w pobliżu wioskę składającą się z czterech czy pięciu zagród. Władimir skierował się ku niej. Przy pierwszej zaraz chacie wyskoczył z sań, podbiegł do okna i zaczął stukać. Po kilku minutach uniosła się drewniana okiennica i wyjrzał starzec z siwą brodą. — Czego potrzeba? — Czy daleko stąd do Żadrina? — Czy do Żadrina daleko? — Tak, tak! Daleko? — Niedaleko, będzie jakie dziesięć wiorst. — Na tę odpowiedź Władimir chwycił się za włosy i zastygł bez ruchu, jak człowiek, który otrzymał wyrok śmierci. 

— A skądeś ty? — mówił dalej starzec. Władimir nie był w stanie odpowiadać na pytania. — Czy możesz mi, starcze — rzekł — dostać koni do Żadrina? — Jakie tam u nas konie — odpowiedział chłop. — A czy nie mogę dostać choć przewodnika? Zapłacę, ile zechce. — Zaczekaj — odparł starzec opuszczając okiennicę — przyślę ci syna, on cię odprowadzi. — Władimir zaczął czekać. Nie minęła jednak minuta, gdy znów zapukał. Okiennica uniosła się, ukazała się broda. — Czego chcesz? — Jak tam twój syn? — Zaraz wyjdzie, buty wkłada. Może przemarzłeś? Wejdź, ogrzejesz się. — Dziękuję, przyślij jak najprędzej syna. 

Wrota zaskrzypiały; wyszedł parobek z drągiem i poszedł naprzód to wskazując, to znów wyszukując zasypaną zwałami śniegu drogę. — Która godzina? — zapytał go Władimir. — A już wkrótce będzie świtać — odrzekł parobek. Władimir nie wyrzekł ani słowa więcej. 

Piały już koguty i rozwidniło się, gdy dotarli do Żadrina. Cerkiew była zamknięta. Władimir zapłacił przewodnikowi i pojechał do popa. Na podgórzu, nie było jego trójki. Cóż za wieść go oczekiwała!   

Wróćmy jednak do dobrych   właścicieli Nienaradowa i popatrzmy, co się u nich dzieje.; 

A no nic.  

Starzy obudzili się i wyszli do bawialni. Gawryła Gawryłowicz nosił szlafmycę i bajową kurtkę, Praskowia Pietrowna watowany szlafrok. Podano samowar i Gawryła Gawryłowicz posłał do Marii Gawryłójwny dziewczynę z zapytaniem jak się czuje i jak spała. Dziewczyna wróciła oznajmiając, że panienka spała źle, że teraz czuje się lepiej i że zaraz przyjdzie do bawialni. Rzeczywiście drzwi się otworzyły i Maria Gawryłowna podeszła przywitać się z tatusiem i mamusią. 

— Jak tam twoja głowa, Masza? — zapytał Gawryła Gawryłowicz. — Lepiej, tatusiu — odpowiedziała Masza. — Na pewno,. Masza, wczoraj zaczadziałaś — rzekła Praskowia Pietrowna. — Być może, mamusiu — odpowiedziała Masza.    

Dzień minął pomyślnie, ale w nocy Masza zachorowała. Posłano do miasta po lekarza. Przyjechał pod wieczór i zastał chorą w malignie. Zjawiła się silna gorączka i nieszczęśliwa chora przez dwa tygodnie walczyła ze śmiercią. 

Nikt w domu nie wiedział o planowanej ucieczce. Listy, które uprzednio napisała, zostały spalone; pokojówka nie mówiła nic nikomu w obawie przed gniewem państwa. Pop, dymisjonowany podchorąży, wąsaty geometra i mały ułan byli skromni, i to nie bez przyczyny. Stangret Tereszka nigdy niepotrzebnie z niczym się nie wygadał, nawet po pijanemu. W ten sposób przeszło pół tuzina spiskowców zachowało tajemnicę. Ale Maria Gawryłowna sama bez ustanku wyznawała swą tajemnicę w malignie. Jednakże słowa jej były tak nieprawdopodobne, że matka, która nie odstępowała od jej łoża, zdołała zrozumieć z nich tylko to, że córka jej była śmiertelnie zakochana we Władimirze Nikołajewiczu, i że zapewne miłość ta była przyczyną choroby. Praskowia Pietrowna naradzała się z mężem i z niektórymi sąsiadami i wszyscy wreszcie jednogłośnie doszli do wniosku, że widać tak już było pisane Marii Gawryłownie, że nie człowiek rządzi losem, ale los człowiekiem, że bieda nie hańbi, że wychodzi się za mąż nie za majątek, ale za człowieka i temu podobne. Przypowiastki moralne bywają zadziwiająco pożyteczne w tych wypadkach, gdy sami niewiele możemy powiedzieć na swoje usprawiedliwienie. 

Tymczasem panna zaczęła przychodzić do zdrowia. Władimir już od dawna nie zjawiał się w domu Gawryły Gawryłowicza. Odstraszało go przyjęcie, jakiego zwykle doznawał. Postanowiono posłać po niego i oznajmić mu niezwykle szczęśliwą wiadomość: zgodę na małżeństwo. Lecz jakież było zdumienie dziedziców Nienaradowa, gdy w odpowiedzi na swoje zaproszenie otrzymali od Władimira na wpół zwariowany Ust! Oświadczył w nim, że noga jego nie stanie nigdy w ich domu i prosił, aby zapomniano o nieszczęśliwym, dla którego jedynie śmierć może być wybawieniem. Po kilku dniach przyszła wiadomość, że Władimir zaciągnął się do wojska. Działo się to w 1812 roku. 

Długo nie śmieli powiedzieć o tym powracającej do zdrowia Maszy, która nigdy zresztą nie wspominała o Władimirze. Po kilku miesiącach, gdy znalazła jego nazwisko w spisie tych, którzy się odznaczyli i zostali ciężko ranni pod Borodinem, padła zemdlona i rodzice obawiali się powrotu gorączki. Jednakże, dzięki Bogu, skończyło się na omdleniu. 

Nawiedził ją inny z kolei smutek: zmarł Gawryła Gawryłowicz, pozostawiając jej w dziedzictwie cały majątek. Spadek jednak nie pocieszył jej; szczerze dzieliła ból z biedną Praskowią Pietrowną, przysięgała, że nigdy się z nią nie rozstanie; obie opuściły Nienaradowo, miejsce smutnych wspomnień, i zamieszkały w majątku ***-skim. 

Zalotnicy krążyli i tu wokoło miłej i bogatej panny, lecz ona nikomu nie dawała nawet cienia nadziei. Matka niekiedy namawiała ją, aby wybrała sobie towarzysza życia; Maria Gawryłowna kręciła tylko głową i wpadała w zamyślenie. Władimira nie było już na świecie: umarł w Moskwie tuż przed wejściem Francuzów. Pamięć o nim wydawała się być dla Maszy święta; w każdym razie skrzętnie przechowywała wszystko, co go przypominało: książki, które niegdyś przeczytał, jego rysunki, nuty i przepisane dla niej własnoręcznie wiersze. Sąsiedzi, dowiedziawszy się o wszystkim, podziwiali jej stałość i z ciekawością oczekiwali bohatera, który by wreszcie zatriumfował nad smutną wiernością tej dziewiczej Artemidy. 

Tymczasem wojna została chwalebnie zakończona. Nasze pułki wracały z zagranicy. Lud biegł im na spotkanie. Muzyka grała zdobyte pieśni: Vive Henri Quatre, walce tyrolskie i arie z Giocondy. Oficerowie, którzy poszli na wojnę prawie jako wyrostki, powracali teraz obwieszeni krzyżami, zmężniali w atmosferze walk. Żołnierze wesoło rozmawiali, co chwila wtrącając słowa niemieckie i francuskie. Niezapomniane to czasy! Czasy sławy i zachwytu! Jak mocno biły serca rosyjskie na dźwięk wyrazu Ojczyzna! Jak słodkie były łzy powitania! Jak zgodnie łączyliśmy uczucie dumy narodowej z miłością do panującego! A dla niego . — cóż to była za chwila! 

Kobiety, rosyjskie kobiety, były wówczas niezrównane. Znikł gdzieś ich zwykły chłód. Zachwyt ich był szczerze upajający, kiedy spotykając zwycięzców wołały: u r a ! 

I czepki wyrzucały w górę. 

Któż spośród ówczesnych oficerów nie przyzna, że kobiecie rosyjskiej zawdzięczał najpiękniejszą, najbardziej drogocenną nagrodę?... 

W tych wspaniałych czasach Maria Gawryłowna mieszkała z matką w ***-skiej guberni i nie wiedziała, jak obie stolice święciły powrót wojsk. Jednakże po powiatach i wsiach zachwyt ogólny był może jeszcze silniejszy. Zjawienie się w tych miejscowościach oficera stawało się dlań prawdziwym triumfem, a kochankowi we fraku nie nazbyt się powodziło w jego sąsiedztwie. 

Mówiliśmy już, że pomimo swego chłodu Maria Gawryłowna po dawnemu była otoczona konkurentami. Wszyscy jednak musieli odstąpić, gdy pojawił się w jej zamku ranny pułkownik huzarów Burmin z krzyżem świętego Jerzego w klapie surduta i z interesującą bladością, jak powiadały miejscowe panny. Miał około dwudziestu sześciu lat. Przyjechał na urlop do swych posiadłości, które znajdowały się w sąsiedztwie wsi Marii Gawryłowny. Maria Gawryłowna bardzo go wyróżniała. W obecności Burmina zwykłą jej zadumę zastępowało ożywienie. Trudno było powiedzieć, że go kokietowała, ale poeta, widząc jej zachowanie, rzekłby: 

Se amor non è, che dunche.. . 

Burmin był istotnie bardzo miłym młodzieńcem. Posiadał on taki właśnie umysł, jaki podoba się kobietom: umysł pełen poczucia przyzwoitości, przenikliwy, bez wielkich pretensyj, a jednocześnie pełen niefrasobliwej drwiny. Jego zachowanie wobec Marii Gawryłowny było proste i swobodne; lecz cokolwiek powiedziała lub zrobiła, biegły za nią zarówno jego dusza jak i spojrzenie. Wydawał się spokojny i skromny z usposobienia, a choć chodziły wieści, że niegdyś był okropnym nicponiem, nie szkodziło mu to jednak w mniemaniu Marii Gawryłowny, która (jak w ogóle wszystkie młode damy) chętnie wybaczała wybryki świadczące o odwadze i porywczości charakteru. 

Lecz ponad wszystko... (ponad jego czułość, ponad przyjemną rozmowę, ponad interesującą bladość, ponad rękę na temblaku) ponad wszystko wyobraźnię jej i ciekawość podniecało milczenie młodego huzara. Zdawała sobie sprawę, że podobała mu się bardzo; zapewne i on również, tak rozumny i doświadczony, mógł już zauważyć, że go wyróżniała: jakżeż to się stało, że do tej pory nie widziała go u swych stóp i nie słyszała jego wyznań? Co go powstrzymywało? Nieśmiałość, duma, czy też kokieteria przebiegłego uwodziciela? Było to dla niej zagadką. Zastanowiwszy się dobrze, zdecydowała, że jedyną tego przyczyną była nieśmiałość i postanowiła zachęcić go większą uwagą i, zależnie od okoliczności, nawet czułością. Przygotowywała najbardziej nieoczekiwane rozwiązanie i z niecierpliwością oczekiwała chwili romantycznego wyznania. Tajemnica, jakakolwiek by była, zawsze jest ciężarem dla kobiecego serca. Działania wojenne Maszy osiągnęły upragniony skutek: tak czy inaczej, Burmin wpadł w taką zadumę, a czarne jego oczy z takim zapałem zatrzymywały się na Marii Gawryłownie, że wydawało się, iż decydująca chwila jest już blisko. Sąsiedzi mówili o ślubie jak o rzeczy już przesądzonej, a dobra Praskowia Pietrowna cieszyła się, że córka jej znalazła sobie wreszcie godnego adoratora. 

Pewnego razu staruszka siedziała w bawialni i rozkładała grand-patience, gdy wszedł Burmin i natychmiast zapytał o Marię Gawryłownę. — Jest w ogrodzie — odpowiedziała staruszka — niech pan do niej pójdzie, a ja tu na was zaczekam. — Burmin wyszedł, a staruszka przeżegnała się i pomyślała sobie: może wreszcie cała ta sprawa już się dziś zakończy! 

Burmin spotkał Marię Gawryłownę nad stawem, pod wierzbą, z książką w ręku i w białej sukni, jak przystoi prawdziwej bohaterce romansu. Po pierwszych zapytaniach Maria Gawryłowna umyślnie przestała podtrzymywać rozmowę, zwiększając w ten sposób obopólne pomieszanie, z którego można było wywikłać się chyba tylko nagłymi i decydującymi oświadczynami. Tak się też stało: Burmin, odczuwając kłopotliwość sytuacji, wyznał, że już od dawna szukał sposobności, by odkryć jej tajemnicę swego serca, i poprosił o chwilę uwagi. Maria Gawryłowna zamknęła książkę i spuściła oczy na znak zgody. 

— Kocham panią — powiedział Burmin — kocham panią namiętnie.... (Maria Gawryłowna zarumieniła się i pochyliła głowę jeszcze niżej). Postąpiłem nieostrożnie ulegając miłemu przyzwyczajeniu, by widzieć panią i słuchać co dzień jej głosu... (Marii Gawryłownie przypomniał się pierwszy list St. Preux). — Teraz już dla mnie za późno sprzeciwiać się losom; twe urocze, nieporównane spojrzenie od dzisiaj będzie w moich wspomnieniach udręką i radością życia; lecz pozostaje mi jeszcze spełnić ciężki obowiązek, odsłonić ci straszną tajemnicę i postawić pomiędzy nami przegrodę nie do przezwyciężenia... — Przegroda ta zawsze istniała — przerwała gwałtownie Maria Gawryłowna — nigdy nie mogłam zostać pańską żoną... — Wiem — odpowiedział jej z cicha — wiem, że kiedyś kochała pani, ale śmierć i trzy lata żałoby... Dobra, miła Mario Gawryłowna! niech się pani nie stara pozbawić mnie ostatniej pociechy: myśl, że zgodziłabyś się uczynić mnie szczęśliwym, gdyby... niech pani milczy, na miłość boską, niech pani milczy. Ranisz mnie, pani. Tak, wiem, czuję to, że byłabyś moją, ale ja — nieszczęsny... jestem żonaty! 

Maria Gawryłowna spojrzała na niego ze zdziwieniem. 

— Jestem żonaty — ciągnął Burmin — jestem żonaty już czwarty rok i nie wiem, kto jest moją żoną, gdzie ona przebywa i czy kiedykolwiek się z nią zobaczę! 

— Co pan mówi? — wykrzyknęła Maria Gawryłowna — jakie to dziwne, niech pan mówi dalej. Opowiem panu później... Ale niechże pan mówi, proszę bardzo. 

— Na początku 1812 roku — rzekł Burmin — śpieszyłem się do Wilna, gdzie stał nasz pułk. Pewnego razu, przyjechawszy późno wieczorem na stację pocztową, kazałem jak tylko można najszybciej zakładać konie, gdy naraz podniosła się okropna zamieć, i poczmistrz i woźnice radzili, abym ją przeczekał. Posłuchałem się, ale ogarnął mnie niezrozumiały niepokój; wydawało mi się, że jakaś siła wyrzuca mnie po prostu z domu. Tymczasem zamieć nie ścichała, nie wytrzymałem, kazałem znowu zakładać konie i pojechałem podczas największej burzy. Woźnicy przyszło na myśl jechać rzeką, co miało nam skrócić drogę o trzy wiorsty. Brzegi były zasypane zwałami śniegu, woźnica przejechał miejsce, gdzie zazwyczaj wyjeżdżano na drogę, i w ten sposób znaleźliśmy się w nieznanej okolicy. Zamieć nie ścichała; dostrzegłem światło i kazałem jechać w tamtym kierunku. Przybyliśmy do wsi; świeciło się w drewnianej cerkwi. Cerkiew była otwarta, za ogrodzeniem stało kilka sań, po kruchcie kręcili się ludzie. — Tutaj, tutaj! — zawołało kilka głosów. Kazałem woźnicy podjechać. 

— Zmiłuj że się, gdzieżeś się podziewał? — powiedział ktoś do mnie; panna młoda zemdlona, pop nie wie, co robić, chcieliśmy już jechać z powrotem. Wyłaźże jak najprędzej. 

— Wyskoczyłem w milczeniu z sań i wszedłem do cerkwi, ledwo oświetlonej dwiema czy trzema świecami. Panna siedziała na ławeczce w ciemnym kącie; służąca nacierała jej skronie. — Dzięki Bogu — rzekła — wreszcie pan przyjechał. O mało pan panienki nie zadręczył. — Zbliżył się do mnie stary pop pytając: — Czy pozwoli pan zacząć? 

— Zaczynajcie, zaczynajcie, ojcze — odpowiedziałem z roztargnieniem. Pannę podnieśli. Wydała mi się niebrzydka... Niepojęta, niewybaczalna lekkomyślność... stanąłem obok niej przed ołtarzem; pop spieszył się. Trzech mężczyzn i pokojówka podtrzymywali pannę młodą i tylko nią byli zajęci. Dano nam ślub. — Pocałujcie się — powiedział ktoś do nas. Chciałem ją pocałować. Wykrzyknęła: — Ach, to nie on! nie on! — i upadła tracąc przytomność. Świadkowie spojrzeli na mnie z przerażeniem. Odwróciłem się, wyszedłem z cerkwi nie zatrzymywany przez nikogo, skoczyłem do sań i zawołałem: — jazda! 

— Mój Boże! — wykrzyknęła Maria Gawryłowna — i nie wie pan, co się stało z pańską nieszczęśliwą żoną? 

— Nie wiem — odpowiedział Burmin — nie wiem jak się nazywa wieś, gdzie wziąłem ślub; nie pamiętam, z jakiej stacji wyruszyłem. W tym czasie tak mało przywiązywałem wagi do mego zbrodniczego wybryku, że odjechawszy od cerkwi zasnąłem i zbudziłem się na drugi dzień rano już na trzeciej stacji. Służący, który był wtedy ze mną, zginął na wojnie, tak że nie mam nawet nadziei, by odnaleźć tę, z której zażartowałem tak okrutnie i która teraz została tak okrutnie pomszczona. 

— Mój Boże, mój Boże! — rzekła Maria Gawryłowna chwytając go za rękę — a więc to był pan! I pan mnie nie poznaje?... 

Burmin pobladł... i rzucił się do jej stóp... 

T R U   M N I A R Z 

Czyż nie widzimy co dzień trumien, Które są siwym włosem świata? 

Dierżawin 

Ostatnie graty trumniarza Adriana Prochorowa zwalono na wóz pogrzebowy i para wychudzonych koni po raz czwarty powlokła się z Basmannej na Nikitską, dokąd trumniarz przeprowadzał się z całym swym dobytkiem. Prochorow zamknął sklep, przybił do bramy ogłoszenie, że sprzeda lub podnajmie dom, i pieszo udał się na nowe mieszkanie. Zbliżając się do żółtego domku, który już od dawna kusił jego wyobraźnię i który kupił wreszcie za grube pieniądze, stary trumniarz poczuł ze zdziwieniem, że nie doznaje w sercu radości. Gdy przestąpił nieznajomy próg i zastał w nowej siedzibie zgiełk i zamieszanie, westchnął za zmurszałym domkiem, gdzie przez osiemnaście lat wszystko szło ściśle ustalonym trybem; zwymyślał obie swe córki i robotnicę za to, że zbyt powoli pracują i sam zaczął im pomagać. Wkrótce zaprowadzili porządek; szafka ze świętymi obrazami, kredens, stół, kanapa i łóżko zajęły przeznaczone dla nich kąty w ostatnim pokoju; w kuchni i w bawialni umieszczono wyroby pana domu: trumny wszelkich rozmiarów i barw, a także szafy, gdzie mieściły się żałobne kapelusze, stroje i pochodnie pogrzebowe. Nad bramą umieszczono szyld, na którym wyobrażony był dorodny Amor z opuszczoną ku ziemi pochodnią w ręku i napis: „Tu się sprzedaje i wyścieła trumny zwyczajne i małowane a także wypożycza się i naprawia używane". Dziewczęta wyszły do swojej izby, Adrian obszedł dokoła domostwo, siadł przy okienku i kazał przygotować samowar. Wykształcony czytelnik wie, że zarówno Szekspir jak i Walter Scott przedstawiali swych grabarzy jako ludzi wesołych i dowcipnych, aby tym przeciwstawieniem jeszcze mocniej podziałać na naszą wyobraźnię. Przez szacunek dla prawdy nie możemy pójść za ich przykładem i zmuszeni jesteśmy przyznać, że charakter naszego trumniarza w zupełności odpowiadał jego ponuremu rzemiosłu. Adrian Prochorow był zazwyczaj ponury i zamyślony. Przerywał milczenie chyba tylko po to, aby łajać córki, gdy przyłapywał je na gapieniu się przez okno na przechodniów, albo by zażądać za swe wyroby wysokiej ceny od tych, którzy mieli nieszczęście (a czasem i przyjemność) ich potrzebować. Tak więc Adrian, siedząc przy oknie i dopijając siódmą filiżankę herbaty, pogrążył się swoim zwyczajem w smutne rozmyślania. Myślał o ulewnym deszczu, który tydzień temu zaskoczył przy samych rogatkach pogrzeb eme rytowanego generała brygady. Wiele płaszczy żałobnych zbiegło się przez to, wiele kapeluszy straciło fason. Trumniarz przewidywał, że będzie musiał ponieść mnóstwo wydatków, gdyż dawny zapas szat pogrzebowych znajdował się już w opłakanym stanie. Spodziewał się, że odbije sobie straty na starej kupcowej Triuchinej, która już, od roku blisko walczyła ze śmiercią. Ale Triuchina umierała w dzielnicy Razguliaj i Prochorow obawiał się, że spadkobiercy pomimo obietnicy nie zechcą posłać po niego tak daleko i że mogą umówić się z pierwszym lepszym przedsiębiorcą w pobliżu. 

Rozmyślania owe przerwało trzykrotne masońskie pukanie do drzwi. — Kto tam? — zapytał trumniarz. Drzwi otworzyły się i człowiek, w którym na pierwsze wejrzenie można było poznać rzemieślnika-Niemca, wszedł do pokoju i wesoło zbliżył się do trumniarza. — Wybacz, miły sąsiedzie — powiedział tą rosyjską gwarą, której po dziś dzień nie możemy słuchać bez śmiechu — proszą wybaczyć, że przeszkadzam... chciałem jak najprędzej z panem się poznać, jestem szewcem, nazywam się Gottlieb Schultz; a mieszkam naprzeciwko, w tym domku, który pan widzi przez okno. Jutro obchodzę srebrne wesele, proszę po przyjacielsku przyjść do mnie z córkami na obiad. — Zaproszenie przyjęte zostało przychylnie. Trumniarz poprosił szewca, by usiadł i wypił filiżankę herbaty, a dzięki szczerości charakteru Gottlieba Schultza, rozmowa potoczyła się w sposób przyjacielski. — Jak idzie handel u waszmości? — zapytał Adrian. — E-he-he — odpowiedział Schultz — i tak, i owak. Nie mogę się skarżyć. Choć oczywiście mój towar to nie to, co pański: żywy może się obejść bez butów, a umarły nie może żyć bez trumny. — Święta prawda — odrzekł Adrian — jednakże, jeśli żywy nie ma za co kupić sobie butów, to bez obrazy, chodzi boso, podczas gdy ubogi nieboszczyk za darmo dostaje trumnę. — W ten sposób rozmawiali przez pewien czas jeszcze; wreszcie szewc wstał i ponawiając zaproszenie pożegnał się z trumniarzem. 

Nazajutrz punktualnie o dwunastej trumniarz z córkami wyszedł z nowonabytego domu i udał się do sąsiada. Nie będę tu opisywał ani rosyjskiego kaftana Adriana Prochorowa, ani też europejskich strojów Akuliny i Darii, łamiąc w ten sposób zwyczaje, jakich się trzymają dzisiejsi romansopisarze. Uważam jednak, że nie będzie zbyteczne, gdy stwierdzę, że obie panny włożyły żółte kapelusze i czerwone buciki, co czyniły wyłącznie w chwilach uroczystych. 

Ciasne mieszkanko szewca pełne było gości, byli to przeważnie Niemcy-rzemieślnicy z żonami i czeladnikami. Z urzędników rosyjskich był pewien strażnik miejski, czuchoniec Jurko, który potrafił pomimo swego skromnego stanowiska zdobyć sobie szczególną życzliwość gospodarza. Przez dwadzieścia pięć lat służył na tym stanowisku Bogu i prawdzie jako pocztylion Pogorelskiego. Pożar dwunastego roku, zniweczywszy stolicę, zniszczył również i jego żółtą budkę. Lecz natychmiast po wypędzeniu wroga na jej miejscu zjawiła się nowa, szarawa, z białymi kolumienkami w doryckim stylu, a Jurko zaczął znów przechadzać się koło niej z toporem i w zbroi siermiężnej. Znała go większość Niemców, którzy mieszkali koło Nikitskich Wrót, poniektórym z nich zdarzało się nawet nocować u Jurki z niedzieli na poniedziałek. Adrian natychmiast poznał się z nim jako z człowiekiem, który wcześniej czy później może się przydać, a gdy goście przeszli do stołu, siadł koło niego. Pan i pani Schultz, a także ich córeczka, siedemnastoletnia Lotchen, jedząc obiad wraz z gośćmi, częstowali ich i pomagali kucharce w usługiwaniu. Piwo płynęło. Jurko jadł za czterech; Adrian mu nie ustępował; córki jego certowały się; rozmowa po niemiecku z godziny na godzinę stawała się coraz bardziej gwarna. W pewnej chwili gospodarz poprosił o głos i odkorkowując zalakowaną butelkę głośno powiedział po rosyjsku: — Zdrowie mojej dobrej Luizy! — Zapienił się półszampan. Gospodarz czule pocałował czerstwy policzek swej czterdziestoletniej małżonki i goście hałaśliwie wypili zdrowie dobrej Luizy. — Zdrowie moich miłych gości! — zawołał gospodarz otwierając drugą butelkę; goście wyrazili mu wdzięczność opróżniając kieliszki. Tu zdrowia zaczęły następować jedno po drugim: pili zdrowie każdego gościa w szczególności, zdrowie Moskwy i całego tuzina niemieckich miasteczek, pili zdrowie wszystkich cechów w ogóle i każdego z osobna, pili zdrowie majstrów i czeladników. Adrian pił gorliwie i rozweselił się do tego stopnia, że sam zaproponował jakiś żartobliwy toast... Naraz jeden z gości, gruby piekarz, uniósł w górę kieliszek i wykrzyknął: — Zdrowie tych, na których pracujemy, unserer Kundleute. — Propozycja, jak i wszystkie inne, była przyjęta radośnie i jednomyślnie. Goście zaczęli się sobie kłaniać nawzajem, krawiec szewcowi, szewc krawcowi, piekarz — im obu, wszyscy piekarzowi i tak dalej. Jurko w trakcie wzajemnych ukłonów zawołał zwracając się do swego sąsiada: — No cóż? Pij, bracie, zdrowie swoich nieboszczyków. — Wszyscy zaczęli się śmiać, ale trumniarz uznał się za obrażonego i zasępił się. Nikt tego nie zauważył, goście pili dalej i dzwoniono już na wieczorne nabożeństwo, gdy wstali od stołu. 

Goście rozeszli się późno, przeważnie dobrze podpici. Gruby piekarz wraz z introligatorem, którego twarz wydawała się oprawiona w czerwony safian, odprowadzili Jurkę pod rękę do jego budki, stosując w tym wypadku rosyjskie przysłowie: jaka jałmużna, taka i odpłata. Trumniarz przyszedł do domu pijany i zły. „Cóż to doprawdy — rozmyślał na głos — czymże to moje rzemiosło jest mniej uczciwe od innych? czyż trumniarz jest bratem kata? z czego się śmieją te lutry? — czy trumniarz to błazen? Chciałem zaprosić ich na oblewanie nowego mieszkania, wyprawić wspaniałą ucztę, ale niedoczekanie ich! Zaproszę raczej tych, na których pracuję, nieboszczyków prawosławnych". — Cóż to ty, ojczulku — rzekła służąca, która w tej chwili zdejmowała mu buty — co też ty pleciesz? Przeżegnaj się! zwoływać umarłych na ucztę! Aż strach bierze! — Jak Boga kocham, że zaproszę — powtarzał Adrian — i to już na jutro. Proszę bardzo, moi dobroczyńcy, jutro wieczorem przyjść do mnie na przyjęcie; ugoszczę was czym Bóg dał. — Z tymi słowy trumniarz położył się do łóżka i wkrótce zachrapał. 

Na dworze było jeszcze ciemno, gdy Adriana rozbudzono. Kupcowa Triuchina zmarła tej samej nocy i goniec od jej zarządcy przygalopował do Adriana konno z tą wiadomością. Trumniarz dał mu za to dwadzieścia groszy na piwo, ubrał się pośpiesznie, wziął dorożkę i pojechał na Razguliaj. Przed bramą domu nieboszczki stała już policja i przechadzali się kupcy jak kruki, które poczuły trupa. Nieboszczka leżała na stole, żółta jak wosk, lecz jeszcze nie zniekształcona rozkładem. Skupili się koło niej krewni, sąsiedzi i domownicy. Wszystkie okna były otwarte; świece płonęły; popi odmawiali modlitwy. 

Adrian zbliżył się do siostrzeńca Triuchinej, młodego kupczyka w modnym surducie i oznajmił mu, że trumna, świece, całun i inne rekwizyty pogrzebowe będą natychmiast w całkowitym porządku dostarczone. Spadkobierca podziękował z roztargnieniem mówiąc, że nie targuje się o cenę i we wszystkim polega na jego sumieniu. Trumniarz zaczął się zaklinać swoim zwyczajem, że nie weźmie nic ponad to, co się należy; wymienił porozumiewawcze spojrzenie z zarządcą i pojechał zająć się zamówieniem. Przez cały dzień jeździł tam i z powrotem z Razguliaja do Nikitskich Wrót; pod wieczór wszystko już było gotowe i trumniarz zwolniwszy swego dorożkarza poszedł do domu piechotą. Noc była księżycowa. Trumniarz spokojnie doszedł do Nikitskich Wrót. Przy Wozniesieńskiej cerkwi zawołał nań nasz znajomy Jurko i poznawszy trumniarza życzył mu dobrej nocy. — Było już późno. Trumniarz zbliżał się już do swego domu, gdy naraz wydało mu się, że ktoś podszedł do bramy, otworzył furtkę i znikł za nią. „Cóż by to mogło znaczyć? — pomyślał Adrian. — Kto mnie znowu potrzebuje? Czyżby to zakradł się złodziej? Czy nie chodzą czasem kochankowie do moich pannic? Wszystko może się zdarzyć!" — Trumniarz pomyślał już nawet, czyby nie wezwać na pomoc przyjaciela Jurkę. W tej chwili jeszcze ktoś zbliżył się do furtki i miał już zamiar wejść, lecz ujrzawszy biegnącego gospodarza zatrzymał się i zdjął trójgraniasty kapelusz. Adrianowi twarz jego wydała się znajoma, lecz w pośpiechu nie zdążył jej się dostatecznie przyjrzeć. — Pan raczył przyjść do mnie — rzekł zadyszany Adrian — proszę bardzo, niech pan łaskawie wejdzie. — Nie rób sobie ceremonii, bracie — odparł tamten głuchym głosem — idź naprzód, pokazuj drogę gościom! — Zresztą Adrian nawet nie miał czasu na ceremonie. Furtka była otwarta. Gospodarz wszedł na schody, a tamten za nim. Adrianowi wydało się, że po pokoju jego chodzą ludzie. „Ki diabli!" — pomyślał, wszedł pośpiesznie... i ugięły się pod nim kolana. Pokój był pełen umarłych. Księżyc przez okno oświetlał ich żółte i sine twarze, wpadłe usta, mętne, na wpół przymknięte oczy i zaostrzone nosy... Adrian z przerażeniem poznał w nich ludzi pogrzebanych przy jego współudziale, a w gościu, który wszedł z nim razem, generała brygady pochowanego w. czasie ulewy. Wszyscy oni, damy i mężczyźni, otoczyli trumniarza, kłaniając mu się i witając go, prócz pewnego biedaka, którego niedawno pochował za darmo, a który wstydząc się swych łachmanów, nie zbliżał się i stał pokornie w kącie. Cała reszta ubrana była przyzwoicie: nieboszczki w czepcach ze wstęgami, zmarli urzędnicy w mundurach, lecz z niewygolonymi brodami, kupcy w świątecznych kaftanach. — Widzisz, Prochorow — rzekł brygadier w imieniu całej dobranej kompanii — wszyscy przybyliśmy na twoje zaproszenie; zostali w domu tylko ci, którzy już się nie mogą ruszyć, którzy już się zupełnie rozsypali, a także tacy, którym zostały same kości bez skóry, ale nawet spośród nich jeden nie wytrzymał, taką miał ochotę przyjść do ciebie... — W tej samej chwili mały szkielecik przedarł się przez tłum i zbliżył się do Adriana. Czaszka jego uprzejmie uśmiechała się do trumniarza. Strzępy jasnozielonego i czerwonego sukna oraz zbutwiałego płótna wisiały na nim byle jak, jak na drągu, a kości nóg tłukły się w wielkich butach jak ubijaki w moździerzach. — Nie poznałeś mnie, Prochorow — rzekł kościotrup. — Czy pamiętasz emerytowanego sierżanta gwardii, Piotra Pietrowicza Kuriłkina, tego samego, któremu w 1799 roku sprzedałeś pierwszą swoją trumnę — i to jeszcze sosnową za dębową? — Z tymi słowy umarlak chciał go ująć w kościany uścisk, lecz Adrian nabrawszy ducha, krzyknął i odepchnął go. Piotr Pietrowicz zachwiał się, upadł i cały się rozsypał. Pomiędzy zmarłymi powstał szmer oburzenia; wszyscy ujęli się za swym kolegą, ruszyli na Adriana z klątwami i groźbami i nieszczęsny gospodarz, ogłuszony ich wrzaskiem i prawie przyduszony, wpadł w ostateczną rozterkę; przewrócił się na kości emerytowanego sierżanta gwardii i stracił przytomność. 

Słońce dawno już świeciło na łóżko, w którym leżał trumniarz. Otworzył wreszcie oczy i ujrzał przed sobą służącą, która dmuchała w samowar. Z przerażeniem wspomniał Adrian wszystkie wczorajsze wypadki. Triuchina, brygadier i sierżant Kuriłkin niewyraźnie majaczyli w jego wyobraźni. Czekał w milczeniu, aby służąca zaczęła z nim rozmowę i opowiedziała o skutkach nocnych przygód. 

— Ale zaspałeś, ojcze Adrianie Prochorowiczu — rzekła Aksinja podając mu szlafrok. — Był. tu u ciebie sąsiad krawiec, a tutejszy strażnik wstąpił, aby cię zawiadomić, że dziś są imieniny rewirowego, ale tyś spał, a myśmy nie chcieli ciebie budzić. 

— A przychodzili tu do mnie od nieboszczki Triuchinej? 

—Nieboszczki? A czyżby ona umarła? 

— Aleś ty głupia! Przecież sama pomagałaś mi wczoraj przygotowywać jej pogrzeb. 

— Co ty, ojcze, rozum straciłeś, czy wczorajsze pijaństwo jeszcze ci nie przeszło? Jaki tam wczoraj był pogrzeb? Przez cały dzień chlałeś u Niemca, wróciłeś pijany, zwaliłeś się na łóżko i przespałeś aż do teraz, gdy już na południowe nabożeństwo przedzwonili. 

— Czyżby? — powiedział ucieszony trumniarz. 

— Wiadomo, że tak — odparła służąca. 

— No, jeśli tak, to dawaj szybko herbaty i zawołaj tu córki. 

POCZMISTRZ 

Kolegialny rejestrator — 

Pocztowej stacyi dyktator. 

Książę Wiaziemski 

Kto nie przeklinał poczmistrzow, kto się z nimi nie wykłócał? Kto w chwili gniewu nie żądał od nich feralnej księgi, ażeby wpisać w nią bezskuteczne zażalenie na złośliwość, ordynarność i niedbalstwo? Kto nie uważa ich za wyrodki rodu ludzkiego, dorównujące świętej pamięci kauzyperdom albo przynajmniej muromskim rozbójnikom? Bądźmy jednak sprawiedliwi, postarajmy się zrozumieć ich sytuację i być może zaczniemy sądzić ich bardziej pobłażliwie. Kimże jest poczmistrz? Istnym męczennikiem czternastej kategorii, którego urząd odgradza jedynie od pobicia, i to nie zawsze (zdaję się na sumienie moich czytelników). Jakież są obowiązki tego dyktatora, jak nazywa go żartobliwie książę Wiaziemski? Czyż to nie prawdziwa katorga? Nie ma spokoju ani w dzień, ani w nocy. Wszystkie przykrości, doznane w czasie nudnej jazdy, podróżny odbija sobie na poczmistrzu. Pogoda nieznośna, droga zła, woźnica uparty, konie nie ciągną — wszystkiemu winien poczmistrz. Wchodząc do jego ubogiego domu, podróżny patrzy na niego jak na wroga; szczęście, gdy uda mu się szybko pozbyć nieproszonego gościa, ale gdy zabraknie koni? ... Boże, jakie wymysły. jakie groźby spadną na jego głowę! W deszcz i w słotę musi biegać po zagrodach; w burzę, w siarczysty mróz ucieka do sieni, aby choć przez minutą odpocząć od wrzasku i poszturchiwań zdenerwowanego podróżnego. Przyjeżdża generał — drżący poczmistrz oddaje mu dwie ostatnie trójki koni, a w ich liczbie kurierską. Generał odjeżdża nie powiedziawszy nawet dziękuję. Po pięciu minutach — dzwonki zaprzęgu!... i feldjeger rzuca na stół swą kartę podróżną!... Wniknijmy w to dobrze i zamiast oburzenia serce nasze napełni się szczerym współczuciem. Jeszcze kilka słów: w ciągu lat dwudziestu zjeździłem całą Rosję we wszystkich kierunkach; znam prawie wszystkie trakty pocztowe, znam kilka pokoleń woźniców; mało jest poczmistrzów, których bym nie znał z twarzy, z którymi nie miałbym do czynienia; zamierzam wkrótce wydać ciekawy zbiór moich wrażeń z podróży; tymczasem powiem jedynie, że stan poczmistrzów został odmalowany w ogólnej opinii w sposób z gruntu fałszywy. Owi tak spotwarzeni urzędnicy to przeważnie ludzie spokojni i usłużni z natury, skłonni do życia towarzyskiego, skromni w dążeniu do zaszczytów i nie nazbyt łasi na pieniądze. Z rozmów ich (którymi niesłusznie gardzą panowie podróżni) można zaczerpnąć wiele rzeczy ciekawych i pouczających. Jeśli chodzi o mnie, to przyznam, że wolę rozmowę z nimi od rozmowy z jakimś tam urzędnikiem szóstej kategorii, który jedzie w sprawach służbowych. 

Łatwo się domyślić, że wśród szacownego stanu poczmistrzów posiadam przyjaciół. Tak czy inaczej, pamięć jednego z nich jest mi droga. Ongiś zbliżyły nas okoliczności, i o nim właśnie mam zamiar porozmawiać teraz z miłymi czytelnikami. 

W maju 1816 roku zdarzyło mi się przejeżdżać przez ***-ską gubernię traktem, który dziś już nie istnieje. Miałem niską rangę służbową, jechałem pocztową bryką, którą mi zmieniano na każdej stacji, i płaciłem przejezdne za parę koni. Wskutek tego poczmistrze nie liczyli się ze mną zbytnio i często musiałem zdobywać w walce to, co moim zdaniem należało mi się z prawa. Byłem młody i zapalczywy, i oburzała mnie podłość i małoduszność poczmistrza, kiedy ten kazał zaprzęgać przygotowaną dla mnie trójkę koni do kolaski posiadającego rangę pana. Również przez długi czas nie mogłem przyzwyczaić się do tego, że oględny lokaj pomijał mnie z tacą na obiedzie u gubernatora. Dziś i jedno, i drugie wydaje mi się naturalne. Zastanówmy się, co by z nami było, gdyby zamiast ogólnie dostępnej zasady: urząd człeka zaleca wprowadzić zasadę inną, na przykład: rozum człeka zaleca? Jakież wynikłyby spory! A służący od kogo zaczynaliby podawać potrawy? Ale powracam do mojej powieści. 

Dzień był upalny. W odległości trzech wiorst od stacji *** zaczęło kropić, a po chwili ulewny deszcz zmoczył mnie do nitki. Po przyjeździe na stację pierwszą moją troską było jak najszybciej się przebrać, a następnie zamówić herbatę. — Hej, Dunia! — zawołał poczmistrz — nastaw samowar i pobiegnij po śmietankę. — Na te słowa wyszła zza przepierzenia czternastoletnia dziewczynka i pobiegła do sieni. Zastanowiła mnie jej uroda. — To twoja córka? — zapytałem. — Córka — odrzekł z dumą — a jaka rozumna, jaka zwinna, wdała się w nieboszczkę matkę. — Powiedziawszy to wziął się do przepisywania mej karty podróżnej, a ja zająłem się oglądaniem obrazków, które zdobiły jego skromne, lecz schludne mieszkanko. Przedstawiały one dzieje syna marnotrawnego: na pierwszym szacowny starzec w szlafmycy i w szlafroku żegna niespokojnego młodzieńca, który pospiesznie przyjmuje jego błogosławieństwo i kieskę z pieniędzmi. Na drugim jaskrawymi rysami przedstawione było rozpustne zachowanie młodego człowieka: siedział przy stole w otoczeniu fałszywych przyjaciół i bezwstydnych kobiet. Dalej młodzieniec, gdy już rozproszył majętność swoją, w łachmanach i w trój graniastym kapeluszu pasie świnie i dzieli z nimi jadło; na twarzy jego malowała się głęboka rozpacz i skrucha. Wreszcie przedstawiony był jego powrót do ojca; dobry starzec w tej samej szlafmycy i szlafroku wybiega mu naprzeciw; syn marnotrawny klęczy; w perspektywie kucharz zabija tucznego cielca, a starszy brat pyta służących o powód takiej radości. Pod każdym obrazkiem przeczytałem odpowiednie niemieckie wiersze. Wszystko to po dziś dzień zachowało się w mojej pamięci, równie jak doniczki z balsaminą, łóżko z barwną zasłoną i inne przedmioty, które mnie wówczas otaczały. Jak dziś widzę samego gospodarza, mężczyznę lat około pięćdziesięciu, czerstwego i żwawego, i jego długi zielony surdut z trzema medalami na wypłowiałych wstążkach. 

Nie zdążyłem jeszcze rozliczyć się z moim dawnym woźnicą, gdy Dunia wróciła z samowarem. Mała kokietka już na pierwszy rzut oka zauważyła wrażenie, jakie na mnie wywarła; opuściła w dół wielkie, niebieskie oczy; zacząłem z nią rozmawiać, odpowiadała mi bez śladu nieśmiałości, jak dziewczyna znająca świat. Poczęstowałem jej ojca szklanką ponczu; Duni podałem filiżankę herbaty i zaczęliśmy rozmawiać w trójkę, jak gdybyśmy się znali od wieków. 

Konie były już dawno gotowe, a mnie wciąż jeszcze nie chciało się rozstać z poczmistrzem i z jego córką. Pożegnałem się z nimi wreszcie; ojciec życzył mi szczęśliwej drogi, a córka odprowadziła do bryczki. W sieni zatrzymałem się i poprosiłem, by pozwoliła się pocałować. Dunia się zgodziła... Wiele mogę naliczyć pocałunków. 

Od czasu, gdy się tym zajmuję,  lecz ani jeden nie pozostawił mi tak trwałego i tak przyjemnego wspomnienia. 

Minęło kilka lat i okoliczności przywiodły mnie na ten sam trakt, w te same okolice. Przypomniałem sobie o córce starego poczmistrza i ucieszyłem się na myśl, że znów ją zobaczę. Lecz — pomyślałem sobie — stary poczmistrz został pewno już przeniesiony gdzie indziej, Dunia zapewne wyszła za mąż. Myśl o śmierci kogoś z nich również przemknęła mi przez głowę, tak że zbliżałem się do stacji *** ze smutnym przeczuciem. Konie stanęły przed domkiem poczty. Wszedłszy do pokoju poznałem natychmiast obrazki przedstawiające historię syna marnotrawnego; stół i łóżko stały na dawnych miejscach, ale w oknach zabrakło kwiatów, a wszystko wokoło było zniszczone i zaniedbane. Poczmistrz spał okryty kożuchem; mój przyjazd obudził go — wstał... To był ten sam Symeon Wyrin, ale jakże się postarzał! Podczas gdy zabierał się do przepisania mojej karty podróżnej, przyglądałem się jego siwiźnie, głębokim zmarszczkom na dawno niegolonej twarzy, zgarbionym plecom — i nie mogłem się nadziwić, jak trzy lub cztery lata zdołały zmienić żwawego mężczyznę w słabowitego starca. — Czy mnie poznajesz? — zapytałem go — jesteśmy starymi znajomymi. — Być może — odpowiedział ponuro. — Tu wielki trakt; wielu podróżnych bywało u mnie. — Czy zdrowa jest twoja Dunia? — ciągnąłem. Starzec zachmurzył się. — A Bóg ją tam wie — odpowiedział. — Pewno wyszła za mąż? — zapytałem. Starzec udał, że nie słyszy mego pytania i w dalszym ciągu szeptem czytał mą kartę podróżną. Przerwałem pytania i kazałem nastawić imbryk. Zaczęła mnie dręczyć ciekawość i miałem nadzieję, że poncz rozwiąże język memu staremu znajomemu. 

Nie pomyliłem się: starzec nie odmówił zaofiarowanej szklanki. Zauważyłem, że rum rozproszył jego ponurość. Przy drugiej szklance stał się bardziej rozmowny; przypomniał sobie, czy też udał, że mnie sobie przypomniał i usłyszałem z ust jego opowieść, która podówczas bardzo mnie zainteresowała i przejęła. 

— A więc znał pan moją Dunię? — zaczął. — Któż by jej nie znał? Ach, Dunia, Dunia! Cóż to była za dziewczyna! Ktokolwiek przejeżdżał, każdy ją chwalił, nikt nie zganił. Panie obdarzały ją — jedna chusteczką, inna kolczykami. Panowie podróżni umyślnie zatrzymywali się, niby to zjeść obiad czy kolację, a doprawdy tylko po to, aby na nią dłużej popatrzyć. Zdarzało się, że pan, nawet najgroźniejszy — cichł przy niej i łaskawie ze mną rozmawiał. Uwierzy mi pan, że kurierzy, feldjegrzy zatrzymywali się na całe pół godziny, żeby z nią porozmawiać. Na niej opierał się cały dom: czy posprzątać, czy ugotować, wszystkiemu nadążyła. A ja, stary dureń, nie mogłem się napatrzyć, nie mogłem się nacieszyć. I jakże ją kochałem, jak chuchałem na moje dziecię; czy źle jej tu było? A no nie, od nieszczęścia człek się nie odżegna; co komu sądzone, to go nie minie. — Tu zaczął szczegółowo opowiadać o swym nieszczęściu. 

Pewnego razu, trzy lata temu, w zimowy wieczór, gdy poczmistrz liniował nową księgę, a córka jego za przepierzeniem szyła sobie sukienkę, podjechała trójka i podróżny w czerkieskiej czapce, w wojskowym płaszczu, otulony w szal, wszedł do pokoju żądając koni. Wszystkie konie były w drodze. Na tę wieść podróżny podniósł głos i nahajkę, ale Dunia, która przywykła do takich scen, wybiegła zza przepierzenia i uprzejmie zwróciła się do przejezdnego z pytaniem: czy nie zechciałby czegoś zjeść? Zjawienie się Duni odniosło swój zwykły skutek. Gniew podróżnego minął; zgodził się czekać na konie i zamówił kolację. Gdy zdjął mokrą kosmatą czapkę, odwinął szal i zrzucił płaszcz, okazał się młodym smukłym huzarem z czarnymi wąsikami. Rozsiadł się w mieszkaniu poczmistrza i zaczął wesoło rozmawiać z nim i z jego córką. Podano kolację. Tymczasem przybyły konie i poczmistrz rozkazał, aby natychmiast, nie nakarmiwszy, zaprzęgnięto je do kibitki podróżnego, ale gdy wrócił, znalazł młodzieńca leżącego na ławce prawie w nieprzytomnym stanie: zrobiło mu się słabo, rozbolała go głowa, nie mógł dalej jechać,.. Nie było rady! Poczmistrz ustąpił mu swego łóżka i postanowiono, jeśli stan chorego się nie poprawi, nazajutrz rano posłać do S*** po lekarza. 

Następnego dnia huzar czuł się jeszcze gorzej. Służący jego pojechał konno do miasta po lekarza. Dunia obwiązała mu głowę chustką zwilżoną octem i siadła szyjąc sukienkę przy jego łóżku. Chory w obecności poczmistrza jęczał i prawie nic nie mówił, pomimo to jednak wypił dwie filiżanki kawy i jęcząc zamówił obiad. Dunia go nie odstępowała. Co chwila chciał pić i Dunia podawała mu kubek z przygotowaną przez siebie limoniadą. Chory, zwilżał usta i za każdym razem, zwracając kubek, na znak wdzięczności osłabłą ręką ściskał dłoń Duni. Koło obiadu przyjechał lekarz. Zbadał puls chorego, pomówił z nim po niemiecku i po rosyjsku, oznajmił, że. chory musi mieć spokój i że po jakich dwóch dniach będzie mógł ruszyć w dalszą drogę. Huzar wręczył mu dwadzieścia pięć rubli za wizytę, zaprosił na obiad, lekarz się zgodził; obaj jedli z wielkim apetytem, wypili butelkę wina i rozstali się bardzo ze siebie zadowoleni. 

Minął jeszcze jeden dzień i huzar zupełnie się ożywił. Był nadzwyczaj wesoły, bez przerwy żartował to z Dunią, to znów z poczmistrzem; wygwizdywał pieśni, rozmawiał z przejezdnymi, wpisywał ich karty podróżne do księgi pocztowej i tak przypadł do gustu dobremu poczmistrzowi, że już na trzeci dzień szkoda mu było rozstać się ze swym uprzejmym lokatorem. Była niedziela; Dunia wybierała się na nabożeństwo. Huzarowi podano konie. Pożegnał się z poczmistrzem, hojnie wynagrodziwszy go za pobyt i gościnę; pożegnał się również z Dunią i zaofiarował się, że ją podwiezie do cerkwi, która znajdowała się na skraju wsi. Dunia stała ogarnięta wątpliwościami... — Czego się boisz? — rzekł do niej ojciec — przecież jego wielmożność nie jest wilkiem i nie zje ciebie; przejedź się do cerkwi. — Dunia siadła do kibitki obok huzara, służący skoczył na kozioł, woźnica gwizdnął i konie popędziły. 

Nieszczęśliwy poczmistrz nie rozumiał, jak mógł sam pozwolić swojej Duni pojechać razem z hurazem, jak mógł ulec podobnemu zaślepieniu i co mu wtedy padło na umysł. Nie minęło pół godziny, a na duszy zrobiło mu się tak ciężko i niepokój opanował go do tego stopnia, że nie wytrzymał i poszedł na nabożeństwo. Gdy zbliżał się do cerkwi, ujrzał, że ludzie zaczęli się już rozchodzić, ale Duni nie było ani za murem cerkiewnym, ani w kruchcie. Z pośpiechem wszedł do cerkwi: pop wychodził zza ołtarza, diak gasił świece, dwie staruszki modliły się jeszcze w kącie, ale Duni w cerkwi nie było. Nieszczęśliwy ojciec z trudem zdobył się na zapytanie diaka, czy była na nabożeństwie. Diak odpowiedział, że jej nie widział. Poczmistrz wrócił do domu ledwo żywy. Pozostawała mu jedyna jeszcze nadzieja: Duni przez lekkomyślność młodego wieku mogło przyjść na myśl, by przejechać się do następnej stacji, gdzie mieszkała jej chrzestna matka. W udręce i wzburzeniu oczekiwał powrotu koni, którymi wyjechała. Woźnica nie wracał. Wreszcie pod wieczór wrócił sam, i do tego pijany, z zabójczą wieścią: „Dunia z tamtej stacji pojechała dalej z huzarem". 

Starzec nie zniósł swego nieszczęścia. Padł na to samo łóżko, gdzie w przeddzień leżał oszust. Teraz dopiero zważywszy wszystkie okoliczności domyślił się, że choroba huzara była udana. Biedak zapadł na silną gorączkę, przewieziono go do S***, a na jego miejsce wyznaczono chwilowo innego. Tenże lekarz, który odwiedził huzara, leczył również poczmistrza. Zapewnił go, że młodzieniec był zupełnie zdrów i że wówczas już domyślał się jego złych zamiarów, lecz milczał w obawie przed nahajką. Czy Niemiec mówił prawdę, czy tylko pragnął pochwalić się swą przenikliwością, bynajmniej nie pocieszyło to biednego chorego. Gdy tylko zdołał stanąć na nogi, wybłagał on u S***-skiego naczelnika poczty urlop na dwa miesiące i, nie mówiąc nikomu ani słowa o swych zamiarach, wyruszył pieszo na poszukiwanie córki. Z dokumentu podróży wiedział, że rotmistrz Minski jechał ze Smoleńska do Petersburga. Woźnica, który go wiózł, opowiadał, że przez całą drogę Dunia płakała, pomimo że jechała przecież z własnej woli. „A nuż — myślał sobie poczmistrz — uda mi się przyprowadzić do domu moją zbłąkaną owieczkę". Z tą myślą przybył do Petersburga, zatrzymał się w Izmajłowskim pułku u dymisjonowanego oficera, swego dawnego pułkowego kolegi, i rozpoczął poszukiwania. Wkrótce dowiedział się, że Minski przebywa w Petersburgu i mieszka w zajeździe Demuta. Poczmistrz postanowił pójść do niego. 

Wczesnym rankiem zjawił się w jego przedpokoju i prosił o zameldowanie jego wielmożności, że chce się z nim zobaczyć stary żołnierz. Ordynans czyszcząc but na prawidle oznajmił mu, że pan śpi i przed jedenastą nikogo nie przyjmuje. Poczmistrz wyszedł i wrócił o wyznaczonej godzinie. Minski wyszedł do niego sam, w szlafroku i w czerwonym fezie. — Czego ci, bracie, potrzeba? — zapytał. W sercu . starca zawrzało, do oczu podpłynęły mu łzy i drżącym głosem zdołał tylko wymówić: — Wasza wielmożność!... niech pan, na Boga, okaże łaskę!... — Minski spojrzał na niego uważnie, zarumienił się, wziął go za rękę, zaprowadził do gabinetu i zamknął za sobą drzwi. — Wasza wielmożność! — ciągnął starzec — co z wozu spadło, to przepadło; niechże mi pan przynajmniej odda moją biedną Dunię. Przecież pan już nacieszył się nią; niechże pan jej nie gubi na próżno. — Co się stało, to się nie odstanie — rzekł młodzieniec z ogromnym zakłopotaniem — jestem wobec ciebie winien i cieszę się, że mogę prosić cię o wybaczenie; nie sądź jednak, że mogę porzucić Dunię. Ona będzie szczęśliwa, daję ci na to słowo honoru. Na co ci ona? Kocha mnie, odwykła od dawnego swego stanu. Ani ty, ani ona nie zapomnicie tego, co się stało. — Później, wetknąwszy mu coś za rękaw, otworzył drzwi i poczmistrz, nie rozumiejąc nawet w jaki sposób, znalazł się na ulicy. 

Długo stał bez ruchu, wreszcie spostrzegł za mankietem swego rękawa zwitek papierów; wyjął je i rozwinął kilka pięćdziesięciorublowych pomiętych banknotów. Znowu napłynęły mu do oczu łzy, łzy oburzenia! Zmiął papierki w pięści, rzucił je na ziemię, zdeptał obcasem i poszedł... Odszedłszy kilka kroków, zatrzymał się... i zawrócił... Banknotów jednak już nie było. Wytwornie ubrany młodzieniec ujrzawszy go podbiegł do dorożki, wsiadł z pośpiechem i zawołał: — Jazda!... — Poczmistrz nie pobiegł za nim. Postanowił wyruszyć do domu, na swoją stację, lecz przedtem chciał choćby raz jeszcze zobaczyć swą biedną Dunię. W tym celu po dwóch dniach wrócił do Minskiego, lecz ordynans oświadczył mu surowo, że pan nikogo nie przyjmuje, wypchnął go z przedpokoju i zatrzasnął mu drzwi przed nosem. Starzec stał, stal — i poszedł sobie. 

Tego samego dnia wieczorem szedł ulicą Litiejną wracając z nabożeństwa w cerkwi Ucieczki Wszystkich Strapionych. Wtem przemknął koło niego wykwintny powozik i poczmistrz dostrzegł Minskiego. Powóz zatrzymał się przed samym podjazdem dwupiętrowego domu i huzar wbiegł na ganek. Poczmistrzowi wpadł do głowy szczęśliwy pomysł. Zawrócił i stanąwszy obok stangreta zapytał: — Czyj to powóz, bracie? Czy nie Minskiego? — Tak jest — odparł stangret — a czegoś chciał? — Bo widzisz tak: twój pan. kazał mi odnieść do jego Duni kartkę, a ja zapomniałem, gdzie właściwie mieszka ta jego Dunia. — Właśnie tu, na pierwszym piętrze. Spóźniłeś się, bracie, ze swoją kartką; teraz on już jest u niej. — Nic nie szkodzi — odparł poczmistrz odczuwszy nagle w sercu gwałtowny niepokój — dziękuję ci za radę, zrobię co do mnie należy. — Z tymi słowy wszedł na schody. 

Drzwi były zamknięte; poczmistrz zadzwonił, minęło kilka sekund uciążliwego oczekiwania. Szczęknął klucz, otworzono mu drzwi. — Czy tu mieszka Awdotja Symeonowna? — zapytał. — Tu — odpowiedziała młoda służąca — czego od niej potrzebujesz? — Poczmistrz wszedł do salonu bez odpowiedzi. — Nie wolno, nie wolno! — zawołała w ślad za nim służąca. — Awdotja Symeonowna ma gości. — Lecz poczmistrz nie słuchał, szedł dalej. Dwa pierwsze pokoje były ciemne, w trzecim paliło się światło. Podszedł ku otwartym drzwiom. W pięknie urządzonym pokoju siedział zamyślony Minski. Dunia, ubrana z całym przepychem mody, siedziała na poręczy jego fotela jak amazonka na angielskim siodle. Patrzyła czule na Minskiego, nawijając jego czarne kędziory na swe skrzące się palce. Biedny poczmistrz! Nigdy jeszcze córka nie wydała mu się tak piękna; mimo woli musiał ją podziwiać. — Kto tam? — zapytała nie podnosząc głowy. Milczał. Nie otrzymawszy odpowiedzi Dunia podniosła głowę... i z krzykiem upadła na dywan. Przestraszony Minski rzucił się, aby ją podnieść, i nagle ujrzawszy w drzwiach starego poczmistrza zostawił Dunię i podszedł ku niemu dygocąc z gniewu. — Czego tu chcesz? — rzekł zacisnąwszy zęby — dlaczego wszędzie skradasz się za mną jak zbój? Czy chcesz mnie zarżnąć? Idź precz! — I schwyciwszy starca silną dłonią za kołnierz, wypchnął go na schody. 

Starzec udał się do swego mieszkania. Przyjaciel radził mu złożyć skargę, ale poczmistrz pomyślał, machnął ręką i postanowił dać spokój. Po dwóch dniach wyruszył z Petersburga z powrotem na swoją stację i znów powrócił do swoich obowiązków. — Oto już mija trzeci rok — zakończył — jak żyję bez Duni i jak nie ma o niej ani słychu, ani widu. Gzy żyje, czy jej nie ma, Bóg ją tam wie. Różnie się zdarza. Nie ją pierwszą i nie ją ostatnią skusił przejezdny lekkoduch, a potem potrzymał i rzucił. Wiele ich jest w Petersburgu, młodych i głupich, dziś w atłasach i aksamitach, a jutro — spojrzeć — zamiatają ulicę razem z najgorszą hołotą. Gdy pomyślę czasem, że i Dunia, być może, w ten sposób ginie, to pomimo woli człowiek zgrzeszy i życzy jej śmierci... 

Takie było opowiadanie mego przyjaciela, starego poczmistrza, opowiadanie niejednokrotnie przerywane łzami, które malowniczo ocierał połą surduta, jak gorliwy Terentjicz w pięknej balladzie Dmitriewa. Łzy te częściowo pobudził poncz, którego w czasie swego opowiadania wysączył pięć szklanek, ale bądź co bądź poruszyły one mocno moje serce. Gdy się z nim rozstałem, długo nie mogłem zapomnieć o starym poczmistrzu, długo myślałem o biednej Duni... 

Niedawno przejeżdżając przez miasteczko *** przypomniałem sobie mego przyjaciela; dowiedziałem się, że stacja, której był naczelnikiem, już nie istnieje. Na pytanie: — Czy żyje stary poczmistrz? — nikt nie mógł mi dać pewnej odpowiedzi. Postanowiłem odwiedzić znajome okolice, wziąłem wolne konie i wyruszyłem do wsi N. 

Było to jesienią. Szare chmury przesłaniały niebo; zimny wiatr dął od zżętych pól unosząc czerwone i żółte liście z napotykanych po drodze drzew. Przyjechałem do wsi o zachodzie słońca i zatrzymałem się przed domkiem poczty. Do sieni (gdzie niegdyś pocałowała mnie biedna Dunia) wyszła tęga baba i na moje pytanie odpowiedziała, że stary poczmistrz umarł już jakiś rok temu, że w domu jego zamieszkał piwowar i że ona właśnie jest żoną piwowara. Zrobiło mi się żal nadaremnej wyprawy i siedmiu rubli, które wydałem na próżno. — Na co umarł? — zapytałem żonę piwowara. — Zapił się, panie — odrzekła. — A gdzie go pochowano? — Za wsią, obok jego nieboszczki żony. — Czy nie mógłby ktoś zaprowadzić mnie na jego grób? — Dlaczegóżby nie. Hej, Wańka! dość już się naganiałeś z kotem, odprowadź jaśnie pana na cmentarz i pokaż mu grób poczmistrza. 

Na te słowa obdarty chłopiec, rudy i kosooki, przybiegł do mnie i natychmiast wyprowadził mnie za zabudowania wiejskie. 

— Czy znałeś nieboszczyka? — zapytałem go po drodze. 

— Wiadomo, że znałem. Nauczył mnie fujarki kręcić. Idzie sobie czasem (Panie świeć nad jego duszą) z karczmy, a my za nim: „Dziadku, dziadku! daj orzeszków!" A on nam orzeszki dawał, wciąż się nami zajmował. 

— A przejezdni czy go wspominają? 

— E, dziś mało już przejezdnych; chyba tylko asesor do nas wpadnie, ale jego zmarli nie obchodzą. O, latem, to tu przyjechała pani, to ta wypytywała o starego poczmistrza i poszła na jego grób. 

— Co za pani? — zapytałem z ciekawością. 

— Piękna pani — odrzekł chłopak — jechała w karecie, w szóstkę koni, z trzema małymi paniczami i z niańką, i z czarnym psiakiem; a gdy jej powiedzieli, że stary poczmistrz umarł, to zapłakała i powiedziała do dzieci: „Siedźcie tu spokojnie, a ja pójdę na cmentarz". Chciałem ją zaprowadzić, ale pani powiedziała: „Sama znam drogę" i dała mi srebrną piątkę. Taka dobra pani!... 

Przybyliśmy na cmentarz, nagie pustkowie, niczym nie zagrodzone, usiane drewnianymi krzyżami, nie ocienione ani jednym drzewkiem. Póki żyję nie widziałem tak smutnego cmentarza. 

— Oto grób starego poczmistrza — powiedział chłopiec wskazując na kupę piasku, w którą był wkopany czarny krzyż z miedzianym świętym obrazkiem. 

— I pani tutaj była? — zapytałem. 

— Była — odparł Wańka — przyglądałem jej się z daleka. Upadła tu krzyżem i długo leżała. A potem to pani poszła na wieś i wezwała popa, i dała mu pieniędzy, i odjechała, a mnie dała srebrną pięciokopiejkówkę. Bardzo dobra pani! 

I ja również dałem chłopcu piątkę i nie żałowałem już ani jazdy, ani też wydanych siedmiu rubli. 

PANNA WŁOSCIANKA 

Duszko, we wszystkich strojach jesteś piękna, Bogdanowicz 

W jednej z dalszych naszych guberni znajdował się majątek Iwana Pietrowicza Berestowa. W młodości służył on w gwardii, podał się do dymisji w początku 1797 roku, wyjechał do swojej wsi i od tej pory nigdzie stamtąd się nie ruszał. Był żonaty z ubogą szlachcianką, która umarła w czasie połogu, podczas gdy on znajdował się w odległym folwarku. Zajęcia gospodarskie pocieszyły go wkrótce. Wybudował dom wedle własnego planu, założył w swym majątku fabrykę sukna, potroił dochody i zaczął uważać się za najmądrzejszego człowieka w całej okolicy, czemu nie przeczyli sąsiedzi, którzy przyjeżdżali do niego w gościnę z całą swoją rodziną i z psami. W dzień powszedni nosił pilśniową kurtkę, na święta wkładał surdut z sukna domowej roboty; sam zapisywał rozchody i nic nie czytał oprócz Wiadomości Senackich. Wszyscy go lubili, choć uważali, że jest zbyt dumny. Nie żył z nim w zgodzie jedynie Grigorij Iwanowicz Muromski, najbliższy sąsiad. Był to prawdziwy rosyjski pan. Przepuściwszy w Moskwie większą część swego majątku i owdowiawszy w tym czasie, przeniósł się do ostatniej swojej wioski, gdzie w dalszym ciągu robił szaleństwa, ale już innego rodzaju. Założył park angielski, na który tracił prawie wszystkie pozostałe mu dochody. Jego stajenni przebrani byli za angielskich dżokejów. Córką opiekowała się angielska madame. Pola swoje uprawiał wedle angielskiej metody.

Ale obcym sposobem ruskie nie obradza zboże i pomimo znacznego zmniejszenia rozchodów, dochody Grigorija Iwanowicza jakoś się nie zwiększały; nawet na wsi znajdował sposób, aby wpadać w nowe długi. Mimo to wszystko uważano go za człowieka niegłupiego, albowiem pierwszy spośród ziemian swojej guberni domyślił się, by zastawić majątek w Radzie Opiekuńczej: zabieg, który w tych czasach wydawał się nadzwyczaj skomplikowany i śmiały. Spośród wszystkich, którzy go sądzili surowo, w sposób najbardziej nieprzychylny odzywał się o nim Berestow. Nienawiść do wszelkich innowacyj była szczególną cechą charakteru Berestowa. Nie mógł spokojnie mówić o anglomanii swojego sąsiada i ustawicznie szukał okazji, aby go krytykować. Gdy pokazywał gościom swoją posiadłość, w odpowiedzi na pochwały swych gospodarskich zalet powiadał z chytrym uśmieszkiem: — Tak! u mnie inaczej niż u sąsiada Grigorija Iwanowicza. Gdzieżbym tam potrafił rujnować się po angielsku! Wystarczy być po rosyjsku sytym. — Te i podobne dowcipy dzięki gorliwości sąsiadów docierały do Grigorija Iwanowicza z dopełnieniami i komentarzami. Angloman znosił krytykę tak samo niechętnie jak nasi żurnaliści. Wściekał się i nazywał swego zoila niedźwiedziem i prowincjonalistą. 

Takie panowały stosunki między tymi dwoma posesorami, gdy do Berestowa przyjechał na wieś jego syn. Kształcił się on w ***-skim uniwersytecie i miał zamiar poświęcić się karierze wojskowej, ale ojciec na to się nie zgadzał. Do cywilnej służby młody człowiek czuł się zupełnie niezdolny.. Jeden drugiemu nie chciał ustąpić i młody Aleksy chwilowo zaczął żyć jak ziemianin, zapuściwszy na wszelki wypadek wąsy. 

Z Aleksego rzeczywiście był zuch. Doprawdy, szkoda by było, gdyby jego wysmukłego stanu nigdy nie opinał mundur wojskowy, gdyby zamiast krygowania się na koniu spędził młodość pochylając się nad kancelaryjnymi aktami. Widząc, jak na polowaniu cwałował co tchu, zawsze pierwszy, nie bacząc na przeszkody, sąsiedzi zgodnie orzekli, że nigdy z niego nie będzie dobry kierownik biura. Panny patrzały na niego, a niejedna z nich się zapatrzyła; ale Aleksy mało się nimi zajmował i wobec tego uznały, że przyczyną jego oziębłości jest jakiś romans. Istotnie z rąk do rąk wędrował odpis adresu jednego z jego listów: Na ręce Akuliny Pietrowny Kuroczkinej w Moskwie, naprzeciwko klasztoru św. Aleksego, w domu kotlarza Sawieliewa, którą pokornie proszę o dostarczenie niniejszego pisma A. N. R. 

Ci, spośród moich czytelników, którzy nie mieszkali na wsi, nie mogą sobie nawet wyobrazić, jakie rozkoszne są te nasze powiatowe panny! Wychowane na świeżym powietrzu, w cieniu jabłoni w swoich ogrodach, z książek czerpią znajomość świata i życia. Samotność, swoboda i lektura wcześnie rozwijają w nich uczucia i namiętności, nieznane naszym roztargnionym miejskim pięknościom. Dla panny dźwięk dzwonka jest już przygodą, wyjazd do najbliższego miasta stanowi epokę w życiu, a wizyta pozostawia długie, niekiedy nawet dozgonne wspomnienia. Oczywiście można by się śmiać z pewnych ich dziwactw; a jednak żarty powierzchownego obserwatora nie zniweczą ich istotnych zalet, spośród których najważniejsze to: szczególny charakter i samodzielność (individualite) bez których, zdaniem Jean Paule'a, nie może być nawet mowy o wielkości człowieka. W stolicach kobiety zapewne otrzymują lepsze wykształcenie, lecz przyzwyczajenie do życia światowego wkrótce ściera charaktery i upodabnia dusze tak samo jak fryzury. To wszystko niech będzie przyjęte nie jako sąd czy oskarżenie, chociaż Nota nostra manet, jak pis2e pewien starożytny komentator. 

Łatwo sobie wyobrazić, jakie wrażenie musiał wywrzeć Aleksy na naszych pannach. On pierwszy zjawił się przed nimi ponury i rozczarowany, pierwszy mówił im o utraconych uciechach i o swej młodości, która zwiędła; ponadto nosił czarny pierścień z trupią czaszką. Wszystko to było niezmiernie nowe w tej guberni. Panny traciły dla niego . głowy. 

Najbardziej jednak zajęta nim była córka mojego anglomana, Liza (lub Betsy, jak zwykł nazywać ją Grigorij Iwanowicz). Ojcowie nie bywali u siebie, Aleksego jeszcze nie widziała, a tymczasem młode sąsiadki mówiły wyłącznie o nim. Liza miała siedemnaście lat. Czarne oczy ożywiały jej smagłą, bardzo miłą twarzyczkę. Była jedyną córką i dlatego bardzo rozpieszczoną. Żywość jej charakteru i ustawiczne swawole zachwycały ojca i doprowadzały do rozpaczy jej madame, miss Jackson, czterdziestoletnią afektowaną pannę, która używała blanszu i czerniła sobie brwi, dwa razy do roku czytała „Pamelę", otrzymywała za to dwa tysiące rubli i umierała z nudów w tej barbarzyńskiej Rosji. 

Lizie usługiwała Nastia; była nieco starsza, lecz równie lekkomyślna jak jej pani. Liza bardzo ją lubiła, zwierzała jej wszystkie swoje tajemnice, wraz z nią obmyślała figle; słowem Nastia była w majątku Priłuczyno osobą znacznie bardziej wpływową niż pierwsza lepsza subretka we francuskiej tragedii. 

— Niech mi panienka pozwoli dzisiaj pójść w gościnę — rzekła pewnego razu Nastia ubierając Lizę. 

— Proszę cię, a dokąd? 

— Do Tugiłowa, do Berestowych. Żona kucharza wyprawia imieniny i wczoraj była tu prosząc nas na obiad. 

— O! — powiedziała Liza — państwo się kłócą, a służba gości się nawzajem. 

— A cóż nas obchodzi państwo! — odparła Nastia — a zresztą ja należę do panienki, a nie do tatusia. Panienka przecież nie sprzeczała się z młodym Berestowem, a starzy niech tam zadzierają ze sobą, jeżeli im to sprawia przyjemność. 

— Postaraj się, Nastia, zobaczyć Aleksego Berestowa i opowiedz mi dokładnie, jak wygląda i co to za człowiek. 

Nastia przyrzekła, a Liza przez cały dzień niecierpliwie czekała na jej powrót. Wieczorem zjawiła się Nastia. — No, Lizawieto Grigorijewna — powiedziała wchodząc do pokoju — widziałam młodego Berestowa; napatrzyłam mu się dość, przez cały dzień byliśmy razem. 

— Jakżeż to? Opowiedz, opowiedz po kolei. 

— Proszę bardzo: poszłyśmy ja, Anisja Jegorowna, Neniła, Duńka... 

— Dobrze, wiem. No, dalej. 

— Niechże panienka pozwoli, opowiem wszystko po kolei. Przyszłyśmy akurat na obiad. W pokoju było pełno ludzi. Byli goście z Kołbina, z Zachariewa, żona rządcy z córkami, z Chłupina... 

— No! a Berestow? 

— Niech panienka zaczeka. Siedliśmy do stołu, rządczyni na pierwszym miejscu — ja koło niej... córki zaczęły się dąsać, ale ja gwiżdżę na nie... 

— Ach, Nastia, jaka ty jesteś nudna z tymi swoimi wiecznymi szczegółami! 

— Ależ panienka niecierpliwa! No i wstaliśmy od stołu.. a siedzieliśmy ze trzy godziny i obiad był doskonały: na deser blanc-manger niebieskie, czerwone i w paski... No i wstaliśmy od stołu i poszliśmy do ogrodu grać w gonionego, a młody pan zjawił się tam... 

— No i co? Czy to prawda, że jest taki przystojny? 

— Bardzo przystojny, można by go nazwać pięknym. Smukły, wysoki, rumiany na twarzy... 

— Doprawdy? A ja myślałam, że jest blady. No i cóż? Jaki ci się wydał? Smutny, zamyślony? 

— Co też panienka mówi, takiego wariata póki żyję nie widziałam. Zachciało mu się bawić z nami w gonionego. , 

— Z wami bawić się w gonionego! Niemożliwe! 

— Zupełnie możliwe. I co jeszcze wymyślił! Jak schwytał którą, to zaraz brał się do całowania! 

— Jak sobie chcesz, Nastia, ale ty na pewno kłamiesz. 

— Jak sobie panienka chce, ale nie kłamię. Ledwo mu się wyrwałam. Cały dzień z nami w ten sposób spędził. 

— Ale jak to, mówią, że jest zakochany i na nikogo nie patrzy? 

— Nie wiem, ale na mnie to już zanadto nawet patrzał, a na Tanię, córkę rządcy również, a tak samo na Paszę z Kołbina, a zresztą, co tu dużo gadać, żadnej nie przepuścił, taki zbytnik! 

— To dziwne! A co mówią o nim w domu? 

— Powiadają, że wspaniały pan: taki dobry, taki wesoły. Jedną tylko ma wadę: zanadto za dziewczętami się ugania, ale moim zdaniem to jeszcze nic takiego: z czasem się ustatkuje. 

— Jakżebym chciała go zobaczyć! — rzekła Liza z westchnieniem. 

— A cóż w tym trudnego? Tugiłowo leży niedaleko od nas, wszystkiego trzy wiorsty, niech panienka pójdzie na spacer w tamtą stronę albo pojedzie konno; na pewno go panienka spotka. Co dzień wczesnym rankiem chodzi ze strzelbą na polowanie. 

— Ależ nie, to jakoś nieładnie. Pomyśli jeszcze, że się za nim uganiam. A przy tym nasi ojcowie żyją w niezgodzie, więc i ja nie będę mogła z nim się poznać... Ach, 

Nastia! Wiesz co? Przebiorę się za chłopkę! 

— Rzeczywiście; niech panienka włoży grubą koszulę, sarafan i śmiało idzie do Tugiłowa; ręczę, że Berestow już tam panienki nie przegapi. 

— A przy tym tutejszą gwarą mówię doskonale. Ach, Nastia, droga Nastia! Co za świetna myśl! — i Liza poszła spać zamierzając koniecznie wykonać swój dowcipny pomysł. Następnego dnia przystąpiła do wykonania planu, posłała służącą, aby jej kupiła na targu grube płótno, granatową kitajkę i miedziane guziki, przy pomocy Nasti skroiła sobie koszulę i sarafan, posadziła do szycia wszystkie dziewczęta służebne i na wieczór wszystko już było gotowe. Liza zmierzyła nowy strój i doszła do wniosku przed lustrem, że nigdy jeszcze sama sobie nie wydawała się tak urocza. Powtórzyła swoją rolę, idąc kłaniała się nisko i kilka razy po tym kiwała głową na podobieństwo glinianych kotów, mówiła chłopską gwarą, śmiała się zasłaniając twarz rękawem i zasłużyła sobie na pełne uznanie Nasti. Jedna tylko rzecz sprawiała jej kłopot. Spróbowała przejść boso po dworze, ale darń kłuła jej delikatne stopy, a piasek i kamyki wydawały jej się nie do zniesienia. Nastia pomogła jej  i w tej trudności: wzięła miarę z nogi Lizy, pobiegła na pole do pastucha Trofima i zamówiła u niego parę łapci wedle tej miary. Nazajutrz skoro świt Liza już się obudziła. Cały dom jeszcze spał. Nastia czekała na pastucha za bramą. Zagrał róg i wiejskie stado zaczęło przechodzić koło dworu. Trofim . przechodząc koło Nasti oddał jej malutkie barwne łapcie i otrzymał w zamian za nie pół rubla. Liza po cichutku przebrała się za chłopkę, szeptem wydała rozkazy Nasti co do zachowania wobec miss Jackson, wyszła na boczny ganek i przez sad pobiegła w pole. 

Zorza jaśniała na wschodzie i złote rzędy obłoków wydawały się oczekiwać słońca jak dworacy oczekują cesarza; jasne niebo, świeżość poranku, rosa, wietrzyk i śpiew ptasząt napełniły serce Lizy młodzieńczą wesołością; w obawie, by nie spotkać kogoś znajomego, wydawała się nie iść, lecz lecieć na skrzydłach. Gdy zbliżyła się do lasu na granicy ojcowskich posiadłości, Liza poszła wolniej, tu winna była czekać na Aleksego. Serce jej biło mocno, sama nie wiedziała dlaczego, lecz lęk, który towarzyszy naszym młodzieńczym wybrykom, stanowi również ich największy urok. Liza weszła w cień lasu. Głuchy, przeciągły szum przywitał dziewczynę. Wesołość jej zgasła. Stopniowo Liza zaczęła oddawać się słodkim marzeniom. Myślała... ale czy można dokładnie określić, o czym myśli siedemnastoletnia panna sama w lesie o szóstej godzinie wiosennego poranku? Tak szła zamyślona drogą ocienioną z obu stron wysokimi drzewami, gdy naraz zaszczekał na nią wspaniały wyżeł. Liza przestraszyła się i krzyknęła. W tej samej chwili rozległ się głos: — Tout beau, Sbogar, ici .. — i zza krzaka ukazał się młody myśliwy. — Nie bój się, miła — powiedział do Lizy 

— mój pies nie gryzie. — Liza zdążyła już ochłonąć z przestrachu i zdołała natychmiast wykorzystać sytuację. — Ależ nie, jaśnie panie — rzekła udając ni to przestraszoną, ni to nieśmiałą — boję się: to pewnikiem zły pies, znów się na mnie gotów rzucić. — Tymczasem Aleksy (czytelnik zdążył już go poznać) uważnie przyglądał się młodej wieśniaczce. 

— Odprowadzę cię, jeżeli się boisz — rzekł do niej — czy pozwolisz mi iść obok siebie? — A któż panu przeszkadza? — odparła Liza — wolna wola, a droga szeroka. — Skąd jesteś? — Z Priłuczyna; jestem córką kowala Wasilija, idę na grzyby (Liza niosła kobiałkę). A jaśnie pan? Z Tugiłowa, czy jak? — Tak jest — odpowiedział Aleksy — jestem kamerdynerem panicza. — Aleksy chciał zrównać ich stosunek do siebie, ale Liza spojrzała nań i wybuchła śmiechem. — A nieprawda, nie trafił pan na głupią. To pan jesteś młody dziedzic. — Po czym tak sądzisz? — A po wszystkim. — A jednak? — Jakże można pana od służącego nie odróżnić? I ubrany jest pan inaczej, i mowa inaksza, i na psa woła pan nie po naszemu. — Liza coraz bardziej przypadała do gustu Aleksemu. Przyzwyczajony do nierobienia sobie ceremonii z ładnymi wieśniaczkami, chciał ją objąć, ale Liza odskoczyła od niego i przybrała naraz tak surową i oziębłą minę, że pomimo iż rozśmieszyło to Aleksego, powstrzymało go jednak od dalszych zakusów. — Jeśli pan chce, byśmy byli dalej przyjaciółmi — powiedziała dumnie — to niech się pan raczy nie zapominać. — Kto cię nauczył takich mądrości? — zapytał śmiejąc się Aleksy — czy nie Nastia, moja znajoma, pokojówka waszej panienki? Oto jakimi drogami rozchodzi się oświata! — Liza poczuła, że wyszła ze swej roli i natychmiast się poprawiła. — A cóż panicz sobie myśli? — rzekła — czy to nie bywam we dworze? Wiadomo, że się niejednego nasłuchałam i napatrzyłam. Jednak — mówiła dalej — przy tej gadaninie dużo grzybów nie nazbierałam. Niech sobie jaśnie pan idzie w jedną stronę, a ja pójdę w drugą. Do widzenia... — Liza chciała odejść. Aleksy przytrzymał ją za rękę. — Jak się nazywasz, moja miła? — Akulina — odpowiedziała Liza starając się wyswobodzić palce z rąk Aleksego. — Niechże pan puści, czas mi już do domu. — No, miła moja Akulino, na pewno przyjdę odwiedzić cię u twego ojca, kowala Wasilija. — Co też pan powiada? — odparła gwałtownie Liza. — Na miłość boską, niech pan nie przychodzi. Jak się w domu dowiedzą, że z paniczem w lesie sam na sam gadałam, to mi nie przepuszczą; mój ojciec, kowal Wasilij, zatłucze mnie na śmierć. — Ale ja się chcę koniecznie z tobą zobaczyć. — No, kiedyś tam znów przyjdę tu na grzyby. — Kiedy? — A choćby jutro. — Najdroższa Akulino, pocałowałbym cię, ale nie śmiem. A więc jutro, o tej samej porze, prawda? — Tak, tak. — I nie oszukasz mnie? — Nie oszukam. — Przysięgnij się. — No niechże panu będzie, żebym świętego Piątku nie doczekała, przyjdę. 

Młodzi ludzie rozstali się. Liza wyszła z lasu, przebrnęła przez pole, przekradła się do ogrodu i pędem pobiegła na folwark, gdzie czekała na nią Nastia. Tam się przebrała, z roztargnieniem odpowiadając na pytania niecierpliwej powiernicy, i zjawiła się w stołowym pokoju. Stół był nakryty, śniadanie gotowe, a miss Jackson, wyblanszowana już i ściśnięta sznurówką na kształt kieliszka, krajała cienkie tartinki. Ojciec pochwalił Lizę za poranny spacer. — Nie ma nic zdrowszego — mówił — jak budzić się o świcie. — W tym miejscu przytoczył kilka przykładów długowieczności ludzkiej, zaczerpniętych z pism angielskich, dodając, że wszyscy ludzie, którzy żyli dłużej niż sto lat, nie pili wódki, i zimą i latem wstawali o świcie. Liza go nie słuchała. W myśli powtarzała sobie wszystkie okoliczności rannego spotkania, całą rozmowę Akuliny z młodym myśliwym i zaczynało ją dręczyć sumienie. Na próżno przekonywała samą siebie, że rozmowa ich nie wychodziła poza granice przyzwoitości, że ten żart nie mógł pociągnąć za sobą żadnych następstw, sumienie jej przemawiało głośniej od rozumu. Najbardziej niepokoiła ją obietnica, którą dała na dzień jutrzejszy: postanowiła nie dotrzymać złożonej przez siebie uroczystej przysięgi. Ale Aleksy czekając na próżno mógł pójść na wieś, znaleźć córkę kowala Wasilija, prawdziwą Akulinę, grubą, piegowatą dziewuchę i w ten sposób domyśleć się jej lekkomyślnej swawoli. Myśl owa tak przeraziła Lizę, że postanowiła nazajutrz rano znów zjawić się w lesie jako Akulina. 

Jeśli chodzi o Aleksego, był on zachwycony, przez cały dzień myślał o swojej nowej znajomej; w nocy obraz smagłej, pięknej dziewczyny nawet we śnie prześladował jego wyobraźnię. Był już ubrany, ledwo zapaliła się zorza. Nie tracąc czasu na nabicie strzelby, wyszedł w pole ze swym wiernym Sbogarem i pobiegł na miejsce umówionego spotkania. Minęło przeszło pół godziny w nieznośnym oczekiwaniu; wreszcie ujrzał, jak pomiędzy krzakami mignął niebieski sarafan i Aleksy skoczył na spotkanie miłej Akuliny. Uśmiechnęła się widząc jego zachwyt i wdzięczność, lecz Aleksy natychmiast zauważył na jej twarzy ślady smutku i niepokoju. Chciał poznać ich przyczynę. Liza przyznała się, że wczorajszy postępek wydał się jej lekkomyślny, że go żałuje, że tym razem nie chciała nie dotrzymać słowa, ale że spotkanie to jest już ostatnie i że prosi, by przerwał znajomość, która do niczego dobrego nie może doprowadzić. Wszystko to oczywiście było powiedziane gwarą chłopską; myśli jednak i uczucia, niezwykłe u prostej dziewczyny, zaskoczyły Aleksego. Użył całej swojej wymowy, aby odwieść Akulinę od jej zamiarów. Zapewniał ją o niewinności swoich pragnień, przyrzekł, iż nigdy nie da jej powodów do żalu, że będzie jej we wszystkim posłuszny, zaklinał, by nie pozbawiała go jedynej pociechy: widywania jej sam na sam, choćby co drugi dzień, chociażby dwa razy w tygodniu. Przemawiał językiem prawdziwego uczucia i w tej chwili był doprawdy zakochany. Liza słuchała go w milczeniu. — Niech mi pan da słowo — powiedziała wreszcie — że nigdy nie będziesz mnie szukać ani pytać o mnie we wsi. Niech mi pan obieca nie szukać ze mną innych spotkań prócz tych, które sama wyznaczę. — Aleksy chciał się zakląć na święty Piątek, ale Liza powstrzymała go z uśmiechem. — Niepotrzebne mi przysięgi — rzekła — wystarczy pańska obietnica. — Potem rozmawiali przyjaźnie, spacerując po lesie, póki Liza mu nie powiedziała: — już czas. — Rozstali się i Aleksy pozostawszy sam nie mógł zrozumieć, w jaki sposób prosta dziewczyna wiejska w czasie dwóch spotkań zdążyła osiągnąć nad nim prawdziwą władzę. Stosunki z Akuliną posiadały dla niego urok nowości i choć warunki dziwnej wieśniaczki wydawały mu się ciężkie, to jednak nie przyszła mu nawet do głowy myśl, że mógłby nie dotrzymać słowa. Wynikało to z tego, że Aleksy pomimo fatalnego pierścienia, tajemniczej korespondencji i ponurego rozczarowania, w życiu był dobrym i żywym chłopcem i miał czyste, zdolne do odczuwania uroków niewinności, serce. 

Gdybym słuchał jedynie własnych chęci, to bezwzględnie zacząłbym opisywać ze wszystkimi szczegółami spotkania młodych ludzi, wzrastającą wzajemną skłonność i zaufanie, ich zajęcia i rozmowy, wiem jednak, że większość moich czytelników nie dzieliłaby ze mną moich upodobań. Szczegóły te w ogóle muszą wydawać się ckliwe, dlatego więc je pominę powiedziawszy pokrótce, że zanim upłynęły dwa miesiące, mój Aleksy był już bez pamięci zakochany, a Liza nie była bardziej obojętna, choć bardziej niż on małomówna. Oboje zadowalali się dniem dzisiejszym i mało myśleli o przyszłości. 

Dość często przychodziły im na myśl nierozerwalne więzy, ale nigdy o tym ze sobą nie mówili. Przyczyna była jasna: Aleksy, aczkolwiek przywiązany do swej miłej Akuliny, stale pamiętał o dystansie, jaki istniał pomiędzy nim a ubogą chłopką, zaś Liza, znając nienawiść jaka panowała pomiędzy ich ojcami, nie śmiała żywić nadziei na obopólne pogodzenie. Przy tym jej ambicję podniecała w głębi duszy tajemna romantyczna nadzieja, że ujrzy wreszcie tugiłowskiego dziedzica u stóp córki priłuczyńskiego kowala. Wtem ważny wypadek o mało nie odmienił ich wzajemnych stosunków. 

Pewnego jasnego zimnego poranku (jednego z tych, w jakie obfituje nasza rosyjska jesień), Iwan Pietrowicz Berestow wyjechał konno na spacer biorąc na wszelki wypadek ze trzy pary chartów, masztalerza i kilku dworskich chłopaków z kołatkami. W tym samym czasie Grigorij Iwanowicz Muromski, zachęcony piękną pogodą, kazał osiodłać swą anglizowaną klacz i ruszył kłusem wokoło swych anglizowanych posiadłości. Podjeżdżając do lasu ujrzał swego sąsiada, jak siedział dumnie na koniu w bekieszy podbitej lisim futrem i wyczekiwał zająca, którego chłopcy krzykiem i klekotkami wypędzali z zarośli. Gdyby Grigorij Iwanowicz mógł przewidzieć to spotkanie, to oczywiście skręciłby w bok, lecz natknął się on na Berestowa całkiem niespodzianie i nagle znalazł się od niego w odległości wystrzału z pistoletu. Nie było rady: Muromski jako kulturalny Europejczyk podjechał do swego przeciwnika i uprzejmie go przywitał. Berestow odwzajemnił się z taką gorliwością, z jaką niedźwiedź na łańcuchu kłania się państwu na rozkaz pogromcy. W tej samej chwili wyskoczył z lasu zając i pobiegł przez pole. Berestow i strzemienny krzyknęli na całe gardło, puścili psy i pogalopowali w ślad za nim ze wszystkich sił. Koń Muromskiego nigdy nie był na polowaniu, przeląkł się i poniósł. Muromski, który głosił o sobie, że jest doskonałym jeźdźcem, popuścił cugli i w głębi duszy był. zadowolony z przypadku, ponieważ wybawił go od nieprzyjemnego rozmówcy. Lecz koń, gdy dotarł do rowu, którego przedtem nie zauważył, rzucił się nagle w bok i Muromski stracił równowagę. Upadł dość ciężko na przemarzła ziemię i leżał przeklinając anglizowaną klacz, która, jak gdyby się opamiętała, zatrzymała się natychmiast, gdy tylko poczuła, że nie ma na grzbiecie jeźdźca. Iwan Pietrowicz przygalopował do niego zapytując, czy się nie uderzył. Tymczasem masztalerz przyprowadził za uzdę konia, który stał się przyczyną wypadku. Pomógł Muromskiemu unieść się na siodło, a Berestow zaprosił go do siebie. Muromski nie mógł odmówić, bowiem czuł się zobowiązany i w ten sposób Berestow wracał do domu w triumfie, zaszczuwszy zająca i prowadząc rannego, nieledwo że wziętego do niewoli przeciwnika. 

Sąsiedzi podczas śniadania zaczęli rozmawiać w sposób dość przyjazny. Muromski poprosił Berestowa o pożyczenie bryczki, ponieważ, jak się przyznał, wskutek uderzenia nie był w stanie dojechać do domu konno. Berestow odprowadził go aż na ganek, a Muromski nie odjechał, póki nie otrzymał od niego słowa honoru, że nazajutrz (i to z Aleksym Iwanowiczem) przyjedzie na przyjacielski obiad do Priłuczyna. W ten sposób wydawało się, że dzięki płochliwości anglizowanej klaczy miała się zakończyć zastarzała, głęboko zakorzeniona nienawiść. 

Liza wybiegła na spotkanie Grigorija Iwanowicza. — Co to znaczy, papo? — powiedziała ze zdumieniem — dlaczego kulejesz? Gdzie twój koń? Czyj to pojazd? — Nawet  byś nie zgadła, my dear — odrzekł Grigorij Iwanowicz i opowiedział jej całe wydarzenie. Liza nie wierzyła własnym uszom. Grigorij Iwanowicz nie dając jej czasu na opamiętanie oznajmił, że jutro będą u niego na obiedzie obaj Berestowowie. — Co mówisz! — rzekła pobladłszy. — Berestowowie, ojciec i syn! Jutro u nas na obiedzie! Nie, papo, jak sobie chcesz, ale ja za nic im się nie pokażę. — Czyś ty oszalała? — odparł ojciec — od kiedy stałaś się tak nieśmiała? a może żywisz do nich dziedziczną nienawiść, jak romantyczna heroina? Daj spokój tym głupstwom... — Nie papo, za nic na świecie, za żadne skarby nie pokażę się Berestowom. — Grigorij Iwanowicz wzruszył ramionami i ponieważ wiedział, że sprzeciwianiem się do niczego z nią nie dojdzie, dłużej się już nie sprzeczał i poszedł odpocząć po swej sławetnej przejażdżce. 

Lizawieta Grigorijewna udała się do swojego pokoju i wezwała Nastię. Obie długo zastanawiały się nad jutrzejszą wizytą. Co pomyśli Aleksy, gdy pozna w dobrze wychowanej pannie swoją Akulinę? Jakiego będzie zdania o jej zachowaniu i zasadach, o jej rozsądku? Z drugiej strony Liza bardzo chciałaby widzieć, jakie wrażenie wywarłoby na nim tak niespodziane spotkanie... Nagle przyszedł jej do głowy pewien pomysł. Natychmiast zwierzyła go Nasti; obie ucieszyły się i postanowiły koniecznie go wykonać. 

Nazajutrz w czasie śniadania Grigorij Iwanowicz zapytał córkę, czy wciąż jeszcze ma zamiar ukryć się przed Berestowymi. — Papo — odpowiedziała Liza — przyjmę ich, jeśli tak już sobie życzysz, ale pod jednym warunkiem: jakkolwiek się zjawię, cokolwiek zrobię, nie będziesz się na mnie gniewał i nie okażesz ani zdziwienia, ani niezadowolenia. — Znów jakieś figle! — rzekł śmiejąc się Grigorij Iwanowicz. — No, dobrze, dobrze; zgadzam się. Rób co chcesz, moja czarnooka psotnico. — Z tymi słowy pocałował ją w czoło i Liza pobiegła, aby się przygotować. 

Punktualnie o drugiej, domowej roboty kolasa zaprzągnięta w szóstkę koni wjechała na podwórze i potoczyła się wokoło ciemnozielonego kręgu darniny. Stary Berestow wszedł na ganek przy pomocy dwóch opiętych w liberię lokajów Muromskiego. W ślad za nim przyjechał konno jego syn i wszedł z nim razem do sali jadalnej, gdzie był już nakryty stół. Muromski przyjął sąsiadów jak najuprzejmiej, zaproponował, by przed obiadem obejrzeli ogród i zwierzyniec i poprowadził ich po starannie wygracowanych i wysypanych piaskiem ścieżkach. Stary Berestow w myśli żałował trudu i czasu na tak bezużyteczne fanaberie, lecz przez grzeczność milczał. Syn jego nie podzielał ani niezadowolenia wyrachowanego ziemianina, ani zachwytów ambitnego anglomana; z niecierpliwością oczekiwał pojawienia się córki gospodarza, o której wiele słyszał i pomimo że serce jego, jak wiemy, było już zajęte, to jednak młoda piękna dziewczyna zawsze miała prawo do jego wyobraźni. 

Po powrocie do bawialni zasiedli w trójkę: starsi panowie wspominali dawne czasy i historie ze swego pobytu na urzędach, a Aleksy rozmyślał o tym, jaką ma odgrywać rolę w obecności Lizy. Zdecydował, że oziębłe roztargnienie tak czy inaczej jest najbardziej przyzwoite i wobec tego przygotował się odpowiednio; drzwi się otworzyły, Aleksy zwrócił głowę tak obojętnie i z tak niedbałą dumą, że niezawodnie musiałoby się wzruszyć serce jak najbardziej zatwardziałej kokietki. Na nieszczęście zamiast Lizy weszła stara miss Jackson, wyblanszowana, ściśnięta sznurówką, ze spuszczonymi oczami i ze skromnym dygiem, a wspaniały wojenny manewr Aleksego poszedł na marne. Nie zdążył jeszcze po raz drugi skupić siły, gdy na nowo otworzyły się drzwi i tym razem weszła Liza. Wszyscy wstali; ojciec właśnie miał zamiar przedstawić gości, gdy naraz zatrzymał się i pospiesznie zagryzł wargi... Liza, jego smagła Liza, była grubo wyblanszowana aż po uszy i wyszminkowana bardziej niż sama miss Jackson; fałszywe loki, znacznie jaśniejsze od jej własnych włosów, nastroszone były jak peruka Ludwika XIV; rękawy à l'imbécile sterczały jak krynolina Madame de Pompadour; talia była ściągnięta na kształt litery iks; a na jej palcach, szyi i w uszach jarzyły się wszystkie matczyne brylanty, które jeszcze nie zostały oddane do lombardu. Aleksy nie mógł poznać swej Akuliny w tej śmiesznej i pretensjonalnej pannie. Ojciec jego zbliżył się, aby złożyć pocałunek na jej rączce, Aleksy z przykrością poszedł za jego przykładem; gdy dotknął jej białych paluszków, wydało mu się, że zadrżały. Tymczasem zdążył zauważyć nóżkę, wysuniętą celowo i obutą w sposób niezmiernie kokieteryjny. Pogodziło go to poniekąd z resztą jej stroju. Jeśli chodzi o blansz i barwiczkę, to trzeba przyznać, że w prostocie ducha nie zauważył ich na pierwszy rzut oka, a później również nie zdawał sobie z nich sprawy. Grigorij Iwanowicz przypomniał sobie swoją obietnicę i starał się nie okazać zdziwienia, lecz figiel córki wydał mu się tak zabawny, że z trudem mógł się powstrzymać od śmiechu. Nie do śmiechu było pełnej pruderii Angielce. Domyślała się, że blansz i róż zostały porwane z jej komody i purpurowy rumieniec gniewu przebijał poprzez sztuczną białość jej twarzy. Rzucała płomienne spojrzenia na młodą swawolnicę, która udawała, że ich nie dostrzega, odkładając na później wszelkie wyjaśnienia. 

Zasiedli do stołu. Aleksy dalej odgrywał rolę roztargnionego i zadumanego. Liza krygowała się, mówiła przez zęby przeciągając wyrazy, i wyłącznie po francusku. Ojciec co chwila jej się przyglądał nie rozumiejąc po co to robi, lecz uważając, że wszystko to jest dość zabawne. Angielka wściekała się i milczała. Jeden tylko Iwan Pietrowicz czuł się jak w domu; jadł za dwóch, pił wedle własnej miary, śmiał się z własnego śmiechu i w sposób coraz bardziej przyjazny rozmawiał i wybuchał śmiechem. 

Wreszcie wszyscy wstali od stołu; goście odjechali i Grigorij Iwanowicz puścił wodze śmiechom i pytaniom. — Co ci przyszło do głowy wystawiać ich na dudków? — zapytał Lizę — Ale wiesz co? Z blanszem doprawdy jest ci do twarzy; nie wchodzę w tajemnice damskiej toalety, ale na twoim miejscu zacząłbym używać blanszu, oczywiście nie zanadto, ale z lekka. — Liza była zachwycona powodzeniem swojego pomysłu. Uścisnęła ojca, obiecała, że pomyśli o jego radzie i pobiegła ugłaskać rozsierdzoną miss Jackson, która ledwo się zgodziła otworzyć drzwi i wysłuchać jej tłumaczenia. Lizie przykro było pokazać się nieznajomym panom z tak smagłą twarzą, nie śmiała prosić... była przekonana, że dobra miła miss Jackson jej wybaczy... Miss Jackson, gdy przekonała się, że Liza nie miała zamiaru wystawić jej na pośmiewisko, uspokoiła się, pocałowała Lizę i na znak zgody podarowała jej słoik angielskiego blanszu, który Liza przyjęła z wyrazami szczerej wdzięczności. 

Czytelnik łatwo się domyśli, że nazajutrz z rana Liza nie omieszkała zjawić się. w gaju spotkań. — Byłeś, panie, wczoraj wieczór u naszych państwa? — rzekła natychmiast do Aleksego — jakże ci się wydała panienka? — Aleksy odpowiedział, że jej nie zauważył. — Szkoda — odparła Liza. — A dlaczego? — zapytał Aleksy. — A dlatego, że chciałabym zapytać, czy prawdę powiadają, że... — Co powiadają? — Czy to prawda, gdy mówią, że jestem podobna do panienki? —. Co za bzdura! Przecież ona wobec ciebie to potwór. — Ach, panie, grzech tak mówić, panienka nasza taka bielutka, taka strojnisia! Gdzie mi się z nią równać! — Aleksy zaklinał się, że jest piękniejsza od wszystkich najbielszych panien i aby ją zupełnie uspokoić, zaczął opisywać Akulinie, jej panią w rysach tak śmiesznych, że Liza śmiała się do rozpuku. — A jednak — rzekła z westchnieniem — choć panienka jest może nawet śmieszna, to ja przy niej jestem niepiśmienna oślica. — Et — rzekł Aleksy — też powód do zmartwienia! Przecież, jeśli zechcesz, to cię natychmiast nauczę pisać i czytać. — Toć prawda — rzekła Liza — a może by tak doprawdy spróbować? — Proszę bardzo, moja miła, zacznijmy choćby zaraz. — Usiedli. Aleksy wyjął z kieszeni ołówek i notatnik i Akulina zadziwiająco szybko nauczyła się liter. Następnego ranka zapragnęła spróbować również pisania; z początku ołówek odmawiał jej posłuszeństwa, ale po kilku minutach zaczęła dość porządnie wypisywać litery. — Co za dziwy! — powiadał Aleksy —nauka idzie nam jeszcze szybciej niż systemem lankasterskim. — Istotnie, na trzeciej lekcji Akulina czytała już sylabizując Natalię, córkę bojarską, raz po raz przerywając czytanie uwagami, które szczerze zdumiewały Aleksego, a cały arkusz papieru zasmarowała aforyzmami, wybranymi z tejże powieści. 

Minął zaledwie tydzień, a pomiędzy kochankami nawiązała się korespondencja. Urząd pocztowy założono w dziupli starego dębu. Nastia w tajemnicy spełniała obowiązki pocztyliona. Aleksy przynosił tam listy wypisane dużymi literami i tamże znajdował na niebieskim zwyczajnym papierze gryzmoły swej ukochanej. Widać było, że Akulina zaczyna się coraz lepiej wyrażać i że umysł jej w sposób widoczny rozwija się i kształci. 

Tymczasem niedawno zawarta znajomość pomiędzy Iwanem Pietrowiczem Berestowem i Grigorijem Iwanowiczem, Muromskim zacieśniała się coraz bardziej i wkrótce zmieniła się w przyjaźń, a to z następujących powodów: Muromski niejednokrotnie myślał o tym, że po śmierci Iwana Pietrowicza cały jego majątek przejdzie do rąk Aleksego Iwanowicza; że w takim razie Aleksy Iwanowicz będzie jednym z najbogatszych ziemian w ich guberni i że nic nie stoi na przeszkodzie, ażeby ożenił się z Lizą. Stary zaś Berestow ze swej strony, pomimo że uznawał sąsiada trochę za dziwaka (albo też — jak się wyrażał — za angielskiego fiksata) — to jednak nie odmawiał mu licznych zalet, jak na przykład wyjątkowej obrotności; Grigorij Iwanowicz był przy tym bliskim krewnym hrabiego Pronskiego, który posiadał wpływy i znaczenie; hrabia mógł być bardzo pożyteczny dla Aleksego, a Muromski (tak sądził Iwan Pietrowicz) zapewne ucieszy się z możliwości wydania córki dobrze za mąż. Starsi panowie tak długo obmyślali to wszystko każdy z osobna, że wreszcie dogadali się, uścisnęli, przyrzekli sobie całą sprawę porządnie ułożyć i zaczęli, każdy z osobna, koło niej chodzić. Muromski stanął wobec trudności: jak namówić swoją Betsy, aby zacieśniła znajomość z Aleksym, którego nie widziała od pamiętnego obiadu. Zdawało się, że niezbyt podobają się sobie nawzajem. Przynajmniej Aleksy nie wracał już do Priłuczyna, a Liza za każdym razem, gdy Iwan Pietrowicz zaszczycał ich odwiedzinami, wychodziła do swego pokoju. — „Niemniej jednak — myślał Grigorij Iwanowicz — jeżeli Aleksy zacznie bywać u nas co dzień, to Betsy niechybnie wreszcie się w nim zakocha. To jest naturalne. Czas wszystko ułoży". 

Iwan Pietrowicz mniej się troszczył o powodzenie swoich planów. Tego samego wieczora wezwał syna do gabinetu, zapalił fajkę i pomilczawszy chwilę, powiedział: — Cóż to ty, Aliosza, od dawna już nie mówisz nic o pójściu do wojska? Czy nie kusi cię już huzarski mundur? — Nie, ojcze — odrzekł z szacunkiem Aleksy — widzę tylko, że ojciec nie życzy sobie, abym był huzarem, a moim obowiązkiem jest podporządkować się. — Dobrze — odpowiedział Iwan Pietrowicz — widzę, że jesteś posłusznym synem; bardzo mnie to cieszy; nie chcę cię przecież niewolić; nie zmuszam cię, byś wstąpił... natychmiast... do służby cywilnej; tymczasem jednak mam zamiar cię ożenić. 

— Z kimże to, ojcze?— zapytał zdumiony Aleksy. 

— Z Lizawietą Grigorijewną Muromską — odpowiedział Iwan Pietrowicz. — Panna, że aż ha! nieprawdaż? 

— Ojcze, nie myślę jeszcze o małżeństwie. 

— Ty me myślisz, no to ja za ciebie pomyślałem i obmyśliłem. 

— Jak sobie ojciec chce, ale Liza Muromska wcale mi się nie podoba. 

— Później się spodoba, miłość przychodzi po ślubie. 

— Nie czuję się na siłach uczynić ją szczęśliwą. 

— Nie martw się o jej szczęście. A więc tak szanujesz wolę rodzicielską? Dobrze! 

— Jak sobie ojciec chce, nie pragnę się żenić i nie ożenię się. 

— Ożenisz się albo cię przeklnę, a majątek, Bóg mi świadkiem, sprzedam i przepuszczę, i tobie nie zostawię ani grosza. Daję ci trzy dni do namysłu, a tymczasem nie waż mi się pokazywać na oczy. 

Aleksy wiedział, że jeśli ojciec wbije sobie coś do głowy, to już tego, jak powiada Taras Skotinin, kijem z niej nie wypędzi; ale Aleksy wdał się w ojca i równie trudno było go przekonać. Poszedł do swego pokoju i zaczął rozmyślać o granicach władzy rodzicielskiej, o Lizawiecie Grigorijewnie, o uroczystej zapowiedzi ojca, że uczyni go żebrakiem, a wreszcie o Akulinie. Po raz pierwszy jasno sobie uzmysłowił, że jest w niej namiętnie zakochany. Przyszła mu do głowy romantyczna myśl ożenić się z chłopką i żyć z własnej pracy. Im dłużej myślał o tym decydującym kroku, tym bardziej wydawał mu się rozsądny. Od pewnego czasu spotkania w lesie przerwały się z powodu dżdżystej pogody. Napisał do Akuliny list pismem jak tylko mógł najwyraźniejszym i stylem jak najbardziej wściekłym, gdzie oznajmił o grożącej im zgubie i jednocześnie zaofiarował jej swą rękę. Odniósł natychmiast list na pocztę, do dziupli, i położył się spać zadowolony z siebie. 

Nazajutrz Aleksy, wierny swemu postanowieniu, pojechał wczesnym rankiem do Muromskiego, aby szczerze się z nim rozmówić. Miał nadzieję, że odwoła się do jego wielkoduszności i skłoni go na swoją stronę. — Grigorij Iwanowicz w domu? — zapytał zatrzymując konia przed gankiem priłuczyńskiego zamku. — Nie, jaśnie panie — odpowiedział służący — Grigorij Iwanowicz z samego rana raczył wyjechać. 

— Co za przykrość — pomyślał Aleksy. — A czy przynajmniej jest w domu Lizawieta Grigorijewna? — Jest. — Aleksy zeskoczył z konia, oddał cugle lokajowi i nie meldując się wszedł. 

— Wszystko się zaraz wyjaśni — myślał zbliżając się do bawialni — rozmówię się z nią samą. — Wszedł... i osłupiał! Liza... nie, Akulina, miła, smagła Akulina nie w sarafanie, lecz w białej porannej sukience siedziała pod oknem i czytała jego list; tak była zajęta, że nie usłyszała, gdy wszedł. Aleksy nie mógł powstrzymać okrzyku radości. Liza drgnęła, uniosła głowę, krzyknęła i chciała uciec. Skoczył, aby ją powstrzymać. — Akulino, Akulino!... — Liza starała mu się wyrwać... — Mais laissez-moi donc, Monsieur; mais etez-vous fou? — powtarzała odwracając głowę. — Akulino! kochana moja Akulino! — powtarzał całując jej ręce. — Miss Jackson, która była świadkiem tej sceny, nie wiedziała, co ma o tym myśleć. W tej samej chwili drzwi się otworzyły i wszedł Grigorij Iwanowicz. 

— Aha! — powiedział Muromski — zdaje się, że doszliście do zupełnego porozumienia... 

Czytelnicy zechcą uwolnić mnie od zbędnego obowiązku opisywania finału. 

(1830—1831) 

Zakończenie opowieści I. P. Biełkina 

Koniec wersji demonstracyjnej.

HISTORIA WSI GORIUCHINO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZASY BAJECZNE — WÓJT TRIFON 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TOM PIERWSZY 

ROZDZIAŁ I 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TOM   DRUGI 

ROZDZIAŁ IX 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DAMA PIKOWA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KIRDŻALI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CÓRKA KAPITANA 

ROZDZIAŁ I SIERŻANT GWARDII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II PRZEWODNIK 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV POJEDYNEK 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII SZTURM 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX ROZŁĄKA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X OBLĘŻENIE MIASTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI BUNTOWNICZA OSADA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII SIEROTA 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII ARESZTOWANIE 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UZUPEŁNIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej